AARDRIJKSKUNDIG WOORDENBOEK DER NEDERLANDEN, Abraham Jacob Aa ui Digitized by Google YOOBUANDEN BIJ DE BOEK II Al* DEL A BE!* KEMINK en ZOON te Utrecht. PROSPECTUS EENER BELANGRIJKE PRIJS VERMINDERING VAN I1ET AARDRIMU1I6 WOORDENBOEK DER MOERLANDEN, miou A. J. VAN DER AA. Compleet in 13 lijvige groot-octavo boekdeelen, a Het AABDBMKBKUNDIO WOORDENBOEK DEB NE* deblakden, door A. J. van oer Aa, is te algemeen en te gunstig bekend, dan dat het niet overbodig zou wezen, zijne veelvuldige verdiensten hier breed uiteen te zetten. Met weérgaloozo vlijt en naauwkeurigheid bijeen gebracht, beval het in 43 lijvige boekdeelen niet alleen alles, wat den Vadcrlandschen bodem betreft, maar strekt zich ook uit tot al de Nederlandsche Bezittingen in andere Werelddeelen, en behandelt daarvan zoowel het geringste als het merkwaar- digste. Verlangt men breed uitgewerkte beschrijvingen van land, gewest, beemd of oord ; wil men den loop van stroom, Digitized by Google PROSPECTUS. rivier, beek of vaart weten ; begeert men inlichting omtrent burgerlijke of kerkelijke gemeenten, stad, dorp, gehucht of buurt; wenscht men de merkwaardige gebouwen, gedenk- teekens, kerken, kloosters, kasteden, landgoederen enz., te loeren kennen; heeft men belang bij de keunis van water- schappen, polders, sluizen, dijken; vraagt men niet enkel naar de locale beschrijving, maar ook naar de geschiedenis der plaats en naar de merkwaardige mannen, die zij voort- bracht, naar haren handel, fabrijken en trafijken — dat alles en nog veel meer is in dit Werk voorhanden. Inderdaad, zoo ooit eenig Werk van dezen aard op volledigheid mogt bogen, 'tis gewis dit Woordenboek, dat op elke blad- zijde getuigenis geeft van de naauwlettcnde zorg, met welke het is bearbeid, en waarin men allerwege, zoowel in het typo- graphische als in het historische gedeelle, verrast wordt door hoogst belangrijke bijdragen van vele Vaderlandsche geleer- den, onder wier medewerking de Schrijver zijne reuzentaak aanving, voortzette en voltooide. In dit alphabetisch Tafe- reel spiegelt zich de tegenwoordige en ook de voormalige toestand van Nederland en zijne Koloniën getrouwelijk af, en iedereen, van wat aard zijn werkkring ook moge wezen, kan hier zijn' wcetlust dienaangaande bevredigen; want wat de Schrijver zelf in zijn berigt van Inteekening zeidc, is ten volle waar: »Ecn Werk als dit Woordenboek moet zonder •twijfel voor alle standen der maatschawij van onmisken- •baar nut zijn: de iinndei««r (en industrieel) vindt daarin, •waar fabrijken van deze of gene stof gevestigd zijn, of waar »dc handels-artikelen, die ons Vaderland oplevert, weligst •voorkomen; do KrUgsman, welke plaatsen van eenig krijgs- •kundig belang zijn en welke middelen ter veredeling van •kennis en aanleg deze of die plaats zijner bestemming hem Digitized by Google PROSPECTUS. •aanbiedt; de BeUiger, die, hetzij bcroepswege of vermaaks- •halve, Nederland bezoekt, weet daaruit dadelijk, welke be- ■zienswaardige bijzonderheden de onderscheidene, door hem ■bezocht wordende, plaatsen bevatten. Maar vooral voor den •Onder* u««r moet zulk een Werk van onschatbare waarde •zijn, daar hij zich hierdoor in staal gesteld ziet, om den •weetlust zijner leerlingen, zelfs omtrent min bekende plaat- »sen, te voldoen, en hen met al het merkwaardige van hun- nen geboortegrond, tot in de minste bijzonderheid toe, be- ■kend te maken." Groot was de bijval, dien dit Aardrijkskundig Woorden- boek mogt verwerven; en toen de Schrijver, nu 4 jaren gele- den, de laatste hand aan dezen zijn' arbeid leide, wenschten alle letterkundigen, alle beminnaars van 't Vaderland, hem geluk met de volvoering eener taak, waardoor hij een duur- zaam monument voor zijnen naam had opgerigt. Dan, hoe vele en velerlei verdiensten het Werk ook bezitten mogt, het miste tot hiertoe één vereischte, en wel een zoo belangrijk vereischte, dat daardoor het nut des veeljarigen arboids, voor een goed gedeelte van 't letterlievend Publiek, dat niet in de voordeden der Uitgave bij Afleveringen had kunnen dec- lcn, verloren ging: wij bedoelen de GOEDKOOPHEID. Immers de dertien deelen kostten zamen niet minder dan f\ 42,35, een' prijs, die, hoewel betrekkelijk niet te hoog, gewis slechts door weinigen op eens voor een Boekwerk kan besteed worden. Eene bijzondere omstandigheid heeft nu dit bezwaar opgeheven. De oorspronkelijke Uitgever besloot, het bedrijvige leven vaarwel te zeggen; hij verkocht zijne fonds-artikelen, en daardoor werd de Ondergeteekende eige- naar van vasder AA's Woordenboek, hetwelk hij thans tot eenen verbazend geringen prijs kan leveren. Men oordeele: Digitized by Google VOORWAARDEN. Van der A A's AARDRIJKSKUNDIG WOORDENBOEK beslaat ll,40© bladzijden, of wel 918 vellen druks, uitma- kende ia luvige Boekdeeien, waarvan de prijs buiten de ban- den f 142,35 was, en wordt thans, zoo tang de geringe voorraad strekt, met inbegrip der banden, tegen den ongekend lagen prijs vanf 26,00 afgeleverd, zoodat het vel druks van 16 bladzijden, na aftrek der banden, op niet meer dan 3 Cents te staan komt, een prijs, waarvoor men lot heden wel nimmer emig klassiek werk heeft gekocht. De tegenwoordige Eigenaar van dit Woordenboek meent den kunstsmaak zijner Landgcnoolen te wel te kennen, dan dat hij niet de overtuiging zou koesteren, dat men deze ge- legenheid, om zich voor eenen spotprijs in 't bezit van een zoo veelomvattend en onmisbaar Werk te stellen, met gre- tigheid zal waarnemen, en onthoudt zich deswegen van alle verdere aanbeveling. GOUDA, 1805. G. B. van GOOR. Uigitize d by Google Digitized by Google Digitized by Google AARDRIJKSKUNDIG I DER Digitized by Google en xo ik hier inne yet gemist mocbtc hebben , het welke juist zo net in *t lid niet getroffen is , moogt nüj 't zelve ten besten houden , ik heb *t gedaan na de outste memoden en gedenkenis- sen , die ik heb konnen bekomen en vinden. J. A. IiEegh-water , Chronykje tan Graft en de Ryp. BI. 48. )igitized by Google -> cc 7 AAK f) li M KN K l'TS' 1>1 <> V -yy Q OsïsU~IÏ H li © IB if£ ) y E 1> K K li A >' l> K >'. V AA li V KEN S Eli RA G T !><> OH onder medewerking- van eenip? Vaderlandsehe (»flerrtlen. A. JAC' O B 1\S >T O OKU V VN ] h :JU Google Digitized by Google HUNNE KONINKLIJKE HOOGHEDEN WILLEM ALEXANDER PAUL F RED ERIK LODEWIJK , ERFPRINS Yin ORANJE WILLEM ALEXANDER FREDERIK CONSTANTUN NICOLAAS MICHAEL WILLEM FREDERIK HENDRIK, PRIflSBS OER HDERLiNDES. KONINKLIJKE PRINSEN! Naar welke zijde de Nederlander in aijn gezegend Vaderland zijne blikken keert, oreral ontmoet hij plaatsen, die hem aan het . heldengeslacht doen denken, waaruit Uwe Koninklijke Hoogheden gesproten lijn. De geschiedenis des- volks is do geschiedenis der Nassau's , en schier elke plek Tan Nederland herinnert den landzaat de wapenfeiten en lotge- vallen Tan dat edele geslacht. Toont hem , in het westen des Lands , de stad Delft de laatste rustplaats van den onvcrgetelijkcn grondvester Tan Kêcrlanda vrijheid, en Tan zoo Tele andere doorluchtige Torstenen Vor- stinnen , in het Vorstelijk 's Gravenhage aanschouwt hij de wieg en bakermat Tan een aantal leden Tan dat geslacht, en niet ver Tan daar rust zyn oog met welgevallen op deeltijd gedenk- waardige en gezegende plek, waar, in 1813, 's Lands wel- Digitized by Google « raren opdaagde , toen de beste der Koningen weder de eerste schrede op den Tade rlandschen grond xette. In liet noorden des Rijks brengt hem de tlakte Tan Eciligerlee de dapperheid Tan LoDrwus en Adoljt tai Nassau te binnen , en doet hem den noeglijdigen dood Tan dien laatsteu betreuren. In het oos- ten en zuiden stralen hem uit Jtoermonde » V mlo , Maastricht , '$ Uertogetibosch , Breda , Geertrtiidenberg , ja , uit den gcheelen gordel Tcslingen , -welke Oud-Nederland Tan die zijde omsluit, het kloek beleid en de heldendaden Tan het onsterfelijke broe- derpaar Ma saus en Füedebjk Hzhdaik te gemoet. Digitized by Google Levert de ongelukkige veldslag op Gelderschen bodem , toenr Louawu* en Hkïdmk tai Nassau den heldendood stieren r cenc treurige gewaarwording op ; staren wij met weemoed op de evenaart aan de Moerdijk , waar de dappere Joak Willm Faiao zijnen dood in de golven vond ; hoezeer heeft niet de kloeke ver- dediging Tan den Taderlandschen bodem door den ünsterfelijken Willem III den roem des vaderlands , met dien des helds vereenigd ? Aan wie dus zoude ik gepaster een werk kunnen opdragen , waarin de onderscheidene plaatsen ran dit Land, tot in de minste bijzonderheden beschreven worden , dan aan Uwe Ko- Digitized by Googl ninklijke Hoogheden , op wie , als telgen Tan dat roemruchtig geslacht , geheel Nederland zijne blikken gerestigd houdt, in net gegrond Tertrouwen , dat ook Uwe Koninklijke Hoogheden, drukkende het Toetspoor Tan uwen braTen en wijzen grootvader en Tan uwen dapperen rader , soo wel in het kabinet , als aan de spits des legers of aan het hoofd ran NeérlanéU Tloot met on- Terschrokkenheid de regten Tan dit Land zullen weten te hand- Dankbaar toor de mij verleende Tergunning , Tan Uwe Vor- stelijke namen aan het hoofd Tan dit werk te mogen plaatsen , draag ik lid met den diepsten eerbied aan Uwe Koninklijke Hoogheden op, biddende, dat Torsten uit dezen roemrijken stam liet dierbare Vaderland , ouder den zegen des Allcrhoogsteu , steeds in dien bloei en in die welvaart mogen doen deelen , welke het In de roemrijkste tijden tan zijn bestaan mogt genieten. Koviiklijkx Padski ! Van Uwe Koninklijke Hoogheden de onderdanigste en gehoorzaamste Dienaar , A, J. TAK DER AA. Digitized by Google uitgave der eerste aflevering van het Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden , meenen vrij niet beter te kunnen doen , om het doel en de strekking van dat werk te doen ken- nen , dan hier het gezegde in ons berigt van Inteekening , voor zoo verre dit daartoe dienstig zijn kan , te herhalen : » Reeds se- » dert lang , » zeiden wij , » gevoelde men de behoefte aan een y> Aardrij kskondig Woordenboek van ons V aderland » waarin y> alle plaatsen , die , hetzij om derzelver uitgebreidheid , lusizij n om de aldaar plaats gehad hebbende gebeurtenissen , hetzij om de » aaar gevestigde jaot ijnen , o/ wet om eenige andere reuen , » vermelding verdienden , opgenomen waren , eit hetwelk alzoo , » wanneer men van een of ander oord iets naders wenscht te r> weten , slechts behoeft nageslagen te worden , om dadelijk y> het wetenswaardigste daaromtrent bijeen te vinden. Zulk een » werk toch moet zonder twijfel voor alle standen der maai- » schappij van onmiskenbaar nvt zijn; immers , om maar iels » /e noemen , rfe handelaar vindt daarin , waar fabrijken van » cfes« o/ gr/ie «/o/ gevestigd zijn , o/ wddr rfc handelsarti- vfclcn , rfte ow« Vaderland oplevert , welig st voorkomen ; de Digitized by Google • xr TOORREDE. » krijgsman , welke plaatsen van eenig krijgskundig belang zijn > » en welke middelen ter veredeling van kennis cn aanleg deze » of die plaats tijiier beslemming hem aanbiedt ; hij , die , -» heizij berocpswege of vermaakshalve , Nederland doorreist , » weet tiaar uit dadelijk , welke bezienswaardige bijzonderheden » de onderscheidene, door hem bezocht wordende , plaatsen bevatten. » Maar vooral voor den onderwijzer moet zulk een werk van » onschatbare waarde zijn , daar hij zich hierdoor in staat » gesteld ziet , om den weetlust zijner leerlingen , zelfs omtrent y> min bekende plaatsen , te voldoen , en hen met al het merkwaar- y>dige van hunnen geboortegrond, tot in de minste bijzonderheid » toe , bekend te maken. » » Bij gebrek aan zoodanig een werk , en om, bij het beoefenen » der geschiedenis en aardrijkskunde van ons F aderland , eene » altijd gereed zijnde vixuigbaak te hebben , hield de onderge- » teekende zich sinds een aantal jaren bezig , met het opteehe- » nen en in alphabetische orde bijeenhouden van al , wat hij » Kier of elders omtrent deze of gene plaats wetenswaardigs » vernam , en was daarmede reeds zoo ver gevorderd , dat hij , » op aanzoek van eenigen , die hij van tijd tot tijd het door » hem bijeen gebragte liet inzien , er op bedacht geraakte , om » zijn werk lot de uitg ave gereed te maken ; waarvan hij toen » alleen door tijdsgebrek ivccrhouden werd. Maar , door den »hcilloozen opstand in België, zich aanvankelijk van zijne » aanieekeningen en verdere bouwstoffen verstoken ziende, ver- » hinderde dit hem al verder in het volvoeren van dit voorne- »?uen. Later echter een gedeelte z'jner boeketten papieren terug Digitized by Google VOaRREDE. r » bekomen hebbende , en over een ruim deel van zijnen tijd r> tot de verdere bewerking kunnende beschikken , waren de om- y> standigheden van ons Fadcrland zoodanig veranderd, dat » hij , het niet durvende beproeven een werk van dien omvang , r> ais een Aardrijkskundig Woordenboek Tan alle de Nederlandsen* » Provinciën , in het licht te zenden , besloot alteen zich tot deprovin- »cie zijner inwoning (Noord-Braband) te bepalen, als zijnde tevens y> die , in welker kennis men op dien oogenblik het meeste belang » stelde, Jietgeen hem ook te verkieslijker voorkwam, daar hij » hierdoor , zoo uit de publieke beoordeelingen , als uit de hem , »bij monde of geschrifte , medegedeelde aanmerkingen, konde y> te weten komen , wat er , naar het gevoelen van desJmndigen , » aan zijn werk ontbrak. En het is nu , ten gevolge dér goed- » keuring , welke hij mogt ondervinden , zoo in de algemeen » gunstige recensién , zijner eerste proeven te beurt gevallen , en 9 in de aanmoediging , die hij daarop van de loffelijke , te Lerden "gevestigde, Maatschappij van Nederlandsen* Letterkunde on- ndervond , als in het aanzoek , hem van onderscheidene kanten , * en daaronder door zeer achtenswaardige , in de aardrijks- » kunde hoogstbedrevene , mannen gedaan (waarbij hij nu nog voegen mag de gunstige ontvangst f met welke het onderhavige herigt van Inteekening vereerd werd) , dat hij eindelijk tot het » besluit kwam, om het Aardrijkskundig Woordeuboek voor de »pers gereed te maken ; liet welk zich evenwel tlians alleen tot »de Koordel ij ke Nederlanden uitstrekt , voor zoo verre die faclo> » van de Zuidelijke gescheiden zijn; hoewel ook nog opgenomen " worden de gedeelten van Limburg en Luxemburg , die , volgens ti VOORREDE. nhe? protocol va» 15 October 1830, onderhui bestuur van onzen » geêerbiedigden Koning moesten komen ; alsmede, om het werk » zoo volledig mogelijk te maken , alle meldenswaardige plaatsen y> uit onze overzeesche bezittingen , waarbij , even als bij de steden, » dorpen » gehuchten enz. van ons F aderland , volgens echte » bescheiden, zoo veel doenlijk, alle bezienswaardige gebouwen , n gedenkteekenen enz., alle vermelding verdienende gebeurtenis- » sen , de aldaar geboren vermaarde mannen , de daar gekweekt v> of bereid wordende handelsartikelen , en de bestaande fabrijken » worden opgegeven. Met geheele werk zal besloten worden met eene n alphabethische lijst van de vermaarde mannen, die Nederland » heeft opgeleverd , met opgave van de plaats hunner geboorte , ten r> einde in het werk zelf dadelijk ie kunnen naslaan , waardoor » zij die vermaardheid verdiend , en wanneer zij geleefd hebben. » Met spreekt Van zelf, dat zulk een arbeid, zoude die de vol- » ledigheid hebben , welke het publiek er billijk van eischen mag , » onmogelijk zonder de bijdragen van anderen kan votbragt wot - » den , en het is in de bewustheid daarvan , dat men zich van ' » de medewerking van bekwame , en met de aangelegenheden van » hun geboorteland in liet algemeen , maar met die van het gewest » hunner inwoning in het by zonder , bekende mannen heeft getracht r> te verzekeren. » En hierin zijn wij zoo gelukkig ennaar wensch geslaagd , dat het geen ijdele grootspraak is , wanneer wij op den titel zeggen, dat wij dit werk onder medewerking van eenige vaderlandsche geleerden bijeenbrengen ; daar toch de volgende , met de gesteldheid en geschiedenis der provincie hunner inwoning allcuns bekende , mannen ons hunne medewerking niet hebben Digitized by Google TOORBEDE, nr villen ontzeggen, of ons aUhans belangrijke bijdragen of op- gaven hebben medegedeeld; als inde provincie Noord-Braband de Heeren: H. Palibb te 's Hertogenbosch en A. mm Gmvs te Breda; in Gelderland de Heeren : Jhr. Mr. F. A. S. A. Baron tab Ittkewtm te Hattem , 0. 6. Hubiiis ie Hemmen en Mr. C. P. £. Roims tam mmm Aa te Arnhem; in Noord-Holland de Eeeren : G. Lact* te Medemblik en J. Woxw fe Haarlem ; i* Zuid-Holland de Heeren: Mr. G. Mees re Botterdam era J. Smits Ja. /e Dordrecht ; in Zeeland tfe jfoere« .ftr. Jfr. M. C. PisEooKT jam Gbijbseebeb te Middelburg , J. Ab Utrecht Dbbs- sulmvu te WolfaarUdgk era J. C. mm Potteb te Hulst; tra Utrecht de ^eer F. B. Adsb te Utrecht; i» Friesland «fcJ/eer W.Ebhhoeb te Leeuwarden ; in Orcnjsscl rfe heeren G. A. Loeee era J. C. H. de Gaat Fobthab te Zwolle , J. tab Wua Hz. era J. Oliyiee Je. te Kampen , de laatste ook voor hetgeen de Oost-Indië aangaat ; in Groningen de Heeren: Mr. H. 0. Feith te Groningen era M. D. Texeetba tc Ulrum , welke laatste ons tevens menige belangrijke bijdrage , betrekkelijk onze Weet- Indische bezittingen , geleverd , de toezegging tot meerdere gegeven en ons bovendien alle zijne aanteekeningen omtrent Oost-Indië en de Kust tan Gainea tenge- brvike afgestaan heeft; in Drenthe de Heer Mr. S. Ghataha te As- sen , era iu Limburg de Heer H. C. C. tab deb Noobdaa te Maastricht ; terwijl de Heer J. Bosscha , door eenige opmerkingen nopens het Seschiedknndige gedeelte , de Heer P. P. Roobda yae Etsisca , door zijne buitengewone bekendheid met al wat onze Oostindische be- zittingen betreft , en de Heer.H. Stbootha* , aan wien wij boven- aan menige gegronde aanmerking te danken hebl*en , door ons , I tin VOORREDE. in het lastige en niettemin belangrijke werk van het nazien der proeven behulpzaam ie zijn , ons grootelijks aan hen verpligten ; waarom wij het ons ook tot een genoegen rekenen , htm allen reeds voor loop ig hier onzen dank te betuigen voor hunne bercidvaar- . digheid, om onzen arbeid door hunne toelichting der volmaakt- heid nader bij te doen komen , terwijl wij ons tevens bij voort- during ht hunne belangrijke medewerking aanbevelen. Baar het evenwel niet van onze correspondenten te vergen is , dat zij , op eeneneenigzins verwijderden afstand van hunne woonplaats alles zeiven onderzoeken , zoo worden de proefbladen , waarop eene of an- dere meer of min afgelegene plaats voorkomt , bovendien aan den Burgemeester, tot wiens gemeente die plaats behoort , toegezonden , met verzoek van het ontbrekende te willen invullen , en het gebrek- kige te verbeteren , waaraan wij dan ook met dankzegging moeten erkennen, dat voor als nog (pp eene enkele uitzondering na) door al- len op het bereidwilligst voldaan is. Wij meenen nu den besten weg ingeslagen te zijn , om ons werk tot die volkomenheid te hengen ♦ waarvoor menschelijkc arbeid van dien aard vatbaar is. Mogt evenwel een onzer lezers meenen , dat er nog andere middelen waren , om daar toe te geraken , hij gelieve ons deze slechts op ie geven , daar en Redacteur en Uitgever het ernstigste voornemen hebben , om noch moeite noch kosten te otitzien , ten einde het werk zoo naauwkeurig mogelijk te maken. En hier zouden wy nu onze voorrede kunnen eindigen , ware het niet , dat wij ons verpligt achtten , reden te geven van onze wijze van behandeling en bewerking, voor zooverre die reeds eenige bedenkingen kerft uitgelokt of nog zoude kunnen uitlokken. — Digitized by Google VOORREDE. rx Zoo tal men hier , tegen het gewone gebruik aan , de namén der gemeenten , die nit de. namen van meer dan eene plaats zamen- gesteid zijn , door verbindings- of kbppelteekens aaneen gehecht vinden (bijv. Aalsmeer-en-Kudelstaart). Bit geschiedt, om daar- door aan te duiden , dat die alzoo zaamgevatte woorden , in dit geval , eigenlijk maar èènen naam uitmaken , en , om alle ver- warring voor te komen , welke anders ligt ontstaat. 4 Is wijb. v. in het opnoemen van de gemeenten in het kanion Oosterhont , schrij- ven : Oosterhout , Terheiden , Gecrtruidenberg en Made en Drim- melen ; hoe zal dan iemand , die met dit kanton anders niet bekend is , weten of Made tot Geertroidenberg of tot Drimmelen óeAoort; terwijl, indien wij schrijven: Oosterhont, Terheiden, Geertrnidenberg en Madc-en- D rim melen , de twijfeling ophoudt. In de bewerking van het Aardrijkskundig woordenboek van Tioord-Braband zijn de gemeenten , d. i. de gcheele burgerlijke huishouding , aan wier hoofd een burgemeester staat , en het ei- genlijke dorp , waaronder wij gewoonlijk de kerkbuurt of liever , soo als men het veelal, ter onderscheiding van de buiten- wijken , noemt , do kom tan het dorp verstaan , elk in een afzonderlijk artikel behandeld. Hiertegen zijn bedenkingen gerezen en men heeft beweerd, dat dit aanleiding tot vet' warring honde geven , omdat het scheen , als of men van twee geheel afzonderlijke plaatsen sprak. Om dit te voorkomen , heb- ben wij beet geoordeeld , voor die gemeenten , welke slechts den naam van één enkel dorp voeren , in hetzelfde art. eerst de plaats ml» gemeente, en vervolgens als dorp te behandelen; doch daar , waar de gemeentenaar meer dan eene plaats genoemd is , woidt Digitized by Google i VOORREDE. aan de gemeente ah zoodanig , en aan de plaatsen , waaruit zij samengesteld is , iedereen afzonderlijk artikel toegewijd , ter- wijl de kerkelijke gemeenten', uit combinatiën bestaande , almede afzonderlijk behandeld worden , daar toch deze vaak uit geheel andere besiana hleclen . dan de bur°erlii/ce sremeenten. zamensresteld st;w. Zoo vormt b. v. het dorp Almkerk met Uitwijk eene burgerlijke gemeente , terwijl llmkerk met Emmikhoven eene kerkelijke ge- meente uitmaakt , en Emm.ikiio?en wederom met 'Waardhuizen eene burgerlijke , en Waardhuizen met Uitwijk eene kerkelijke gemeente. Er is gevraagd , waarom ook die kasteelen , klooster» , wa- terkopen , sluizen enz. , welke thans in het geheel niet meer bestaan , door ons opgenomen zijn , daar men dit als eene onnoo- dige uitbreiding van het werk beschouwde.- Ban dit is ons , na rijp overleg, dienstig voorgekomen , want , behalve dat dit te beter de vroegere gesteldheid van ons land doet kennen , heeft het bovendien no"- dit nut . dat men , bii hei vermeld vinden van dnsdaniir kas- *ee/ » waterloop of dergelijke merkwaardigheid , dadelijk welen ff-&ï^ 'y ^ ' ^^^sf yt^?^^ ^^esi aai ^^^^ ^ f i^S9*9(ji^£ ïo^i^^r de ^9^^se^tt^£ %}e&Cs^^$^%^ * * vingen van ons Vaderland , en se//* op onderscheidene der nieuwste kaarten . vele namen voorkomen van vlaatsen . <ftc wrfi voor eeuwen gesloopt of vernietigd zijn. Zoo vindt men m cfo anders zoo naanwkeurige Beschrijring der Nederlanden Tan Bachibbb , owrfer anderen , kasteelen in Friesland aZ» 7iog- bestaande vermeld, die reeds in den tachtigjarigen oorlog vroesrev sresloovt ziin . for2 zonde ons niet mociicUih vallen • ooA hedendaagsche schrijvers op te noemen , cfte syne mw- s/a^cw , te dien opzigte , ArMcw nageschreven. Wij hebben even- Digitized by Google VOORREDE. ijk wel best geoordeeld bij de artikelen, waarin iets, dat sinds lang niet meer bestaat , behandeld wordt , alleen de oude , toenmaals gebruikelijke , verdeeling der provincie , waarin liet gelegen is , op te geven ; welke oude verdeeling bij de andere artikelen al- tijd , ter onderscheiding , vóór den naam der provincie geplaatst is , terwijl de thans nog gebruikelijke indeeling achter dien naam gevonden wordt. Eerst hadden wij gedacht , deze oude verdeeling geheel weg te laten , maar , btj later inzien , begreep men , dat /iet opgeven daarvan ook zijn nut koude hebben voor hen , die , bij de beoefening onzer vroegere geschiedenis , dit werk zouden willen naslaan ; terwijl bovendien in sommige stre- ken van ons Vaderland , vooral onder de landlieden , de oude ver- deeling meer algemeen bekend is , dan de nieuwe ; zoo zal b. v. een Noord-Brabander beter weten , hoever de Baronie van Breda , dan hoever het distrikl Priuscnhage zich uitstrekt , en een Groninger landman zal ons beter verstaan , wanneer wij vanhet Wegterkwar- lier . dan wanneer wit van het arrondissement Groningen soreken <fe tegenwoordige regtcrlijke verdeeling in arrondisse- menten en kantons betreft , Acrtf men <wts »» overweging gege- ven , o/ Ae/ Mie/ ócfcr ware die geheel weg ie laten , aange- zien deze toch eerlang eene verandering stond te ondergaan T zoo dat wij dan later , wanneer deze belxnd was , eene lijst acA/er A«/ werk konden voegen , waarin die verdeeling afzon- derlijk opgegeven werd; dan wij vnj stond , de verdeeling , zoo als zij thans bestaat , achterwege te laten , te minder daar wij altijd , ingeval die veranderingen bekend worrlcn , vóór dat ons werk voltooid is , eene opgave der Digitized by Google xu VOORREDE. nieuwe arrondissements-verdeeling daar achter kunnen voegen. De geographiscke breedte hebben wij alleen van die plaat- ten opgegeven , welke , of om hare ligging aan de rivieren , of om eene andere reden belangrijk waren, en hierin hebben wij de Alphabelische tafelen , achter de Verzameling yan Hydro- graphische en Topographischo waarnemingen in Holland van den Luitenant Generaal Kjuuxiraovr , gevolgd , met dit onderscheid evenwel , dat ' wij , op raad van een bekend wiskundige, de lengte, welke door KnAUMHori- van den Meridiaan over Parijs af berekend is » hebben genomen van den Meridiaan over het ei- land Ferro af, als zijnde die , welke onze aardrijks- en wis- kundigen in hunne opgaven meest volgen. Er is ons in be- denking gegeven , of hel niet beter ware , den Meridiaan van Greenwich als eersten Meridiaan aan te nemen , aangezien de * Marine tegenwoordig , volgens een koninklijk besluit , naar dien Meridiaan rekent , of dien van Amsterdam , {den westertoren) , van welken in het Jaarboekje , uitgegeven op last Tan Z. M. den Koning , geleld wordt. Uit een Aardrijkskundig oogpunt beschoutvd , kwam liet otis echter natuurlijker voor , naar den Meridiaan van Ferro te rekenen , als zijnde het punt , waar , schier zonderonder- scheid , op alle kaarten , de halfronden gescheiden worden , hetwelk dan ook de reden was, dat niet alleen de Ouden ,maar ook onze beroemdste aardrijkskundigen altijd over dat punt hunnen eersten Meridiaan getrokken hebben. Jammer maar , dat de raad van dien bekwamen man ons eerst , na het afdrukken van de eerste vellen , ter ooren kwam , zoodat de eerst aangenomene berekening daarin niet meer veranderd konde worden. Waar men Digitized by Google VOORREDE. xin •dit nu in het werk niet opzettelijk vermeld vindt , is de lengte van het eiland Ferro af berekend , terwijl zij , die den afstand van den Meridiaan van Greenwick willen weten , dit gemakkelijk berekenen kunnen , wanneer zij in liet ooghouden , dat die plaats 17° 46' oostelijker gelegen is. Aangezien de bevolking van iedere plaats , niet alleen jaarlijks , maar zelfs dagelijks , aan verandering onderhevig is , en het werk , door zijnen omvang , onmogelijk in een jaar kan afgewerkt worden , zoo hebben wij , ten einde niet overal te moeten zeg- gen , volgens de telling van welk jaar onze opgave geschiedt , de bevolking slec/its in ronde getallen vermeld , en daartoe den volgenden maatstaf aangenomen : voor plaatsen beneden de 1000 zielen wordt het Wtal , en voor plaatsen boven de 1000 zielen het 100 tal opgegeven, hetwelk het naast komt bij hei juiste getal, dat wij , volgens de laatste lelling , vermeltl vinden. Er is in bedenking gegeven , of liet niet beter geweest ware , de gedeelten der provinciën Limburg en Luxemburg in het werk achter te laten , en als bijvoegsel, nadat er eens ecne cindschik- king zal getroffen zijn , afzonderlijk te geven ; doch hierop mee- nen wij te moeten antwoorden : F ooreerst , dat alsdan het werk niet alles zonde omvatten , wat thans , ingevolge bovengemeld protocol van 15 October 1830, tot liet Koningrijk der Neder- landen behoort ; ten tweede , dat wij , om aan het bcrigt van itUeekening getrouw te blijven , die gedeelten niet mogten achterwege laten ; en , ten derde , dat het toch altijd uit den aard van een werk , als het onderhavige , voortvloeit, dat het naait wc- lijks ten einde is, of er hebben weder veranderingen plaats gehad , die een aanhangsel vorderen , in welk aanhangsel , *u VOORRED E. ■ wanneer er bij tic cindschikking eenige wijzigingen in de grens- scheiding mogten plaats hebben , men dan tal moeien aangeven de plaatsen , welke daarbij aan ons Vaderland toegevoegd of ervan •afgenomen %ijn. Foor onze bezittingen op de Kust rau Guinca is het ons doel- matig voorgekomen , ook de landen , waarin onze forten gelegen zijn , afzonderlijk te vermelden , als kunnende het , zoo voor onzen handel als om andere redenen , van belang zijn iets naders om- trent de vorstendommen op die kust te weten. Zoo ook zijn op de Oostindisene eilanden, waar de Nederlanders gevestigd zijn , niet adleen de aan ons onderhoorige , maar ook de andere tlaarop bekende plaatsen behandeld , aangezien ons gezag zich daar hóe langer hoe meer uitbreidt , en het dus meer en meer belang- rijk wordt , die eilanden in hun geheel naauwkeurig te kennen. Mogten nu , niettegenstaande aüe onze aangewende pogingen , dit ons werk (en welke menschel ijke arbeid is daarvan volkomen vrij?) nog hier of daar eenige onvolkomenheden aankleven, dan noodigen wij hen , die ze mogten ontdekizen , ten vriendelijkste uit , om die aan ons of eenen onzer medearbeiders op te geven , ten einde ze , bij eene volgende aflevering , met dankbare vermel- dingvan hunnen naam , zoo ons dit geoorloofd zij , aan onze in- teekenaars te kunnen bekend maken. En nu smeeken wij Bern , zonder wien wij niets vermogen , dat Hij ons de noodige bekwaamheid en kracht vcrleene,om mts werk zóó te voleindigen, dat het tot nut van onze medeburgers en tot meerdere bekendwording van onzen vaderlandschen grond moge verstrekken' Brsdj , 30 November 1837. A. J. Ti5 uea Ai.. Digitized by Google TERKLARINGEN DER VERKORTINGEN IN DIT WERK VOORKOMENDE: aartspr. aartspriestcrdom. ads. resid. adsutent residentschap. afd. afdccling. akk. akkers. arab. ambacht. amb. hecrl. ambachtsheerlijkheid. A.P. Amsterdamschc peil. air. arrondissement. arr. houfdpl. arroudissementshoofdplaats. bisd. bisdom, bund. bunders, b. buurt. buursch. buurschap. cler. clerezij. conim. communicanten. dek. dekenaat of dekenschap. dep. departement. distr. distrikt. doopsg. doopsgexinden. d. dorp. droogm. droogmakerij, cil. eiland. eil. gr. eilandengroep, ell. ellen. Ev. Liith. Evangclisch-Luthcrschen. fakt. faktorij. geb. geboren. geh. gehucht. gent. gemeente. gemet. gemeten. gouv. gouvernement, griet grietenij, gr. groep. groot h. groothertogdom, neerl. heerlijkheid. H. of HH. Heilige of Heiligen. Hcrst. Luth. Hcrsteldc-Luthersi Herv. Hervormden. H. E. H. G. Hoog-Edel Hoog geboren, h. huizen. HEGM. Hunne Edele Groot Mogcnden. inw. inwoners. Jans. Jansenisten. kant. kanton. ' kant. hoofd pl. kantons hoofdplaats, kast. kasteel. katoenpl. katocnplantaadje. klass. klassis. kl. klein. VW koflïjpl. koflijplanlaadje kol. kolonie, kon. koningrijk, kostgr. koülgrnml. kw. kwartier, lands. landschap, landv. landvoogdij. Luth. Luthcrschcn. Meun. Mcnnisten. m. k. militie kanton. Ncderd. Ncdfrdiiilsch. Nederl. Nederlandse!». N. B. Noordcr Breedte. N. Noord. O. Oost. 0. L. Ooster Lengte, palm. palmen, plant, plantaadje. pold. polder, p. pond. prinsd. prinsdom. prov. provineie. reg. regentschap. reg. dist. rcgeringsdislrikt. rcffts8* regtsgebied. Rem. Remonstranten, resid. residentschap, riv. rivier of riviertje, roed. roeden. R. K. Roomseh Kathol ijken, schiereil. schiereiland, s. d. schooldistnkt. suikerpl. suikcrplantaadje. u. uur. vad. vademen, verl. verlaten, vic. vicariaat. vic. gen. apost. vicariaat generaal apostolijk. v. voeten. v. c. vierkante ellen, v. m. vierkante mijlen, v. p. vierkante palmen, v. r. vierkante roeden, v. v. vierkante voeten, voorm. voormalig, voorst, voorstad, vorst, vorstendom. WEW. Wel Eerwaard,-. W. West. W. L. Wesler Lengte. Z. Ziel of Zielen. Z. Zuid. Z. B. Zuider Breedte. Digitized by Google DER ZIJNE MAJESTErr DEN KONING. 19 exemplaren. ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID DEN PRINS VAN ORANJE. ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID PRINS FREDERDt DER NE- DEBLANDEN. II ARE KONINKLIJKE HOOGHEID MEVROUW PRINSES Alj- B RECHT VAN PRUISSEN. 2 exemplaren. ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID DE ERFPRINS VAN ORANJE. ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID PRINS ALEXANDER. Digitized by Google BTtn NAAMLIJST DER INTEEKENAREN. Aa. (Mr. C. P. E. Robidé van der) voor het Departement tot Nut van 't Algemeen te Oosterbeek. Abrahams, (Gebroeders) Boekhandelaar» te Middelburg. Abcudanon. (H. S.) Ambtenaar te Suriname. Aekersdijck. (J.) te Utrecht. Adams. (\. U.) le Luitenant der Infanterie. Administratie voor de Nationale Nijverheid te 's Gravenhagc. Adders. (J. F.) Roorasch Kat. Pastoor te Kampen. Ahrens. (A. V.) lc Luitenant der Infanterie. Akademic. (Koninklijke Militaire) te Breda. Akkermans. (J. H.) Kapitein Kwartiermeester. Alewijn. (W.) Ryks Ontvanger te Wormcr. Alphen. (A. A. J. P. van) 1° Luitenant der Artillerie. Alta. (E. Canter) te Leydcn. Altink. (H.) 28 Luitenant der Infanterie. Andel. (P. van) Notaris te Briellc. Andrac. (D. G.) tc Luitenant der Genie. And ra e (J. II. Beuckcrs) tc Utrecht. Andrae. (JTr. P.) Notaris tc Leeuwarden. And Hessen. (J. A.) Slads-Schoolonderwijxer te Suriname. Anemaet. (C. J.) Fourier der afdceling Kurassier» n°. 1. Ardesch. (J.) Kolonel der Infanterie. Arnhem. (De stad) Arriens. (J. L.) Koopman te Soerabaia. Assen.? (P. van) l,te Luitenant der West-Indische Jagers. Assenraad. (W. van) Burgemeester tc Amersfoort. B. Baaien. (J. van) Boekhandelaar tc Rotterdam. Baert. (W. C.) te Leydcn. Bakkcne». (H. C. van) Lit. Hum. Stnd. te Groningen. Balfour van Burlcigh. (P. van) Luitenant Kolonel der West-Indische Jagers tc Suriname. 3 exemplaren. Banflcr. (J. G. W.) Ambtenaar tc Suriname. Bannier. (L. G. W.) 2° Luitenant der Infanterie. Barkhauscn. (F.) 1« Luitenant der Infanterie. „ . • Barnaart van Bergen. (W. P.) Lid der Gedeputeerde Statea van Noord- Holland, te Haarlem. Barre. (C. P. L.) 1° Luitenant der Artillerie. Bartijn. (P.) 1" Luitenant Kwartiermeester, ttnum (P- L. G.) Roomse-h Kat. Pastoor , tc Haarlem. Bannian. (G. van der Valk) Kap. Adj. van den Lt. Gcn.vandcrCapellen. Bauman. (J.) in de Bewuster. Bax. (A.) Predikant lc Oostburg. Bec. (J.) lc Luitenant Kwartiermeester. Bcckbuis. (H.) 2* Luitenant Kwartiermeester. Beek. (J. van) Sergeant der 17do afdceling Infanterie. Beet» (N ) Eerste Kommies aan het Postkantoor te Groningen. ^ Beets.' (van der) Adjnd. Onderoffic. , regiment Ligte Dragonders n . ö. Beircer (H. C.) Kostschoolhouder te EUmrg. Bentbem cn Julling. (van) Boekhandelaars te Middelburg. 3 exemplaren. Berckenhoflf. Onderwijzer in vreemde Talen -te I Werend. Berdenis van Bcrlckom. (J. J.) Raadsheer bij hel Provinciaal Geregtshof van Zeeland. Digitized by Google NAAMLIJST DER INTEEKENARBN GmuVe. (J. L.) *»• Luitenant der Artillerie. fJortlteyligers. (G. M.) Gepensioneerd Generaal der Infanterie. Coster. (II.) Boekhandelaar te Alkmaar. Grimpen. (P. G. van) Kapitein Kwartiermeester. Croll. (G. J. A.) Volontair der afdceling Kurassier* n°. 9. Gruis. (C.) te Amsterdam. D. Daalen. (Jfr. H. B. ran) Notaris en Stads Secretaris te Wageningen. Dacius. (G. II.) Boekbinder te Arnhem. Dam. (R. vau) Oud Raadsheer in het voormalig Departementaal Geregtshot van Zeeland, lid der Provinciale Staten van Zeeland , te 's Gravenpolder. Dam. (W. A. van) Booinsch Kat. Pastoor te Hontcnissc. Daiublé. (J. N. L. Loos) Onderwijzer te Arkel. Danckaerts. (A. M.) Ontvanger van 'i Ryks belastingen te Sas-van-Gcnt. Dassel. (Y. W. C. von) 2- Kapitein der Artillerie. Dcntsch. (J. von) Kapitein der Genie in Oost-Indic. Demonschy. (C. P.) te Rotterdam. Departement voor de Zaken van de Hervormde Kerk, eni. te 'sHnge. Departement voor de Zaken van de R. K. Eercdicnst te '* Hage. 4 «xcmpl. Diedcrich*. (Gebr.) Boekhandelaars te Amsterdam. Dieren. (J. J. van) 240 Luitenant Kwartiermeester. Diggelen. (Staes llnbcrtiis van) Notaris te Axel. DM. (P. G.) Bockhandelaar te %s Gravenhage. Dishoeck. (P. A. van) Burgemeester te Axel. Dobben. (J. F. vau) Boekhandelaar te Haarlem. Donker Curtius van Tienhoven, te *s Gravenhage. Donleben. (J. H.) 2« Luitenant der Infanterie. Doerleben. (J. N. L.) Eerste Adsistent ten Kantore van den Kolonialen Ontvanger en Betaalmeester te Suriname. Doeveren. (A. F. van) Med. Doet. te l«eyden. Dockuro. (De Stad) Dominicas. (J.) le Luitenant der Infanterie. Doorman. (Erven) Boekhandelaars te *s Gravenhage. Doorman. (P.) 2«» Kapitein der Artillerie. Doorn. (A. van) 2" Luitenant der West-Indische Jagers. Dortmont. (J. L. van) Burgemeester te Hulst. Dover Ax. (J.) Boekhandelaar te Arnhem. Doxv. (J. M. van Klinkenberg) 2e Luitenant der Artillerie. Duboii. (P. D.) Kapitein der Artillerie. Duikers. (M.) Kapitein Kwartiermeester. Dutsen. (J. H. van der) 1* Luitenant der Lansiers. Duvigneau. (J. P.) Kapitein Kwartiermeester. Dijckmeester. (J.) Advokaat Generaal bij het Prev. GeregUhof van Gelderl. Dijkstra Six. (J. J.) Theologisch Candklaat. E. E.— (J. D.) te Breda. Ecckhout. (P. J. van den) Onderwijzer te Stoppeldijk. Eek. (D. van) Onderwijzer te Asperen. Eekhoff Hz. Beekhandelaar te Groningen. Eekhoff. (W.) Archivarins van de stad Leeuwarden, voorde stedelijke Bibliotheek te Leeuwarden. Eiclibollx. (P. C.) 2* Luitenant der Infanterie, fckler. (E.) Medcciiiae Doctor te Volicnhoven. nu NAAMLIJST DER INTEEKENAREN. Elias. (G. H.) te Wageningen. Ellis. (J.) Ambtenaar te Suriname. Embroek. (J. J. U.) 1° Luitenant der Infanterie. Emden. (E. van) Eerste Adsistent ten kantore van den Kolonialen Ontvanger en betaalmeester te Suriname. Empius. (L. C.) Instituteur te Zwolle. Engelbronner. (d') Wachtmeester bij het Regiment Ligte Dragond. no. 4. Engelen. H. Luitenant Kolonel der Genie. Engelenburg. (Jfr. L.) Arrondissement* Inspecteur et Deventer. Engeringh. (J. J.) 2° Luitenant der Infanterie. Engels. (G.) Burgemeester te Vriessenveen . Entrup. (W. W.) Luitenant Kolonel der Artillerie. Epke. (J. G.) 2° Luitenant der Infanterie. Erasinus As. (J.) Burgemeester te Kadiand. Erkelens. (A. tan) AdjudantOnderoflïcier bataillon artill. transporttrein . Ermerins. (F. P.) Ontvanger van 's Rijks belastingen te IJzcndijke. Erzey. (P. A.) le Luitenant der Kurassiers. Eschauzier. (J. P. Brand) le Luitenant der Artillerie. Escury van Heinenoord. (II. Baron Collot d') Essen. (L. van> Apotheker te 'sG raven hage. Everdingen. (C. A. van) Arrondissement* Inspecteur te Zwolle. Evers. (W. G. F.) Ritmeester op non actiwtcit. Eyck. (Mr. M. J.) Heer en Erfhurggraaf vau Zuilichem , te Maartensdijk.» Eymael. (A. H.) 1c Luitenant der Infanterie. Eymael. (C. T. T.) 2* Luitenant Kwartiermeester. ... Eymael. (T.) 2de Luitenant der Infanterie. F. Fabins. (G. C.) 2° Luitenant der Artillerie. Falter. (P. R.) Kolonel der Artillerie. Faul. (G. C.) Organist te Gorinchcni. Feenstra. (J. M.) te Opende. Feenstra. (M. D.) te Ulrum. Feith. (J. II. O.) Jur. Utr. Cand. te Groningen. Felden van Kinderstein. (G. F. Baron van der) Lid der Riddersohap en Provinciale Staten van Utrecht. Fevkes. (B.) 2° Kapitein der Artillerie Adjudant van den Generaal Majoor Paravicini di Capclli. Fonseca. (Jonkh. L. S. D. Antouio Cartcrct da) 2P Luitenant der Infanterie. Fortman. (G. L. de Gaay) te Leyden. Frackers. (B. II.) 1° Luitenant der Infanterie. , .* Frantzen. (A. II.) . Luitenant Kolonel der liuauterie. Fremery. (J. A. de) te Leydcn. Frissart. (A. A.) Kapitein der Oost-Indische Infanterie. Frouin. (J.) Administrateur van Plautagiëii te Suriname. Fundter. (J. C) Ritmeester der Ligtc Dragonders. G. Gackstattcr. Klerk bij den Arrondissements Inspecteur te Zwolle. Gallenkamp. (II. J.) Roomsch Kat. Pastoor te Haarlem. Geer. (P. van) Smid te Leydeu. Geertsema. (E. J.) Omgaande Regter in de Soerabaiasche afdeeling. Geestenbeek. (J.) 1" Luitenaut Adjudant der Infanterie. Generale Directie voorde Zaken van de R.K. Eeredieust te 'sllage. 4 exemr». s. (W.) Koopman U Groningen. / - - Digitized by Google NAAMLIJSTDER INTEEKENAREN xxut GerUngs. (Ifr.H.) t* HiUegom. Gbert. (C. F. van) 2« Luitenant Kwartiermeester. Giltemans. (J.) Apotheker te Breda. Gillet. (J. D. D.) 2° Luitenant der Inianterie. Glinderman. (E. L.) Stads Vendumeester te Utrecht. Glindennan. (H.) te Utrecht. Godefroy. (P.J.)Dirigcrend Olïïcicr van Gezondheid der 1" LL te Soerabaia. Gouka. (A.) Onderwijzer te Middelburg. Gorkum. (J. E. van) Generaal Majoor. Götte. (J. B.) Fourier der negende afdeeling Infanterie. GraalT. (A. G. de) Apotheker, Lid vau de Provinciale Gcneesk. Com- missie in Zuid- Holland , te Gorinchem. Graeve. (F. de) Grondeigenaar te Zuiddorpc. G ra Lama. (H. 8.) 2« Commies aau het Postkantoor te Groningen. Greup. (W. N. H.) Commies aan het Postkantoor te Utrecht. Grcve. (A.) Ingenieur van den Waterstaat 7 te 's Graveuhagc. Groin. (van) te Leeuwarden. Groin. (J. C. van) \* Luitenant der Infanterie. Groeneveld. (T.) 1* Luitenant der Inianterie. Gulik en Hermans, (van) Boekhandelaars te Breda 5 exemplaren. Guykens. J. Boekhandelaar te Amsterdam. Haan. (C. de) Luitenant Kolonel der Infanterie. Hachez. (J. C. A. H.) 2» Luitenant der Infanterie. Haefkens. Burgemeester te Leerdam. Hacften. (A. W. van) 2de Luitenant der Oost- Indische Artillerie. Haeften. (G. A. van) Intendant der tweede klasse. Ilaeften. (P.A. van) Controleur bewaarder van het kadaster te Amersfoort. Hage. (J. W. ten) Bockhandelaar te *s Graven hage. Hageman. (A.) Onderwijzer te Hees. Ifageman. (E.) Directeur der Posterijen te Zwolle. Halder Hz. (A.) Genees-, Heel- en Vroedmcestcr te Beven» ijk. Halmael. (Mr. A. van) Auditeur militair van Friesland , te Franeker. Hamelberg. (H. A.) Lector in de Wis en Natuurkunde te Amersfoort. Hammacher. (H. G.) Notaris te Groede. Hamming. (E. K.) 2de Luitenant der Infanterie. Hamming. (G. A.) 2de Luitenant der Kurassiers. Hamming. (H.) 1ste Luitenant der Kurassiers. Hamming. (H. A.) 2de Lniteuaut der Infanterie. Handelmaatschappij. (De Nederlandschc) Hartman. (J. C.) Apotheker en Chimist te Suriname. Haspels. (D. J.) Boekhandelaar te Nijmegen. Haupt. (A. C.) Boekhandelaar te Middelburg. Heeckeren. (G. P. C Baron van) te Zutphen. Hrger. (De) Onderwijzer te Utrecht. Helb. p.) Ambtenaar te Suriname. Hemert tot Dingshof. (G. V. W. Baron van) 1ste Luiten Hmdrikse. (A.) 2° Luitenant Kwartiermeester. Heringa. (J.) Emeritus Professor te Utrecht. Herr. (D. G.) Luitenant Kolonel der Infanterie. Hert. (M. i. d') tc Koewacht. HeuTrl. (G. van den) Kapitein der Wcst-ludische Jagej*. H. ,i,T NAAMLIJST DER INTEEKENARER. Heyboer. (J.) Ondcrwyxer tc Noordeloos. Heyden. (A. van der) Onderwijxcr le Nienwland. lleydcn, gcb. André. (A. van der) Institutrice tc Arnhem. Hillc. (E. M. van) Sergeant tweede bataillon Jagers. ^ Hindcrbergen. (J. A.) Fourier afdeeling Kurassiers, n°. 1. Hinlopcu. (J. ü.) Lid der Staten Generaal , te Middelburg. Hissink. Predikant te Dedcmsvaart. lloboken van Rhoon en Pendrccht. (A. van) te Rotterdam. Hoen. (A.) Institiitcur tc Hattcm. Hoff.nan. (tfr. F. G.) Advocaat te Doesburg. Hoffman. (N. J. A. C.) te Amsterdam. Hofman. (T. S. A.) 2« Luitenant der Infanterie. Holl. (G.) Wachtmeester der afdeeling Kurassiers, n . 1. Holt. (Ten) Rentmeester te Eerones. • m Holtxkam. Adjudant Onderofficier der 17c afdeeling Infonterw. Homan. (C. J.) Predikant te Nieuw-Vossemcer. Hommes. (J. W.) Koopman te Groningen. Hoogenhuyxen. (W. J. van) 1« Luitenant der Infanterie. Hoogeveen. (A. A.) 2« Luitenant der Artillerie. Hoogeveen. (K. J.) Majoor der Pontonniers. Hoonaard. (W. van den) Onderwijxer te Hillegersberg. Hoop. (G. W. van der) Majoor der Infanterie. Hopbcrgen. (B. J. H. van) Kapitein der Infanterie. Horj. (Mr. W. G.) Agent van 's Rijks Domeinen in Overyssel, te Zwolle Hospers. J. Onderwyxer te Hoog-Blokland. Houtrijve en Brcdius. (van) Boekhandelaars te Dordrecht. Hoycr. (H. C.) Agent van den Rijkskassier te Bnclle. Hullman. (J. A.) 1" Luitenant der Infanterie. Hulst. (D.) Burgemeester en Notaris tc Blokkers. Hulstkamp. (H.) Onderwijxcr te *s Hertogenbosch. Humbcrt. (W. P.) 2« Luitenant Adjudant der Zuid-Hollandsche Schutte^). I. Jager. (G.) de te Groningen. Jam. (W.) Predikant te Giessen-Oudekerk. Jansen. (G. H.) 1° Luitenant Adjudant bij den Generaal Majoor Knotxer. Jansx. (J. G.) Ingenieur van dm Waterstaat van de 1" klasse te Soerabaia. Ingcn. (A. T. F. van) 1ste Luitenant Adjudant der Ligtc Dragonders. Ingcn. (C. F. E. van) Kapitein der Genie. Ingcnhors. (C.) Secondant tc St. Oedcnrodc. Jong. (J. de) Directeur der brandwaarborg Maatschappij te Amsterdam. Jonge. (Jhr. M. W. de) Lid van de Staten Generaal te 's Gravenhage. Jongh. (J. D. de) 1* Luitenant Adjudant der Infanterie. Jonk. (J. T. G.) f Luitenant der Infanterie. Itlersum. (Jonkh. Mr. F. A. C. A. Baron van) te Hattcm. Itlersum. (Mr. E. H. Baron van) Kantonrcgter tc Wijk-b^-Duurstede. Ittcrsum. (Mr. J. G. J. Baron van) Advocaat tc Utrecht. Juda. (J.) Koopman te Suriname. Jung. (J. C.) Ondcrwyzcr tc Grauw. Jula. (C. J.) le Luitenant der Infanterie. Kamer van Koophandel en Fabrykcn tc Grouingoii. Kantcr. (Mr. Th. d« ) Procureur Generaal tc Suriname. Kars. (L.) Secretaris by het Bestuur le Bcllingwoldc. Digitized by Google N AAMLIJST DER IN TREKEN ARK If. m Xarsnoff. (C.) Secretaris te Beverwijk. Kasteelen. (J. T. van de) te Beusichem. Reeft. (J.) Jur. Stud. te Utrecht. Keer. (A.) Majoor der Infanterie. Kempenacr. (Jfr. G. N. de) Advocaat te Rotterdam. Kempenaer. (Mr. J. M. de) Advocaat te Arnhem. KerckhofF. (S. A. van den) Kapitein der Artillerie. Kesman. (J. H.) Generaal Majoor te Delft. Kesteloo. (G. A.) 11 ulpondcrwyzer te Domburg. K es te ren. (J. C. van) Boekhandelaar te Amsterdam. 2 exemplaren. Rieboom. (J. P.) Notarisklerk te Axel. Klapper (J.) 1« Luitenant Kwartiermeester. Kleyn. (J. de) Onderwijzer te Ameiden. Kleyn. (W. C.) Kapitein der Oost-Indische Infanterie. Klom. (F. E.) Hulponderwijzer te Amsterdam. Klucver. (W. S. S.) Theol. Student te Utrecht. Kluit, (li.) Administrateur van Plantagicn te Suriname. Kluitman. (M. U.) te Gouda. Kluppel te Helder. Kluyt. (J.) Commies ten Postkantore te Brielle. Kncppelhout. (K. J. F. C.) Jur. Stud. te Leydcn. Knock (G. A. H.) 3° Luitenant der Infanterie. Knoll. (P. Y.) Generaal Majoor, Provinciale Kommandant van Zeeland. Knotzer. (F. W.) Generaal-Majoor. KnijflT. (A. de) Commissionnair te Utrecht. Koek. {Baron. H.Merkus de)Minl«tervan Binnenlandschc Zaken. Sexempl. Kolff. (G.) Burgemeester te Deil. Rooi. (A.) Luitenant Kolonel der Genie. Koopman. (G. L.) Boekhandelaar te Amsterdam. Kooy. (C. van Someren) le Luitenant Kwartiermeester. Kooyman. (K.) Onderwijzer te Hoogkarspel. Koper. (D.) Stads Chirurgijn en Vroedmeesler te Schiedam. Kortman. (E. W.) te Amsterdam. Kraamwinkel. (B. C.) te Utrecht. Rro'ller. (J.W.) 1" Luitenant Adjudant bij den GeneraalMajoor Giiichcrit. Krudop. (J. R.) te Gouda. Kruseman. (J. A.) Korporaal der afdeeling Kurassiers n*. 9. Kruysse. (P. J.) Zoutzicdcr le Axel. Kruvt. (W. J.) Boekhandelaar te Arnhem. 2 exemplaren. KrnvtbofF. (J. Tilcnius) 2e Luitenant der Infanterie. Kuv'pers. (J. J. Mourix) Apotheker der f klasse bij 's Rijks Militaier Èospitaal te Utrecht. L. La horton. (D. van Hinloopen) Schoolopziener te Gouda. Lachaire. (S.) Kapitein Kwartiermeester. Lagcrwrv. (H.) Boekhandelaar te Dordrecht. Lambrecbts. (A. W.) Tweede Kapitein Artillerie Transporttrein. Lambrechtsen.(W.N.)Raadsheer bij het Provinciaal Gercgtsh. van Zeeland. Lammen. (A. F.) Oud-presid. van het Hof te Suriname , te 's Graveuhage. Landolt. (H.) Majoor der Infanterie. Lange. (J. de) Bockhandelaar te Deventer. Langenhiiysrn. (A. P. van) Boekhandelaar te 's Gravcnhage. l*del. (L. J.) Kapitein der Infanterie. Leemans. (C.)ccn>lc Conservator van het Ned. Mus. van Oud bed. te Leydcn. Digitized by Google 1 »n NAAMLIJST DER INTEEKENAREN. Leembruggen. (A. C.) fabrikant te Leyden. Leen. (C.) Administrateur van Finantien te Suriname. Leesmuseum te Amsterdam. Lehnkcring. (G. H. Growich) 1" Luitenant der Kavallerie. Leur. (C. G. Kravenhoff van de) 2de Luitenant der Pontonniers. Licb. (J. J. A.) Majoor der Infanterie. Lier Ez. (B. Tan) Officier van Gezondheid 2° klasse. Li n {jen. (G. H. van) Onderwijzer. Lisman. (Mr. J. A. E.) Advocaat te Arnhem. LisL (F. C.) Generaal Majoor der Artillerie. Lith. (S. van) Boekhouder hij den Provincialen bewaarder van het kadastci te Zwolle. Löbcnsel. (J. A. van) 2° Luitenant der Ligtc Drajjondcrs. 2 cxeinpL LockJiorst. (A. van) Officier vau Gezondheid der 2* klasse. Loomeijer. (C. G.) Apotheker te Haarlem. Loos. (H.) Rooinsch Kat. Pastoor te Zaandam. Luchtmans. (S. en J.) Boekhandelaars te Leyden. Luth. (J. F.) Chirurgijn Majoor. Luttcnbcrg. (H.) te Zwolle. Lutz. (II. S.) 1" Luitenant der Infanterie. M. Maclaine. (W. H.) 2* Luitenant der Infanterie. Macquelijn. (M. J.) Hooglccraar in de Geneeskunde te Leyden. Madiol. (J. L.) Majoor der Infanterie. Maerteos. (P. J.) Stedelijk Onlvauger te Hulst. Blalsen. (A. van) Kostschoolhouder tc Hooge-Zwaluwe. Mansveld geb Gordon. (Mevrouw de weduwe van) 2 exemplaren. Margadant. (W . F. C.) tc '% Gra\euhage. Marle. (P. G. van) Koopman te Lcydeu. Ma ree. Fabrikaut tc Linneke. Marree. (L. J. dc) Mcd. Doet. te Middelburg. Martin. (F. P.) te Amsterdam. Martini van Ou verkerk. (Jonkh. Mr. H. B.) Lid vau de Eerste Kamer der Staten-Generaal en vau de Ridderschap van Noord-Braband , te Vught. Mallhicsscn van Petten en Nolmerban. (Mr. Sandeubergb) te Haarlem. Meersch. (G. F. van Limborch van der) 1° Luitenant Ingenieur. Melmer. (T.) Ie Luitenant Adjudant der Infanterie. Meikcstein. (G. van) Onderwijzer te Eemnes binnen. Mertcns. (H. A.) Roomsch Kat. Pastoor te St. Jan -Steen. Metman. (Mr. L.) Advokaat tc 's Gravenhage. Metelerkamp. (P. J.) 2° Luitenant der Ligte Dragonders. Meulen. (C. van der) Onderwijzer te Utrecht. Meijer. Onderwijzer bij de Israëlitische school te Hoorn. Meijer. (G.) Majoor en Plaatselijk Kommandant te Middelburg. Meijer. (J. F.) 2" Luitenant der Kurassiers. Meijl. (J. F.) Majoor der Artillerie. Moerdyk. (P.) Geadmitteerd Landmeter te Zuiddorpe. Middelhoek. (C.) Onderwijzer tc Molenaarsgraaf. Mommen. (A. H.) 2° Luitenant der Artillerie. Monchy. (E. P. de) Koopman te Rotterdam. Monde. (N. van der) Boekhandelaar te Utrecht. Montyn. (J. W.) te Amsterdam. Moorrees. (Mr. C. W.) Griffier bij de Arr. Rcgtbank te Amersfoort. Mortier Covens eu Zoon. BoekhauuVlaars tc Amsterdam. Digitized by Google NAAMLIJST DER I N TE EREN ARE N. xnu Mourik. (H. J. van) 1° Luitenant Kwartiermeester. Muller. (Joh.) Boekbandelaar te Amsterdam. Maller. (J. F. L.) te Amsterdam. Munck. (A. B. C. de) 1° Luitenant bataillon Artillerie Transporttrein. Munnik. (J. de) Boekhandelaar te Schiedam. Muijsken. (A. W.) 2' Luitenant der Artillerie. N. Naamen van Eemnes. (van) te Zwolle. Nauta. (Mr. G. A. van Avenhorn van) Lid jdcr Staten van Friesland , Grietman van Heniclumcr, Oldephaert en Noordwolde, te Koudum. Nederburgh. (Jfr. J. J.) te Zutphen. Nes. (Jfr. J. T. W. van) Resident van Passaroeban te Passaroehan. Nes. (T. Hoog van) Fouricr bij de 8° Afdeeling Infanterie. Nevndorff. (J. F.) Procureur bij den Raad van Justitie te Soerabaia. Nidek. (J. Broucrius van) Luitenant Kolonel der Artillerie. Niemandsverdriet. (B.) Arrondissement» Inspecteur teBrielle. Niernieijer. (A.) Theol. Stud. te Leyden. Nieuwbam. (C.) Kapitein Kwartiermeester. Nicuwenhuis. Hooglecraar tc Leyden. Noel. (E. F.) Notaris en Burgemeester te Hontenisse. Nolthenius. (II. J.) te Amsterdam, i Noman en Zoon. Boekhandelaars te Zalt-Rommel. Noordewier. (Mr. J.) Dr. in de letteren eu Iustilutcur te Winschoten. Noordliofl*. (D.) Predikant teSchalzum. Nootcn. (W.Ü.J. Canibier van) Burgeni. vaullonkoop en Notaris te Lopik. Noubuys. (G. van) Schoolopziener tc Roozendaal. Nouhuys. (H. J. van) le Luitenant der Infanterie. Nouhuys. (S. van) 1° Luitenant Adjudant der Kurassiers. Noske. (J.) Notaris te Axel. Nuysink. (G.) Kostschoolhouder tc Zutphen. Nijenhuys. (A.) Roomsch Kat. Pastoor te Sasvan-Gcnt. O. Ondcrwijzersgezelschap tc Dirksland. (liet) Oukoop. (W. A.) Boekhandelaar le Breda. Oomkens Jz. (J.) Boekhandelaar tc Groningen. Oordt. (C. W. van) Kapitein der Genie. Ophorat. (A.) Üc Luitcuant Kwartiermeester. Ort. (J. W. A.) 2C Luitenant der Infanterie. Oudemans. (A. C.) Kapitein Adjudant bij den Generaal Majoor Knoll. Ouwersloot. (ü.) te Amsterdam. P. Paarden kooper. (L.) Landmeter der 1° klasse bij het kadaster te Goes* Pabtt. (Mr. B. G. A.) Advocaat te Utrecht. Pabst tot Bingerdcn. (J. M. Baron, van) Kanton Rcgler tc Eist. Paddenburg cn Comp. (van) Boekhandelaars te Utrecht. Parts. (A ) 1" Luitenant der Infanterie. Panhuys. (A. M. E. van) Majoor by den Generalcn Staf. Pauw.'(W.) te Purmerend. Pmte Pz. (M. A. van) te Amsterdam. Pcllecom. (A. N. van) Emeritus Predikant te Schiedam. PeU-Rijcken. (A. J.) 2° Luitenant der Ligle Dragonders. Pelt. (G. van) le Leyden. urm RAAMLIJST DER INTEEKENAREff. Penoif. iMr. C. Overgaauw) le Delft. Pestel. (W. F. van) 8° kapitein der Rydcnde Artillerie. Vesten. (Jonkheer Mr. J. E.) Lid der Ridderschap te Utrecht. Pesters van Catlenbrock geb. Jacobi. (Mevr. Douaricrc) te Utrecht. Pelen. (J. D.) te Vlissiugcn. Pielerse. (J. M. Tan den Oudendijk) 2a Luitenant der Infanterie. Pieterscn. (T. van Uye) te Goes. Pingjuni. (J. R.) Wachtmeester by de nfdceling Kurassiers No. 1. Plaat. (P. L. T. Grunwis) Sergeant Majoor afdeeling Infanterie. Playter. (U. C.) 1° Luitenant Adjudant der Lanciers. Poelders. (H. J.) Boekhandelaar te Amsterdam. £ exemplaren. Pol. (G. van de). Magazijnmeester der Artillerie tcJtalh. Polak. (A. J.) Eerste Klerk bij *s latids magazijnen te Suriname. Polak. (S.) Adsistent van den Kolonialen Ontvanger tc Suriname, Pompen. (C.) Burgemeester te Alcm. Portielje. (G.) Boekhandelaar tc Amsterdam. Pot. (A. van der) te Rotterdam. Prins. (J. H. van Sanden) te Middelburg. Prins. (S. J.) Boekhandelaar te Amsterdam. R. Raadt. (P. de) Instituteur op den huize Noorthcy. Raalten. (C. van) Secretaris van den Landraad te Soerabaia. Rademaker. (II. L.) Eerste Onderwijzer te Soerabaia. Rappard. (W. H.) 1' Luitenant der Infanterie. Rechte ren. (van) Gouverneur der Provincie Overijssel. Reepmaker. (P. L.) 1" Luitenant der Infauterie. Rctterich. (A. J. P.) Majoor der Kavallerie. Revius. (J.) Apotheker te Zwolle. Reijers. (J. C.) Onderwijzer te Middelburg. Reynders. (J.) Koopman te Leeuwarden. Risseeuw. (J.) Kanton Regter te Oostburg. Rissecnw Sz. (A.) Landman te Kadzand. Risseeuw Jz. (J.) Rustend Landman te Kadzand. Ritsema. (J.) Boekhandelaar te Haarlem. Roe heil. (H. 11.) 2° Luitenant der Genie. Rodemann. (A. W.) 1° Luitenant der Infanterie. Rodi. (M.) Chirurgijn Majoor. Rojer. (N.) Med. Chir. et Art. Obst. Doet. te Suriname. Romondt. (II. H. van) Boekhandelaar te Utrecht. Roorda. (C. W.) 2« Luitenant der Infanterie. Rooy. (A. A. de) Boekhandelaar te *s Hertogenbosch. 7 exemplaren. Roque. (E.) Kapitein der Oost-Indische Infanterie. Rosé. (W. N.) 1° Luitenant der Genie. Roijen. Jur. Stud. te Utrecht. Roijen. (W. W. A.) 1° Luitenant der Lansiers. Ruempol. Gepensioneerd Chir. Maj. van het Oost-I nd. Leger, te Zutphen. Rucinpol. (H. J.) Predikant te Soerabaia. Richt. (J.) Destillecrder te 's Hertogenbosch. Ruysch. (J. J.) 1" Luitenant der Kavallerie. Ruyven. (\V. J. C. van) Instituteur te Amersfoort. Reyn. (W. C. D. van) 2« Luitenant Kwartiermeester. Rijndcrs. tc Groningen. Rijstcrborgh. <L.) Ingenieur van den Waterstaat te 's Hertogeubosch. HAMLIJST DER I NT EEKBN AREN. S. Samson. (M. D.) Schoolonderwijzer te Suriname. Sant. (D. van *t) IiMftkuteur te Gorinchem. Sarphasy. (J.) Mcd. Stud. te Lcijden. Sasscnbcrgh. (M. A. van) 1° Luitenant der Infanterie. Sateu Weimar Eisenach. (Z. D. H. Hertog R. van) Luitenant Generaal. Schafer. (J. H.) 2e Luitenant der Genie. Scbalekamp vau der Grainpel en Rakker. Roekhandelaars te Amsterdam. Schardam. (M. A.) Onderwijzer te Hoog- en Laag-Zwaagdijk. Scheiderman. (J. A.) Adjudant Oudcroflicier der West-Indische Jaffert. Schcltus van IJsseldijk. (J. G.) te Levden. Schepel. (J. C. P. M.) 1« Luitenant "der Iniantcric. Schcpes. (U. J.) 2e Luitenant der Infanterie. Schetsberg. (II. C.) Rockbandelaar te Leeuwarden. Schiedam. (De stad) 2 exemplaren. Schierbeek Ir. (R. J.) Roekhandclaar te Groningen. Schilling. (J. L. A.) te Amsterdam. Schippers. (H. H.) Heel- en Vroed meester te Rleskensgraaf. Schluitcr. Schoolopziener, te Amersfoort. Schmitx. (H.) Kapitein der Infanterie. Schneider. (A.) 1ste Luitenant der Infanterie. Scholten. (J. G.) te Haarhui. Scbolten Hz. (J. A.) Fabrijk cn Landmeter van Schieland, te Rotterdam. Schonckat. (M.) Roekhandelaar te Amsterdam. 12 exemplaren. Schonk. (G. C.) Controleur der landelijke inkomsten te Passaroehan. Schorpion. (H. J.) Ie Luitenant der West-Indische Jagers. Schotsman. (M. O.) Onderwijzer te Spijk. Schreuders. (fi.) KosUchool houder te Voorburg. Schuilenburch. (Jonkhr. Mr. L. van) te 's Gravenhage. Schuller. (J. H.) Luitenant Kolonel der Genie. Schuurheke Roeije. (S.) Raadsheer bij het Prov. Gcregtshof van Zeeland. Schuyt. (J. C.) Onderwijzer te Zuiddorpe. Seclig. (H. G.) Luit. Kol., Kommandant der Kon. Mil. A ka dein ie te Breda. Seminarium te St. Michel-Gcslel. (Hel) Se ven stern. (J. H.) Roomsch Kat. Priester te Uithuizen. Seydlitx. (W.) Wethouder en Notaris te Hulst. Siegeubcek. (M.) Hoogleeraar te Levden. SiethofF. (J. ten) Koopman te Socrabaia. Sikkens. (P.) Kapitein Kwartiermeester. Sitters. (C.) |« Commies der Posterijen te Gorinchem. Six. (C. C.) 2* Luitenant der Infanterie. SI engarde. (A. E.) 2e Kapitein der Artillerie. Slingelandt. (J. D. L. van) 1" Luitenant der Artillerie. Sloot. (A. van der) V Luitenant Kwartiermeester. Slotemaker. (A.) 1* Luitenant der Infanterie. Slotemakcr. (C.) Kapitein der Infanterie. Sluytenuan. (T. K. L.) Majoor bij het 2de bat. der Sde Afd. mobiel* Noord-Hollandsche Schutterij te lijden. Smalt. (J. J.) Graanhandelaar te Rotterdam. Sneding. (Jfr. P. Fiers) Ambtenaar te Suriname. Smids. (L. A. J.) 1* Luitenant der Infanterie. Smit. (M.) Roekhandclaar te Groningen. 5 exemplaren. Suülh. (C. W.) 2« Lnitenant der Artillerie. Smits. (G.) te Lekkerkcrk. «X NAAMLIJST DER 1NTEEKEN AREN. Smits. (J. O.) 1« Luitenant Adjudant der Infanterie. Smits. (M.) Majoor der Infanterie. Soclcns. (M.) lnslitiileur te Hattein, Spcnglcr. (E. F. Cox van) l°Luit. Adj.bij den Gen. Maj. Vcrkoutcren. Spiering. (W.) Landbouwer, te Axel. Spoel Ai. (H.) Ondcrwijxer te Dordrecht. Sprengcr. (C. A.) 1° Luitenant der Kurassiers. Sprcnger. (J. J ) Lid der Gcdep. Staten van Zeeland te Middelburg. Stackman. (C. J.) Controleur van 's Rijks belastingen te Hulst. Steenbergen. (N. F. van) Burgemeester en Secretaris te Gicssendam. Steenkamp. (J. C.) Secretaris der Gemeente Hoek. Stecnkanip. (P. W.) Notaris en Burgemeester te Neuxen. 9 exemplaren. Slciiibuch. (J. J.) Directeur van het postkantoor te Neuzen. 2 exempl. Stcinfort. Predikant te Oostcrend op Texel. Stcyn van Hensbrock. (G. van) Burgemeester van Soest, te Soestdijk. Stirum. (F. G. Graaf van Limburg) Kapitein der Genie. Sliruin. (0. L. Graaf van Limburg) Ritmeester der Ligtc Dragonders. Stock urn. (W. P. van) Boekhandelaar te 's Gravenhage. 4 exempl . Stokhuyzen. (A.) Koopman te Leydcn. Stokhuyzen. (F.) Officier van Gezondheid der 2* klasse. Stolle. (W.) Burgemeester te Raalte. Straat. (C. A. van der) Onzigtcr te Gorinchem. Strcpelhoff. (J.) te Rotterdam. Strnick. (Ci. A ) Rijksontvanger tc Hillcgcrsberg. Swaans. (S.) Ie Luitenant Adjudant der Infanterie. Swildcns. (J. II.) Secondant te Leeuwarden. Tacts van Amcrongen van Dcyll. (J. A. Baron van) tc Utrecht. Teding >an Berkhout. Lid van de Gedeputeerde Staten van Noord- Holland , tc Haarlem. Tclchuys. (M. H.) Griffier van het kautongeregt te Axel. Telling. (Vr. A.) Secretaris der stad Franckcr. Temmink. (J. D.) Officier van Gezondheid der 2° klasse. Tcrvccn en zoon. (J. G. van) Boekhandelaars to Utrecht. Texel. (Het plaatselijk bestuur \an) Thiel. (van) tc Rozendaal. Thicme. (J. F.) Boekhandelaar te Nijmegen. Thomson. (J. J.) Majoor er» Plaats-Majoor te Crevccoeur. Tichler. (J. W.) le Luitenant der Pontonniers. Tiddens. (H.) Student tc Groningen. Tielkemeijer. (J. H.) Boekhandelaar tc Amsterdam. Timmermans. (F. J.) Kol. Ins. bij het Min. vanKolonien ta 's Gravenhage. Tienhovcn. (G. van) Aannemer te Werkendam. Tirion. (A. P.) Ambtenaar te Suriname. Tissot van Patot. (J. P. L G.) Kapitein der Infanterie. Tol. (H.) Opperwachtmeester der Ligtc Dragonders no. 8. Tollens. (J. P. K.) Aspirant Ingenieur van den Waterstaat. Toorcnburg. (P. A. van) Mcd. Doet. te 's Gravenhage. Toorenenbergen. (J. J. van) Instituteur te Utrecht. Traus. (H. L. Schender) 1° Luitenant der Artillerie. Tromp. (II. A.) Ingenieur der 1" klasse van den Waterstaat te Soerabaia. Tuinhout. (Haijo) Controleur bewaarder van het kadaster te Heercnvecn. Tulp. (A. J.) Kapitein der Infanterie. Tuuk. (S. van der) President van den Raad van Justitie tc Soerabaia. NAAMLIJST DER INTEEKE NAREN. V. Veer. (J. C. H. J. de) 1- Luitenant der Infanterie. Verkouteren. (J. W.) Generaal Majoor. Vcrkouw. (W.) Koopman te Leyden. Vermasen. (D. L.) Luitenant Generaal. Vermeer. {Mr. J. W.) te Beek. 3 exemplaren. Vermei. (W. L. i Landbouwer te Brandwgk. Vermeulen. (C.) Notaris te Herwijnen. Vermeulen. <N.) Boekhandelaar te Arnhem. Vermeulen. (P. J.) Archivist der provincie Utrecht , te Utrecht. Vernec. (J. A.) te Utrecht. Verschoor. (H. E.) Schoolopziener te Sleeuwyk. Versteegh. (M.) Koopman te Batavia. Verwey Bz. (A.) Predikant te Leyden. Verwoerdt. (P.) Hoofd-Commics der Marine te Socrahaia. Veth. (H.) Koopman te Dordrecht. Vieweg. (C. A.) Bockhandelaar te Nijmegen. 3 exemplaren Villeneuve. (D.M. de) lc Luitenant-Magazijnmeester der Art. te Nijmegen. Vinkhuizen. (N. C.) le Luitenant der Infanterie. Virieu. (W. C. de) Gepensioneerd Luitenant Generaal. Visscher. (J. A.) Koopman te Zwolle. Visschcr. (L. G.) Hoogleeraar in de Letterkunde te Utrecht. Visser. (C.) Theol. Stud. te Leyden. Visser. (W. M.) lc Luitenant Administrateur van kleeding der 10"Afd.Inf. Vlasblom. (C. S.) 2e Luitenant bataillou Artillerie Transporttrein. Vogel C. Jz. (J. C. de) InstiUiteur te Dordrecht. Vogel. (F. L.) Gepensioneerd Chirurgijn Majoor tc Zwolle. Vogelcnsang. (D.) Inslitutcur tc Wagcningcn. Vogclensank. (R.) Bockhandelaar tc Gouda. 2 exemplaren. Vogelvanger. (C.) Ambtenaar der belastingen te Koewacht. Voir. (C. L. le) Koopman te Leyden. Volkhemer. J.) Kolonel der Infanterie. Voogt. (J.) 2° Luitenant der Infanterie. Voorne. (C. van der) Fourier der 3" Afdeeling Infanterie. Voort, (van der) Onderwijzer tc Giessen Oudckerk. Voort. (E. W. van 't) Onderwijzer te \uren. Voorthiivzen. (Joh. van) Stud. in de regten tc Utrecht. Vork. (ƒ. P.) Landbouwer te Zuurdijk. Vorstcnboscb. (J.) Kapitein der Infanterie. Vorstman. »J. G.) Predikant te Bergenopzoom. Vos Wz. (J. de) Sec. der 4c klasse van het Ncd. Instit. tc Amsterdam. Vos van Rij<*ijk. (J. H.) 1' Luitenant der Infan'.eric. V redenburch. (E. van) Staatsraad Gouverneur van Zeeland. ^ ries. (J. de) Kapitein der Oost-Indische Artillerie. Vroom. (G. P. G.) Onderwijzer tc Socrabaia. W. Waard. (C. van der) Vleeselihouwer tc Leyden. waarfort. (P.) Kapitein Kwartiermeester. ^Vajjwr. (B. J. A.) 1e Luitenant der Infanterie. ^ aicheren. ; (S. van) Regter der Arrondisscmrnts Rcglhank lc Amersfoort. ^ alter. (iViedclstcin) Predikant te Hulst. IVebrr. Kapelmeester der 17de Afdeeling Infanterie. Weeda. (P.) U Zuidland. «ui NAAMLIJST DER IiN TEEKENAREN. * Wecsp. (De Stad) Wcgkainn. (M.) Ie Luitenant Kwartiermeester. Wenningh. (C. H.) Stads- en Kostschoolhouder te Breda. Werf. (li. Tan der) 2e Luitenant der Infanterie. Werkendam. (Gemeente) Wermes kerken. (D. R. van) Boekhandelaar te Tiel. Werncr. (W. C.) Ritmeester der Lansiers. Werven Schuller. (C. van den) le Luitenant der Infauterie. Westerman en Zoon. (M.) Boekhandelaars te Amsterdam. Weyden. (Wed. G. van der) Boekhandelaren te Maassluis. Weijerman. (J. W.) Onderwijzer te Haarlem. Wieders. (C.) Korporaal der 10de Afdeeling Infanterie. Wierda. (W. J.) Koopman le Obergum. Wilde. (J. C. de) Kostschoolhouder te Dordrecht. Wilhelmi. (J. J.) Ontvanger te Vriesenveen. Willemier. (Dr.G. A.F. Quarin) bij het groote Ryks Mil. Hosp. te Utrecht. Willems. (W.) Boekhandelaar te Amsterdam. Willigen, (van der) Emeritus Predikant te Delft. x Winkel. (P.) Burgemeester te Sybccarspel. Wisboom. (C. B.) Aannemer te Uardinxveld. Witkamp. (P. H.) Onderwijzer te Amsterdam. Worbert , Graaf van Wassenaar Starrenburg.(W.L.)leLuit der Lansiers. Worm. (E.) le Luitenant der Infanterie. Wouters. (G.) Boekhandelaar te Groningen. Wttewaal van Stoetwegen. (U.)Burgemeester van Wilsum en Kamperveen. Wijck. (W.) te Archcm , by Ommen. Wijk Rz. (J. van) Kostschoolhouder le Kampen. Wijk Jz. (R. van) Rector der Latijnschc School te Kampen. Wijnhoven Hendriksen. (J.) Boekhandelaar te Rotterdam. Wyt cn Zoonen. Bockhandelaars te Rotterdam. 2 exemplaren. U. Uzcnbcek. (S.) te Rodcrwolde. Z. Zee. (P. E. van der) Predikant te Andyk. Zecuwsch Genootschap der Wetenschappen te Middelburg. Zehelein. (H. C.) Ritmeester der Ligte Dragonders. Zicgeler. (A. J.) Ritmeester der Huzaren. Digitized by Google MHMMMIHMIWtWHWItl £. Ia G 23 26 3 3 UT OTBRSI JT Vaï MBT KONINGRIJK DER NEDERLANDEN. GRENZEN EN GROOTTE. Het KoüiiifiRWK der Nederlander , thans veelal , ter onderscheiding van België of do Zuidelijke Nederlanden, Noord-Nedbr- l**d, cn ook wel Ood-Nederlard gchcclcn (1) , paalt, behalve het daartoe behoorende gedeelte van Luxemburg, welks grenzen , ligging , grootte enz. in het Woordenboek, zelve, opdat art., zullen worden opgegeven, W. en N. aan de Noordzee, 0. aan het koningrijk Han- novcr en de Pruissischc provincie Rijnland , Z. aan België. Het ligt ttisschen 30° 15' en 53d 34' N. B. en tnsschen 20° 16' cn 24° 34' 0. L., van Ferro , en bevat 896 Geogranhische v. m. = 1039$ v. u. De grootste lengte , van het Z. naar het N. namelijk , van de uiterste zuidelijke grenzen van dc prov. Limburg tot den noordelijken loom der pro v. G ro n i n gen , waar deze tegen de Wadden stuit, wordt op ongeveer 60 en de grootste breedte van het W. naar het 0., dat is , van de westelijke grenzen der prov. Holland, tegen de Noordzee , tot kendCt OOSte,ijkcuiteindcderProv' Overijssel, op 45 u. gaans bere- N AAM. • ■ De naam is ongetwijfeld ontleend van de lage ligging, en , volgens wt algemeenc gevoelen . zoude het woord Nederland eene verkorting *ijn van Neder-Dutschlakd; terwijl men onder Hoos-Dcitscvxand, het (i) At.gnicn door het thans nog bestaande status quo, in ds> pror. Limbu rg, oog niet alle» op -lieu vasten voet gebrast is, als ia de andere provinciën, en wij ons ahoo nitt ia staal zien , in dit Algemeen Oversigt, alles in die prorin- rie «rrn naanwke urig op te gereu, sollen wij . ten einde niet gedurig te moeten ««rhalea, ef onxe opgave, tich ook over die provincie uitstrekt, telkens, waar wij «llren van do overige proviucirn spreken, de bonaming OcD-NiDsansD gebrul- k»n, ter wjj] wij dsar, waar liet tevens ook Limburg geldt, die Tan de Nidu- U,I,M of Ko»i«oiuj* snllcn beji-cn. Digitized by Google 2 ALGEMEEN ^OVERZIGT. tegenwoordige Düitscrxand , welks oppervlakte veel hooger ligt , begrijpt , waardoor dan ook nog bij ons de taal onzer oostelijke naburen veelal d«» II o o g d n i t s r b e en de onze de Ncdcrduitschc genoemd wordt. Hilderdijx. echter beweert , op niet geheel verwerpelijke gronden , dat deze streken de Nederlanden genoemd zijn, als deel van bet Rijk van Lotharingen (1). Ons komt bet voor, dat beide te gelijk kan waar zijn: dat men namelijk deze gewesten, zoo wel in tegenstelling van bet hooger gelegen gedeelte van Duitschland, als in tegenstelling van de meer bergachtige streken van Lotharingen , de Nederlanden kan ge- noemd hebben. Men noemt dezo landen in het Latijn Beloiuh of Belcia , maar dit woord heeft bij de ouden nooit Nederland of de Nederlands* beteckend. De Romeinen toch verdoelden Gallië, dat xich van Italië af tot hiertoe uitstrekte, in drie voorname deelen , waarvan het noordelijkste Bel- gisch- Gallië heette. Be Belgen waren dus Galliërs, welke men bij Ptolobeus ook in Brittannie vindt , doch naderhand heeft men , met weglating van het woord Gallië, alleen den naam van België behouden , en dien op het grootste gedeelte van de zeventien Nederlardscdr «b- we8ten toegepast. Er is in de oudste tijden nimmer aan gedacht , om deze landen onder eenen algemeenen naam tc begrijpen ; maar elk gedeelte werd genoemd naar het volk, dat het bewoonde. Onder het Gerkama Ikferior of JYeder-Duittchland behoorde evenwel medo ons Vaderland. OUDE BEWONERS DEZER LANDEN. De oude bewoners dezer gewesten waren op onderscheidene tijden herwaarts afgezakt , en hebben zich aldaar onder verschillende namen nedergcslagcn ; onder hen vindt men de volgende vermeld : de F r i e- zen, de Batavieren of Batten, de Kaninefatcn, de Ma- rezaten, de Frisiabonen, de Kauchcn, de Menapicrs, de Ambivaritcn, de Bruktcrcn, de Tenktercn, de T u- banten, de Usipeten,deMorinenendeAngrivariën. LEVENSWIJZE DER OUDE BEWONERS DEZER LANDEN. De levens wy ze dezer volken was, met cenige geringe wijzigingen , bijna dezelfde. Z\j waren zeer sterk van ligchaam , leefden van de jagtop w ilde dieren , gingen in hunne jeugd geheel naakt en . kleedden zich , ouder geworden zijnde , met beestenvellen , die , by wijze van mantel over hunne schouders hingen, en met eenc gesp of eenen doorn om den bals vastgemaakt waren, terwyl de huid van den kop dezer dieren soms derwijze over hun hoofd getrokken was , dat zij door de ooggaten uitzagen. Zij woonden in hutten, van hout opgeslagen, met biezen, riet of stroo gedekt , en waarvan de wanden met leem en koemest besmeerd waren. Deze hutten stonden niet digt bijeen , maar hier en daar verspreid en meestal op opgeworpen hoogten , terpen of torpen (vfcn welk woord ons tegenwoordig woord dorp afstamt), en in latcrcn tijd Vlie- of Vliedbergen gchectcn, ten einde zich, bij gebrek aan dijken, daardoor te beveiligen tegen den vloed , en vooral tegen de overstroo- iniugcu , waaraan deze landen zeer onderhevig waren. (i) Zie '• maas Geschiedenis des Vaderland*, D. I., U. io5. Digitized by Google OUDE BEWONERS DEZER LANDEN. 3 Dc zeden en leven* wijze van die onbeschaafde mcnschen konden niet anders dan wild en woest zijn. Zij waren echter getrouw, openhartig, herbergzaam en kuise!) , wordende hoererij en overspel zeer door hen verfoeid ; maar tot den drank waren zij zeer genegen. De bezigheid van den landbouw was voor hen een te lastig en te mocijelijk werk , aangezien , bij dc geringe kennis , die zij daarvan hadden, hunne landen door het zeewater overstroomd werden, ter- wijl ook alles voor het indringen van het vee en het wild open lag; waarom zij zich , ofschoon van den landbouw geheel uiet vreemd , echter meer op de jagt en dc visscherij toelegden , die hun veel voordeel aan- bragtcn , aangezien het land zeer boschrijk en vol wild , gelijk ook de wateren rijk aan visch waren. Ook hadden zij schapen, runderen en paarden . Hun voedsel bestond , behalve in het wild en de visch , die zij door de jagt en de visscherij opdeden , in boomvruchten, melk, boter en kaas; tot drank hadden zij eene soort van bier , dat zij uit koorn bereidden , door het met water te koken. Zij konden lezen noch schrijven, maar hunne Barden vervaardigden gezangen , die zij in hunne vergaderiugen en bij feesten zongen , en de geschiedenis vau hun land of den lof hunner helden ten onderwerp hadden. WIJZE VAN OORLOG VOEREN EN REGERINGSVORM. In het vechten en paardrijden waren rij zeer ervaren , en in het zwemmen zoo bedreven , dat zij zelfs de breedste rivieren gewapend en te paard durfden overzwemmen. Hunne behendigheid in het schie- ten met pijl en hoog was bewonderenswaardig, want men verhaalt van eenen Batavier, dal hij den pijl, die hij eerst zelf afgeschoten had, terwijl deze neg in de lucht vloog , met ecnen anderen pijl doorkliefde. Zij waren krijgshaftig en dapper , en gebruikten tot hunne wa- penen bogen , pijlen en eene soort van speren , frameèn geheeten , waarmede zij van verre en van nabij konden vechten. Dc ruiters droe- gen eene framée en een langwerpig vierkantig schild van teenen gevloch- tai; het voetvolk, waarin hunne meeste kracht bestond, was insgelijks met werpschichten gewapend. Ook gebruikten zij groote vierkantige schilden van hout gemaakt , waarop afbeeldingen van beesten en vogels waren geschilderd. De vrouwen en kinderen gingen mede ten oorlog , en moedigden de mannen aan , om voor hnnne vrijheid en huisgezinnen dapper te strijden en naar de overwinning te streven. ber zij ten strijde togen , werd een uit de voornaamsten van het volk gekozen , om , onder den titel van Koning of Hertog, het leger aan te voeren en regt te oefenen. Deze behield zijne w aardigheid somtijds maar één jaar of zoo lang dc krijgstogt duurde, somtijds langer en voor zijn gehcele leven. Zijne magt was niet onbepaald , want, als hij dV vergaderingen der voornaamsten by woonde , mogt hij wel raad geven, maar uiet gebieden. Bet schijnt, dat zij, nevens deze Koningen of Hertogen, ook nog krijgsoversten hadden, die om hunne dapperheid weiden verkozen. Bij de verkiezing vaneen opperhoofd, werd deze op een schild gezet en daarmede op de schouders hunner vcikipzcren om hoog geheven. Noghailclen zij eene mindere soort van krijgsbevelhebbers , die tevens Hoofrlrtfjters of Opperhoofden over de bijzondere landstreken waren ; drie spraken het rojl uit iu de bijzondere zamenwoningen en gchuch- len. Zii wezen het volk jaarlijks lauderijen aan, om te bczaaQen, Digitized by Google 4 ALGEMEEN OVERZIGT. die elk op het einde van Jiet jaar weder moest afstaan , terwijl hij zich een volgend jaar met dc akkers konde vergenoegen , die hem door den nieuw verkorruen Regter toebedeeld werden. Aan ieder dezer Iloofd- reijters werden Honderdmannen, uil het gemeen verkoren , toegevoegd, die een regtsgcbied van minderen omvang hadden , hun tevens tot Raden verstrekten en hunne verrigtingen gezag bijzetteden. Deze laalsleii dienden den Opperhoofden in vredestijd lol luister , en in tijden van oorlog tot l>eseherining , want elk hunner ijverde om het naast bij zijn Opperhoofd te zijn , en hem in manhaftigheid te evenaren , zoo niot tc overtreffen. De lloofdrcytcrs werden gekozeu door de Alge- meene volksvergaderingen , bij welke de Opperste magt was. Deze volken beminden de vrijheid en hielden daarom de regering van de voortreffelijksten voor de beste , zoo echter dat zij altoos dc magt aan zich behielden , om in belangrijke zaken met algcmccnc stemmen te beslissen. Hunne vrijheidszucht blonk meest uit op de alge- mecne landdagen , op welke soms de vrouwen mede verschenen , nevens de edclstcn en bckwaamstcn der Landzalen. Dc plaats van bijeenkomst was in een bosch. In deze vergaderingen werden vrede en oorlog , of andere belangrijke zaken , aan het gemeen goedvinden onderworpen. Indien het gedane voorstel mishaagde werd dit met algemeen gemor t afgekeurd : behaagde het, dan werd zulks door het schudden der speren aangetoond. Hunne Oversten hadden hier geen meer gezag dan dc onderdanen, maar moesten zich naar dc meerderheid voegen. Dus werd dc staat door de voortreffelijksten met toestemming van het gemeen bestuurd , niet naar beschrevene wetten , maar alleen naar die der natuur en der gewoonte, welke bij deze volken van meer kracht waren, dan dc be- schrevene regten in andere landen. Toen echter de Romeinen deze lan- den overheerd hadden , hebben zij hun beschreven wetten leeren kennen. TAAL. De taal dezer volken was de oude Teutonisclie of Getmaamche , zijnde, naar men wil, na de Hebreeuwsche , de oudste; maar deze taal , van welke die der Duitschers, Nederlanders, D c c- ncn, Noorwegers, Zweden, Engelse hen, Schotten, enz. afstammen , is thans zoo zeer veranderd , dat geen dezer natiün , haar zonder aanleert' n verstaan kan. HUWELIJKS- EN BEGRAFENISPLEGTIGHEDEN. De jonge lieden trouwden niet beneden de twintig jaren. Jonge- lingen en jonge dochters van gelijke jaren en grootte werden gepaard. Dit geschiedde in tegenwoordigheid der wederzijdsche bloedverwanten , terwijl de man een koppel ossen, een getoomd paard, een zwaard, een werpspeer of een schild aan de vrouw tot eene huwelijksgift bragt , en dc vrouw ook ecnig wapentuig aan den bruidegom gaf. Deze huwe- lijksgaven konden dc vrouw steeds het mannelijk bestuur herinneren, waaraan zij zich onderwierp en waarnaar zij luisteren moest', even als een getoomd paard naar zijnen berijder ; den arbeid , welken zij met haren man , tot onderhoud van het huisgezin te verrigten had , even als een koppel ossen , die zamen den ploeg trekken ; en eindelijk het gevaar, dat zij, zoowel als de genoegens, met hem tc dcelcn had, zonder hem daarin te verlaten. Dc man werd daarentegen door de Digitized by Google I HUWELIJKS- EN BEGRAFENISPEGTIGHBDEN. & wapenen herinnerd , wat zijne roeping wat , en wat zjjne gezellin , die zich aan hem overgaf en toevertrouwde , van hem ebchen en ver- wachten kondc. De lijken van beroemde mannen werden , nadat zij behoorlijk ge- reinigd waren , in hunne gewone kleederen met de wapenen , die de overledene het meest gewoon was te bezigen , somtijds ook met zijn strijdros , op cencn houtstapel verbrand , en daarvan de overgeblevene lieenderen met de asch in éénc of meer lijkbussen gedaan en met cenigc lijkpleglighcid bijgezet in een graf, dat onder heuvelen met aardzoden bedekt werd, en bij hen even dierbaar en heilig geacht was, als bij ons de graven, waarin de lijken van ome nabestaanden en vrienden in hun geheel opgenomen worden. Wccklagtcn en tranen l i -Uien spoe- dig bij hen op; smart en droefheid duurden lang. Het wcenen werd der vrouwen tot eer gerekend ; de herinnering der afgestorvenen be- GODSDIENST. In hunne godsdienst waren zij Heidenen , maar het bQgcloof en de afgoderij waren bij hen niet tot die hoogte gestegen , als bij andere volken. Zij hadden in de oudste tijden noch afgodsbeelden noch tempels, maar. daar zij het onbetamelijk oordeelden den oneindigen God tusüchen enge muren te besluiten , oefenden xij hunne godsdienst in de ojK*n lucht en in lmsschcn , aan hunne Goden toegewijd , waarin zij altaren van gnwtic zoden opgerigl hadden , op welke hunne Opper-Prics- ters of Druidsn niet allecu beesten , maar ook somtijds menschen offerden. Hunne voornaamste godheid schijnen zij Tbeutii of Tnnu- thates genoemd te hebben , en van hem rekenden de Germanen een- parig hunnen oorsprong , en werden daarom Thcutiskcn , Thcutschen of Jfuitschers gcheeten. De naam Thrctb wordt voor denzelfden gehouden als die, waarmede wij doorgaans het Opperwezen benoemen. Ook wil men , dat de nog tegenwoordig bij ons gebiuikt wordende namen van de dagen der week van de namen hunner godheden ontleend zijn. De twee eersten w aren namelijk aan de Zos en or. Maas , de tw cc voornaamste hemel- lichten , die door hen als godheden vereerd werden, toegewijd. De derde zoude naar Tva , den dapj»ercn strijdgod , Tyrtdag , verbogen Tievertdag , ook Erichsdag en Diesendag , later bij verbastering Dingt- dag he< ten (1). De vierde werd Woensdag oi Wodensdag genaamd, naar Wodas (hetwelk in het Slavonisch Leidsman bcteckent) , Woont of Modes, elders ook Oma of Arar* gcheeten, en naar wien onze voor- vaderen ook het zevengesternte den naam van Woont- of W oenswa- gen gaven. Donderdag zoude zoo eene verbaslering zijn van Tkorsdag , naar de godheid Tbor , bij de Friezen Stavo genoemd, die over den (i) Z.e WxjTEXDonr, Verhandeling onr de vraag: Kene beknopt* «oordrafft van de Nnordifh» Mythologie, ontleend tt U de oor- tpronkelijke grdenkalukkcn en mot de aanwijzing van het ge- b r o j k , d a t hiervan in de Nederlandache dichtkunde aoude kun- nen ;en>iil< worden, medegedarld in de Nieuwe werken van de Miat.cl.appti der Nede r la c dar he Le 1 1 e r k n n d e t e Lcydeu, hl. 80. l i nrllr doorwrochte vt-rUudt ling xij , die omtrent de vroegere godarcreerhig onzer foorouderen onntandiR willen ingelicht aüu ♦ len «olie toldoening voor hunueu »«*Uj». Luunt-u vimJeii. ■ Digitized by Google 6 ALGEMEEN OVERZIGT Hemd en het weder het opperbestuur had (1). Vrijdag , leidde men af van Fryöa of Freija , die sommigen voor dezelfde als Hertiu , d« moeder der aarde, houden , hoewel anderen haar met Vencs , de godin der Liefde , gelijk stellen , waarom die dag Vrijdag zoude gcheelcn xyn ; het is evenwel niet onwaarschijnlijk , dat men onder den naam Frtca, Frema of Hrrtha dc alvoedende en koeslereude nalnur verslond, die door hare milde gaven dc hoogste liefde voor hel menschdom ten • toon spreidt. Aan welke godheid eehter de Zaturdag toegewijd was is niet to bepalen. Velen spreken wel van eene godheid Sater of Skater , zonder te kunnen bewijzen , dat dc Germanen dien immer ver- eerd hebben , terwijl anderen het voor meer dan waarschijnlijk hou- den , dat de Zaturdag aldus genoemd zy , naar de Romcinsche god- heid Saturküs, die ook by dc Keilen hoog geëerd werd. Wij oor- deden echter , dat dc namen onzer dageu alle van Germaanschen oorsprong zijn, en vroeger bestonden, dan de komst der Romeinen in Dttitschland dagtcekent. Zij hadden buitendien nog andere goden en bewezen ook godsdien- stige eer aan het vuur. Het is mogelijk , dat zij die mede aan Her- cules toebragtcn , . doch dit blijkt niet met zekerheid uit dc oude opschriften in het begin der 16de eeuw op het eiland Walcheren ge- vonden. Uit de steencn , met beelden en opschriften , aldaar opgedol- ven blijkt echter, dat men in dat eiland zekere Godin Neralevvia godsdienstig vereerd heeft. Het kan nogtans zijn , dat zij deze beide laatste godheden van dc Romeinen ontleend hebben. Ten laatste begon bet licht van hel Evangelie hier , even als elders , door de duisternis van hel heidendom heen te breken. Men wil , dat om- streeks het jaar 200 reeds vele Christenen hier te lande ten brandstapel zouden gedoemd zijn; en ofschoon dc christelijke leer op eenige plaat- sen in dr Nederlanden werd gepredikt, waardoor vele inwoners het heidendom verlieten , waren er echter weinige volken , die langer Hei- denen bleven , dan die , welke destijds tot Friesland behoorden , daar deze zich met dc uiterste hardnekkigheid tegen het Christendom aankantten. Naar men wil zouden zekere Winfrid , die later Bisschop van York was , in C78 , en na hem zekere Willebrobd , in 690 , uit Engeland herwaarts overgekomen zy'n , om het Evangelie te prediken , maar , van wege dc hardnekkigheid der ongeloovigen , geen vrucht kunnende doen , vertrok deze laatste naar Rome , van waar hij in het iaar 697 weder terugkwam, als wanneer hy de eerste Bisschop -van Utrecht werd. Algemeen gelooft men , dat debewoners van Utrecht, Over ij ss cl, Holland, Gelderland en West friesland om- trent het jaar 700 , na Christcs geboorte , Christenen zyn geworden. Dc Friezen werden hiertoe echter eerst gedwongen door het lange zwaard van Karel de Groot e , die, Duitschland onder zijne magt gebragt heb- bende , in het jaar 778, Heer der Nederlanden werd. Omtrent het jaar 1000 waren er in de Nederlanden nog by'na geene stecnen gehouwen of kerken , alsook gecne bemuurde steden. Dat hier dc eerste stecnen gebouwen gesticht zijn , om dc gevangenen des te zekerder te kunnen bewaren , is te vermoeden uit dc oude spreckwyzc : iemand gevangen leggen en houden op y» Gntreustcen of op den tteen ; terwyl er nog steden gevonden worden , waar de gevangenissen dien (i) D«»t liirraan niet ie twijfelen valt, blijkt uit het Engchch . in welk* taal Di n g • d a g nog Tueidij eu Donderdag oog T h u r • d a y hceten. Digitized by Google GODSDIENST. 7 oiKk-n naam behoudan hebben , zoo als bijv. U Leydan, waar nog dc criminele gevangenis '» GraveUein heet , en te Antwerpen , waar eene binnenpoort, bij eenc voormalige gevangenis staande , nog de Steenpoort genoemd wordt. Omtrent dien tijd werd ook het klooster van St.Aibert te Egmond van hout opgetrokken , cn het duurde meer dan 100 jaren eer er , in geheel Nedeblaud een ander klooster te vinden was , tot dat er, na net jaar 1100 of 1200, hier en daar nog een gesticht werd ; maar van dien tijd af werden db Nedeblakdeü met abdijen , kloosters en kerken als bezaaid, lijnde er in honderd jaren tijds, namelijk in het laatst der twaalfde en het begin der dertiende eeuw , op onderscheidene plaatsen in db Nedeblaxdb* meer dan zestig ab- dijen geslicht en begiftigd, van welke ecnige van wallen, muren, torens , poorten eu grachten , voorzien waren , zoodat zij meer naar koninklijke sterkten , dau naar geestelijke gestichten geleken. Dcmecs- ten dezer gestichten , die nog ten tijde der kerkhervorming aanwezig waren, zijn destijds verwoest of later tot andere gebruiken ingcrigt (1). DE NEDERLANDEN GEDURENDE DE MIDDELEEUWEN . Hoe de hier bovenvermelde volkeren later te zamen gesmolten zijn , is niet stellig te bepalen , vermoedelijk is het , dat cenigc hunner , zich legen de alles overwinnende magt der Romeinen znamverbonden heb- bende., door verhuizing, samensmelting en onderlinge huwelijken tot eene natie geworden zijn; althans in de 6de eeuw vindt men ten Noorden van den Rijn geen ander volk, dan dat den naam droeg van Friezen, ent™ Zuiden van dien stroomde Batavieren vermeld. Toen in het begin der vijfde eeuw Gatlië en andere Romcinsche wingewesten door de Alanen , dc Wandalen en de Sneven overstroomd werden, leden ook deze landen grootcn overlast. Men wil dat des- tijds de Suevcn zich in Zeeland hebben nedergezet , zoodat de naam Zeeuven, dien dc tegenwoordige bewoners van dat gewest nog dra- gen , van hen zoude ontleend zijn. In het jaar 410 kwamen deWestro- Golhen of Visi-Gothen , vergezeld van de Henden , de Sclaven en dc Willen, zich mede in Gallic , cn vermoedelijk ook in een gedeelte van deze landen nederslaan. Gedurende de oorlogen , die een noodzakelijk gevolg van dc overkomst dezer vreemde volken waren , wordt geen ge- wag gemaakt van dc Batavieren , eu later vindt men van alle de vroegere bewoners dezer landen alleen nog den naam van Friezen ver- meld , zoo als dan ook schier geheel Noord-Nedeblahd eenigen tijd onder den algemeenen naam van Fbieslakd is bekend geweest. Waar de Batavieren gebleven zijn is met geen zekerheid tc bepalen ; ver- moedelijk zijn zij gedeeltelijk in de Romcinsche legers versmolten , gedeeltelijk uit hun land gejaagd , en onder andere naburige volken verstrooid, gedeeltelijk melde volken, die zich in hun land vestigden , door huwelijken vermengd. Van sommige hunner oude krijgslieden (t) Zij, die iet» meer omtrent de oude gebouwen onser rnoronderen wenechen te weten, leien de belangrijke, en 100 wel geeehreren Korte Schel» Y*n de oude gewoonte, om in houten gebouwen te wonen, en rin derseU ▼ er nrirrinj tot «toe» eu woningen, roomemel ijk in Groningen, *»n ooien geleerden medewerker Mr. II. O. Fmth , tefinden inde Bijdragen voor V* derla nd»che geschiedenis en oudheidkunde, rersameld eu «itg.gcTC* door J. A. N*norr, D. I. bi. aog-a55. Digitized by Google 8 ALGEMEEN OVERZIGT. weet men eohter, datztf in Gallic, van andere, dot omtrent den Donau , eenige lauden verkregen hebben , waar zy *wk vestigden. Gedurende dit tydvak was het Romeinsche keizerrijk in een Oos- tersch en een Westerscn rijk verdeeld , die ieder hunne bijzondere Keizers hadden. Het Wcslerschc keizerrijk neigde, bij alle de oorlo- gen en onlusten , waardoor het onophoudelijk geschokt werd , ten val , en nam in 476 een volslagen einde, liet was vermoedelijk kort daarna , dat da Franken , de Saxers en andere naburige volken , on- der welke ook de bewoners dezer landen waren , aan Evarik , koning der Westro-Gothen, onderworpen werden , tenminste in zooverre, dat xtj hem eene soort van oppergexag over hen toekendeu. Ook ves- tigde zich omtrent dexen tijd de Frankische heerschappij, waaronder in 515 de Zcenwschc eilanden, benevens een gedeelte van Holland, mede begrepen waren, zelfs tot in Gallië. De veel- vuldige oorlogen , die de Frankische Koningen , zoowel onderling als met de naburige volken , voerden , gaf aan deze landen weinig rust. Ook voerden deze Vorsten onophoudelijk oorlog tegen de Frie- ten , waarin deze laaUten dikwijls bet onderspit moesten delven ; ten laatste werden xy , in 715, door Kakel Martel, zoodanig over- wonnen, dat hun Koning Radboud, by een verdrag, moest belo- ven de christclyke Godsdienst te zullen aannemen. Hij hield echter >yn woord niet , maar zijn opvolger Poppo gaf den Evangeliepredikers volkomen vryheid om hunne leer voort te planten. Later echter het verbond , door xynen vader aangegaan , verbrekende , stond hij tegen de Franken op, maar dit was van zeer slechte gevolgen, want hy sneuvelde, en xyne onderdanen moesten zich geheel on- derwerpen , nadat zij hunne landen hadden zien verwoesten , en de afgodische tempels uitgeroeid waren. Nadat Karel de Groote, in het jaar 768, aan het hoofd der Frankische hcerschappy gekomen was , hield hij niet alleen de Friezen door eene gestrenge behande- ling onder het juk , maar onderwierp ook vele andere volken , met welke hy , in het begin der negende eeuw , nadat hy den titel van Keizer aangenomen had , een verdrag aanging, volgens hetwelk zy voortaan met de Franken , welke naam allengs tot dien van Fran- schen verzacht werd , als één volk zouden aangemerkt en door den- selfdcn Vorst geregeerd worden. Bij deze gelegenheid verkregen de Friezen, in 775, van den Keizer, die hun eenige algemeene wetten gaf , of de oude verbeterde , den eernaam van Vrije Friezen , ofschoon zij, tot op den tyd der regering van 's Keizers zoon, Lodewmk de V rome, van het regt op hun vaderlijk erfgoed, hetwelk bij de laatste onderwerping was verbeurd verklaard, verstoken bleven. In de negende eeuw, toen de zoons van Keizer Lodewuk de Vromé dc drie rijken van Duitschland, Frankrijk cn Italië onder elkander verdeelden, ontstond er tusschen Duitschland en Frankrijk een nieuw koningrijk , dat het Lotharingsche rijk genoemd werd. LTct strekte zich uit van de Middellandschc zee , tusschen de Rhóne , den Rijn , de Maas cn de Schelde , tot aan de Noordzee j xoodat er een groot gedeelte der Nederlaüdek onder begrepen was. Niet lang daarna werd dit Lotharingtche rijk weder in twee deelen gescheiden , waarvan het zuide- lijkste Burgundië of Bourgondië f het noordelijkste Auslrasië of Oost- frankrijk genoemd werd. Dit Auslrasië waarloc ook het mecrendeel der NederlanWsr behoorde , hield echter niet lang stand , maar verviel tot kleine provinciën, die ten deele hertogdommen, ten deele graaf- schappen , ten deele heerlijkheden waren. Digitized by Google DE NEDERLANDEN GEDURENDE DE MIDDELEEUWEN. 9 Gedurende de negende eeuw , en wel bijzonder Tan het jaar 83C^ lot het jaar 860 , hadden deze landen veel Tan de gedurige strooperijen der Deencn en andere Noordsche volken , gemeenlijk onder den naam van Noormannen bekend, en de daaruit ontstane oorlogen, te lijden. Nadat het land van deze lastige bezoekers vcrloit was , werd zekere Gerolp , een Friesche Graaf, die mede door den Deenschen Koning , Godevaart , van zijn land berooid was , in zijne bezittingen hersteld j en deze was, naar men meent, de vader van dien Dies of Diederik, aan wien Koning Kar et de Eenvoudige, ten jare92i, bij opene brie- ven ceuige allotliale goederen opdroeg , en dien men diensvolgens al- gemeen voor den eersten Graai' van Holland houdt , welke den naam van Dm» voerde (l). DE NEDERLANDEN ONDER DE OüSTENRUKSCHE VORSTEN. Al» nu eindelijk bijna alle de Nederlanden , door onderscheidene hu- ■ welijken , onder het gebied van Karel de Stoute, Hertog van Hour- gondië gekomen waren , vormde deze het ontwerp om ze tot een ko- ningrijk te maken, dat den naam van het Koningrijk Boorgondib zoude dragen. Hierin zoude Keizer Frederik III , hem vermoedelijk te wille geweest zijn, indien Karei, niet geweigerd had , zijne dochter Maria aan 's Keizers zoon Maxiriliaan, met wien zij evenwel na haan vaders dood getrouwd is , ten huwelijk te geven. De oprigting van het gezegde koningrijk zoude evenwel veel moeite gekost hebben, omdat ieder land zijne bijzondere regtcn, wetten en privilegiën had, en daarenboven nimmer aan zijnen Vorst ecne andere dan bepaalde nxagt zon hebben willen toestaan. Nadat Karei de Stoute , ten jare 1477 , iu ecnen veldslag bij Nancy, gesneuveld was , zonder mannelijke erfgenamen na te laten , vervielen de Nederlanden aan zijne dochter Maria van Bocrcondik , die ze , door haar huwelijk met Maxiriliaan , Aartshertog van Oottenrijk , onder het huis van Oostenrijk en alzoo vervolgens onder Spanje's Vorsten bragt. Het gehecle ligchaam bestond toen uit 17 gewesten , zijnde vier hertogdommen: Braband, Limburg, Luxemburg en Gel- derland; zeven graafschappen : Vlaanderen, Artois, Hene- gouwen, Holland, Zeeland, Namen en Zutpben; vijf heerlijkheden : Friesland, Utrecht, Overijssel, Gro- ningen en Meehelen; een Markg raafschap Antwerpen, be- nevens het landschap Drenthe, dat destijds meestal tot Groningen gerekend werd. Keizer Karel V, aan wien het meerendeel dezer landen van zijnen vader Filifs de Schoone, den zoon van gezegde Vrouw Maria ge- komen w as , wist ook de overigs onder zijne magt te krijgen ; zoodat alle de Nederlanden in de 16de cenw onder de heerschappij van het huis tan Oostenrijk stonden. Daar deze landen aanzienlijke voorreg- trn en vrijheden van hunne vorige hrcren verkregen hadden , vond hij zirh vcrpligt, volgens de gewoonte der landshecren, bij zijne tnhul- (i) *»ugroea n* Nedï.hl.iiidsc>ie crwr.sTiss, 100 lang xij door bijzondere Uerlo- £»n , Grami cn*. fpcrcgrerj werden, ook. ^ehurl bijzoudero belanden hadden , zullen "il de (ktihjedrui» raa dat tijdvak, voor iedere provincie, in het woordenboek, <V du art.. aUonderlijk behandelen. ALGEMEEN OVERZIGT. «liging , d« Slaton der Landen ta zworen , dat hij hen bij hunne voornoten en vrijheden zoude handhaven , waardoor hij slechts cena , door de wellen bepaalde , oppermagt over deze landen verkreeg. Maar deze Vorst was te magtig en te heerschzuchtig om zich naet een be- paalil oppergezag over de Nederlanden te vergenoegen. Ten einde daar- over eene volstrekte en bepaalde oppermagt te bekomen, begon hij de bezworene voorregten te schenden en de Nederlanders, die niet gewoon waren grootc lasten te dragen , zware schattingen op te leggen , het- geen iij echter geduldig . ofschoon al zuchtende , verdroegen. Maar toen omtrent hel jaar 1322 de Hervormde godsdienst in de Nederlander veld begon te winnen, oordeelde Karel zulks niet te moeten gedogen. Oiu alzoo den voortgang hiervan te stuiten , deed hij zeer gestrenge plakkaten tegen de Onroomschcn afkondigen. Zij , die bevonden werden der Hervorming toegedaan te zijn , werden ten zwaarde verwezen , en de Onroomscbc Predikanten ten vure gedoemd , zelfs bestond hij in deze plakkaten te zeggen , dat zij moesten nageleefd worden , on- aangezien alle voorregten , wetten en gewoonten , daarmede strijdende , als welke hy verklaarde in zoo verre te niette doen. Daar men nu wist, dal zijn zoon en erfgenaam , een Spanjaard van geboorte en opvoeding , ruim zoo hcerschzuclitig en veel geslrenger , dan hij , was , werden dc Nederlanders tegen het hof van Spanje verbitterd. Karel , die altoos zeer bemind geweest was , nu ziende , dat de gemoederen zich van hem vervreemden ; dat hem alles begon tegen te loopen ; en dat zijn oog- merk om de Onroomscbc godsdienst uit te roeijen en eene onbepaalds regering in de Nederlanden in te voeren , niet zoude gelukken , besloot zich in een klooster te begeven , en de regering over deze landen aan zijnen zoon Filips op te dragen , hetwelk hij in 1533 deed. Deze zoon , die in dc Nederlanden , boven welke hij aan Spanje de voorkeur gaf, in de geschiedenis , meest onder den naam van Filips II, bekend is, aangezien hij als Koning van Spanje dc tweede van dien naam was, droeg den Nederlandcrcn nog minder genegenheid toe , en betoonde zich nog meer vooringenomen tegen dc zoogenaamde ketters en tegen de voorregten des lands , zoodat hij den Nedcrlandschcn Adel , die door getrouwe raad- gevingen den Vorst tot matiging der vervolging raadde, met den nek aanzagen in 1539 dit land verliet, over hetwelk hij Margaretha , Hertogin van Parma , eene natuurlijke dochter van Karel V, tot Land- voogdes benoemde, terwijl tyj , bij een geheim bevel, de klem der regering in banden liet van den Kardinaal de Granvelle , een heersen- zuchtig , doortrapt en trotsch man , die de gemoederen nog meer van Filips verwijderde. De invoering van het concilie van T rente , en het aanstellen van nieuwe Bisschoppen , zoo strijdig met 's lands voorregten , om door dit middel den gewetensdwang voort te zetten , verbitterden de gemoederen nog meer. Omtrent drie honderd Edelen, met den Heer van Brederode aan het hoofd , verzochten in 1566 schor- sing van dc inquisitie en der gestrenge plakkaten. De Landvoogdes gaf hun uitstellend antwoord, en wist het verbond, dat zij onderling aangegaan hadden , eerlang zoodanig te verzwakken , dat het te eenc- male verbroken werd. Nu zagen de voornaamste Edelen en Heeren zich genoodzaakt het land te ruimen. De Onroomschcn begonnen nogtans openlijk te prediken cn dc l>ccldcnstorm nam een aanvang. Toen ver- klaarde men , in Spanje , de Nederlanden vervallen van hunne voorregten , cn de Hertog van Alva werd, in 1367, met een maglig leger derwaarts gezon- den , om die landen door dc wapenen als op nieuw te heroveren , de te- genstrevers des Konings te straffen cn de zoogenaamde ketters , te vuur Digitized by Googl DE NEDERL. ONDER DE OOSTENWJKSCHE VORSTEN. 11 en tc zwaard , te vervolgen. Hij kweet zich don ook met du grootste ge- strengheid van dezen last, beval het onderzoek der keilers, beeldstor- mer» en andere zoogenaamde oprocrigen aan eenen Raad van Beroerte, die zoo wreedaardig handelde inel elk . dien men van ketlcrij verdaeht hield, dal hij weldra den naam van bloetlraurf bekwam , en de Ne- derlander» niet ander» dan den ondergang van godsdienst en bur- gerstaat te gemoet zagen. De Graven van Eghond en van Hoorde wer- den te Brussel openlijk onthalsd. De oud adellijke Hoeren vak Baten- bcrg en anderen oudergingen hetzelfde lot. Den Prins van Oranje, Graaf Lodkwtijk van Nassau en andere Edelen deed men indagen ei» hunne goederen werden verbeurd verklaard. Ondragelijke sehatlingen werden den volke afgeperst. Alva eisehtc eens den honderdsten pen- ning van alle roerende en onroerende goederen , eu voor altoos den tienden van alle roerende , en den Iwinligsleu van alle onroerende goe- deren, zoo dikwijls deze vcrkoehl werden. Die weigerden, of het land nitgingen , werden met verbeurdverklaring hunner voorreglen gestraft. Aloude en van Filips zei ven bezworen wellen braglen niets loe, om deze onregtvaardighcid tc stuiten. Men beweerde, dal de Raad van Beroerte niet volgens 's Lands wetten , maar over de deugdelijkheid dier wetten moest oordeelen ; terwijl alle provinciën en steden bevel kregen, om hare oude gebruiken, wetten en voorregten voor den Raad open tc leggen , ondat deze die , of bevestigen , of alle kraehl benemen zoude. Dit alles bragt in de voornaamste sleden geen gering verloop van nering en handel tc weeg. De beste burgers en ook vele land- bewoners weken ten lande uit, maar de adel en de Regeringen van onderscheidene steden sloegen de handen in een , om de Stalen van Holland te bewegen, aan Prins Willes va* Oranje, die tevoren reeds , op 's Konings naam , het stadhouderschap over hunne provincie gevoerd had , nu uil hunnen eigen naam die waardigheid op te dragen. Men verhond zich onderling , om Alva's wreedheid en de wettclooze heersch- zucht der Spanjaarden met alle niagt tc keer te gaan. Vele Edelen vervoegden zich hij het leger van den IVuis van Oranje en bij dat van zijne broeders. Graaf Lodlw ijk bcmagligde eerlang Bergen in Henegou- wen door list, maar werd , nadat cene schitterende overwinning bij het klooster Ie Hciligcrlcc, in Groningerland, waar Adol* van Nassau en de Graaf van Aresberg sneuvelden, behaald was, te Jenigum in Oostfriesland, door de Spanjaarden onder Alta , geslagen. De Prins tam Oranje kwam mol een aanzienlijk leger uit Duitsch- land , en trok daarmede over de Maas , om de Nederlanden tc verlossen ; maar dc krijgskundige Alva wist het zoo Ic beleggen, dat de Prins zijn leger uit gebrek moest afdanken en hij zelf naar Duitschland terug keeren. Nu meende Alta deze landen onder dc knie gebragt tc hebben, maar in 1572 begonnen de zaken schielijk van gedaante tc veranderen , want de Zecuwscne en Hollandschc zeelieden , die zich ter kaapvaart uit- gerust hadden , en onderden naam van Watergeuzen in dc geschiedenis bekend staan , tastten, den 1 April van dat jaar, de stad B ri cll c aan en maakten zich van die ha\cn meester. hein-een ten «rovoljïc bad, dat weldra O UW' eenigc Zecuwschcen Zuid hollandschc steden en geheel Noord -Holland den Spanjaarden af- en Oranje toevielen. Dc Spanjaarden belegerden nu onderscheidene sleden , die , w elke zy over- meesterden , werden op dc gruwelijkste wijze uitgeplunderd. Zoo ston- den Rotterdam, Zulphcn, N aarden en Haarlem hunne wrredheid ten doel; maar voor A 1 k m a a r stieten zij het hoofd. Hierop verliet Alva het land, na gedurende dc6 jaren tijds, dat hij zich ' Digitized by Google I 13 ALGEMEEN OVERZIGT. Ic lande had opgehouden, 18,000 menschen door beulthanden te hebben doen ombrengen. Pon Louw db Rbovesems, zijn opvolger, deed in- Vili Levdcn te vergeefs belegeren , maar overleed twee jaren later aan de pest, hetwelk eene gunstige verandering in 's lands zaken te weeg1 bragt. Oranje arbeidde nu aan eene algemeenc vereeniging der provin- ciën , die , op den 8 November 1576, te Gent tot stand kwam , en onder den naam van Pacificatie van Gent of Gentsche Bevrediging , in de ge- schiedenis, bekeud is. Men verbond zich daarbij onderling , om het uit- heemsche krijgsvolk te noodzaken , het land te verlaten j niet* te onder- nemen tegen de Roomsche godsdienst; en de geloofszaken te laten in den staat, waarin zij waren, tot dat daarop door de Staten van alle dc provinciën nader orde gesteld was. Dou Juan van Oostenrijk. , een na- tuurlijke'zoon van Keizer Kakel V, inmiddels in de plaats van Reqceseks tot Landvoogd aangesteld , en te Luxembnrg aangekomen zijnde , toonde zich genegen ; om de Gentsche Bevrediging na te leven. Hij sloot een eeuwig edict met de Staten des Lands, Maartoe de Hollan- ders en Zeeuwen , op aanraden van den Prins van Oranje niet wilden toetreden , aangezien men de loosheid van Don Juan mistrouwde. Dat dit mistrouwen niet ongegrond was, bleek weldra , toen hij, niet lang na zijne openlijke intrede binnen Brussel , zich van het kasteel van Namen verzekerde. Velen hadden destyds gaarne aan Oranje de Landvoogdij over de Nederlanden toevertrouwd, maar de meeste pro- vinciën ontboden Matthias, Aartshertog tan Oostenrijk } en Broeder van Keizer Rcdolf, heimelijk van Wcencn, en droegen hem de landvoogdij op , mits hij den Prins van Oranje tot zijnen Stedehouder over alle de gewesten aanstelde, zoo hls hij dan ook deed. Daar Don Juan uit da verkiezing van den Aartshertog zeer goed bespeurde , dat hij den Land- zaten tegen was, maakte hij zware toebereidselen ten oorloge, waarin de Staten van hunnen kant niet achterlijk bleven. Men ontnam elk- ander verscheidene sterke steden en Don Jcan won den slag bij Gcmblours, op den laats ten Januarij 1878. Dc Staten , ziende dat het land van de regering des Aartshertogen weinig nnt trok , besloten het opperge- zag aan Frans Herciles , Hertog tan Anjou, tweeden zoon van Hendrik II , Koning ran Frankrijk } op te dragen. Deze, onder den naam van Beschcrmcrdcr Nedcrlandsche Vrijheid, herwaart* overgekomen , bemng- tigde eenige steden in Henegouwen. Toen hij echter binnen weinige jaren zijne hecrschzuchlige aanslagen ontdekt zag , keerde hij , vol spijt over den schimp der Landzaten , naar Frankrijk terug ; terwijl de Aartshertog Mattbias , bespeurende, dat hij dc Staten over de hand was , in het jaar 1581 mede het land verliet. Don Jcan, reeds drie jaren vroeger in zijn leger bij Namen overleden zijnde, was door Alexandeq Farneze , Hertog ran 1'arma, in de land- voogdij opgevolgd. Deze stelde alles in het werk , om eene scheuring' tusschen de verbondene Stalen te bewerken, hetwelk hem eindelijk ge- lukte , doordien Waalsch Vlaanderen, Artois, Henegou- wen, N a m e n , L n x e m b u r g cn Limburg zich , onderden naam van Malcontenten of Misnoegden , voor den Koning van Spanje ver- klaarden , en alzoo dc pacificatie van Gent verbraken , waardoor het geschapen stond, dat Parüa eerlang alles in zijne magt zoude krijgen. Maar Oranje spande , ten einde dit te voorkomen , alle zijne krachten in . om een nieuw cn vaster verbond te sluiten tusschen de provinciën , die zich aan dc Gentsche bevrediging gehouden hadden , en dit had ten gevolge, dat zeven der Nedcrlandsche gewesten zich tot een ligcliaam verecuigdtn en in het jaar 1579 het beroemde verbond slolen , het- Digitized by Google BOÜRG. EN OOSTENIUJKSCHE VORSTEN. 1* wolk, ia de geschieden is , onder den naam van Unie van Utrecht bekend staat. UNIE VAN UTRECHT. Deze t'nic werd den 23 Januarij 1579 getcckend door Graaf Ja* t»j Nassau, die cr dc ontwerper van was, als Stadhouder van Gelder cn Zij lp hen, en door vier gcuiagtigden , uit dc ridderschap dier twee gewesten, maar het liep aan tot in Maart, eer dc gematigden der ridderschap van liet Nijmccgsehe kwartier en der stad N ij - m c g e ii , benevens gemagtigdeu der ridderschap en der groote cn kleine sledcu van het Arnhcinsche kwartier, de Unie on- derschreven , cn tot in April , eer die van V c n 1 o , daartoe gemagtigd werden. Ook werd de Unie op denzelfdcn 23 Jannarij geteekend door gemagtigden van Holland, Zeeland, Utrecht cn dc G r o- ninger Ommelanden, hebbende de stad Groningen, waar- schijnlijk uit ongenoegen tegen dc Ommelanden, gecne gemag- tigden te U t r c c h t gezonden , hoewel xij den 11 Julij van dat jaar in de Unie toestemde , cn die door den Graaf ya* Re.yhesbebg liet teekencn. Destijds werd Westerwolde nog niet tot die provincie gerekend ; het maakte toen eene leenroerige heerlijkheid uit , welke eerst sedert 1619, wanneer het door de slad Groningen werd aangekocht , aan de provincie is toegevoegd. De Friesche steden: Leeuwarden, Sneek en F r a- neker, benevens eenige grietmannen en edelen , namen in Maart het verbond aan. Verscheidene andere Friesche steden volgden niet voor den 1 Junij , en H a r 1 i n g c n gaf zelfs eerst den 14 Augustus last tot de onderteckening. Overijssel verklaarde in Augustus deszelfden jaars zich onaf- scheidelijk aan dc Algemeene Staten te zullen houden. Drenthe tcckendc dc Unie den 11 April 1580, hoewel het nim- mer als een lid van staat beschouwd is, cn alzoo gecne gedeputeerden m de Staten Generaal , Raad van Stalen enz. zond , maar het stond als een afzonderlijk landschap , onder dc bescherming van de Republiek MB VebEEMGDE NeDEBLASDEN. De Unie bestond toen alzoo uit dc provinciën Gelderland, («aaronder ook Z u t p h e n begrepen was) , Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overijssel cn Slad en Lande; want Gent, IJ peren, Antwerpen, Breda, Brugge en !><*t Land van dc V rijen, allen welken van tijd tot tijd in de Itrtchtsche Unie traden , hebben weinig of geen deel aan de regering gehad. Later, en wel in 1586, door het overgaan van Ven lo aan Paska, is het gedeelte van Oppcr-Gelder , dat in dc Unie gestemd had , daar- van afgescheurd cn met afwisselenden kans door Spanje bezeten , tot dat het bij het traktaat van 1715 weder aan de Staten der Vekeemigde NiDtBLASDE* kwam , die deze landstreek tot dc Generaliteits- landen rekenden, onder welken naam men, in het algemeen, die landen verstond , welke , na het sluiten der Unie , door verovering *ls anders, aan de republiek gekomen waren. REGERINGSVORM VAN DE REPUBLIEK DER VEREENIGDE NEDERLANDEN. In het bondgenootschap der Vebebmgde Nedeblajdex werd elk gewest , *at bet huishoudelijke betrof, als ccn op zich zelf staand gcmccncbcst 14 ALGEMEEN OVERZIGT. door eencn eigen regeringsvorm bestuurd , welke als oene vcrmeoging van de regering der voornaamste]] en die des volks kondc worden aangemerkt. Üok bestonden de voornaamste steden als gcmccncbesten op zich zeiven en oefenden bet Souvcrcinilcitsregt oppermatig uit. Dc meesten hadden hare bijzondere voorregten van dc Hertogen , Graven en Hceren ontvangen , welke die voorreglen , hetzij voor gedane dien- sten , hetzij voor vergunde beden of groolc geldsommen , hadden toe- gestaan , verder uitgebreid of bevestigd. Zoo was dc geschapenheid der provinciën inwendig, maar naar bui- len was de Oppermagtige Regering of dc Hooge Souvereinileit des lands in handen der Stalen Generaal, die den titel van Hoog Mogende Heeren, de Staten-generaal der Vereenigde Nederlanden f voerden , en bestond uit Afgevaardigden der Zevem VrnEEMr,DE Gewesten , die hunne vergade- ring te 'sGravenhage hielden. Tot dezo vergadering, waarin ook naderhand de Stadhouder zitting had , niogl elke provincie zoo vele Afgevaardigden zenden , als zij goed vond. Hunne Hoog Mogenden ver- gaderden het geheelc jaar door , zonder vacantién te houden , en de voorzitting wisselde alle weken , volgens den rang der gewesten , af. In deze vergadering werden de gemeene landszaken als : godsdienst , koophandel, vrede cn oorlog, alsmede dc verbindtcnissen met vreemde Mogendheden enz. afgedaan. Ook voerde zij het opperste gebied over de Generaliteitslanden. Het wapen van Hun Hoog-Mogcnden was een klimmende leeuw van goud op een veld van keel (rood) , houdende in den eenen poot cenen bundel van zeven pijlen , in den anderen een zwaard . en hebbende eenc gouden kroon op het hoofd ; onder het wa- penschild , met eene koninklijke kroon bedekt , stond de zinspreuk : Coucordia res jmrrae crescunt, d. i. Eetidragt maakt magl. Behalve dit hooge kollegie , bestond er nog een tweede , onder den naam van Raad ran Slaie , beslaande uit den Stadhouder cn twaalf leden of afgevaardigden van de Staten der provinciën , als : één we- gens Gelderland, drie wegens Holland, twee wegens Zeeland, één wegens U t r e c h t , twee wegens Friesland, een wegens O v c r- ijsscl en twee wegens Stad en Lande. Aan dit kollegie waren alle zaken van oorlog , zoo als : het bestuur over dc landmagt , het opzigt over dc vestingen , bet visiteren der magazijnen en het ver- sehatTen van krijgsbehoeften aanbevolen. Het besloot bij meerderheid van stemmen der leden , cn niet zoo als dc vergadering der Staten Generaal, bij meerderheid der gewesten. Het bestuur over «le geldmiddelen was toebetrouwd aan een derde kollegie, dat den titel voerde van Generaliteits-Rekenkamer, cn uit veertien leden , twee uit iedere provincie , bestond. Dit kollegie hield, even als de Raad van State , waarmede het in een naauw verband stond, zijne gewone zittingen te 's G r a v e n h a ge. Hel bewind over de zeemagt van bet gemeenebest was aan de Ad- miraliteit toevertrouwd, aan welke, als zoodanig, dc beveiliging der koopvaardijschepen ter zee en de bescherming der havens en stroomen was opgedragen. Deze Admiraliteit was gevestigd in de provinciën Holland, Z e e 1 a n d en F r i c s 1 a n d , cn > erdeeld in vijf kamers, nis : de A d m i r a 1 i t e i t o p do M a z e , of de Kamer Rotterdam, de Admiraliteit van Amsterdam, de Kamcr-Hoorn-en- de-Kam er - Enkhuizen, of de Admiraliteit van het Noorderkwartier, de Admiraliteit van Zeeland of de Kamer Middelburg, cn dc Admiraliteit van Fries- land of de Kamer Harlingen. Dc leden van deze Admirali- Digitized by Google REGERINGSVORM DER REPURLIKK. 1* terts kamers , die den titel van Edel Mogende II eer m Toerden , ontvin- gen hunne kommissiën cn instructicn van wcge Hun Hoogmogende t als hunne meesters. Op deze wijze is dc Republiek der Vereekigde Nederlander , sedert de Ütrechtschc Unie van 1579, waarhij het bestuur van elk gewest op den vorigen voet hleef, tot op de grootc Staatsomwenteling in 17915, en dus gedurende een tijdvak van 216 jaren , bestuurd geworden ; in welk tijdvak , cn wel voornamelijk in het eerste begin en op het midden, het gcniecnebest tot eer, aanzien, luister en rijkdom opklom, en onder de voornaamste zeemogendheden van Europa geleld werd. GESCHIEDENIS DER REPUBLIEK TOT AAN DEN MÜNSTER- SCIIEN VREDE. Dadelijk na het sluiten der Unie tan Utrecht, was men op mid- delen bedacht, om 's lands vrijheid op hechter grondslagen te vestigen. Hierin ontmoette men schier onoverkomelijke zwarigheden ; want Pabha stelde alles in het werk , om *s Konings belangen in de Neder- iakde* te bevorderen. Zijn leger was wel voorzien van dappere krijgslieden en geld , waarvan hij zich zeer goed wist te bedienen , zoo tot het verrassen , als tot het orakoopen van steden. Dc Ver- cntGDE Provinciën waren daarentegen uitgeput van middelen en tonder krijgsvolk ; terwijl zij bovendien , in het geheim , verschil- lende doeleinden beoogden. De Koning van Spanje ziende , hoe alles op den Prins va* Oranje-Nassac rustte , wist te bewerken , dat de Paus hem in den ban deed , terwijl hij zelf hem vogelvrij verklaarde. De verbittering tegen den Koning nam intusschen zoodanig toe , dat men hem, den 21 Augustus 1581 , openlijk afzwoer en van alle regtcn op deze landen vervallen verklaarde. Paria maakte zich meester van on- derscheidene steden , en Oranje , die in het jaar 11582, te Antwerpen door zekeren Jean Jeacregui, met een pistool door het kakebeen ge- schoten en gelukkig daarvan genezen was , werd ruim twee jaren later, in den ouderdom van bijna 02 jaren , terwijl men het bijna eens was, om hem de hooge overheid over H o 1 1 a n d op te dragen , door Rm trazar Gerards te Delft doorschoten. Deze noodlottige gebeurtenis hragt het Land in de uiterste verlegenheid. De Staten besloten alzoo dc Heer- schappij over deze Landen aan den Koning van Frankrijk op te dra- En , die echter dit aanbod afsloeg. Men wendde zich vervolgens toj iz abt.tr , Koningin van Engeland , die wel dc Opperheerschappij van de hand wees , maar toch aannam , de Nederlanden te beschermen , en tot dat einde een verdrag met de Staten aanging , waarbij B r i c 1 1 e , Vlissingen er. Ra mmeken s aan haar verpand werden , terwijl zij in 1585, Robbert Düdlet , Graaf van Leicester , met geld en krijgsvolk herwaarts zond. Graaf Macrits van Nassau , de tweede zoon van Willek I , Prins van Oranje , was wel dadelijk na den dood zijns vaders tot Stadhou- der van Holland en Zeeland benoemd , maar moest , na de overkomst van Leicester , aan dezen al het g<*zag van dat aanzienlijk ambt afstaan. Luchter , wel verre van den vervallen staat te redden , hielp alles nog meer in de war. Zijne trotsrhheid was daarenboven voor het volk onTerdragelijk ; hier kwam nog bij , dat de Engelsche Bevelhebbers , die tij in eenige Gel d ers c he sleden aangesteld had, dc hun toebctrouwde >«tingen trouwloos aan dc Spanjaarden verkochten , terwijl hij , in plaats vao bunne misdaad te straffen, die zocht te vergoelijken. Dan te {/«Her uur, werd hij, na ongeveer twee jaren hier te lande te xyo ver- 16 ALGEMEEN OVERZIGT. bleven , door de Koningin , terug ontboden , waardoor Graaf Maobjts het opperbevel over de legers der Algcnaecuc Staten in handen kreeg , terwijl hij tevens in 1585 Stadhouder van üolland en Zeeland, en in 11590 van Utrecht en Overijssel werd , en zijn neef Graaf Willes Lodewijk vau Nassaü , die dat ambt in F r i es 1 a n d sedert 1584 en in Groningen sedert 1594 bekleedde, als Veldmaarschalk bij het leger van den staat werd aangesteld. Deze beide uitmuntende Ycldheeren deden Pahra alom/nc grootc af- breuk. Vele steden werden hem ontnomen en voor andere stiet hy hel hoofd ; zoodat de zaken der Staten zich allengs in ecnen beteren plooi begonnen te schikken. De kooplieden , die vroeger uit de nog in s vijands magt zyndc steden cn landen waren geweken , begaven zich , na het hernemen daarvan door de Staten , met der woon naar hunne vo- rige woonplaatsen terug , werwaarts de handel en welvaart van alle kan- ten been vloeiden. Dit Lragt penningen in 's lands schatkist , tcrwyl die der provinciën aanzienlijk gevuld werden door het sacculariseren der kloostergoederen . Toen Parma in het jaar 1592 overleden was, werd de Landvoogdij wel by voorraad aan Pieter Ernst , Grave ran Mansfeldt , opgedragen , maar, twee jaren later, kwam de Aartshertog Ernst vat» Oostenrijk, broeder van Keizer Rcdolp , in de Nederlanden , om de Landvoogdij op zich te nemen. Hij zocht de Staten met Koning Filips te bevredigen, doende te dien einde groote beloften ; maar , aangezien de Spanjaarden bet er onder de hand op toelegden , om Graaf Ma i' mts en zijnen broeder Freoerik Hendrik van kant te maken , bespeurde men maar al te wel, hoe weinig slaat er op schoone woorden te maken was. De Aartshertog stierf in het begin des jaars 1595 en werd opgevolgd door zijnen broeder , den Aartshertog Albertus , aan wicn Koning Filips , in het jaar 1598, zijne dochter Isabella Clara Eugenia ten huwclyk gaf, terwijl zij de Nederlanden tot ecnen bruidschat ontving. Albertus trok naar Spanje, tol voltrekking van zijn huwelijk. Terwijl hij op weg was, o^erleed Filips II, Koning van Spanje, en werd door zijnen zoon Filips III opgevolgd. De Aartshertog en de Infante kwamen, het >olgendc jaar, in de Nederlanden terug, waar zij de schatkist zoo uitgeput vonden , dat zij , buiten staat om het krijgs- volk te voldoen, zien moesten, dat het aan het muiten sloeg. Maürits . zijn voordeel met deze onlusten willende doen , maakte zich meester van cenige vestingen. Behalve dezen voorspoed in den oorlog, biocide de koophandel in de Vebeenicde Nederlanden zoo zeer , dat men, in 1602, besloot , de vermaarde Oost-Indisch cCompagnie op te riglcn , die ondernemingen deed , welke ver boven elks verwachting uitvielen. Dc belegeringen werden in de volgende jaren , van weers- kanten, met aanmerkelijk voordeel voor dc Staten, voortgezet, totdat de Spanjaard , door zoo langdurigen oorlog uitgeput en buiten adem gebragt , voorslagen van vrede begon le doen cn aanbood , om met de Vereenicde Provinciën, als met enicn vrijen en onafhankelijken Staat, te willen handelen , waartoe men binnen 's Graven hagc bijeenkwam. De Aartshertogen Albertis en Isabella eisehtcn dc vrije oefening van dc Roomsche godsdienst, in dc Vereenicde Nfderlanden, cn dc Staten begeerden dc vrije vaart op de Indien. Wcdcrkecrig wilde men elkanders cisch niet inwilligen. De Vredehandeling werd daarop afgebroken, en d« begonnen wapenschorsing veranderde in een bestand , dat den 9 April 1C0O te Antwerpen , voor twaalf jaren , werd aangegaan , en in welks eerste arti- kel , Filips III cn dc Aartshertogen dc Vereenicde Nederlanden voor vrij cn onafhankelijk verklaarden , waarvoor zij, van dien tijd af, overal Digitized by Google UESCHIFD TOT AAN DEN MUNST. VREDE. * 17 erkend zijn. Men ontving dc Afgezanten der Staten aan vreemde hoven. £lk was genegen , om verbonden met hen aan te gaan , terwijl de koophandel dezen Landen eeiicu rijkdom van uitheemsche goederen aan- bragt. De Staat klom , gedurende het bestand , tot zulk eenen trap van grootheid, dat men sedert uaauwelijks eenen hoogeren gekend heeft. De steden , die aan de Engelschen verpand waren , werden weder ingelost, cn men ontsloeg lich van alle afhankelijkheid van vreemde Mogendheden. Inwendig ontstonden er echter groote oneen igheden over eenige ge- loofspunten in de Gereformeerde kerk , waaruit de tweespalt tusschen de Remonstranten cn de Contraremonstranten haren oorsprong nam. Prins Miubjts hield het met dc laatslcn. Dc eersten hadden onder- scheidene voorname voorstanders, en onder dezen Jobaw van Oldbnbar- mevf.ld , Advocaat van Holland, Rossom Hocbbbebts , Pensionaris van h e y d c n en Hl &o de Ghoot , Pensionaris van Rotterdam. De verschil- lende partijen kwamen wel onderling byeen , maar tonder vrucht. De Staten van Holland legden er zich sterk op toe , om ze tot eene onder- linge verdraagzaamheid over te halen , waarin de Remonstranten wel zouden toegestemd hebben , maar men konde er de andere partij niet toe overhalen. Het Land geraakte in tusschen alom me in rep cn roer. Men liet het niet bij lasterschriften en schampere bejegeningen ; op onderscheidene plaatsen werd men handgemeen. Hier en daar werden de huizen geplunderd , en andere geweldenarijen gepleegd ; niet zonder schuld van beide partijen. De Staten van Holland hadden de gevoelens der Remonstranten verdragelij k verklaard. Doch hunne party wist de Algcmcenc Staten op hare hand te krygen , bij welke zy op het houden van eene Algemecne Synode aandrong. Nu was het vuur der tweedragt ontvlamd. Holland, Utrecht cn Overijssel ver- klaarden zich tegen dc handelingen der Algcmeene Staten. In eenige steden , waar dc Regering den Remonstranten toegedaan was , werd krijgsvolk, onder den naam van Waardgelders , geworven. Maciuts , zich hierdoor in zijn ambt gehoond achtende, veranderde dc Rege- ring in die steden , en dankte de W aardgelders , uit naam der Algc- meene Staten , af. Oldexbarketeld , de li boot en Uogebbeets werden , door 's Prinsen bestelling, in verzekering genomen. Dit alles viel voor tusschen de jaren 1610 cn 1618. Tegen het einde van het jaar 1618, werd er, op den naam der Algemecnc Staten , eene Nationale Svnode te Dordrecht beschreven . waar Afgevaardigden uit de zeven provinciën cn van onderscheidene buitenlandsche kerken verschenen. De Rcmonstrantsche leer werd al- daar veroordeeld. Sedert verloor men omtrent de voorstanders dier leer alle gematigdheid uit het oog. De Hooglccrarcn en Predikanten , die haar waren toegedaan , werden ten Lande uitgebannen ; dc leden der Regering , welke dc gevoelens der Remonstranten aankleefden, van hunne ambten ontzet. Oldenbarneveld, Hogerbeets en de Gboot werden door vierentwintig Reglers , die door de Algemeene Staten verkoren wa- ren , teregt gesteld , en de eerstgenoemde ter dood veroordeeld ; terwijl Hoaebbezts en de Gboot tot eene eeuwigdurende gevangenis , op het slot L o e v e s t e i n, verwezen werden (1). Eerst ouder het Stad houderschap van (i) Alt een* brj*ond«;rlteid verdient Opgemerkt to worden, dat in do geheel* prorineie .Sla d en Lande geen der Predikanten van KemonttraiiUcli •erd b*«?huMi£d , of «enigen overlaat leed. I. Deex. 2* ALGEMEEN OVERZIGT. FneDKHiK Hendrik liet men den gebannen Remonstranten toe, het Land te komen en hunne godsdienst te oefenen. Van dc zijde der Aartshertogen werden in het janr 1621 cctrigc voorslagen gedaau , om de Zeventien Nederiandst.» Provincik* weder onder één hoofd te brengen , doch deze werden van de Staten , als te schandelijk en te nadeelig voor hunnen vrijen Staat , terstond van dc hand gewezen, 's Jaars daaraan stierf Filifs III , Koning van Spanje , wordende door zijnen zoon, Filips IV , opgevolgd. Ook overleed , niet lang daarna , de Aartshertog Albertus. Het bestand was ondertusschen ten einde geloopcn , en de oorlog werd hervat. In het jaar 1643 werd de YVcsliudischc Maatschappij opgerigt , die in het eerst eenen nanmerkclykcn opgang maakte, ; doch daarna veel van haren luister verloor. Intusschcn ging de oorlog te water en te lande wakker voort, maar in het midden dezer krygsverrigtingen werd Prins Maurits , den 23 April 1628 , door ccne slepende koorts , in den omkrdora vau 58 jaren , uit dit leven weggerukt. Zijn halve broeder , Prins Frederik HcMoaiK,volgdc hem op in het Kapitein-Generaal- en Admiraalschap, alsmede inliet Stadhouderschap over Gelderland, Holland, Zeeland, U- trccht,en Overijssel, maar Stad cn Lande benevens Drenthe verkoren daartoe Graaf Erwst Casirir, Stadhouder van Friesland. Het veroveren der Spaanschc zilvervloot , door den Hollandsehen Ad- miraal Pieter Pietebsz. Hetw , stelde , in het jaar 1628 , dc Staten in de gelegenheid , om hunne krijgsmagt te vermeerderen. Twee jaren later sloeg de Infante Isabella een bestand van vier cn dertig jaren voor , opdat de Roouischgczindc Nederlanden , die nu van geld cri handel ontbloot waren , gedurende dien langen tusschentijd , een weinig op hun verhaal zouden komen. Men overwoog haren voorslag. Som- migen dachten , dat dc Spanjaard nu te klein geworden was , om hem langer te vreezen , of naar een bestand te luisteren. Anderen be- weerden , dat men eenen vernederden vijand niet verachten noch tergen moest. Frankrijk, onder deze raadplegingen roeijende, wist alle onder- handeling te doen afbreken , en vernieuwde het reeds gemaakte verbond met de Staten , waarbij de Koning verpligt werd , lien van geld en manschappen te voorzien , cn de Staten , om geen stilstand van wape- nen of vrede, zonder zijne kennis, te maken. Dc Spanjaarden zoch- ten wel het bestand , door den Keizer en Engeland , te doen bewerken , doch dc bemoeijingen van deze Mogendheden waren geheel vruchteloos. De oorlog werd weder even sterk als te voren voortgezet , maar toen , in het jaar 1633, de onderhandeling weder op het tapijt gebragt werd, neigde een groot gedeelte der Staten tot bet nederleggcn der wapenen , maar de Prins cn de Zeeuwen , die door den Franschcn Afgezant on- dersteund werden , drongen den oorlog weder door. Middelerwijl was Graaf Ernst Casirir, den 2 Junij 1632, voor Rocrmondc gesneuveld en in het Stadhouderschap over Friesland, Stad cn Lande, benevens Drenthe opgevolgd door zijnen zoon Graaf Hendrik Casisir. Ook stierf dc Infante in den nacht lusschen den 1 cn 2 December 1633, cn Filips IV, de heerschappij over de Roomsche Nederlanden weder aangenomen hebbende , droeg het bestuur daarvan op aan zijnen broeder Ferdinand van Oostenrijk , die de waardigheid van Kardinaal bekleedde. De Staten sloten . in het volgende jaar , op nieuw een verbond met Frankrijk, dat aan Spanje den oorlog verklaard had. Te lande werd nu met afwisselende kans gestreden, maar ter zee behaalden dc Ne- derlanders eenige voordeden. Den 12 Julij 1640 stierf Graaf Hendrik Casirir, Stadhouder Van Friesland, Stad en Lande benevens Digitized by Google GESCHIED. TOT AAN DEN MUNST. VREDE. 19 Drenthe, aan eene wonde , die hij acht dagen vroeger in het beleg tan H n 1 s t bekomen had , en werd, in het Stadnoudcrscltnp van Fries- land, opgevolgd door zijnen broeder Graaf Wille* Frcofrik , terwijl dat tan Stad en Lande en Drenthe aan Fhederik Hevdmk werd opge- dragen. De Kardinaal-Infant, in het jaar 1611 te Brussel overleden tijnde , werd door Don Fbascisco de Mello in de Landvoogdij opgevolgd. Na zulk cenen langdurigcn oorlog , begon men met ernst aan eene vrede- handeling te arbeiden. De Staten wilden toonen , dat zij den oorlog hadden aangevangen, om de vrijheid der volken te herstellen, die nu genoegzaam bevestigd was. Spanje had te veel nadeel bij dezen krijg geleden , om niet naar vrede te haken. De stad Munster werd uitver- koren, om over dc voorwaarden te hanoclen. De Mogendheden, die cr belang bij hadden , zonden er hunne Gcmagligdcn ; die der Staten waren acht in getal. Om de vredehandeling nog meer klem bij te zetten , werd de oorlog mtusschen voortgezet; doch de Prins werd te midden zijner krijgstoerustingen , door eene opkomende ziekte , in den aanvang van het jaar 10 17 , in het vier en zestigste jaar zijns ouderdoms, in hel graf gerukt. Hij werd in zijne gcwijjtigö ambten opgevolgd door zijnen zoon Willeb II, niet zonder aarzeling der Staten van Hol land , die beducht waren , dat de jonge Prins , oorlogzuchtig van aard en genegen tot Frank- rijk , de Munstersche vredehandeling mogt stremmen. Doch toen hij hoop gaf, van alles , wat dc Gemagtigdcn der Algemecne Staten te Munster be- sloten, te zullen goedkeuren, werd hem het Stadhouderschap over de provin- ciën Geld c rl a n d , Holland, Zeeland, Utrecht, Overijs- sel en Stad cnLandc met algemeen genoegen opgedragen. De Fran- schen wendden ondertussch.cn alle middelen aan , om de vredehandeling te stuiten. Zij beweerden, dat dc Staten, zonder hunne toestemming , geen verdrag met Spanje konden maken ; en wat men ook van der Staten zijde deed , men kon die toestemming niet verkrijgen ; waarop dezen besloten afzonderlijk met Spanje te handelen , ten gevolge waar- van zij , den 30 Januarij 1618 , den vermaarden Munsterschcn Vrede sloten , waarbij de Koning van Spanje , na eenen tachtigjarigen oorlog , die veel bloed en geld gekost had , zich genoodzaakt zag , geheel en al van alle regt op deze lauden afstand te doen , en de Veheesigde Nedeh- u>oes voor eenen vrijen staat te erkennen. Ten einde nu het volk de vruchten van den vrede te beter te doen smaken , waren de Staten van Holland cr op bedacht , om eene alge- meenc afdanking onder het krijgsvolk te doen plaats hebben. De Prins kantte zien hier echter tegen , daar hij voorzag , dat zijn gezag aanmerkelijk verminderen zou , wanneer hij niet meer aan het hoofd van eeaie aanzienlijke krijgsmagt stond. Dit was evenwel te vergeefs, want dc vermindering van 's Lands troepen werd door dc Stalen , vooral door de bewerking van Amsterdam, vastgesteld. De Prins , hier- over gestoord, wilde zich onverhoeds door krijgsvolk van Amster- dam meester maken , ten einde aldaar de regering met geweld te ver- anderen , maar dit mislukte , cn hij overleed vier maanden later , den 6 November 1630, aan de kinderziekte , in den ouderdom van ruim vier cn twintig jaren. Acht dagen ua zijnen dood , beviel zijne weduwe van eenen zoon . Willes Hendrik, genaamd , die zich naderhand , onder den naam van Wille* III , iu de geschiedenis beroemd heeft gemaakt. EERSTE STADHOIDERLOOZE REGERING. In het begin van het \olgende jaar werd er eene algemcenc vergade- ring van '» Lands S laten beschreven. Men was nu zonder Stadhouder , 20 ALGEMEEN OVERZIGT. en dc Stalen van Holland toonden zich genegen , dat ambt en dc andere hooge ambten , die daarmede gepaard hadden gegaan , vooreerst niet tc begeven. Gaarne hadden ze die gezindheid ook by dc andere provinciën verwekt ; maar Stad en Lande en Drenthe verkozc» terstond Graaf Willeb Fbedebib vas Nassau , Stadhouder van Friesland, tot dien post. In Engeland , waar men Koning Kabbl I onthalsd , zijnen zoon uil het Rijk gejaagd en eenen nieuwen regeringsvorm , onder het protectoraat vnn Ou vier Gromwem., had aangenomen, gaf men voor, dat -de Nederlanders , vóór vele jaren , de Engclschen op A m b o i n a in Oost-Indic zeer zwaar hadden beleedigd (1) , en dat hunne gezanten heimelijk in verstandhouding stonden met den verdreven Koning. Dit voorgeven gaf aanleiding tot eenen oorlog , die in het jaar 16^2 uitbarstte, en meteenen vrede eindigde, welke den IK April 1684 te Londen gesloten werd , en waarhij men den Engelschen beloofde , bet belang van den verdreven Koning niet voor te slaan , voor de Engel- schen als van ouds de vlag le strijken , en wegens de Indische belee- digingen vergoeding tc geven. Bijeen byzonder artikel werd bepaald, dat de Staten van H o 1 la n d den Prins van Obahje en alle de nako- melingen zyner moeder, eenc dochter van den onthoofden Koning van Engeland , voor altijd van het stadhouderschap hunner provincie zouden uitsluiten en nimmer hunne stem geven , om een hunner tol het Kapi- tein-generaalschap te bevorderen. Jan de Witt , Raadpensionaris van Holland, die thans de klem der Regering in handen had, had deze uitsluiting, in der Staten vergadering, voornamelijk doorgedreven. De Prolector van Engeland, Qlivih Cbobwell, overleed den 15 September 1688 , waardoor de zoon van den onthoofden Koning van Grootbrittanjc, in het jaar 1660, onder den naam van Kabel. II , wederom den troon zijner vaderen beklom. Die Vorst had , gedu- rende zyne ballingschap, zoo vele diensten van de Nederlanden genoten , en , vóór zijn vertrek naar Engeland , zulke sterke betuigingen van erkentenis gedaan , dat men niet twyfeldc aan eenen onvcrurekclykcn vrede tusschen Engeland en dezen Staat ; te minder , daar men in 1662 een plegtig verdrag met dc Koningen van Engeland en Frankrijk sloot. Doch net leed niet lang of men zag , wat men van de Engcl- schen te wachten had , en het barstte in 1664 tot eenen openbaren oorlog uit, die niet eindigde, dan nadat eene Nederlandsche vloot, onder het bevel van den Luitenant-Admiraal Michiel Adbiaabsz. db R uiteb , de Theems , tot digt onder Chaltam, opgezeild was , en aldaar vele Engelsche schepen verbrand had. Deze stoute daad bragt den schrik voor dc Nederlanders tot binnen Londen. Nu werden de En- gelschen , wier Afgevaardigden tot de vredehandeling zich reeds sedert Mei tc Breda bevonden , handelbaarder dan tc voren , zoodat reeds , op den 51 Julij 1667 de vrede gesloten werd , waarbij wij wel Nieuw- Nederland (nu dc staat New-York , in Noord-Amerika) , verlo- ren , maar Suriname, dat door eenige Zeeuwen veroverd was , en het eiland Pouleron behielden ; terwijl de akte van Cbobwell wel niet vernietigd werd , maar toch eene voordeclige wyziging onder- ging. Dc vrede van B re d a was nog niet gesloten, of men kreeg reden, om voor eenen nieuwen oorlog tc vrcezcu. Lodbwub XIV , Koning van fmnkrtjk (i) Zie hierover nader op btt art* Amjoika ia het Woordenboek. Digitized by G E KUSTE STADHOUDERLOOZE REGERING. 21 • * bewerende, dat sljne gemalin, eene dochter van Fairs IV, Koning van Spanje , die den 17 September 166» overleden was , regt had op een gedeelte der Spaanscue Nederlanden , had een leger t« velde gebragt en in drie maanden tyds een groot getal steden in Henegouwen en Vlaanderen bemagtigd. De Staten , zulk eenen magtigen Vorst xoo nabij hunne grenzen ziende, waren in gcene kleine verlegenheid. Zij waren beide met Frankryk en met Spanje in verbond , en konden dus den eenen niet helpen , zonder den anderen te beleedigen. Onzij- dig te blijven was hun , om hunne eigene veiligheid, ongeraden. Zij tochten dus door beleid van den Raadpensionaris de Witt , Frankrijk en Spanje te bewegen tot een verdrag , en sloten , in het begin des iaars 1668 , de TripU Alliantie , of het Drievoudig verbond met Groot- Brittanie en Zweden , waarby" men de voorwaarden beraamde , op welke men den vrede zou zoeken te bewerken. Hierdoor werden de Koningen van Frankrijk en Spanje tot het sluiten van eenen vrede gebragt , die in Mei van het jaar 1668 , te Aken tot stand kwam , en waarby de sleden Charleroi, Binche, Ath , Don ai en de sterkte Scarpe , Door- nik, Oudenaarde, Rijsscl, Arincntiers , Kortrijk, St. Wijnoxbcrgcn en Vcurne met hare ouderhoorigheden, aan Frankrijk werden afgestaan. De Koning van Frankrijk , die zich door dezen vrede in zyne over- winningen gestuit zag, besloot van toen af, zich gestreng te wreken op de Staten, die hij voorde voornaamste ontwerpers van het drievoudig ver- bond hield. Oiu dit, voor hem nadeeligc , verbond te verbreken , zocht Looewuk. XIV eerst de Staten daarvan af te trekken, en, toen dit niet gelukken wilde, handvide hij, ten zelfden einde, met Zweden en Engeland. Kaeei 11 liet zich , in het jaar 1670 , overhalen tot eene heimelijke overeenkomst, om gezamenlijk met Frankrijk de Staten te Ibeoorlogen. Twee jaren later sloot Frankrijk ook een tractaat met Zweden j en uit deze handeling ontstond de gevaarlijke oorlog van bet jaar 1672, dien Frank- rijk waarschijnlijk niet zoude ondernomen hebben, indien deEngelschcn zich aan het verbond gehouden hadden , zoo als Kauel II nog in het jaar 1671 verklaard had te zullen doen. De Stalen, die nu duidelijk genoeg zagen , dat het op hen gemunt w as , schreven eenen beleefden brief aan den Koning van Frankrijk, belovende hem alle voldoening te zullen geven. Dc Koning gaf echter zoodanig antwoord , dat de Staten , geene verandering te gemoet ziende , op middelen bedacht waren , om zich te weer te stellen. De vloot werd dan ook weldra in goeden slaat gebragt j nntar dc krygsiuagl te lande was niet sterk , uithoofde van de onecnigheid onder dc provinciën , van welke sommige geen toestemming tot het aanwerven van volk wilden geven , indien men den Prins van Oranje niet tot Kapitein-Generaal aanstelde , waartoe Holland bezwaarlijk cn niet dan voor eenen enkelen vcldtogt besluiten kon. Deze provincie toch had bij een zoogenaamd eeuwig edict, in het jaar 1007 , vastgesteld : 1°. dat geen Stadhouder van eenige provincie Kapitein- Generaal zoude worden, en z°.dat men. in Holland, nimmer weder eenen Stadhouder zoude aanstellen. Dc andere provinciën hadden , in het jaar 1670. alleen in het eerste dezer beide punten bewilligd Hieruit volgde , dat de Prins van Oranje, zoo lang deze schikking stand hield, nimmer Stadhouder en Kapitein-Generaal te gelijk , en nimmer Stadhouder van Holland worden kon. Vóór het uilbarsten van den oorlog werden de pro- vinciën het echter eens, omtrent dc bevordering van den Prins van Oiasje , en zij stelden hem , in Fcbruarij van het jaar 1672 , aan tot Kapitein Generaal voor den aanstaanden veldtofrt, mits hij beloofde geen Schouder te zullen worden. 92 ALGEMEEN OVERZIGT. Frankr^k begon cent de Nedcrlandschc koopmanschappen tc be- zwaren , hetwelk de Staten bewoog , om ook ccnigc Franschc waren hooier te belasten of geheel te verbieden. Kaeel II vorderde cene volstrekte heerschappij over de zee. Het een en ander gaf aanleiding tot onder- handelingen, die vruchteloos afliepen ; waarop beide rijken , op een en denzelfden dag, te weten op den 7 April 1672 , den Staalden oor- log verklaarden. De oorlog te water werd met afwisselende kans ge- voerd , maar de vcldtogt te lande liep zeer ongelukkig voor os Nedeh- lakdeh af. Zoodra was het Franschc leger niet in beweging geraakt , of de Keurvorst van Keulen en de Bisschop van Mtyislcr zeiden mede den Staten den oorlog aan , en , terwijl de Franschen de plaatsen aan den Rijn en in Kleef sland , die Staatsolie bezetting inhadden, verover- den , bemagtigden de Kculschen en Munsterschcn een gedeelte van bet Land van Zutphenen genoegzaam geheel Overijssel. Spoedig daarop moesten de Geldcrschc steden , de geheele provincie Utrecht en drie steden van Holland, namelijk : Naarden, Woerden en Oudewater, zich aan de Franschen onderwerpen. De toegangen van Holland werden nu door krijgsvolk van den Staat bezet , terwijl men met de twee Koningen over den vrede handelde ; doch hunne eischen waren zoo hoog, dat A m sterdam niet besluiten kon, dat alles toe te staan. Dit was de voorname oorzaak , waarom men draalde met de han- deling. Nogtans zou men zich mogelijk, zonder Amsterdam, ten minste met Frankrijk, verdragen hebben , indien er niet , juist op dezen tijd. cene grootc verandering in den Staat ware voorgevallen. DE NEDERLANDEN ONDER WILLEM III. De Staten van Holland hadden het Eeuw ig Edict te niet (gedaan, en WttLEH III, Prins ran Oranje, in het begin van Julij 1672, ver- heven tot alle de waardigheden , die zijne voorzaten bekleed hadden , welke waardigheden , in het jaar 1674 , in zijne mannelijke nakome- lingen , erfelijk werden verklaard. Het volk, in de verbeelding ge- bragt, dat het overgaan van zoo vele steden aan kwaad bestier en ontrouw van de Stadhouderloozc Regering te wijten ware, was he- vig gebeten op den Raadpensionaris de Witt, wiens val daardoor spoe- dig berokkend werd. Nadat men, in allerlei schimpschriften, niet slechts hem , maar tevens zijnen broeder , Corxelis de Witt , Burge- meester van Dordrecht en Ruwaard van Putten, als een der genen, die het vernietigen van het Ecuwig Edict het meest hadden tegengewerkt , vinnig gesmaad had , werd deze laatste door zeke- ren WiLtEK Tichelaar , Chirurgijn tc Picrshil, beschuldigd van ecnen toeleg op 's Prinsen leven gesmeed te hebhen. Hierop in hechtenis ge- nomen zijnde, werd hij eerlang veroordeeld tot verlies van zijne amb- ten, en tot ballingschap uit Holland en West-Friesland , ofschoon het vonnis geen misdaad vermeldde. De Raadpensionaris, die, kort na het vatten van zijnen broeder, zyn ambt had nedorgelogd , en door de Staten was bedankt' geworden , begaf zich, terstond na het uitspreken van het vonnis , op Zal ui tlag den 20 Augustus, naar de gevangenpoort tc s Graven hagc, om zijnen broeder tc bezoeken. Middelerwijl bad Tichelaar het graanw tegen de broeders opgehitst. De Burgers , die de wacht voor de poort hadden , haalden eerlang de broeders van boven, civ hragten hen op cene onmeiischclijke wijze oin hel loven j waarna de lijken naar het schavot gesleept , aan de wip oimelianiien , en jam- me, lijk mishandeld werden . - - — — * DE NEDERLANDEN ONDER WILLEM UI. 23? mi la Holland had men , om zich tegen de Franschen te bescher- men, het lage land alom onder water gezet, hetwelk den vijand belette door te dringen ; maar toen de winter de ondcrgeloopcn landen met |js bedekte , deed dit de Franschen op het vermeesteren van II o 1- land bedacht zyn , cn cenen togt op *s G ra v en ha ge ondernemen. Maar naauwelijkz hadden zij Woerden verlaten, of het begon zoo sterk te dooijen , dat zij genoodzaakt waren terug te koeren , zoodat Holland ,in den uitersten nood , zonder ccriigc inenschelijke hulp , door dc gunstige bestiering des Hemels, gered werd. Daarbij kwam , dat de Bisschoppen van Keulen en Munster, ten jare 1672, na een hard beleg van omstreeks 6 weken , met veel verlies van volk , het sterke Groningen, dat onder Rabexoacft dapper verdedigd werd , moesten verlaten ; hetgeen den gevallen moed des fandzaats niet weinig opbeurde , en veel tocbragt tot redding des Vaderlands. Met het begin des jaars 1675, rustte men zich echter wederom , zoo ter xcc als te lande, ten oorlog toe. Er vielen drie zeegevechten voor, in welke van weerskanten niet veel voordeel behaald werd, hoewel men zich wederzijds de overwinning toeschreef. Tc lande streden de Fran- schen gelukkiger , mnar toen de Prins van Oranje met het leger Her Staten naar den Rijn truk, verliet het gros vau het Fransche leger deze Landen , om de onzen aldaar te keer te gaan , cn nog vóór het einde vau het jaar, wig men L trecht eu Overijssel wederom geheel in ou> bezit. G elder land werd in liet volgende jaar , 1674, van het uit- beeinschc krijgsvolk verlost, zoodal nu de drie provinciën wederom luet de vier andere vereenigd waren. Ook begon men thans van vrede te spreken , eu Keulen werd tot ecne handelplaats gekozen. De oorlogvoe- rendeMogend heden zonden er hunne Ge\ olinngligdcn ; doch de vredesonder- handeling werd weder afgebroken. De Stalen slaagden beter in hunne onderhandeling met Engeland , met welk land zij den 19 Februarij 1674 eeneu afzonderlijken vrede maakte, terwijl , den 1 1 December van datzelfde jaar, Groul-llrillanje en de Stalen ook een verdrag van zeevaart sloten , waarbij bepaald werd , welke koopwaren vrij naar vijandelijke plaatsen zouden mogen vervoerd worden. Voorts werd in dat verdrag de bekende regel: vrij schip, vrij goed vastgesteld, cn deze, ten jare 16715 in diervoege nader verklaard, dat, ingeval eeue der twee Mogendheden in oorlog was, de andere van de cenc vijandelijke haven op dc andere zoude mogen varen. Ook verdroegen zich de Staten met den Bisschop van Munster eu den Keurvorst van Keulen , en stelden zich , nu zij den oorlog van hunne landen hadden verwijderd , allczins in staat , om den Franschen liet hoofd te bieden. De Stalen van Gelderland, die boven anderen in genegenheid tot den Prins van Oranje uitstaken , besloten hem de Opperhecrschappy over hunne provincie , onder den naam van Hertog van Gelder en Graaf van Z u t p h c n , op te dragen ; welk aanbod dc Prins echter , ziende dat zulks aan H o 1 1 a n d en Zeeland niet welgevallig was , , van de hand wees. De toebereid* elen ten oorlog werden ondertusschen vlijtig voortgezet. Men streed te water en te lande , doch met weinig voordeel, lu het jaar 1 676 .begon men weder van vrede te spreken , en dc stad N ij m e- jen werd tot ondcrhandelolaats gekozen. Dc wederzijdsche Geuiagtig- den kwamcu niet spoedig bijeen , zoodat dc handel langzaam seheeu te zullen voortgaan. Dc kans des oorlogs was intusschen den Neder- landers niet gunstig , en de Koning van Frankryk bemagtigdc de éénc »Ud na dc andere in dc Spaansche Nederlanden j zoodat dc Stalen , 34 ALGEMEEN. 0VERZ1GT. vrccicndc , dat zijn krijgsgeluk hem ttontcr meurt maken , den Vre- dehandel met allen ijver voortzetteden , waarop eindelijk , na lang dralen , den 10 August mt 1678, de vrede tusschen de Staten en Frankrijk teNymegcn getroffen werd . De Engelse hen en de andere bondgenooten namen er weinig genoegen in. Naauwelijks had men de zoetigheid des vrede* gesmaakt , of men begon voor eenen nieuwen oorlog te vrcezen. De Koning van Frankrijk hield nog veel volk op de been. Kr viel ecnig geschil voor tusschen hem en de Staten , over de achterstallige brandschattingen van ecnige steden in Staats-Braband, waarover hij de Staten met nieuwe onlusten bedreigde. Ook wilde hij hen noodzaken, een verdedigend verbond met hem aan te gaan , hetgeen hem geweigerd werd. In de Spaanschc Nederlanden bedreef hij onderscheidene vijandelijkheden, ofschoon dc vrede tusschen hem en Spanje reeds voorlang gesloten was. Hy deed zich een groot gedeelte van Luxemburg toeëigenen , door geregtshoven , die by zelf had opgerigt. De Staten sloten daarop in 1681 een ver- bond met Zweden , aan hetwelk de Keizer sedert ook deelnam, en waarbij men eikanderen verpligtte , den Munstcrschcn en den Nymccgschen vrede b te "handhaven. De Koning van Engeland werd er ook toe genoodigd ; maar deze, in de belangen van Frankrijk zijnde , weigerde er in toe te tre- den. Koning Lodewijk maakte zich, in het volgende iaar, onder zeker voorwendsel , meester van het Prinsdom Oranje , zonder dat de Stalen hem bewegen konden , dit aan den wettigen Prins in te ruimen. In het jaar 1683 verklaarde Spanje den oorlog aan Frankryk ; maar de Staten , eenen nieuwen oorlog duchtende , bewogen den Koning van Spanje, die tot geen vrede te brengen was, om een bestand van twintig jaren met Frankrijk aan te gaan , waar zg den Prins van Oranje gaarne in begrepen hadden , doch dit gelukte niet. Karei- II , Koning van Engeland, in het begin van het jaar 1C81J overleden zijnde , werd door zijnen broeder , den Hertog van York , onder den naam van Jacobcs II , opgevolgd. Deze deed de Staten wel verzekeren van zijne begeerte , om vrede met hen te onderhou- den ; doch men bespeurde weldra , dat er op zync belofte geen staat te maken was. Hij scheen heimelijk naar gelegenheid te zoeken , om hen te beoorlogen. Ook wilde hij zijn gchcele rijk dc Roomsche gods- dienst, die hij omhelsd had, doen aannemen. De geboorte van eenen Prins van Wallis , die in de tegenwoordigheid voorviel van lieden , welke volkomen *s Konings belangen waren toegedaan , werd bij velen verdacht gehouden. De Protestantsche onderdanen van Engeland , den ondergang van hunne vryheid en godsdienst te gemoet ziende , handelden over dc middelen , om dezen val te voorkomen , met den Prins en de Prinses van Oranje , welke laatste eene dochter van Jacobüs II was. De Staten middclerwyi ziende , wat zij van Frankrijk en Engeland te hopen hadden , begonnen eene sterke vloot uit te rusten. In den herfst van het jaar 1688, kwam er een geschrift in het licht , waarbij dc Engelsehen den Prins en de Prinses van Oranje baden , om tot hen over te komen , en de wetten te herstellen , die Koning Jacobcs verbroken en geschonden had. Tc gelijk werd er een besluit van de Algemeene Staten in het licht gegeven , waarbij zij- reden ga- ven van hun voornemen, om den Prins , op zijnen togt naar Engeland , met eene vloot bij te staan. De Prins stak in Oetober in zee, en kwam behouden in Engeland aan. waar hij, aangezien Koning Jacobcs van elk verlaten en uit het rijk gevlugt was , nevens zijne gemalin , in liet begin des volgenden jaars , ten koninklijkeu troon verheven, werd. — Digitized by Gotfgle DE NEDERLANDEN ONDER WILLEK III. 2!> Vóór het einde van het jaar 1688 had Frankrijk den oorlog reeds weder aan den Keizer en du Sta ten' verklaard , en de vijandelijkheden begonnen. Met den aanvang des jaars 1689, zeiden de Staten Frankrijk ook den oorlog aan. Hierop volgden de wederzijdsche oorlogsverklarin- gen van Frankrijk aan Spanje en den nieuwen Koning van Engeland, en van den Keizer , Spanje en Engeland aan Frankrijk. De Hertog van Savoijc verklaarde zirli , in het volgende jaar , ook voor de Iiond- genooten en tegen Frankrijk. In het jaar 1694 , ondernamen de Fransehen ccne landing op de kusten van Engeland, ten einde Koning Jacobus, die de vlugt naar Frankrijk geno- men had , op den Engelschcu troon te herstellen , doch deze aanslag werd geheel verijdeld, door eene overwinning , die onze vloot op de .Fran- scben behaalde. De Koning van Frankrijk won zoo weinig bij dezen oorlog, dat hij, in het jaar 1693, dc Staten, door omwegen, om vrede liet aanzoeken. Men bood hun de verzekering hunner grenzen en andere voordeelcn aan , doch zij gaven zijnen voorslagen geen gehoor. Koning Willem III, in den aanvang van het jaar 169*5 , zijne ge- malin verloren hebbende , behield nu alleen de koninklijke waardigheid , die hem en zijne gemalin was opgedragen geweest. In het volgende jaar ondernam Koning Jacobus wederom eene landing in Engeland , die echter andermaal vruchteloos afliep. %oo ging het ook met onderschei- dene zamenzweringen tegen het leven van Koning Willes , die alle in tiids ontdekt werden. De Hertog van Savoije , zich van de. bondgenootcn afgescheiden hebbende, maakte vrede met Frankrijk. Van den algetueenen vrede werd nu wederom met meer ernst gesproken, en het Huis te Rijs- wijk tot handelplaats verkoren. Men zond Gevolmagtigden derwaarts, en maakte een aanvang met de onderhandelingen. Eindelijk werd de vrede tnsschen Frankrijk , Spanje , Engeland en de Staten , op den 20 September 1697, aldaar getrouen, terwijl de Keizer ook eenen stilstand van •wapenen sloot , die eerlang in eenen volkomencn vrede veranderd werd. Na het sluiten van den vrede , deden dc Staten eene herziening van hunne krijgsmagt , en , even als of zij eenen nieuwen oorlog voorza- gen, versterkten zij eenige grensvestingen, die in cenen slechten staat waren. De Koning van Spanje , Kabel II , werd door gedurige onpasselijk- heid dermate overvallen , dat men voor zijn leven begon te vreezen. Hij had gecne kinderen , en het stond geschapen , dat er , na zijnen dood , aanmerkelijke geschillen over de opvolging in het rijk zouden ontstaan. Men w ist , dat Frankrijk de Spaansche kroon in zijn huis zocht over te brengen, onaangezien Filips IV de nakomelingen van zijne zuster, Mabia , moeder van Keizer Leopold , daartoe benoemd had , ingeval zijn zoon. Kabel II. zonder nakomelingschap overleed. Dit bewoog den Koning van Engeland en de Staten , die bij de opvolging in het koningrijk Spanje belang hadden , om , met het begin van het jaar 1700 , een verdrag met Frankrijk te sluiten , bekend onder den naam van Traktaat van partage. Bij dit Verdrag werden de landen des Konings Tan Spanje . na zijnen dood , voor het grootste gedeelte toegewezen aan Kabel vak Oostenrijk, tweeden zoon van Keizer Leopold , terwijl dc kleinzoon d«*s Konings van Frankrijk zich met de Koningrijken Na- pels en Italië zoude te vreden hondim. Veel moeite had het den Koning van Frankrijk gekost , om de Staten en Engeland lot het Verkenen van dit verbond over te halen, want men voorzag maar al te wel, dat zijne magt, door het aanwinnen van zulke aanzien- lijke rijken, tc groot zoude wordeu. Dc vrees voor eenen nieuwen ALGEMEEN 0VEÜZ1GT. oorlog deed er hen echter toe overgaan. Kamel II , Koning van Spanje, overleed nog in hetzelfde jaar op den 1 November. Koning Lodewuk. XIV , die terstond tijding van Kabels dood had, ontbood zijnen klein- zoon Fairs, Hcrlog van Anjou, bij zich, cn maakte hem, in tegen- woordigheid van den Spaanschcn gezant, bekend , dat Koning Kahel hein Koning van Spanje gemaakt had. Tenzclfdcn tijde toonde men eenen uitersten wil , waarbij de Koning van Spanje den Hertog van Anjou tot zijnen onmiddellijker! opvolger benoemde. De Hertog bcraf zich terstond naar Spanje , waar hij welhaast voor Kuning erkend werd. De Koning van Frankrijk dacht ondertusscheu wel, dat het Engeland en de Stalen vreemd voorkomen zou, dat hij zich aan eenen uitersten wil hield, die, echt of valsch, regclrcgt streed met hrt Partage-traktnat. n ij liet der- halve deze mogendheden aanzeggen , dat het oogmerk van het traktaat van vcrdceling w as , den vrede in Europa te behouden , en dat hij zich aan dat oogmerk hield, zonder zich om de letter te bekreunen. Ecuc verontschuldiging , die door den Koning van Engeland cn do Staten koel genoeg werd aangenomen. Middelerwijl bereidde men zich hier cn in Engeland op nieuws ten oorlog. De Koning van Frankrijk , ook bedacht om zijnen aanhang te versterken , trok Maxixillaax Exasuel, Keurvorst van Beijeren cn Landvoogd der Spaanschc Nederlanden, benevens zijnen broeder, deu Keurvorst van Keulen, op zijne zyde. Hun verdrag bleef geheim, hetgeen den bondgenoolcn niet weinig ua- deel lochragt. Frakehije. had Milaan met krijgsvolk bezet, en de Keizer, besloten hebbende het regt van zijnen zoon met de wapenen te verdedigen % zond Prins Klüesics van Savoijk met een leger naar Italië , die den Fran- sehen omtrent Carpi slag leverde en hen aldaar overwon. Beter slaagden deze Jaalstcn in de Spaansche Nederlanden , door de geheime verstandhouding met deu Keurvorst van Beijeren . Zij maakten zich , op ééncn dag , meester van alle de sterke plaatsen in die gewesten , alzoo de Kcur- ' vorst bevolen had, dat men hun de poorten zoude openen. Dc Staatschc bezetting , die in sommige steden lag , werd kort daarna ge- noodzaakt te vertrekken. De Keizer , die intusschen voortging met zich ten oorloge toe te rusten , sloot , den 7 September 1701 , te 'g G raven ha ge een verhond van onderlinge bescherming met den Ko- ning van Engeland en de Algcmcenc Staten. Dc Oorlog werd, in Ilahc , door Prins Eugekics niet voordcel voortgezet. Dc Koning van Engeland, uit Holland naar Groot-Brittaujc overgestoken zijnde, om het noodige tot den aanstaanden vcldtogt te beramen , viel , den 4 Maart 1702 , op de jagt zijnde , van het paard , waardoor hy het sleutelbeen van zijnen linkerschouder brak, enden 19 derzclfdc maand, in den ouderdom van slehts 32 jaar , uit hel leven werd gerukt. Ann a , de zuster zyncr o\ erledenc gemalin , die gehuwd was met Gcobub , Prius ra» Denemarken , volgde hem op als Koningin van Engeland. TWEEDE STADIIOUDERLOOZE REGERING. Dc waardigheden, welke Koning Wille» Inerte lande bekleed had, bleven gedeeltelijk onvervuld, want vijf provinciën, met name: Gel- derland, Holland, Zeeland, Utrecht cn Overijssel, verkozen zonder Stadhouder te blijven. In F r i e s 1 a n d en in S t a d- en Lande bleven de Vorsten uit het huis van Nassau-Dietz dc stad- houderlijke waardigheid bcklccdcn. In onderscheidene steden van de provinciën Gelderland, Zeeland, Utrecht en Over ij s- Digitized by Google TWEEDE STADHOUDERLOGZE REGERING. gj «cl ontstond ter dezer gelegenheid eenc gevaarlijke beroerte, onder den naaui van plooijerij bekend. De burgerij , steunende op aloude vrijheden en voorregten , onderstond zich, veranderingen in de regering te maken. Hieruit rezen geweldige onlusten , die eerst in 1707 geheel ophielden . Intusschcn hadden de Staten , den 10 Mei 1702 , den oorlog aan- Spanjc en Frankrijk verklaard , welke met afwisselende kans, ofschoon meer voordcclig voor de Bondgenooten dan voor Frankrijk, gevoerd,, werd , waarom , reeds in het jaar 1703 , van de zijde der Frnuschen openingen tot vrede gedaan werden, en heimelijke onderhandelingen tusschen hen en de blaten begonnen , die echter vruchteloos aflie- pen. In het begin van het jaar 1709 begon men te 'sGravcnhage andermaal over den vrede te handelen. Een der punten , welke de bondgenooten vooraf begeerden vastgesteld te hebben, was, dat Filips, ten behoeve van Kabel, afstand van de Spaansche kroon zoude doen. Frankrijk gaf voor , dat zijn kleinzoon daartoe niet spoedig zoude te bcwegeu zijn ; doch het bleek ras , dat hij de Bondgenooten slechts» zocht op te houden , ten einde zich te beter in staat te stellen , den oorlog voort te zetten. Alle vredehandeling werd toen afgebroken r en men bereidde zich wederzijds ten oorlog. ï)c onderhandelingen, die te 's Gravenhage geslaakt waren, werden, met het begin de» jaars 1710, te Gee rtruideuberg, weder begonnen, zonder dat men elkander kondc verstaan , waarop de handeling ten tweedeniale werd afgebroken. Een droevig ongeluk deed den Stalen, den 14 Junij 1711 , eenen hunner dapperste Legerhoofden verliezen, uamelijk Prins Job ah Wille» Fbiso, Stadhouder van Frieslanden Stad-en -Lande; want deze , uit liet leger naar Holland reizende , om met den Koning van P missen , die te 'sGravcnhage gekomen was, over dc nalaten- schap van Koning Wille» III te handelen , verdronk jammerlijk , in bet oven aren van den Moerdyk naar het Stryensche Sas, in den jeugdigen leeftijd van 24 jaren. De Franschen waren ondertusschen vlijtig heiig , om de Engelschen uit hel groote bondgenootschap te trekken, en deze begonnen zich langs hoe meer voor den vrede te verklaren. Zeker Mathijs Pbjor, die te voren Gczantschaps-sckretaris in Frankrijk geweest was , werd in stilte naar dat rijk gezonden, om ojer de voorwaarden te handelen. Hen kwam weldra overeen , en terwijl men de onderhandelingen zoo stil hield , als mogelijk was , werden er van Frankrijks zyde ook vredesartikebn aan dc Staten gezonden , die echter in zoodanige algemeene bewoordingen waren opgesteld , dat men er niets en alles van konde makcu. De Stalen, ziende dat Engeland het verbond ver- liet , waren wel genoodzaakt hunne toestemming tot het openen der vredehandelingen te geven. Frankrijk gaf eenc soort van uitlegging aan zijne voorgestelde vredespunten , die door de Engelsehe staatsdie- naars vi erd goedgekeurd. De stad Utrecht werd tot dc handelplaats verkozen. De gemagtigden van Frankryk , Engeland en dc Staten kwa- men Hiensvolgens , inliet begin des jaars 1712, te dier Stede bijeen. Keizer Kabel VI, ofschoon hem dc vredespunten , door Frankrijk op- gegeven , niet behaagden , zond echter ook gevolniagtigden derwaarts. Engeland "«as te eenc male in het belang van Frankrijk , en ender- handi-ldc heimelijk met het Franschc hof. Men stelde Filips voor , dal hij voor altijd afstand van dc Franschc kroon moest doen , in- dien hij Spanje en Indien behouden wilde , hetwelk hij aannam. 28 ALGEMEEN OVERZIGT. Hierop verliet Engeland openlijk het verbond , en liet den State» aanzeggen , dat de Koningin zich van alle verbindtenissen met hen volkomen ontslagen rekende. Kort daarna werd er een stilstand van wappnen tusschen de Fransehen en Engelschen afgekondigd. De vrede- handeling te li trechl werd ondertusschen voortgezet. Den Franschea ging het er allezins naar hunnen wensen. De bondge'nooten zagen zich , door het gedrag der Engelsehen , tot de noodzakelijkheid gebragt , om de onderhandelingen bij te wonen. De Hertog van Savoijc , voor wien de Engelschen Sicilië ^ecischt hadden , gaf voor, alleen met Frank- rijk te willen sluiten , indien hem zijn eisch niet werd ingewilligd. Dit zelfde vreesde men van de Engelschen , die echter alle pogingen aanwendden , om de Staten tot hel teekenen van den vrede te bewegen. Men moest er eindelijk toe overgaan, en de vrede werd , den 11 April 1715 , tusschen Frankrijk en de boodgenooten , den Keizer alleen uit- genomen , gesloten. Frankrijk stond by dit verdrag aan de Staten , ten behoeve van bet huis va* Oostenrijk , af, alles, wat Karei. 11, Koning van Spanje, bijzijn afsterven, in db Nederlander bezeten had. Rijssef werd aan den Koning van Frankrijk ingeruimd. De Keizer bleef nog met dezen vorst in oerlog , maar , in het volgende jaar 1714 , werd ook lussehec hen de vrede te Radstad gesloten. De Koning vau Spanje sloot, in Junij van dat zelfde jaar , te Utrecht mede een ver- bond met de Algemccnc Staten , dat voornamelijk den koophandel betrof. De dood van Anna , Koningin van Engeland , die in dit jaar voor- viel , en de komst van George I, Keurvorst van Hannover, op den Engel- schen troon, zouden de zaken van Europa aanmerkelijk van gedaante hebben doen veranderen , ware het een en ander vóór het sluiten van den Utrccht- schcii vrede ffebeurd. Het onderzoek, naar het gedrag van hen , die den vrede , door geheimen handel met Frankrijk , l»ewcrkt hadden , loonde al dadelijk , dat Koning George niet gezind was de Franschc maatregelen op te volgen. Al liet voordeel , dat de Stalen trokken uil dien Iangdurigen en kostbaren oorlog , dien zij ten behoeve des Keizers ondernomen hadden, verkregen zij bij het Barrière-tractaat dat, op den 115 November 1715, te Antwerpen, gesloten werd, en waarin men , drie jaren later , te 's Gravcnhagc eenigc ver- andering maakte. Dit voordeel bestond in de vergunning , om alleen bezetting le mo^en leggen in de steden en kasteden vau Namen en Doornik, in de steden Mecncn, Yeurne, Wa asten, Y p c r e n en het fort de K n o k k e , mits zij er gcenc troepen toe ge- bruikten van cene Mogendheid, die bij den Keizer verdacht, of met hem in oorlog was. In Dendcrmondc zoude men echter gcmccnc bezetting leggen , waarover de Keizer cencn Bevelhebber zoude aan- stellen, die, zoo wel als de mindere officieren aan de Staten moest zweren , dat hij nooit iets in de stad zoude doen of toelaten , hetwelk nadeel ig zoude zyn aan hunne dienst. Lodewye XIV, Koning tan Frankrijk , den 1 September 171 IS over- leden zijnde , werd door zijnen achterkleinzoon , Lodewye XV , een kind vau nog geen zes jaren , opgevolgd, terwijl de Hertog van Orle— ans het rijk als Regent bestuurde. De Hertog-Regent . die , indien de jonge Koning zonder mannelijke nakomeling overleed , en indieu de Koning van Spanje , die van zijn regt op den Frauschcn troon afstand gedaan had , daarop geenc nieuwe aanspraak maakte , het naaste regt op dien troon had , was uit dien hoofde verpligl goede vriend- schap te onderhoudeu met den Koning van Groot-Britlanje , en met de Stalen der Vereenigde Nederlanden. Hy deed dicnsvolgens ceneu voor- Digitized by Google TWEEDE STADHOUDERLOOZE REGERING. «lag tot oen verbond tusschen Frankrijk , Engeland cn de Staten , het- welk strekken moest, tot handhaving van de tegenwoordige regering inde beide koningrijken en van dc bezittingen der drie Mogendheden. De Staten luisterden naar dezen voorslag , maar George f sloot , in Jiet jaar 1716, een verbond van onderlinge bescherming met den Keizer , hetwelk dc Regering van Frankrijk bewoog , om nog voonlee- liger voorslagen , dan te voren , te doen , en dit had het sluiten van de tripte alliantie, of het drievoudig verbond, tusschen Frankryk , Groot- Brittanjc en de Stalen , op den 4 January* 1717 , ten gevolg. Rij dat verbond bedongen dc Staten de handhaving in hun regt , om bezetting te houden in dc Oosten rij Lsclie Nederlanden j den titel van Hoog- mogende Heeren , dien het Franschc Hof hun tot nog toe geweigerd bad ; alsmede dat hunne Ambassadeurs, voortaan , in Frankrijk , behan- deld zouden worden , op denzelfden voet , als die van Venetic. Doch dc algemeene vrede was weder van geen langen duur , want de Kardinaal Aiauoni spoorde het Hof van Spanje aan , om de wapenen op te vatten tegen den Keizer , en om tenzelfden tijde eenen op- stand te verwekken en te voeden in Frankrijk cn in Schotland. De Spanjaarden maakten zich nu, in het jaar 1717, meester van Sardinië en in het volgende jaar van een gedeelte van Sicilië. De Keizer , om zich tegen Spanje te sterken , sloot , den 2 Augustus 1718 , te Londen , een verdrag met Frankrijk en Groot- Brit tan je , waarin ook de Staten zouden kunnen treden , waarom het sedert de qua. drupte alliantie of het viervoudig verbond genoemd werd , hoewel het anders ook onder den naam van het verdrag van loonden bekend staat. Het oogmerk van dit verdrag was , om de voorwaarden van vrede tusschen den Keizer cn den Koning van Spanje cn tusschen den Keizer en den Koning van Sicilië en Hertog van Savoijc te regelen , en voorts dc middelen te beramen , om die voorwaarden te doen na- komen. De voornaamste dier voorwaarden was, dat dc oudste zoon der Koningin van Spanje, Don Carlos , van dc opvolging in Toskanen . Parroa en Piacenza verzekerd werd , ten welken einde men zesduizend Zwitsers in die Hertogdommen leggen zoude ; voorts zou de Koning van Sicilië Sardinië verwisselen voor -Sicilië, hetwelk aan den Keizer verblijven zoude , ook zou die Koning regt van opvol- ging hebben tot dc kroon van Spanje , indien Filips V kinderloos overleed. Dc Staten stelden het gedurig uit, om in dit verbond te tre- den , aangezien zij vreesden , dat het oorlog verwekken mogt , zoo lang Spanje er buiten bleef; en zij hadden groote reden, om warsch van oorlog te z^n , alzoo dc laatste , ofschoon zeer voorspoedig ge- voerd , hun veel gelds en volks gekost en weinig voordeels aange- bragt had. De toeleg der Spanjaarden op Schotland liep geheel vruchteloos af, ofschoon zy aldaar nog eene landing ondernamen , hetgeen den Staten bewoog Koning George I , in het jaar 1719 , wederom eenigen onderstand in manschappen en krijgsbehoeften toe te zenden. Niet be- ter slaagden zij in Frankrijk, want hun heimelijk oogmerk, aldaar ontdekt zynde , had eene oorlogsverklaring van de zijde van Frank- rijk ten gevolge , hetwelk, met een leger in Spanje viel cn onderschei- dene steden veroverde. Toen nu de Engelse hen , die den Keizer met eene vloot ondersteunden , ook ecnige voordeden in Sicilië be- haalden , nam Spanje het verdrag van Londen aan , zoo als dc Ko- ning van Sardinië dit reeds vroeger gedaan had. Hierop werd cene bijeenkomst te Kamcryk vastgesteld , om dc geschillen tusschen dc ■ *0 ALGEMEEN OVERZIGT. * oorlogende Mogendheden te vereffenen . Terwijl deze bijeenkomst duur- de , sloten Frankrijk cn Spanje , in het jaar 1721 , eenen bijzonderen vrede,4 «aarbij, onder anderen , bedongen werd , dat Spanje zesdui- zend Spanjaarden in Toskanen , Panna en Piacenza zoude mogen leg- gen , in de plaats van de zesduizend Zwitsers , waarvan het verdrag van Londen melding maakte , doch dit punt werd geheim gehouden , om den Keizer geen misnoegen te geven. De jonge Erfstadhouder van Friesland , Prins Willem Caabl Hettdhik Fr iso . mus niet alleen, in bet jaar 1718, tot Stadhouder van Stad- en-Landc en in het jaar 1722 tot Stadhouder van Drenthe benoemd , maar werd ook, in het laatstgemelde jaar , door de Staten van Gel- derland, ofschoon op zeer bepaalde voorvaarden , tot Stadhouder van hunne provincie verkoren. De Keizer verleende, op het einde van het jaar 1722, octrooi tot de oprigting ccner Oostindische Maatschappij te Oostende in Vlaan- deren , hetwelk de Staten beweerden te strijden met den Monsterscben vrede en andere verdragen ; waarom de Koning van Groot-Brittanje cn zij alle moeite aanwendden , om dit octrooi weder te doen in- trekken. Deze. pogingen schenen in het eerst geheel vrachteloos te zullen zyn , alzoo de Keizer zich , door het aanzien van Spanje , zocht te doen handhaven in het regt , om uit de Oosten rij ksche Nederlanden op Oost-Indié te varen j ten welke einde hij , in het jaar 1721 , in afzonderlijke onderhandeling trad met het Spaanscho Hof, hetwelk, in het jaar 1723, te Wccncn , een vredeverdrag, en een verbond van onderlinge bescherming cn koophandel met den Keizer sloot , by welk laatste aan de Maatschappij van Oostende de- zelfde voorregteu in de Indien werden toegestaan , welke aan de inge- zetenen der Verekmgde Provincie* door dón Koning van Spanje voor- hoed waren verleend. Dc bijeenkomst te Kamcrijk , die tot nu toe geduurd had , zonder dat er iets van belang verrigt was , werd thans afgebroken. Ten einde de nadeelige gevolgen vau het Wecner verdrag van koophandel te voorkomen, sloot Georce I, den 3 September 1725, het verbond van Haunover. voor den tijd van vijftien jaren, met Frankrijk en Pruisscn , waarbij dc drie Mogendheden zich onder ande- ren verbonden , om elkanders regtcn cn bezittingen , cn in het bijzon- der die opzigtens den koophandel , zoowel in als buiten Europa , te tullen handhaven. Het hield aan tot den 9 Augustus des volgenden jaars , eer de Staten in dit verbond traden. Den 8 September 1726 werd ook , na eenen oorlog van verscheidene jaren , de vrede met Algiers gesloten. Ten gevolge van het sluiten der verdragen van Weencn en Hannovcr, begonnen dc bondgenooten van wederzijden zich , in het jaar 1727 , te wapenen , terwijl zy aan onderscheidene Hoven handelden , om vrien- den te winnen. Rusland trad in het Wecner verbond cn Zweden in dal van Hannover. Alles schikte zich tot eenen algemceneu oorlog , toen , door bewerking van den Kardinaal de Fleurt , eersten Staats- dienaar des Konings van Frankrijk , cenige voorafgaande punten tot den vrede geteekend werden. In de*e punten werd ten op- zigte van dc Ostcndesche Maatschappij beraamd , dat deze zeven ja- ren zoude opgeschort worden , en dat men , ondertusschen , op cenc bijeenkomst, aan ccne algemecnc bevrediging zoude arbeiden. Deze bijeenkomst, in hel jaar 1728, te Soissons aangevangen, duurde, even als die van Kamcryk, eenen geruimen tijd, londer dal er iets Digitized by Google TWEEDE STADHÜÜDERLOOZE REGERING. 31 gesloten werd , cn eindigde ten laatste ook in een bijzonder verdrag , tnsschen Frankrijk. , Spanje cn GrooUBrittanje, hetwelk in November 17i9 te Seville geteekend werd. De Staten traden er kort daarna ook in, en bedongen, dat de drie Mogendheden xich zouden verpKgten, om de. geheele vernietiging der Ostcndcsche Maatschappij te weeg brengen , waar tegen zij beloofden , tot de vervoering der zes duizend Spanjaar- den naar Italië , twee oorlogschepen en een bataljon te zullen leveren. Niettegenstaande het Hof van Spanje er sterk op aandrong, dat deze overvoering spoedig plaats had , stelden de Mogendheden , die in het verdrag van Seville getreden waren, dit van tijd tot tijd uit, beducht, dat het gelegenheid geven mogt tot eenen oorlog in Italië , alwaar de Keizer, in het jaar 1730 , volk cn krijgsbehoeften begon te verzamelen. Middelerwijl drongen Frankrijk , Groot-Brittanjc en de Staten sterk bij het Weener Hof aan , op bewilliging in bet gene bij het verdrag van Seviflc beraamd was. Doch hunne pogingen waren vergeefs , zoo lang zij niet goed vonden , de handhaving der pragmatieke sanctie , zijnde cenc schikking, die de Keizer op de opvolging in zy"ne Staten gemaakt had , op zich te nemen. Gzoice II , Koning van Groot-Brit- tan je , was de eerste, die zich hiertoe liet overhalen, en den 15 Maart 1731 het Weener verdrag sloot, waarbij bij beloofde tot de hand- having der pragmatieke sanctie te znllen medewerken , en de Keizer den inhoud van het verdrag van Seville aannam. Toen volgde eindelijk, in October van dat jaar , het overvoeren der Spanjaarden naar Italië. Don Carlos werd , kort hierna , als Hertog van Panna en Piacenza , en als toekomende Groot-Hertog van Toskanen, in Italië ontvangen. Vangezicn er nog ecnige punten te bedingen waren , over welke men het niet spoedig eens nerd , traden de Staten niet vóór den S0 Februari) 1752, in bet Weener verdrag. Met hunne toetreding echter werd de Ostendesche Maatschappij aangemerkt als vernietigd. Het sluiten van het Weener verdrag werd zeer kwalijk genomen iioor de Hoven van Frankrijk en Spanj* , omdat er de handhaving der pragmatieke sanclie bij beloofd was. Ook gaf het aanleiding, Jat Frankrijk tc eerder deelnam aan den oorlog over de Poolsche kroon , die in het jaar 1733 ontstond , cn waarin de Keizer de zijde van Koning Acctstvs III hield , terwijl Frankryk de party van Koning Stajislaos aankleefde. De Staten , ofschoon Tan den Keizer sterk daartoe aangezocht, bestolen, op verzoek van Frankrijk, geen deel in dezen oorlog te nemen, uiits dit laatste rijk zich verbond, de Oosten rij ksche Nederlanden niet aan te tasten, hetgeen Lodewuk XV beloofde, hy eene overeenkomst van 24 November 1733, welke ook in alle deelcn nagekomen werd. De Koningen van Spanje en Sardinië namen deel aan den oorlog tegen den Keizer. Middelerwijl leverden de Koning van Groot-Brittanjc en do Staten, in bet jaar 1733, een ontwerp tot herstelling van den vrede over, hetwelk den Keizer niet kwalijk behaagde , doch door den Koning van Frankrijk en zyne bondgenooten werd afgekeurd. De Keizer trad later in eene byzondere onderhandeling met het Franschc Hof cn in Oetobcr van bet gezegde jaar werden de voorafgaande punten van den «rede tusscben den Keizer cn Frankrijk geteekend. Spanje en Sardinië namen ze, kort daarna, mede aan. Doch Groot-Briltanje en de Haten , ofschoon dringend daartoe verzocht , weigerden die- te handha- ven , en het liep aan tot den 18 November 1738, eer er te Ween en eiadeüjk een vredesverdrag tnsschen den Keizer en Frankryk geslo- ten werd. 1 S2 ALGEMEEN OVERZIGT. Door dit verdrag en door de voorafgaande punten, die reed* ten dcelc waren uitgevoerd , werd Do* Carlos , Koning van Napels en Sicilië, en stond daarentegen Panna en Piacenza af aan den Keizer. Augustus Hf bleef Koning van Polen , en Stanislaus , die afstand deed van de Poolsche kroon , bekwam het Hertogdom Lotharingen , hetwelk na zijnen dood aan de kroon van Frankryk komen zoude ; waartegen aan Franciscus III , Hertog van lotharingen , die met 's Keizers oudste dochter gehuwd was , het Groothertogdom Toskanen werd toegelegd. Voorts nam de Koniug van Frankrijk de handhaving der pragmatieke sanctie op zich , en de Koningen van Spanje, Sardinië en de beide Siciliën traden eer- lang tot dit vredesverdrag toe. De rust van Europa was hiermede echter niet volkomen hersteld , want , het gedrag der Spaansche oorlogschepen in Wcst-Indië , cenig misnoegen tegen het Spaansche Hof in Engeland cn hier tc Lande verwekt hebbende , zoo ontstond hieruit , in het jaar 1739 , een open- bare oorlog tusschen Spanje cn Groot-Brittauje j welk laatste rijk de Staten sterk aanzocht , om er deel aan te nemen , doch de Staten , die van de Spanjaarden eenige vergoeding out\ingen , verkozen den vrede en hielden zich onzijdig , hetgeen zeer voordeelig voor hunne scheepvaart cn koophandel w as , te meer , omdat zij het handels- verdrag met Frankrijk , hetwelk in het jaar 1713 voor vijf cn twin- tig jaren gesloten was , op den 21 December 1739 weder voor vyT cn twintig jaren vernieuwd hadden. Doch de Engelschcn , zoo als altoos, jaloersch op de scheepvaart hunner naburen, belemmerden grootelyks den handel op Spanje en Frankrijk , zonder zich te houden aan het verdrag van zeevaart, dat in het jaar 1674 gesloten, en sedert dikwijls bekrachtigd was. Nadat Keizer Kabel VI, den 20 October 1740, overleden was, maakten de Koningen van Spanje en Sardinië , alsmede de Keurvorsten van Saxen, Beijeren en Brandenburg aanspraak op 's Keizers nalaten- schap , ofschoon die bij de pragmatieke sanctie gencel aan zijne oudste dochter, de Aartshertogin Maria Tueresia, toegewezen was. De Ko- ning van Prniffen , voorgevende, als Keurvorst van Brandenburg, ge- regligd tc zijn tot een gedeelte van Silezië , viel in dat hertogdom en maakte zich van onderscheidene steden meester. De oorlog tegen 's Keizers erfdochter, die zich terstond voor Koningin van Hongarije en Bohemcn had doen uitroepen , werd eerlang algemeen. Het Fran- schc Hof hield de zijde der Keurvorsten , en bragt te weeg, dat de Keurvorst van Bcycren , in het begin des jaars 1742 , onder den naam van Kabel VII , tot Keizer verkoren werd. De Staten zochten den vrede , tusschen de Koningin van Hongarije en den Koning van Pruissen , tc herstellen. Zij ondersteunden de Koningin met geld, en besloten tot het aanwenen van meer krijgsvolk. Eindelijk werd den 28 Julij 1712 , te Breslaw , de vrede tusschen de Koningin van Hon- garye enden Koning van Pruissen getcekend, cn daarbij het grootste gedeelte van Silezië aau Pruissen afgestaan. Met de meeste andere Vorsten , die door Frankrijk geholpen werden , bleef Mabia Thebesia echter nog in oorlog. Met den Koning van Sardinië had zij zich reeds vroeger verdragen. Het Engclsche Hof deed zijn uiterste best, om de Staten over tc halen tot deelneming in dezen krijg. Frankrijk bood daarentegen , den Staten een verdrag- van onzijdigheid aan , even als de Koning van Groot-Brittanje ook met opzigt zijner Duitsche heerlijkheden gesloten had. Doch de meeste provinciën besloten , in het begin van het jaar 1745 , zich dieper in Digitized by Google TWEEDE STADHOUDERLOOZE REGERING. 33 den oorlog te steken, en dc Koningin van HongarNën met twintig dtri- tend man ie ondersteunen. Dit besluit verwekte veel ongenoegen aan het Fransehe Hof, daar men vorst oud , dat dc Staten niet verpligt waren -lot zulk eenen onderstand, hetwelk eenigc leden van den Staat ook geoordeeld hadden. Ouderlusschen had de Koningin van Honga- rijën ook met den Koning van Polen , Keurvorst van Saxen , vrede weten te sluiten. Het Fransche Hof, eerst onder de hand eene onderneming op Groot-Britlanje begunstigd hebbende, die de Staten deed besluiten, om Koning Glohge II met schenen en volk te ondersteunen , verklaarde daarna den oorlog aan Groot-Britlanje en wat later ook aan dc Ko- ntnjin van Hongarijën. Hierop veroverden de Franschen eenige plaat- sen in de Oo«tenrijkschc Nederlanden , waarin Staatsche bezetting lag , voljens bet Barrière-traktaat van het jaar 17115. Op de tijding van dexc veroveringen besloten de Staten , om de Koningin van Hongarijën met nog twintigduizend man te ondersteunen. Het Fransche Hof sloeg nu den Staten anderwerf een verdrag van onzijdigheid voor , dat we- derom van de hand gewezen werd. Dc togt van het Oosten ryksche leger, onder Prins Karei vak Lotha- MSttü, over den Rijn , noodzaakte de Fransehen, het grootste gedeelte hunner krijgsmagt uit dc Oostcnrijksche Nederlanden naar den Rijn- kant te voeren. De Koning van Pruisscn besloot , Keizer Kabel VII «net hulptroepen te ondersteunen , hetgeen Prius Kabel over den stroom deed terug keeren , waarna hij het Pmissische leger uit Bohemen ver- dreef en Opper-Silezie herwon. Hierop werd, den 8 Januarij 1745, te Warschau een verbond tusscheu de Koningin van Hongarijën , den Koning van Groot-Britlanje , den Koning van Polen , als Keurvorst van Saxen , en dc Staten der Vereejigde Proviscik* gesloten. Nadat Keizer Kakel VII , den 20 Januarij 1745 , overleden was , sloot dc koningin van Hongarijën te Fuessen een verdrag met zijnen eeni- gen zoon Maubuiaa* Josef , die hem in de keurvorstclijke waardigheid over Begeren opvolgde, en haar gemaal, dc Groot-Hertog van Tos- kanen , werd , onder den naam van Fraiciscis I , tot Keizer verheven. We Koning van Groot-Briltanje kwam te Hannover met den Koning *an Pi llissen overeen , wegens de voorwaarden , op welke de laagste zich zonde laten bevredigeu met de Koningin van Hongarijën en met den Jïeiirvorst van Saxen. De voorspoed der Pruissische wapenen nood- zaakte de twee laatstgcmelde Mogendheden , om in deze voorwaarden te bewilligen . waaruil dc vrede van Dresden ontstond, die den 20 December 17 4tf geleekend werd. Dc Franseben hadden intusschen onderscheidene steden in Vlaanderen en Henegouwen veroverd; maar de opstand, dien zij in Groot-Brittanje verwekt hadden, werd, onder anderen niet Staatsolie hulp , gelukkig gedempt. Op den voorslag *an het Fransche Hof werd nu, op het einde van het jaar 1746 , te Breda, over den vrede gehandeld. Doch deze handeling liep vruch- teloos af. De Koning van Frankrijk, genoegzaam alle de Oosteiirijkscha NnJerlanden beniagtigi! lu bbende , verklaarde nu aan dc Staten , op den 17 April, dal li ij hunnen bodem niet langer o.itzien zonde. Ten zelfden dage vielen zijne troepen in S taats -V laandcrcn en bcinagtigden er, binnen korten tijd , de meeetc sterke plaatsen. L Deel. 5' 34 ALGEMEEN OVERZIGT. DE REPUBLIEK DER VEREENIGDE NEDERLANDEN , ONDER WILLEM IV EN V. De burgerij in onderscheidene Zeeuw sche steden vorderde nu, dat de Rcgmng \\ illes Karei H&mdrik Faiso, Prius van Oranje , die reeds Stadhouder van drie provinciën was , ook aanstelde tot Stadhouder van Zeeland, waartoe hij dan ook. , den 215 April 1747, te Vcerc, en daarna in de andere sleden werd uitgeroepen , wordende • voorts door de Staten aangesteld tot Stadhouder , Kapitein-Generaal en Admiraal van Zeeland, üit voorbeeld volgde men weldra in de drie andere pro- vinciën, die geen Stadhouder hadden, en wel eerst in Hol land. Te Rolterdaui werd de Prins , den 29 April , tot Stadhouder uitge- roepen. Op dien dag en eeuige volgende dagen ook in de andere ste- den , waarop de aanstelling door de Stalen , den 5 Mei , volgde. De Slaten van Utrecht en van Overijssel verhieven den Prius tot dezelfde waardigheden , en de Stalcn-Gcneraal stelden hem aan tot Ka- Ïtitein- Admiraal en Generaal over de geheele krijgsmagt der Vbs.ee.mcm 'rovinciën. Alle deze waardigheden werden, wat Liter, erfelijk ver- klaard in 's Prinsen mannelijke en vrouwelijke nakomelingschap. Om xieh te sterken tegen de overmagt der Franschen , sloleu GrooU Brittanjc en de Staten eindelijk een verdrag met Rusland, waarbij dit rijk zich verbond tot het leveren van 37,000 man hulptroepen , die eerlang optrokken. Dit had ten gevolge , dat men overeenkwam, om te Aken over den vrede te handelen , waarvan de vot rafgnande punten den 30 April , en het formele verdrag, den 18 October 1748, geteekend werden. Frankrijk stond daarby' af van alle zijne verove- ringen , en de Stalen werden in bet bezit der verlorene steden cn plaatsen hersteld. De verheffing van den Prins van Oranje had het volk niet geheel bevredigd. Zoo lang nog diezelfde Regenten , waardoor het daebt ge- gedrukt te zijn , op het kussen bleven , en de misbruiken stand hiel- den , waarover het zich beklaagde , baatte de verandering weinig. Het volk meende het regt te hebben , om dadelijk , cn uit zich zelve , alle die misbruiken af te schaffen , op denzelfden voet als het door de luide verhef- fing der volksstem de Stalen genoegzaam had gedwongen, tot herstelling vai* het Staci* ouderschap. De postcryen, destijds een eigendom der ste- den , zag men zich gedrongen op de mecsle plaatsen aan den Prins op te dragen , die ze terstond aan de Slaten of aan het gemecne land van Holland overliet. De ambten , die meer door gunst dan naar bekwaamheid begeven werden , wilde men , op sommige plaatsen , dat in het openbaar zouden verkocht worden ; dit werd echter door den Prins afgekeurd. In het stelsel der gemecne middelen , welke tot nu toe verpacht 5e w eest waren , wenschte men , uithoofde van den in het oog loopen- en rijkdom van sommige pachters cn de hier cn daar plaats hebbende misbruiken, eenc geheele verandering, welke dan ook op 's Prinsen voor- stel plaats had , nadat in het jaar 1748 op de meeste plaatsen de huizen der pachters geplunderd waren. Door al dit woelen van dc gemcenle werden dc Regenten eindelijk zoo wars van dc regering, dat zij in Ho 1 1 a u d zelfs bewilligden in eene resolutie der Staten, waarbij de Prins Erfstadhouder gemagtigd werd, om de regering alom te ver- anderen , zoo als . m dit en de jaren 1718 en 1749. dan ook geschiedde. Toen de rust hersteld was, trok Trins Willem IV zich den vervallen slaat der fahrijken en des handels aan, maar werd den 20 October 1751, in den oud;idum van 40 jaren, door den dood, in zyne beik- Digitized by Google REPÜBL. DER VEREEN. NED., ONDER WILLEM IV EN V. 55 •nme ontwerpen gestuit , wordende in zftne hooge waardigheden opge- volgd door lijnen zoon Willes V , onder de voogdijschap van zijne Moeder Am», Prinses ro« Groot-Brïttanje , terwijl de overleden Prini reeds vroeger , toen hij zijne gezondheid voelde verzwakken , hewerkt had , dat Prins Lodkwijk Ebnst va* Bul^isu uk-Wolfenbcttel , in 1780 in dienst van het Gcmccnebest getreden , was aangesteld , om het algc- nieene opperbevel te voeren over de troepen van den staat, gedurende des Stadhouders minderjarigheid , zijnde hy , by Awsa's dood , dadelijk door de Staten van II o 1 1 a n d en vervolgens door de Statcn-Generaal , in de betrekking van Veldmaarschalk , in den eed genomen , doch op eene zeer beperkte instructie. Toen er, in hel jaar 1756 , een nieuwe oorlog tusschen de Fransehen en Engelschen was uitgebarsten , besloten de Staten zich geheel en al onzij* dig te houden. Desniettegenstaande bragten de Engelschen den Neder* landschen handel , nu door de onzijdigheid weder zeer aan het bloeyen , gevoelige slagen toe , door het nemen van 56 koopvaardijschepen , welké tij niet wilden vrygeven , dan na de lading , die zij voor contrabande hielden , voor goeden pr\js verklaard te hebben. Daarenboven namen de Engelschc kapers de schepen , zelfs tot tusschen Ameland en Terschelling, weg , zoodat men , in Augustus 1758, de schade door de Nederlanders geleden reeds op 12 millioen guldens rekende. Op de klagten der Nedcrlandsche kooplieden hierover, eischte Engeland, dak men den handel op de Fransche West-Indische volkplantingen zoude nalaten , en wilde eenige artikelen van scheepsbehoeften onder de con- trabande begrepen hebben. De Staten van Holland beloofden, onder de hand , voor den gezegden handel convooi te weigeren , ea den koop- heden hiervan te waarschuwen ; ja , zij geboden zelfs dien handel te staken , maar begeerden dan ook van Engeland , dat men voortaan geene schepen meer zoude opbrengen of onderzoeken , en , dat men over de reeds opgebragte schepen spoedig goed regt zou doen, maar Engeland wilde die vrijheid, ofschoon door het verdrag van 1674 gewaarborgd , zonder eenige belofte van zijne zyde te geven, vernietigd nebben . Te midden dezer onccnighcid overleed Prinses Ami a , den 12 Januarft 1759, in haar vijftigste jaar. De Hertog vak Baoitswm werd au als voogd en plaatsvervanger van den onmondigen Stadhouder er* lend , in zoo verre het leger betrof; het staatkundig gezag behielden de Staten aan zich tut 's Prinsen meerderjarigheid. Daar de Engel- •che kapers aanhoudend hunne rooverijen voortzettcden , besloten de Staten, in 1759, tot het uitrusten van 25 oorlogschepen, ten einde de koopvaarders te beschermen en dit was van een cenigzins gewenscht gevolg, wnnt , daar de Nedcrlandsche zeelieden nu toonden , niet van den •uden heldenmoed der vaderen ontaard te zijn , bragten zij menige riik hevrachte kiel binnen , die anders gewis eene prooi van de Engclscho hebzucht zoude zijn geworden. Eindelijk werd de vrede ter zee, op het einde des jaars 1762, te Footainebleaii , tusschen Frankrijk , Spanje , Engeland en Portugal , gesloten , en in Februarij 1763 volgde die te lande tusschen de Keizerin en den Koning van Pritissen , met wien Zweden , reeds in Mei des horigen jaars , op het voetspoor van Rusland , den vrede getroffen bad. Gedurende de dertien jaren , welke de nu heerschende algemeen e vrede , duurde (een oorlog tusschen Turkije en Rusland uitgezonderd) , steeg N ces la* os handel, cn de daarmede gepaard gaande welvaart, tot eenen onrjenicencn trap van luister. 36 ALGEMEEN OVERZIGT. Do geschillen , in het jaar 1773 , tusschen Engeland en ïljnc Noord* Amerikaanschc volkplantingen gerezen, hadden ten gevolge, dat dc Noord-Amcrikancn , in 1776, een congrea bijeenriepen, en zich in het volgende jaar onafhankelijk verklaarden. Daar de Nederlanders den Engelschen hulp weigerden , en onzijdig wenschten te blijven , namen de laatstcn, die op dt; rijk geladen bodenis van den Staat vlamden , het eerste voorwendsel , dal zij konden vinden , te baal , om den Staten den oorlog te verklaren, en, eer men daarvan elders koude onderrigt zijn, vermeesterden zij een groot aantal schepen, die, op de trouw der verdragen steunende , gerust de zee bouwden , zoodat zij reeds op den laatstcn Jantiarij des volgenden jaars meer dan 200 koopvaarders , met wel l!f mi I Hoen aan waarde , genomen hadden. Ook werden onze West- Indische koloniën door hen bemagtigd, maar weldra weder her- nomen door de Franschen , die dc Amerikanen ondersteunden. De Staat , weleer zoo magtig ter zee , scheen weerloos aan de genade des vijands gesteld , of aan het medelijden van ecnen vreemden staat , te zijn overgeleverd. De koophandel stond bijna stil , men durfde niet» verzendeu; de beurzen in de koopsteden waren schier uitgestorven; de Ncderlandschc vlag waagde zich niet meer op zee . en door de Zond , waar in 1780 nog 2058 Nederlandsche bodems stevenden , zeil- den er in 1781 slechts elf. De Oost-Indische Compagnie hield op met betalen en men kon naauwelijks tegen 6 ten honderd geld bekomen. Nadat echter de Nederlanders weder ter zee , onder anderen den 8 Augustus 1781 , in den slag op Doggersbank , getoond hadden , dat nog het heldenbloed hunner vaderen door hunne aderen stroomde, en de Engelschen , zoo in Amerika als elders , aan merkel ij ken tegenspoed ondervonden , wendden deze Iaatsten zich , door tusschenkomst der Rus- sische Gezanten te Londen en te 's Gravenhage , aan dc Staten , ter ver- krijging van cenen wapenstilstand en van ecnen vrede , op den voet van dien des jaars 1C74 , en even voordeelig voor de Nedem.ande*. Maar men besloot van onze zijde zich in het vredeswerk niet van Frankrijk cn Spanje te scheiden. Daar deze heide Mogendheden echter zich niet ontzagen, om, den 2 September 1783, te Parijs, ecnen afzonderlijken rede aan te gaan , zoo werden dc Staten nu genoodzaakt , om , op veel onvoordeeligcr voorwaarden , dan hun eerst waren aangeboden , met Engeland te handelen, wordende dc vrede tusschen de Yereemcdb Ne- DunLAjDE* en dien Staat, op den 20 Mei 1784 gesloten, cn daarmj Negapatnam,op dc kust van Coromandcl , aan dc Engelschen afgestaan , terwijl dat rijk de ongestoorde scheepvaart in dc Oostindi- sche wateren en zelfs in de M o 1 u k s c h e zee bekwam. Intusschen werd ons Vaderland met eenen nieuwen oorlog bedreigd, doordien Keizer Jozbf II , dc grensvestingen , in dc Oostcnrijksche Nederlanden , waarin wij, ten gevolge van het barrièrctraktaat van het jaar 17115 , bezetting hadden, door de Nederlanders wilde ont- ruimd hebben. Dit geschiedde; maar toen hij tevens het openen der Schelde begeerde, en daarin tegenstand vond, verklaarde de Keizer dc vijandelijkheden begonnen. Na veelvuldige onderhandelingen, zoo te Wcenen als te Versailles , kwam het echter, den 8 November 178SS, door bemiddeling van Frankrijk, tot een verdrag, waarbij dc Keizer, tegen tien millioen guldens , benevens de slechting van de forten de K ru i s- schans cn Frcdcrik Hendrik en dc overgave van L i 1 1 o en L iefken shock, vau zij nc cischen op Maastricht en het openen der Schelde afzag. Twee dagen later werd te Fonlnineblcau een verwerend verbond tusschen den Staat en Frankryk gesloten. Digitized by Google REPUBL. DER VEREEN. NEDERL. ONDER WILLEM IV EN V. 57 aai. aas Hu was de Staat uitwendig tot rust gekomen , maar had daarente- gen met binnenlandse he beroerten te kampen. Daar sommigen aun de re- gering werkeloosheid en verkeerd bestuur , gedurende den oorlog met Engeland , te laste legden , veroorzaakte dit roo veel misnoegen , dat men , om verbetering der ingeslopen misbruiken , en zelfs om vermin- dering van het stadhouderlijk gezag , begon te roepen. Hierdoor werden de burgers , en ïelfs ook de Regenten , in Sladhoudersgezinden en Pa- triotten verdeeld. De taatsten, alommc gewapend , deden zich , vooral in Hotlau d , Utrecht en O v e r ij s s e 1 , gelden. L'c Hertog run Brunt- wïjk-Wolfenbullcl , die zeer bij de Patriotten in haat stond , vooral nadat men het bestaan ontdekt had eentr acte, waarin hy zich ver- banden had. tot bestendige raadgeving aan den Prins, die hem daar- door tegen alle verantwoording vrijwaarde, zag zich genoodzaakt , met ncderlegging van alle zijne waardigheden, het Land te verlaten. Daarentegen werden Haltetn en Elburg , hunne poorten voor de sol- dalen sluitende en zich door de schutterijen verdedigende, met kracht •van wapenen ingenomen en geplunderd. De Prins werd , als Ka- pitein-Generaal, gesehorst, de regering veranderd, en *s Prinsen Echt- genoote , op eene reis van Nijmegen naar *s G ra venha ge , aan de Goejanverwellesluis , tusscheu Gouda en Schoonhoven, door de aldaar liggende gewapende burgers , aangehouden. Haar broeder , de Koning van Pruisscn , cischte voldoening, en toen deze achterbleef , rukte in 1787een Pruissisch leger in de Nedehla^dks , waarop de voldoening •volgde , en de oude regeringsvorm , den Stadhouder toegedaan , hersteld werd. Vele der gewapende vrijwilligers weken nu naar Frankrijk , an- deren werden geliai.ncn, en alzoo de rust , schijnbaar en voor dien tijd slechts, hersteld , hoewel niet zonder dat hier en daar over aan- merkelijke ongeregeldheden geklaagd werd. Kort na deze onlusten had er in Frank rijk eene groole omwenteling plaats, van de afschuwelijkste moordtooneelen gevolgd. Dat Koning- rijk werd in een geineencbest veranderd , en de Koning van dat rijk , LoorwMs XVI, verloor, den 21 Januarij 1793, zijn hoofd op het scha- vot. De Nationale conventie , in wier handen destijds de hoogste magt in Frankrijk berustte, verklaarde, den 1 Febrnarij daaraanvolgende, den oorlog aan den Koning van Engeland . alsmede aan den Stadhouder der Vereksikde Nederlanden , en zond een talrijk leger op onze grenzen, hetwelk aanvankelijk eenige steden innam , maar ten Jaatste voor de magt der Oostenrijkers moest wijken , die de veroverde steden deden ontruimen. Het duurde echter niet lang of de Franschcn sloegen hunne vijanden weder terug, vielen op nieuw onze grenzen aan, en vonden gelegenheid, daar de bijzonder strenge winter van 1794 -1705 eenen sterken ijsvloer over de rivieren gelegd bad , om tot in hel hart van het land door te dringen. De Stadhouder, Wille» V, stak nu, den 18 Januarij 1795, in eene visscherspink naar Engeland over, waarop de groote omwenteling voorviel , bij welke het aloude Staatsbestuur geheel van gedaante veranderde, en dit land den titel van Bataa*- M.m IUpihi ik», aannam; terwijl, hij het llaagsehe verdrag van S6 April 1795. 's lands onafhankelijkheid erkend werd , maar tevens een groot ge- deelte der Gen e ra 1 i t e i tsla n d e n, en wel : Staats-Vla anderen, Maastricht, Venlo en S t a a t s - L i m b u r g , aan Frankrijk werd afgestaan, dal tevens bezetting legde in Vlissingen, en de vrijheid bekwam, om zulks ook in 's 11 e r t o ge. n b osc h , Grave en Ber- gen-op-Zoom te doen ; en hetwelk mede de vrije vaart op do Scheld», da Maas en den Rij n eu 100 millioanan guWau ba- 33 ALGKMKK* OVERÏIGT. (Jong j terwjjl da Bataafschs Republiek bovendien nog 25,000 man Fransen* troepen woest onderhouden , voeden en klceden , welke troe* pen onder eenen Franschen Bevelhebber moesten staan , die volstrekt niet aan de Regering van dit land, inaar alleen aan die van Frankrijk , ondergeschikt en verantwoordelijk was. BATAAFSCHE REPUBLIEK. Bij da omwenteling van het jaar 1798 , werd de Stadhouder van zfyna Waardigheid vervallen verklaard , hoewel de Algemeene Stutem , vooreerst, ter onderhandeling met vreemde Mogendheden , nog op den ouden voet ble- ven , behalve dat ook afgevaardigden uit Bataafs cii-Braband, welk gewest vroeger , onder den naam van Staats-Braband, tot de G neraliteitslandcn behoord had , zitting in die vergadering kre- gen ; de Raad van State werd in een Commitc' tot de Algemeene zaken van met bondgenootschap te Lande veranderd, en de Admiraliteit dooreen Comité' der Marine vervangen. Deze staat van zaken was echter niet van langen duur , want in het begin van 1796 werd er besloten tot het mjeepbrengen cener Nationale Vergadering f uit personen uit alk gewesten der Republiek samengesteld , welke een ontwerp van consti- tutie moest beramen , en het volk ter goed- of afkeuring aanbieden. Het ontwerp, door deze vergadering opgemaakt, werd ecblcr den 8 Au- gustus 1797 verworpen. Nu kwam eene tweede Nationale Vergade- ring bij een, die, na dc uitzetting van sommige harer leden op den Si Januarij 1798, waarbij zy' den naam van Constituerende Verga» tferiughad aangenomen, een tweede plan ontwierp, hetwelk, den 25 April van dat zelfde jaar, werd aangenomen. Bij deze Staatsregeling werd dc Bataafsc» Republiek, verdeeld j te weten : in acht departe- menten : deEcms, de Oude Ussel, dc Rijn, dc Amstel, Texel, dc Delft, de Dommel cn Je Schelde - en-Maai. Aan een uit volksvertegenwoordigers samengesteld ligchaam , verdeeld in twee kamers , van welk dc eerste kamer 60 en de tweede kamer 30 leden telden , en hetwelk den titel van f Vet gevend Ligchaam voerde, Werd daarbij dc wetgevende magt voor den Staat in hare geheela uitgestrektheid toevertrouwd, tcrwyl een Uitvoerend Bevind, uit vijf leden bestaande , daarentegen in zyn gezag zeer beperkt was, behalve Omtrent dc gewestelykc belangen , welke het geheel moest bezorgen. De omwenteling van 179'J wikkelde ons dadelijk in cenen oorlog met Engeland , waardoor wij weldra de meeste onzer Oost- cn West-Indische bezittingen en honderden koopvaardijschepen verloren. Deze oorlog eindigde wel met cenen algemecnen vrede , die , den 27 Maart 1804 , te Amiens , gesloten werd, maar ook die vrede werd spoedig weder verbroken, en was hierdoor in de gevolgen zeer nadcelig voor ons, want, behalve dat wij daarbij het kostbare eiland Ceilon aan Engeland moes- ten laten , vielen alle onze rijk geladene cn te huis komende schepen in banden der Engelschcn, die ons, reeds den 18 Mei 1803, weder op nieuw den oorlog verklaard hadden. Intusschcn was de Staatsregeling van 1798 in 1801 weder door ecne nieuwe vervangen, waarbij de oude provinciën, onder den naam van departementen , maar met de oude grenzen en namen , hersteld wer- den , zoodat destyds dc Bataafsche Republiek bestond uit dc vol- gende negen departementen : Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Oveiijssel, Stad cn Lande, Drenthe en Braband. Volgens deze staatsregeling werd ook dc Digitized by Google BATAAFSCUE REPUBLIEK. 30 magtvanhet Wetgeve n d Li gc h aa m , dat nu uit 35 leden, in ééne kamer vereen igd , bestond , aanmerkelijk beperkt en bet Uitvoe- rend Bewind aan 12 leden opgedragen. In 1905 werd er echter weder cene andere Staatsregeling aangenomen, bij welke men het voornaamste bewind aan eenen RatulpeHsianaris toe- betrouwde, 'raarloe benoemd werd Mr. Ritgeb Jax Scaia«ELPt%>ncE , terwijl de Wetgevende magt in handen werd gegeven van eene vcrgnih- ring van 19 leden , die den titel bekwam van Humt: Hoogmogcnden , representerende het Balaafsehe volk. KONINGRIJK HOLLAND. Ook dit nieuw bestuur duurde naauwlljks een jaar, wantin het jaar 180Ö , zag het Vaderland zich, door den Franschen Keiier Napoleo* , ge- drongen, om diens derden broeder, Lodewijk , onder den titel van Koning rnn Holland, aan het hoofd van het bewind te roepen, met toevoeging van eenen Staatsraad nit 15, en een Wetgevend ligchaam uil 40 leden bestaande. De naam van Bataafscbe RerrsuEK ging nu in dien van KovncnuK, Hollv*d over, en het land werd in tien departementen verdeeld, die de oude namen behielden, behalve hel departement Holland, dat in twee deelen gescheiden werd . waarvan het noordelijke den naam van Amstelland, en het zuidelijke dien van Maasland bekwam. Nadat dit Koningrijk, bij het traktaat van Parijs van 11 November1 7807 . met Oostfricslaud en Jcverland en het oppergezag over de heerlijkheden Kniphuizen en V a r e 1 vergroot w as , w aar- tegen echter de stad V lissin gen, met een grondgebied van 1800 ellen rondom de stad, aan Frankrijk, hetwelk sedert 1304 , tot een Keizerrijk was verbeven , werd afgestaan , bestond het uit de vol- gende 11 departementen : Groningen, Friesland, Drenthe, Overijssel, G e I d c r 1 a n d , U t r e c h t, Amstelland, Maas- land, Zeeland, Braband en Oost-Friesland. INLIJVING BIJ FRANKRIJK. Het Komsghijk II on. ai n liestoud slechts tot den 1 Juli) van het jaar 1810, toen Koning Lodewijk, na reeds, bij het verdrag van 16 Maart van dat jaar , geheel Zeeland, Staats-Braband, Holland tot aan de Merwede en Gelderland tot aan de Waal aan Frank- rijk le hebben afgestaan , [«"dwongen werd.de rcjrerinff neder te lemren , en de Fransche Keizer Napoleo* het gcheele land niet zijn rijk vereen igdc, waarvan de Nederlanden nu acht departementen uitmaakten ; namelijk : het Departement van de W e s t c r - E e m s , het Departe- ment Friesland; het Departement vnn de Mond en van den IJ s s e 1 , hel Departement van den Boven-IJsscI, het Departement van de Zuiderzee, het Departement van de Monden van de Maas, hel Departement van de Monden van de Schelde, en het Departement van de Monden van den Rijn. KONINGRIJK DER NEDERLANDEN, VOORDEN BELGISCHEN OPSTAND. • Op het einde van 1813 wierpen de Nederlakdei het Franscke juk af. schaarden zich weder in de rij der volk«u , en noadigdun den Prins Digitized by Google 40 ALGEMEEN OVERZIGT. yaj» Oauui , wiens voorouden vroeger , als Stadhouders van onder- scheidene provinciën , liet land duur aan zich verplat hadden , om herwaarts terug te komen, en de teugels van het bewind in handen te nemen , waarop Prins VYillkï , in December van dat jaar. tot Sou~ veretnen forst werd uitgeroepen . welke waard: {heul hij echter niet wilde aanvaardden , ten zij men de daaraan verknochte magt door eeue grond- wet omschreef. Bij deze grondwet werd de Wetgevende magt in handen gesteld van cenc Nationale Vertegenwoordiging , die den naam van Staten-Generaal bekwam , terwijl de Sotivcreine Vorst de uitvoerende magt in handen hield. In het volgende jaar werd op het Wccner- Congres besloten, dit land met België tot één Koningrijk te ver- eenigen , dat den naam van Ko*ncnuK der Nederlanden , en in het Fransch Rotaube des Pats-Ba» , zou dragen , hoewel de Franschen het , naar de uitgestrektste zijner provinciën , meestal Le Rotacsb de ia Hollaüdb , heetten; eenigen tijd vóór den opstand in België begonnen dc Franschen echter ook te spreken van Le Hotatve de la Neerlande. Dit koningrijk bestond uit zeventien provinciën ; zijnde : Noord-ira- band, Zuid-Braband, Limburg, Gelderland, Luik, Oost-Vlaan deren. West - Vlaander en, Holland, Zee- land, Namen, Antwerpen, V l r c c ii t , F r i e s 1 a n d , O v e r- Ij s s e 1 , Groningen en Drenthe, terwijl het Groothertogdom Luxemburg, wel onder het bestuur des Konings stond, maar eigenlijk geen deel van het rijk uitmaakte, waarom de Koning den titel voerde van Koning der JV ede r lauden r Prins van Oranje.' Nassau f Groothertog van Luxemburg. Bij den Koning was nu we- der dc Uitvoerende magt, maar dc Wetgevende magt bleef in han- den van de Staten (Icneraal, thans in twee kamers verdeeld j wordende dc leden van dc Eerste kamer, die uit niet minder dan 40 , cn niet meer dan CO leden beslaan niogt , door den Koning voor lltin leven lang benoemd, en die van de Tweede kamer, 110 leden tellende, gekozen door dc Provinciale Staten van elke provincie, welke uit drie standen : de Ridderschap , den Stedelijken cn den Landclijken stand bestonden. Van dcr.e laatste moest 's jaarlijks een derde ge- deelte aftreden , maar de alzoo aftredende leden mogten op nieuw worden ingekozen. De Staten-Generaal moesten liet ééne jaar le B r us- scl, het andere te 'sG r a ven h ag c vergaderen , in welke plaatsende Koning ook, bij afwisseling, zijne residentie houden moest. Voor deze vergrooling van grondgebied , en tevens voor het hulpbetoon der bond- genooten lot bekomiug \an hunne vrijheid moesten de Nederlanden 61 millioenen betalen; als 11 millioenen aan Zweden, voor het verlies van het eiland Guadeloupe , waarvan het bezit vroeger aan dat rijk verxekerd was , maar dat thans aan Frankrijk moest worden terugge- geven , cn üO millioenen aan Rusland voor de bevrijding der Bel- gische provinciën; voorts werd de versterking der zuidelijke grenzen , die tegen cenen onverhordschen inval van Frankrijk met eene dubbele ry van vestingen moesten voorzien worden . op 41 millioenen geschat, zoodal de geheele som } hetzij tot schadevergoeding, hetzy tot verdediging der grenzen , te .voldoen , 10-5 millioenen guldens beliep. Hiervan nam echter Engeland op zich , de schuld aan Zweden geheel en die aan Rusland half te voldoen , en zich dus te verbinden voor 36 millioenen guldens, mits daarvoor de koloniën Deinerary, Esse- q ii e b o en Berbice aan dat rijk afgestaan werden; terwijl het te- vens , tegen afstand van de Kaap de Goede Hoop, op zich nam , de helft, dus 22 millioenen guldens, in den opbouw der vestingen tc Digitized by Google 1 KONINGRIJK DER NEDERLANDEN. 41 betalen. Van nnzc volkplantingen , die allen , behalve eeniftc vastig- heden van weinig aanbelang, in handen der Engelschen Maren, bekwa- men wij de volgende terug: in Azië: het eiland Java, de Mo- luks e h o eilanden, de bezittingen op Sumatra, Borneo, M a I a c c a en cenige kantoren op Bengalen; in Amerika c Suriname, benevens de eilanden Curaeao, Bonair*, Aru- ba. S t. E u s ta t i u s. S a b a en de helft van S t. Martin, waar- van de wederhelft aan Frankrijk toebehoort. Terwijl wij op de kust van (iuinea : de forten St. An tonic. S t. Sebasliaau,St. G c o r g e del Mina en Crcvecoeiir behielden. In Maart l«S2f weiden echter alle de Nederlandsrhe bezittingen op bet vaste land va-i Indië , zijnde : M a l a c c a en de kantoren op Be n- galen, tegen 1; o r t - M a r l h o r o ti g h (B e n c o e l e n) en alleBrilsche bezittingen oj. het eiland Sumatra, aan Engeland afgestaan, welk rijk van alle zijne aansprakrn op Bil li ton, even als de Neder- landen van die op S inca poer, afzag, belovende Engeland teven» geene kantoren meer in de eilandengroep bezuiden straat Sinca- p o e r te zullen aanleggen. KONINGRIJK DER NEDERLANDEN , NA DEN BELGISCHEN OPSTAND. Nadat het Konikcmjk per Nederlanden gedurende vijftien jaren, onder het vaderlijk bestuur van Wille» I, steeds in bloei en welvaart was toege- nomen, stonden de Zuidelijke \cdcrlanders in 1830 tegen zijn bestuur op, et: onttrokken zich zijner regering. De grootc Mogendheden , tot wie de Koning zich gewend had , ten einde zij als bemiddelaars zouden optre- den. verklaarden toen de Zuidelijke provinciën, tot een af- zonderlijk koningrijk, onder den naam van België; terwijl de Noor. cl cl ijk «• onderden Vorst, wien zij getrouw gebleven waren, een afzon- derlijk koningrijk , onder den naam van Koningrijk der Nederlanden zou- den uitmaken. Volgens de bepalingen van de Londcnsche conferentie van 16 Ociobcr 1831 , bestaat alzoo het Koninkrijk, der Nederlanden uit het gebied van de voormalige Republiek der Vbreenigde Nederlanden , met bijvoeging van een klein gedeelte van Limburg en de voorheen tot andere landen behoord hebbende plaatsen , die in de provincie Ge I d c r- land of Noord-Braband besloten liggen, benevens een gedeelte van het Groot hertogdom Luxemburg, welk laatste echter , als een bestanddeel van het Duitschc verbond , eigenlijk niet kan gerekend worden , tot hot koningrijk te bchooren , waarvan het bovendien ook afgescheiden ligt. Zoo dat het koningrijk nu zamengesteld is uit de volgende 10 provinciën : Noord-Braband, Gelderland, Hol- land. Zeeland, Utrecht. Friesland, Overijssel, Gro- ningen, Drenthe en Limburg. REGERING VAN HET KONINGRIJK DER NEDERLANDEN. De regering is nu nog , even als tijdens de verecniging met Belgë, Monarchaal, maar door crue grondwet gewijzigd, hebbende de Koning dr uitvoerende mag! in handen. De tegenwoordige Koning is Wille» I, geboren te "tdratenhnije , den 21 Augustus 1772 , die van 1813 af, eerst als Soevereinen Vorst der Noordelijke Nederlanden en sedert 1815 als Koning over alle de Nederlanden geregeerd heeft. De kroon is erfelijk in '* koniugs mannelijke nakomelingen , di» naar het regt van eerst ALGEMEEN OVERZIGT. geboorte opvolgen ; bij ontstentenis van mannelijke nazaten , gaat óm kroon , in dezelfde volgorde op de vrouwelijke over. De Koning mag geen vreemde kroon dragen , noch den zetel der regering naar buiten 's lands verleggen. De vermoedelijke erfgenaam van den troon voert den titel van Prins ran Oranje. In alles bedragen de. inkomsten van den Koning jaarlijks 1,800,000 gulden, die der Weduwe des Koning» zijn op 150,000 gulden bepaald, die van den erfgenaam der kroon, wanneer bij zijn 1 8de jaar heeft bereikt , op 100,000 gulden , welke som echter bij het aangaan van een hu-.vclyk verdubbeld wordt. Het wapen is een, met eene koninklijke kroon gedekt , schild, waarin op een blaauw, met gouden blokken bezaaid, veld, den klimmenden ftassauschcu leeuw , getongd van keel (rood) , houdende in den regter klaauw een gouden zwaard en in den linker cencn bundel pijlen met gouden punten , de punten omhoog en de pijlen met een gouden lint te zanten verbonden. De schildhouwcrs zijn twee leeuwen met gouden kroonen op het hoofd, onder wier voelen een roode band met de woorden s Je Maintiendrai (ik zal handhaven). RIDDERORDEN. Kr beslaan in het KontcniJE der Nedeblahdeh , twee Ridderorden r die beide dcnzelfdcn Kanselier aan het hoofd hebben , zijnde de M i 1 i- tnirc Willemsorde en de Orde van den Ncdcrland- 8 c h e n Leeuw. De Militaire Willemsorde is ingesteld , ten einde te strekken tot verecrende belooning van diegenen, welke zich van de pligten, aan de krijgsdienst te water en tc lande verbonden , door uitstekende daden van moed, beleid en trouw gekweten hebben. — Deze orde is ver- deeld in v icr klassen , als : Groot-kruisen, Kom mandeurs, Ridders van de derde en Ridders van de vierde klasse. De decoratie bestaat in een wit geëmailleerd kruis , met acht gouden geparelde punten. Op de armen van het kruis de woor- den : Voor Moed , Beleid en Troarc. Over dit kruis ligt het Bourgon- disch kruis, bestaande uit groene lauriertakken, zaamverbonden door den gouden vuurslag, op de tegenzijde vervangen door een blaauw geëmailleerd medaillon , waarop , in het midden van eenen laurier- krans, de letter W, alles gedekt door eene gouden Koninklijke kroon. Het lint is oranje, met twee smalle Nassaus blaauwe strepen. — Het tceken van onderscheiding is voor de Groot-kruisen: eene xilveren ster, geborduurd op den rok aan de linkerzijde, en bet juweel van de orde, aan een lint \irr vingeren breed, en e'charpe van de regter- naar de linkerzijde. Voor de Kommandntrs : het ordetccken geborduurd op den rok aan de linkerzijde , zonder ster , doch met de kroon en het juweel aan een lint , drie vingeren breed , en saulotr om den bals. A oor de Iliddvrs ran de derde klasse : hel ordeteeken aan een lint, twee vingeren breed aan het knoopsgat, en voor de Ridders ran de rivrde Uussc: een kleiner ordeteeken , hebbende de punten, vuurslagen kroon in zilver aan een lint, één vinger breed aan liet knoopsgat. — De krijgslieden te wateren te land, die geen officiers- rang hebben, krijgen, wanneer zij tot Ridders van de vierde klasse benoemd worden, eene verhooging van inkomen, gelijk staande met de helft van de soldij , welke door hen , op het tijdstip hunner benoeming, v.erd genoten. De soldij wordt vn dubbelde voor diegenen der voormelde militairen, welke lol Ridders van de derde klasse worden bcuoemd. RIDDERORDEN. 43 D» Orde ran den I¥ederlandechen Leeuw is ingesteld tot ccno ver- venende onderscheiding \au alle Nederlanders, die bewaren geven rao beproefde vaderlandsliefde , bij zonderen ^jver en tro«rw in bet volbrengen hunner bnrgrrplijten , of* buitengewone bekwaamheid in wetenschap- pen en kunsten. — Dn orde heeft drie: klassen: Oroot-kruijcn, Ko m in a n d c u r s en II i d «1 e r s. Diegenen , welke zich door auttige daden, door zelfopoffering uf door andere blijken van mensefceuliirf- de, eene onderscheiding waardig maken , kiimieii onder den uaam van B rocders aan de orde worden verbonden. — liet versiersel der orde bestaat in ecu wit geëmailleerd kruis , met ccne gouden W tus- schen elk der armen , hebbende aan de eene zijde , in het midden een blaauw geëmailleerd rond , waarop in gouden letteren geschre\eu zijn de woorden : V irlut Dobililat (deugd veradelt) , en aau de tegen- zijde | de leeuw , zoo als hij in het wapen van het rijk voorkomt * alles gedekt met eene gouden Koninklijke kroon. Het lint is van Nassausch-blaauw met twee smalle oianjest repen. — Met teeken van onderscheiding is , voor de Groot-kruisen : het ordeleeken van da zij- de . waarop de spreuk : V irtut Nobilitat , jevondeu wordt , zonder kroon op eene gouden ster , geborduurd op den rok aan de linkerzijde , en het juweel van de orde aan een lint, vier vingeren breed en echar- pe van de regler- naar de linkerzijde. — Voorde Kommatidcurt .* het ordeleeken als voren geborduurd op den rok, zonder ster, doch ge- dekt met de kroon, en het juweel aan een lint, drie vingeren breed, en satUoir oin den hals. — Voor de Riddert: het ordeleeken aan een lint, twee vingeren breed, aan het knoopsgat. — De Broeder» dra- gen, ist plaats van het kruis, eencu zilveren medaille, hebbende, aan de eene zijde, het zinnebeeld der orde, en aan de keerzijde hare spreuk, en hangende aau een ISassausch blaauw lint, ter breedte van andcrhalvcn duim , met érnc oranjeslrcep in het midden. De Koning is Grootmeester der beide orden , zijnde dit grootmeester- schap onafscheidelijk aan de kroon der Nederlander verbonden. HOOGK COLLEGIEN. Hoo» Raad va» Adu. De Ifooge Raad ran Adel is samengesteld uit een President, 4 R a d e n en 1 Secretaris. De President en 2 Raden moeten hekooren tot den adel, terwijl in het collegie van President en Raden twee gegradueerde personen moeten zijn. De Raad houdt zijne zittin- gen te 's Grav enhage , overweegt de instellingen, door de Hiddersehap of Edelen in onderscheidene provinciën te ontwerpen, benevens alle de veranderingen of wijzigingen daarin te maken, en dirtit Z. M. deswege tan cousidcratiën en advies. — Hij beslist onder hongstdrszrlfs goed- keuring . alle verschillen , welke over de genoegzaamheid der bewij- zen tol hel zitting nemen in of onder de pro\iuciale Ridderschap of Edelen mogten oulstaaii ; houdt een algemeen register van den Neder- l*ad«clicn adel , en doet de noodigc voordragten , strekkende tol eer , luister en handhaving van den adel en van s Vorsten hoogheid. State» Gemehaal. Het rijk wordt thans nog bestuurd volgens de grondwet , die in 181 j ** w>r bet verecnigd koningrijk vastgesteld is, zoodat ook thans dc Digitized by Google Al ALGEMEEN ÜVERZIGT. Algemeen» Staten of Sta ten-Gene ra «1 d« natie vertegen- woordigen en de Koning aan de Staten de wetten blijft, voordragen r welke door dezen morden aangenomen of verworpen. RIJ worden , even alt vroeger , in twee afdeclingcn of kamers verdeeld; rvenwel telt de eerste kamer thans slechts 23. en de tweede slechts t>5 leden, heb- bende echter Limburg en Luxemburg, door België bezet lijnde, nog geene Afgevaardigden gezonden . om in die kamer zitting te nemen. ))e Koning kiesl bij voortduring de leden der eerste . dc provinciale Stalen die der tweede kamer. De Stalen Generaal vergaderen nu be- stendig te 's Gravcnbage , waar ook dc Koning ihaus zijne vaste re- sidentie houdt. Raad vaji Stat». Door den Koning wordt een Raad van State benoemd , die over de algemeene maatregelen van inwendig bestuur van don Staat en van zijne buitenlandsche bezittingen geraadpleegd wordt. Deze Raad va» welken de Prins van Oha*je President is , en waarin Prins Fbedebik. mede zitting beeft , bestaat bovendien uit zeven leden. Alceseeüe Reeerkaher. De Algemeene Rekenkamer, die jaarlijks dc rekeningen der verschil- lende departementen van algemeen bestuur moet opnemen en vereffe- nen . mitsgaders behoorlijke rekening en verantwoording vorderen van alle bijzondere landscomptabclen , bestaat uit 8 1 e d e n , gcadsistcerd door eenen Secretaris. De leden worden door den Koning gekozen , uit eenc lijst van drie kandidaten, welke door de tweede kamer der Sla- tcn-Generaal worden voorgesteld. Rade* eh G e h er a ali eestereh ya* de Mout. Het Muntwezen staat onder bet opzigt van Raden en Gcneraal- meeslercn van dc munt. Dit kollcgie houdt zitting te Utrecht , waar ook 's Rijks Mun t gevestigd is, en bestaal uit zes leden , alle gelijken rang hebbende, eenen I nspcctcnr-Kssaije u r en eenen Secretaris. De Inspectcur-Essaijcur heeft, rang van Raad en Munlmeest er- Generaal , en zitting in het kollegie , doch beeft, alleen eene raadge- vende stem. Het kollegie zorgt voor de stipte en naanwkeurigc uitvoering van alle wetten en besluiten , betreffende den muntslag; zoowel van dc stand- penningen als van de negolicpenningen. Het opzigt over de Munt te Utrecht wordt ook door het kollegie uitgeoefend , dat mede belast is met liet toezigt over den handel in gemaakte gouden- en zilveren werken , en de zorg voor de invordering der belasting , daarop geheven wordende ; terwijl eindelijk aan dit kollegie behoort dc beslissing der kweslien over het allooi, cssai en wat dies meer zij van gouden en zilveren werken en speciën^ Het heeft het toezigt over de essaijcurs voor den koophandel , en verleent hun acte van admissie , na voor- afgaand e vamen. Over dc middelen van den waarborg van bet goud en zilver is een I ns pecteur aangesteld , en er bestaan 15 kantoren van waarborg; als: te 's llcrtogcnbosch, te Breda, te Maastricht, te Roer- monde, te Amsterdam, te 's Gravciihagc, te Rotterdam, te Schoonhoven te Middelburg, ta Utrecht, t« Leeuwar- den, te Zwolle en te Groningen. Digitized by Google HOOGS COLLEGIEN. By" openbare aankondiging f gedagteekend 13 November 1828, zijn de waarborgkantoren dienstbaar gesteld tot het beveiligen van de ingezetenen tegen misleiding of bedrog, waaraan zy bij het koo- pen van gouden of zilveren werken kunnen blootstaan ; zoodat het ieder , buiten alle kosten , vrijstaat , om zich aan de benoemde kantoren te wenden tot het doen bezigtigen en onderzoeken van alle voorwerpen, omtrent welke de koopers mogtcn verlangen tot volkomene zekerheid tc geraken , ten aanzien van de deugdelijkheid van het allooi en van de geldigheid der stcmpelleckenen. Men houdt in de Nederlanden boek , en rekent met guldens , die in 100 Centen verdeeld zijn. Gouden munten zijn: de gouden penning = 10 gulden; de halve gouden penning =: 5 gulden ; de gouden rijder = 14 gul- den ; de halve gouden ryder = 7 guld. ; de dukaat = 5 gulden 25 centen. Zilveren munten zijn : de gnlden =r 100 centen ; de halve gul- den = 50 centen ; de kwartgulden of het vijfje = 25 centen; do tiende gulden of het dubbeltje = 10 centen,- de twintigste gulden of stuiver = 5 centen; de zilveren rijder of ducaton = ƒ3,15; de driegulden = ƒ3,00; de zeeuwsche rijks- daalder of zceuw = ƒ2, 60 ; de halve zeeuwsche rijksdaal- der of zesentwintig = ƒ1,30; de kwart zeeuwsche rijksdaa- lder of het dertientje = C3 centen; de achtste zeeuwsche rijksdaalder, het pietje of zevendhalfjc 52£ cent; dehol- landscbc rijksdaalder of zilveren dukaat = ƒ2,50; de halve rijksdaalder of v ijf en tw intig = f 1,25 ; de k wart rij ksdaal- der of dertiendhaif = 62£ cent, dekroon; =^2; de daalder =r ƒ1,50; de goudgulden of acht en twintig = ƒ 1,40. Vroeger had men nog den schel ling = 30 centen en de zcsthalf = 27| cent, maar deze zijn later beide tot eene waarde van 23 centen verminderd. De kopere munten zijn de cent en de halve cent. Voorheen was de koperen munt de duit, van welke er acht gelijk stonden aan ▼ ijf centen of êenen stuiver, maar deze munt is thans niet meer U a^^l ^a* • Raad sk^ Misisteüs. De Raad tan Ministers is zamengesteld uit den Vicc-Prcsi- dent van den Raad van State, de Ministers, die aan het hoofd van eenig departement van algemeen bestuur geplaatst zijn, en den Minister Secretaris van Staat; terwijl de Prins van Ohaiub ▼anregUwege zitting in dezen Raad heeft. Pc Voorzitter, zijnde de Vi- ce-Presidcnt van den Raad van State , en , bij diens afw ezigheid of ziekte , de oudst benoemde Minister , wijst eenen der Referendarissen van den Raad van State aan, om de functien van Secretaris waar te nemen. De werkzaamheden van dezen Raad beslaan in het voorloopig onderzoek van , en het gemeen overleg omtrent alle ontwerpen van wetten en alle zoodanige besluiten , reglementen en verordeningen van bestuur , welke de alge- meene administratie betreffen. De Raad vergadert gemeenlijk een- maal 's weeks, op den dag, dat de Koning zijne gewone audiëntie verleent, maar de Voorzitter doet den Raad zoo dikwijl* buitengewoon vergaderen , als den aard der w erkzaamheden zulks medebrengt. De beraadslagingen van de Raad leiden tot gcene beslissing by meerder- heid , maar de slotsom der overwegingen , zoowel van de meerderheid 40 ALGEMEEN OVKRZIGT. als van do minderheid der leden , alsmede de vóór en te jen aange- voerde moliven , worden , door den Minister , wien het in overweging geweest zijnde sluk meer bepaaldelijk betreft, in lijnc voordragt , aan den koning bekend geniaaLl. Er bestaan negen Departementen van Algemeen Bettuur , alt : de Staats-secretarie; het departement van Bni- tenlandsche zaken; het departement van Justitie; het departement van Binnenlandse he laken; het de- partement voor de Hervormde en andere ee re dien- sten, behalve de Roomseh-katholijke; het departement voor de Roomseh-katholijke Eercdicnst; het departement van Oorlog; het departement van F i n a n 1 1 ö n j en het departement van Koloniën. STAATS-SECRETARIE. Aan de Staat* Secretarie zijn werkzaam : 1 Minister Sec re ta- risvanStaal; 1 Griffier, tevens Admi nistratcur der Staats-Postcrij ; 1 Hoofd-Commics; 4 C o ra m i es e n ; ca 8 A dj u n ct- C om m i e se n. DEPARTEMENT VAN BUITENLANDSC1IE ZAKEN. Aan het hoofd van het departement van Jluitenlanische zaken staat een Minister, met wien een Secretaris-Generaal, een Geheim - Secretaris, een Referendaris en een Secre- taris der Cijfers werkzaam zijn. De werkzaamheden van dit Mi- nisterie bepalen zieh tot de instandhouding en de uitvoering van trac- tatcn en conventiën , zoo politieke als commerciële ; de uitvoering der hesluiten van Z. M., betrekkelijk dc benoeming der Ambassadeurs, Envoyés, Residenten en andere diplomatieke of Consulaire agenten j — de correspondentie met de Ministers en Consuls , hetzij van Z. M. bui- ten 's lands hetzij van buitenlandschc Mogendhedcu , geaccrediteerd bij den Koning , of residerende in de havens van het Koningrijk. Ook is aan dat departement de administratie van dc nationale nijverheid verbonden. AatASSADECBS , EkVOYÈB , RzSIDEJfTES , EKZ. Het Corps diplomah'que bestaat uit: dc Envoyés Exraordi u a- ris en Ministers Plenipotentiarisscn van de hoven van Groot- B r i 1 1 a n j e , van K r a n k r ij k , van Oostenrijk, van P r u i s- s c n , van Rusland, van S ;i r d i n i ë 1 en van Z weden en N o o r- w egc n; de Envoijé Ex t r.iordinaris van Denemarken; de M i- uister Plcninotcntiaris van Nassau ;dcMinistcrsRcsi- denten van Baden en van Wurtcmberg; ea de Z a a k g e- la s t i gd e u van de Ver ce n i gdc Staten van Amerika cn van den Kerkdijken slaat. Het Ncderlandschc hof heeft Envoyés Extraordinarii cn Ministers Plenipotentiarisscn aan dc hoven van Groot- Brittanje, van Denemarken, van Frankrijk, van Oos- tenrijk, van P r ii i s s e n , vau Rusland , van Sardinië en van Zweden cn Noorwegen, alsmede bij den Kerkdijken Staat cn by dc Duitscue Bouds-Vergadering, welke DEPARTEMENT VAN BU ITENL AN DöCIIE ZAKEN. 47 laatste tevens ons land bij de Iloven van Keur-IIesscn en Nassau verte* gen woord igd ; Ministers Residenten aan het hof van Daden cn bij de H anzc - steden ; Zaakgelastigden, aan het hof van Turkije, bij de Vcrccnigdc Staten van Noord - Ame- rika en bij de Vr ij eSlad Frank fort en Consuls-Gene- raal, bij de hoven van B r a * i 1 i ë , van Griekenland, van Portugal endcrBeidcSiciliën alsmede in Zwitserland. Natiohalb Nutebheid. Tot de attributen der Administratie van de Nationale nijverheid, aan wier hoofd een Administrateur en een Referendaris ge- plaatst zijn, bchooren de uitsluitende regten op uitvindingen cn verbeteringen van voorwerpen tan kunst en volksvlijt, de fabrijken, de tralijken en het toezigt over de rijksverzameling der modellen voor bouw- en werktuigkunde. Dat de Nedeblaüde.v zoo volkrijk en digt bcbonwd zijn , is , na den koophandel, mcerendeels aan de groote menigte handwerken , neringen en hanteringen, inzonderheid aan dc manufacturen en fabrijken toe te schrijven. De wollen stoffen en zoogenaamde Friesche lakens zijn reeds in het begin der 9de eeuw beroemd geweest ; want , volgen* het verhaal der historieschrijvers , deed Kabel de groote , reeds te zijnen tijde, witte, grijze, purper e en safierverwige Friesche lakensche kleedc- ren , in os Nebeblande* , tot eenen hoogen prijs inkoopen, om die aan den Koning van Perzië cn andere Vorsten ten geschenke te geven. In de lOdo eeuw werd er groote koophandel gedreven in sloffen , welke voornamelijk in Vlaanderen gemaakt werden : de laken- en slofweverijen bleven, lot in de 14de eeuw, in de steden van Braband cn Vlaanderen gevestigd, maar toen werd een geweldig oproer , onder de wevers ontstaan, hetwelk men met geweld zocht te onderdrukken en te beteugelen, de oorzaak, dat het grootste getal van die wevers zich naar Holland begaf en de weverijen derwaarts overbragt, alwaar zij tot in het midden der vorige eeuw aanmerkelijk gebloeid hebben , maar van dien lijd af tot voor eenige jaren meer cn meer in verval geraakt zijn. Thans evenwel ia de nijrerkeid hier te lande weder tot eenen hoogen trap van welvaart opgevoerd , en sedert de afscheuring van België rijzen er , vooral door de aanmoediging der handelmaatschappij , die de producten der Nederland- sche fabrijken naar de koloniën doel overvoeren , op schier alle punten van het rijk jaarlijks uitgebreide nieuwe fabrijken op. Men vervaar- digt thans lakens en wollens tolTeii , onder anderen te Leydenen te Ti Ibu r g ; tapijten teBaarn, te Deventer en te Breda; linnen inNoord-Braband, Gelderland. Drenthe cn Over ij s- sel; uitmuntend servetgoed en damast, inzonderheid te Haarlem en in de Meijer ij van 's Hertogenbosch. Men heeft eene groote katoenweverij-; drukkerij- cn-verwerij te L e e u w a r d e n ; linnen- en garcnhleekerijen , te Haarlem; mcehaniekc katoenspinnerijen in 0 v e r ij s s e l ; hocdenfabrijken , bijzonder in N o o r d - B r a b a n d ; lijn- ba nen , onder anderen te Amsterdam, te Graft en op onder- scheidene plaatsen in Zuid-Holland; fabrijken van gemaakt ko- perwerk te Utrecht, IJsselstcin, Schoonhoven enz.; ter laatst gemelde plaatse ook fabrijken , van gemaakt zilverwerk ; pot- kbakkerijen cn pijpenfabrijken , vooral te Gouda; steenovens en kalkbranderijen ,' inzonderheid in Z u i d - 11 o 1 1 a n d , in Utrecht «» Overijssel; zeepziedcrijen , vooral in Holland en Utrecht; 48 ALGEMEEN OVBRZIGT. sttjfsclfnbrtjkcn , ouder anderen aan dc Zaan; loodwit-, blaauwscl- cn lakinocsfabrijken en potloodgictcrijen , bijzonder Ie Amsterdam, tc Rotterdam cn te Dordrecht; meesloven in Zeeland en in het oostelijk gedeelte \an Noo o r d- C r a b a u d en Zuid- Hol- land; huskruidi'abrijken , onder anderen te Pu mierende. Men bereidt in Holland goede borax , kamfer en salpeter. Men stookt er vitriool , sterkwater , jenever enz. Bijzonder zijn de branderijen te Schiedam, Delftshaven en Wee» p beroemd , terwijl er op vele andere plaatsen gevonden worden , die korenbrandewijn uilleve- ren, waarvan veel buitenslands gevoerd wordt; ook wordt er in een aantal fabrijken jenever uit aardappelen gestookt , vooral in de pro- vincie Gron ingch, alwaar deze aardvrucht sterk wordt aangebouwd. Er zijn ook vele azijnmakerijen, bijzonder te Amsterdam en te R o t- sterdam; bierbrouwerijen , vooral inNoord-Brahand en Ovcr- ij s s e 1 , alsmede tc Amsterdam ; zont kreten , inzonderheid in Zee- land en te Dordrecht; suikerraffinaderijen, voornamelijk te Rotterdam en tc Amsterdam; oliemolens heeft men in groole menigte, langs de Zaan alleen 120 en te Dor d r e c h t 22 ; papier- molens op onderscheidene plaatsen in Hol la ud, en in menigte op de Veluwe, in Gelderland, zijnde het papier, dat op deze molens vervaardigd wordt, zoo om zijne deugdzaamheid als fraai- heid beroemd. Men vindt overal cene verbazende menigte houtzaag- molens, voornamelijk aan de Zaan, op welke het hout, uit Noorwegen ên de Oostzee herwaarts gebragt, gezaagd, cn tol het bouwen van sche- pen en huizen bekwaam gemaakt wordt; cn , op onderscheidene plaat- sen, voornamelijk te Zaandam, Amsterdam, Rotterdam, Dordrecht, en Harlingen, vindt men aanzienlijke hou tkooperijen van gezaagd hout ; ook is de handel in ongezaagd hout, dat met groole vlotlen den Rijn af, naar Dordrecht en elders vervoerd, of regtstrecks uit Noorwegen gehaald wordt , zeer aanzienlijk. Op vele plaatsen vindt men scheepstimmerwerven , waarop zelfs de grootste schepeai gebouwd worden. De hennip, die men uit koningsbergen, Riga en andere plaatsen in Rusland bekomt , wordt lot garen gesponnen , waarvan in de lijnbanen allerlei soort van touw gemaakt en zelfs zware kabeltouwen, trossen cn wand voor de schepen geslagen wordt ; ook heeft men hier vele ankersmederijén. Er wordt veel garen , in Duitschland gesponnen , meest ruw naar NtDERLATio gevoerd , aldaar gebleekt , op nieuw bereid, ge- twijnd , en tot allerhande gebruik , zelfs tot het maken van de fijnste kanten, bekwaam gemaakt cn naar Vlaanderen , Tlrahantl, Spanje , Portugal, de Middcllandsehe zee en elders vervoerd, l.certcuiv. erijen zijn er in overvloed , cn men maakt er ook perkament. Ycrw-, pel-, snuif- loodwit-, vol- cn trasmolens vindt men er in grooten getale. Voorts heeft men katoen-, bontjes- , mar»eille-, bombazijn-, zeildoek-, band-, lijm-, metaal- en aaiden werkfiil). ijken; glasblazerijen; plateel- cn pannenbak- kerijen ; vcrw-, fijue olie- en andere chciuiealiabeividingen enz. DEPARTEMENT VAN JUSTITIE. Hel hoofd van het Departement van Justitie voert den tilel van Minister van Justitie, aan wien een Secretaris en twee Referendarissen toegevoegd zijn. Tot de attributen van dit Ministerie behoort , alles wat betrekking heeft tot de organisatie en het personeel van den hoogen raad, de gcregtsho\eii , reglbanken cn kan- tongerefften ; het notariaat ; de bedicuende ainbtenai 'en ; de verzoeken Digitized by Google DEPARTEMENT VAN JUSTITIE. 49 om gratie ; vermindering of kwijtschelding van straf ; de verzoeken om dispensatiën ; de comptabiliteit der rcgterlijke kosten ; de uitvoering der wetten , besluiten en ordonnantiën , betrekkelijk het beheer der justitie, zoowel in het civiele als in het criminele; en in het algemeen alles, nat betrekking heeft tot de civiele en criminele wetgeving. De Regterlijke .Vagt wordt uitgeoefend door den Hoogen raad, de Provinciale Gercgtshovcn en de Criminele Regtbank in de pro v i n cie H o 1 1 a nd,dc A r r o n d is sem e n t s-r e g t ba n ken en de Kantongercgtcn. Zij, die in deze rcgterlijke collegiën zit- ting hebben , worden , op voordragt van den Minister van Justitie , door den Koning benoemd. H oog e Raad. De Hooge Raad is zamengesteld uit: één President, één Vice- President, ten minste twaalf en ten hoogste veertien Raadshcc- ren, één Griffier en twee of ten hoogste drie Substituut-Grif- fiers. De Hooge Raad oordeelt ter eerster instantie: 1°. over alle regtsvorderingen , waarin de Koning of de leden van het koninklijke huis als gedaagden worden aangesproken j 2°. over alle regtsvorderin- gen, in welke de Staat als gedaagde wordt aangesproken, uitgezonderd die, welke 's rijks belastingen betreffen • 3°. over alle geschillen in zaken van prijzen en buit , die door de schepen van oorlog van den Staat, of doorschepen bij particulieren uitgerust en van commissie of iettres de marqué voorzien , worden achterhaald en opgebragt , mitsgaders van alle geschillen , welke tusschen de rceders onderling deswege zouden mogen ontstaan ; en 4°. over alle jurisductic -geschil- len : a) tusschen alle rcgterlijke autoriteiten , welke niet behooren tot hetzelfde provinciaal geregtshof ; 6) tusschen de provinciale geregtsho- ven , de criminele regtbank daaronder begrepen ; e) tusschen ecnig provinciaal geregtshof ter eerster instantie regtdoende , en eenige regt- bank of geregt daaronder ressorterende en d) tusschen een provinciaal geregtshof of eene regtbank ter eenre en een ander regterlijk kollegic ter andere zijde. De arresten , door den Hoogen Raad ter eerster in burgerlijke zaken gewezen, zullen onderhevig zijn aan revisie , overeenkomstig de bepalingen van het wetboek van burgerlijke regtspleging. De hooge raad oordeelt bij wege van hooger beroep in burgerlijke zaken : 1°. over de aan hooger beroep onderworpen von- nissen . door de provinciale gercgtshovcn in eersten aanleg gewezen; 2°. over de vonnissen , gewezen bij de hoven van justitie in de Koloniën of bezittingen van het rijk in andere wcrelddcclcn. De Hooge Raad neemt in het eerste en laatste ressort kennis : van alle misdrijven (de overtredingen , waartegen gecne straf van gevangenis is bedreigd, niet daaronder begrepen) , gedurende den tijd hunner funclien begaan door : de Leden van de Staten-Generaal ; de Hoofden der departementen van algemeen bestuur; de Leden van den Raad van State; de Commissa- rissen van den Koning in de provinciën ; de Groot-Officieren van het huis des Konings , en van die der Leden van het koninklijk geslacht j den Kanselier van de orden des rijks ; de Ambassadeurs en andere Gc- unlen bij biiitenlandschc mogendheden; de Gouverneurs en Commis- sarissen des Konings in de koloniën cn bezittingen van het Ryk in andere w erelddeelen ; de Griffiers van de beide Kamers der Staten- Generaal en den Secretaris van den Raad van State; de Presidenten, Rnad*heert'n , Vrorureur-Generaal , Advocaten-Generaal , en de Griffier en Substituut-Griffiers van den Hoogen Raad ; de Leden en Secretaris I Dei*. 4 ■ ' JM) ALGEMEEN 0VKRZ1GT. van clc Algcmeenc Rekenkamer ; de Raden- en Gencraal-mecstcrcn der munt en hunnen Secretaris; de Leden en den Griffier van het Hoos» militair Geregtshof . alsmede de Ambtenaren van het Openbaar Minis- lerie hij dat hof; de Presidenten. Uaadsheeren , Ambtenaren van hel Openhaar .Ministerie en Griffiers van de Provinciale geregtshoven ; gelijk mede den President , Leden en Ambtenaren van het Openbaar Ministerie van de Criminele lleirlhank. De Hoo/e Raad vijst ook in hel eerste en hoogste ressort : 1". over de misdaad van zeerooverij ; 2°. over alle misdaden, gepleegd aangaande prijs en buil, die door de schepen van oorlog van den Sl;;at . of door schepen hij particulieren uitgerust en van commissie, of lettres de marqué voorzien , vi orden achterhaald en E' ragt. De Hoogc Raad neemt kennis van den ciseh tot cassatie, ii legen de handelingen der Provinciale Hoven , de Criminele tank, de Arrondissemcnts-regtbanken en Kantongercgten en tegen de arresten en vonnissen door hen gewezen. De Hooge Raad vernietigt de handelingen , arresten en vonnissen : 1°. wegens het verzuim der vormen , voorgeschreven op straffe van nietigheid ; 2U. wegens verkeerde toepassing of schending der wet ; en 3°. wegens overschrijding der ^^^^J tsöi ^^^^^ • PsOVIXCIALE GeRESTSHOVET». De Provinciale Geregtshoven zijn zamengestcld : in H o 1 1 a n d , uit één President, één Viee -President , 9 Raadsheercn , 1 Procureur-Generaal, twee Advocaten-Generaal , 1 Griffier en twee Substituut-Griffiers ; in de overige provinciën uit 1 President , 1 Yice-Prcsidcnt , zeven Raads- heercn , 1 Procureur-Generaal , 1 Advocaat-Generaal , 1 Griffier , 1 of ten hoogste 2 Substituut-Griffiers. De Provinciale hoven oordeelcn in eersten aanleg: 1°. over alle regts vorderingen , waarin de provincie heirokken is , met uitzondering der zakelijke regten , en wijzen daarin zonder hooger beroep , indien de vorderingen geen vierhonderd gulden in hoofdsom te boven gaan ; 2°. over jurisdictie -geschillen tusschen Arrondissemcnts-regtbanken of tusschen Kantongercgten , in verschil- lende arrondissementen , binnen de provincie voorvallende ; 3°. over alle correctionele vervolgingen binnen het provinciaal regtsgebied , tegen Kanton- regters en hunne plaatsvervangers, Regtcrs , Plaatsvervangers en Leden van het openhaar Ministerie en Griffiers , wegens misdrijven , gedurende den tijd hunner bediening begaan , mitsgaders over de daaruit voortspruitende vordering tot vergoeding van kosten , schaden en in- teressen. Zij oordeelen, behoudens de bepalingen, ten aanzien der cri- minele reglbank , en met uitzondering der zaken aan den Hoogen Raad opgedragen , in het eerste en laatste ressort , over alle misdrij- ven , waartegen ecne lijf- of ontce rende straf is bedreigd, en waarvan hel regt van vervolging tot de bevoegdheid behoort van den Officier hij de Arrondissemcnts-regtbanken in hun provinciaal regtsgebied, over- eenkomstig de bepalingen , daaromtrent bij het wetboek van strafvorde- ring vastgesteld. Zij oordeelen in hooger beroep over daarvoor vatbare vonnissen, zoowel in correctionele als in burgerlijke zaken bij de Arrondissemcnts-regtbanken . binnen hun provinciaal regtsgebied in eer- sten aanleg gewezen, behoudens de bepalingen, ten aanzien der regts- magt van de criminele reglbank. CamiNELE Rr«.tbask ix de Provincie Holled. De Criminele Reglbank in de provincie //o/Wmoct zijn te zamenge- stcld: Dit 1 President, 8 Regters, 1 Officier van criminele Justitie, 1 of ten Digitized by Google DEPARTEMENT VAN JUSTITIE. «1 boogstc 2 Substituut-Officiers, 1 Griffier en 1 6ubstltuut-GrtflW. Dcregts- niagt dezer rcgtbank strekt zich uit tot dat gedeelte der provincie Holland , binnen hetwelk het hof niet is gevestigd. Zij oordeelt in het eerste en laatste ressort, met uitzondering der zaken, aan den Hoogen Raad opgedragen , over alle misdrijven , waartegen eene lyf- of onteerende straf is bedreigd, en waarvan de Officieren bij de Arron- dissements-regtbanken binnen haar ressort bevoegd zijn tot de vervol- ging , volgens de bepalingen van het wetboek van strafvordering. Ia hooger beroep oordeelt zij over de daarvoor vatbare vonnissen in cor • rcctioncle zaken bij do ArrondissemcnU-rcgtbanken , binnen haar regts* gebied gewezen. De ArrondUsements-Regtbanken zijn niet allen uit een gelijk getal leden samengesteld. De Arrondisscments-regtbank van Am sterdam bestaat nit 1 President, 2 Vice-Prcsidentcn , 12 Leden, 1 Officier, 3 Substituut-Officiers , 1 Griffier en 3 Substituut-Griffiers. Die van Rotterdam: uit 1 President, 1 Vice- President, 7 Leden, 1 Officier, 2 Substituut-Officiers , 1 Griffier en 2 Substituut-Griffiers ; die van 'sGravenhagc: uit 1 President, 8 Leden, 1 Officier, 1 Substi- tuut-Officier, 1 Griffier en 1 Substituut-Griffier; die van *s Herto- genbosch, Arnhem, Middelburg, Utrecht, Leeuwar- den, Zwolle en Groningen, behoorende tot de eerste klasse , ieder uit 1 President, 4 of 5 Leden, 1 Officier, 1 Substituut-Officier, 1 Griffier en 1 Substituut-Griffier. Tot de tweede klasse behooren : Breda, Alkmaar, Hoorn, Haarlem, Leydcn, Dordrecht, Deventer, en Assen; deze bestaan uit 1 President, 3 Leden, 1 Officier, 1 Substituut-Officier, 1 Griffier en 1 Substituut-Griffier. Die van de derde klasse zijn even als die van de tweede zamengesteld , maar de Regters en Ambtenaren genieten mindere bezoldigingen ; zij zijn : Eind- hoven, Nijmegen, Zutphen, Tiel, Gorinchcm, Brielle, Zicrikzee, Goes, Amersfoort, Heerenveen, Sneek, Almelo. Winschoten enAppingedam. De Arrondissc- ments-rcglbanken zullen van den eersten aanleg kennis nemen , van alle persoonlijke , zakelijke en gemengde regtsvorderingen van allerlei aard , uitgezonderd die , welke bij de wet verklaard zyn tot de be- voegdheid van de kantongeregten , of van de provinciale hoven en den hoogen raad te behooren. Zij- nemen in het hoogste ressort kennis: 1°. van alle jurisdictie -gevallen tusschen de kantongeregten , van hun regtsgebied ; 2°. van alle personele regtsvorderingen , de waarde van f 400 in hoofdsom niet te bovengaande; 3°. van alle zakelijke regts- vorderingen, indien de waarde van het onderwerp, hetzij in hoofdsom , betzij in inkomsten, tegen vijf ten honderd berekend, niet meer be- loopt dan f 400 ; 4°. van alle regtsgedingen betrekkelijk verplaatsing van scheidteekenen , aanmatiging van gronden , hoornen , heggen , slootcn , van afleidingen en belemmering van waterloopen, alle binnen 's jaars gepleegd en van alle regtsvorderingen wegens bezitregt ; 5° van alle aan hooger beroep onderworpene vonnissen , door de Kan ton - regters gewezen. Zij wijzen in het hoogste ressort in alle personele, zakelijke en gemengde regtsvorderingen aan hooger beroep onderwor- pen , ingevallen partijen verklaard hebben van het hooger beroep af te zien. Deze bepaling is echter niet toepasselijk in zaken, die niet voor dading of rompromis vatbaar zijn , zij wijzen in correctionele zaken ; baunc vonnissen zijn aan hooger beroep onderworpen , met uitzondering Digitized by Google 58 ALGEMEEN OVERZIGT. van liet ge\al . dat tegen b^t misdrijf geenc hoogcrc straf is bedreigd dan cene geldboete van 200 guld. . zonder gevangenis of verbeurd- verklaring van et- nige von: utju'ii . te ramen < f afzonderlijk. Zij nemen rok kennis \au de vordering ter ver",oedinj van kosten en schaden ten beh(»e>e van de l>elecdigilc partij, wanneer die vorderingen geen 1ÏJ0 guld. te boven gaan, maar wanneer die vorderingen lüO guld. overschrijden , moeten /.ij bij eene afzonderlijke burgerlijke actie vervolgd worden. Zij nemen in hooger ressort kennis van de vonnissen, door de Kanton-re;; Iers in eersten aanleg, ter sake van overtredingen, rrc- wezep. Er zijn o*er het gehccle koningrijk 32 Arrondissemcnts-Uegt- banken. KlHTOntERBfiTEH. Er moeten voor elkKanlongcregt zyn : één Regter, twee of hoog- stens v ier Plaatsvervangers en één Griffier. Behalve dc w erkzaamheden aan de Kanton-regtcrs bij dc wet opgedragen , nemen zij kennis, zoo in burgerlijk als in handelszaken, zonder hooger beroep, indien de vor- dering niet meer beloopt dan 50 guld., en behoudens hooger beroep, indien zij niet meer bedraagt dan 200 guld. : 1°. van alle loutere personele reglsvordcringen ; 2°. van alle regtsvorderingen tot betaling van renten, huren en pachten ,' mitsgaders van interessen of gedeelten van inschulden , zelfs in geval de rente, dc huur, de pacht of de hoofdsom der inschuld meer dan f 200 bedraagt , mits dc regtslilel niet worde betwist. Zij zullen , insgelijks zonder hooger beroep , in- dien de invordering niet meer dan 550 guld. beloopt , en behoudens hooger beroep, tot welke som de vordering ziclr mogt uitstrekken, kennis nemen : 1°. van burgerlijke regtsvorderingen tot vergoeding van schaden, hetzij door menschen , hetzij door dieren , toegebragt aan ltfnd, houtgewas, boom-, tuin- of veldvruchten ; 2°. van zoodanig herstel aan huizen, woningen, gebouwen en pachthoeven, hetwelk volgens de wet ten laste van den nuurder valt, en 3°. van betaling van arbcidsiooncn aan werklieden , huren aan dienstboden , en het volbrengen van wederzijdsche overeenkomsten van meesters en hunne dienstboden of arbeidslieden. Zij nemen kennis van burgerlijke regts- vorderingen , ter zake van mondclingen hoon , zonder hooger beroep , indien de gevraagde betering zich blootelijk bepaalt tot eenc geldsom , C80 gulden te boven gaande en behoudens hooger beroep , tot welke uc som de gevraagde betering moge loopen , of ook in alle geval- len , waarin , nevens of in plaats van eenige geldsom , een verdere eisch tot betering mogt gedaan zijn. Zij nemen insgelijks, behoudens hooger beroep , kennis van dc regstvordcringen tot ontruiming : 1°. van huizen, gebouwen, woningen, pakhuizen, stallen, zolders en kelders, zonder onderscheid van het bedrag der huur , indien de huurder geen schriftelijk bewijs van bestaande , vernieuwde of verlengde huur te berde brengt, en in gebreke blijft het perceel te ontruimen; 2°. van pachthoeven , landerijen , tuinen cn andere gronden , mits dc huur , over net jaar berekend , of de waarde van dien , niet meer dan f 200 be- draagt. Zij nemen mede kennis van de regtsvorderingen tot ontbin- ding van huur van huizen , woningen , pakhuizen , stallen , zolders en kelders, mitsgaders van pachthoeven , landerijen , tuin- en andere gron- den , en dien ten gevolge van hunne ontruiming , ter zake van wan- betaling der huurpenningen , zonder hooger beroep , indien de huur , over het jaar berekend , niet meer dan 50 guld. , en behoudens hooger beroep , indien zij niet meer dan 200 gulden bedraagt. In alle ge- Digitized by Google DEPARTEMENT VAH JUSTITIE. vallen , welke voor dading of compromis vatbaar zfln , cn in welke par- tijen zich voor eenen Kanton-refter te hunner keuzo , doch hiunen het arrondissement, aanmelden, cn zijne beslissing inroepen, welke ook de aard van het geschil cn de waarde van het betwiste voorwerp zij. In dat geval zal de Kanton-rcgter altijd wijzen in het hoogste ressort, ten ware partijen , in zaken aan hooger beroep onderworpen , dit beroep hadden voorbehouden. De Kanton-regters vonnissen over alle over- tredingen , op welke geen hoogcre straf is gesteld dan eene gevangenis van zeven dagen of eene geldboete van 75 guld. te zamen of afzon- derlijk , zonder aanzien of die straf al dan niet gepaard gaat met de verbeurdverklaring van eeuigc voorwerpen. Hunne vonnissen zijn aan hooger beroep onderworpen , met uitzondering van het geval , dat tegen dc overtreding geen hoogere of andere straf is bedreigd , dan eene geld- boete , de som van 20 gulden niet te boven gaande ; behalve in zaken van belastingen , welke alle door de Arroudissemcnts reglbankcn worden beregt, voor zoover bij de wet niet een hooger regtcr is aangewezen. Eindelijk nemen de Kanton-regters kennis van de vordering tot ver- goeding van kosten en schaden, ten behoeve der beleedigde partij, wanneer dc vordering geen 150 guld. tc boven gaat. Gaat die vordering echter 50 guld. tc boven, dan moet zij, bij eene bijzondere actie, bij den daartoe bevoegden burgcrhjk.cn regler vervolgd worden. In zaken van overtredingen wordt het openbaar ministerie waargenomen door het hoofd van het bestuur der gemeente , binnen welke het Kanton- geregt zijne zittingen houdt. Er zijn over het gcheclc koningrijk 140 kantongeregtcn. DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN. liet hoofd van het Departement van BinnenlantUche Zaken is een Minister. De werkzaamheden van dit Ministerie strekken zich uit over het binnenlandsch bestuurder provinciën, voor zooverre dit bestuur niet betreft onderwerpen , tot andere Min isterieé'le departementen bchoorendc ; de uitvoering der besluiten van Zijne Majesteit, nopens de aanstelling van leden van burgerlijke kollcgicn cn ambtenaren van het plaatselijk bestuur, dc plaatselijke belangen en comptabiliteit; de grensscheidingen d e r p r o v i n c i ën en der gemeenten; de maten cn g e w i g t e n ; dc schouw- burgen; dc strandvonder ij ën; het kopijregt; dc water- staat; de nationale militie; dc schutterijen; het a r na- wezen; de gestichten van liefdadigheid; de gevan- genissen; het hooger, het middelbaar, cn het lager onderwijs; de wetenschappen, letterkunde en schoono k u n s l e n ; den landbouw; de groote en kleine vissche- r ij ë n ; den koophandel; de scheepvaart; de genees- kundige staatsregeling, de Nederlandschc staats- courant en de a I g e m e c n c 1 a n d s d r u k k e r ij. Hel Binnen la ndxch Bestuur van elke provincie wordt gevoerd door eenen Gouverneur en gedeputeerden uit de Provin- ciale Sta tcu. De Provinciale Staten worden uit de ridder- schap, de steden en den lande lij ken stand genomen; be- noemende de Ridderschap bare leden ; de Raad in de steden dc zijne, en «ir kiezers in dc kicsdistrikten ten platten lande, uit cn voor den lan- delijkcn stand, de hunne. Elke stand kiest een gelijk getal vertegenwoor- digers. di« vervolgens uil hun midden een kollegin van cenigc leden *4 ALGEMEEN OVERZIGT. aanstellen, welke voortdurend zitting houden, en Gedeputeerde ' Staten worden genoemd. Aan dit kollcgie wordt opgedragen alles, wat tot het dagclijksche beheer der zaken , en de uitvoering der alge- nieene wetten betrekking heeft. In de provincie Holland zijn echter , uit hoofde van hare uitgestrektheid en bevolking , twee Gouverneurs , alsmede twee kollegiën van Gedeputeerde Staten , één over Z u i d- en één over Noord - Holland. De kiezers worden ten platten lande door stemgeregtigden benoemd , en zijn tol deze betrekking ver- kiesbaar Nederlanders , ingezetenen der provincie, wanneer zij , over de 23 jaren oud zijnde, eene zekere som in de jaarlijksche belasting dragen. De provinciën z\jn verdeeld in steden en plattelandsgemeen- ten , uitgezonderd F r i e sl a n d, dat in steden en grietenijen verdeeld is, terwijl in Gelderland, Noord-Braband en Zeeland eenige plattelands-gemeenten tot één distrikt zijn verecnigd , aan het hoofd van welke distrikten zich kommissarissen bevinden. De Plaatse- lijke Besturen zijn samengesteld in de steden uit: 1 Burgemees- ter, 2 , 5 of 4 Wethouders en een zeker getal Leden van den Raad, geëvenredigd aan de grootte der bevolking , benevens 1 Secretaris j in degemeentcn ten platten lande uit 1 Burgemees- ter, 2 Assessoren,en een zeker getal Leden van den Raad, geëvenredigd aan de grootte der bevolking , benevens 1 Secretaris. Mates eb Gewiotefi. Bij het Ministerie van Binnenlandsche Zaken is een Adviseur voord* taken der maten en gewigten. Voor de maten en ge wigten, ▼an welke er vroeger bijna even zoo veel onderscheidene soorten bestonden , als er landstreken , steden en dorpen in het koningrijk waren , is ingevolge de wet van 21 Augustus 1810 een tiendcelig stelsel aan- genomen , waarvoor bij besluit van 29 Maart 1817 de benamingen vastgesteld werden. In dit stelsel slaan alle lengte-, oppervlakte- en inhoudsmaten , alsmede de gewigten , in een tiendeelig verband tot elkander. Het heeft tot grond-eenheid de lengte' van het tienmil- lioenstc gedeelte van den meridiaanboog der aarde , lusschen den pool en den equator, en dus het vecrtigmillioenste gedeelte van den geheclcn om- trek der aarde, welke lengte, de Nede r 1 an d s c h e elle (meter) genoemd, door ons tot eenheid voor de gewone lengte -maten aango. nomen is. Hare onderdeden zijn palmen , duimen en strepen. Zoodat de elle in 10 palmen , de palm in 10 duimen en de duim in 10 stre- pen verdeeld wordt. De systematische benamingen dezer onderdeden zijn : decimeter t centimeter en milt met er. Het tienvoud der elle wordt roede (decameter) genaamd , terwijl eene lengte van 1000 ellen , welke bij geographische of afstandmaten tot eenheid aangenomen is , den naam van m ij 1 (kilometer) draagt. Voor de vlaktematen wordt de vierkante roede tot eenheid ge- nomen ; eene hoeveelheid dus van 100 vierkante ellen is eene ore, de grond-eenheid der landmaten ; dragende de hoeveelheid van 100 vierkante roeden , zijnde dus 10,000 vierkante ellen , den naam van bunder (hectare). Eene vierkante elle is 100 vierkante palmen; een vierkante palm 100 vierkante duimen, en een vierkante duim 100 vierkante strepen. Voor de inhoudsmaten is de kubiek elle tot eenheid aange- nomen , welke levens onder de benaming van wisse (stère) lot eenheid voor brandhoutmaat slrckl. Een kubiek elle is 1000 kubiek pal- Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNBNLANDSCHE ZAKEN. 38 me ii; een kubiek palm 1000 kubiok duimen, en een kubiek duim 1000 kubiek strepen. De inhoudsmaten onderscheiden zich in die voor drooge en in die voor natte u-aren vuur l>eide soorten is de k u bi c k pal in (kubieke decimeter), de aangenomen eenheid ; bij de droogt* Maren naglans heeft deze maat den naam van kop (liter) } en bij natte Maren dien van kan (liter) verkregen. De kop wordt in tien maatjes verdeeld. Voorts bevat één schepel 10 k o p , en één mudde 100 kop, terwijl daarenboven aan eene hoeveelheid van 30 in u d d c n den naam van last gegeven is. De kan heeft 10 maatjes en het maatje 10 vingerhoeden, en eene hoeveelheid van 100 kannen maakt een rat uit. Ten einde de gewigtcn insgelijks mei de aangenomen grondeenheid van het stelsel in verband te brengen , is men op het denkbeeld geko- men, om het gewigt in het luchtledige van eene kubiek palm zui- ver gedistelecrd en tot den grooUlen graad van digthcid gebragt Ma- ter, tot eenheid der gewigten, bij ons den naam van pond dragen- de, te doen strekken, liet duizendste gedeelte, zijnde dus het gewigt van een kubiek duim van zoodanig water, is onder de benaming van uigtje (gramme) lal geM igtsr-cenhcid bij kostbare waren aangenomen. Het jtond beslaat uit 10 onsen, en eik ons uit 10 lood en. Het vig/je , of tiende deel van een lood wordt weder in 10 korrels verdeeld. Tot meerder duidelijkheid laten wij hier volgen : Een algemeen overzigt ran het Tiendeelig .Vaten- en Gewigtstelsel. BENAMINGEN. MATE N. Nederland- Systhemali WAARDE. sche. sche. ArSTA^DSHATW. Eenheid. Mijl. Kilometer. 1000 ellen. lloede. Decimeter. 10 . Eenheid. Elle. Meter. 1 « Palm. Déeimeter. Een tiende elle. Onderdeelcn. ] Duim. Centimeter. Een honderdsleell. Lasdiateh. Streep. Milimeier. Een duizendste ell. Eenheid. Bunder. Hectare. 1 0,000 \ierk.cllcn. Vierk.roed. Are. 1C0 vierk. » Oppervlakte mate*. Eenheid. Yicrk. elle. Vierk. meter 1 vierk. elle. of centiare. » palm. Vierk. deci- Een honderdste meter. vierkante elle. Onderdeelcn. < • duim. Vierk. centi- Een duizendste meter. vierkante elle. » streep. Vierk. mili- i Eentieiiduizend- meler. | ste vierk. clle._ 86 ALGEMEEN OVERZIGT. BENAMINGEN. MATEN. Nedcrland- schc. j f In het groot. Eenheid. Kubiek elle. ln het klein. Eenheid Kubiek palm. » duim. 1 K M Onderdeden. ' • streep. H < Voor brandhout. l Eenheid. Wisse. Voor natte waren O Vat. O M Eenheid. Kan. K Ondcrdeelen. Maatje. Vingerhoed. Voor drooge waren. Last. Muddc. Schepel. Eenheid. Kop. * Onderdeel. Maatje. Sijstheniati- \V AARDE. Kub. Kub.decimct. Kub. centi- meter. Kub. milime- ter. Stère. Hectoliter. Liter. Deciliter. Centilitcr. Hectoliter. Décaliter. Liter. Deciliter. 1 Kubieke elle. 1 Duiz. kub. » Een milioenste kubiek elle. Een duiz. niili- üeiisle kub. elle. elle. 100 kan. 1 kan. Een tiende kan. Een honderdste kan. Drie duizend kop. Honderd kop. Tien » Een » Een tiende kop Por.d. Om Eenheid. Onderdeden. { "öod « Voor kostbare waren. Eenheid. Onderdeel. Wigtje. Korrel. Kilogramme. Hectogramm. Décagramme. Gramme. Décigrammc. Een pond. Een tiende pond. Een honderdste Een duizendste pond. Een tienduizend- ste pond. Schouwburgen. Hoewel de schouwburgen ook tot de attributen van den Minister van Binncnlandschc zaken gerekend worden , zijh er echter gecne in de Nï- dehlasdeh , die aan het rijk behooren. Alle zijn stedelijke inrigtingen of partikulicre ondernemingen. Dc policie over de schouwburgen is opgedragen aan dc stedelijke besturen, onder het hooger loezigt van den Gouverneur der pro\incic. ( Digitized by Goógle DEPARTEMENT VAM B1NNENLAHD6CHE 1AKEX 37 Strand vokdebu. liet beheer der Strandvonderij is in de provinciën Holland en Zeeland, welke tc dien opzigte in ressorten verdeeld zijn , alsmede op het eiland S c h i c r in o n n i k o o g , aan 0 j> p e r s l r a u d v o n- d e r s opgedragen ; maar in bet overige der provincie Friesland, aan de stedelijke besturen en aan de hoofden der grietenij- besturen van de aan xec gelegene steden en grietenijen , en in dc provincie Gro- ningen aan de hoofden der gemeente-besturen der zeedorpen. Daar, waar de Gouverneurs zulks noodig achten, worden er nog Substituut- Strandvonders aangesteld. Dc Opper-Strandronders en Sttbttituut- Strandvonders , of, waar deze beambten niet beslaan , de gemeente-be- sturen , zijn belast met de redding en berging van schepen , die , bij afwezigheid van schipper, bevelhebber of eigenaar, op de tot hun res- sort behoorende kusten stranden of breken ; alsmede van de goederen , die aldaar , in dusdanig een geval, opgevischt worden. Wanneer echter de strandgoederen aan wal komen , in tegenwoordigheid van den schipper , of anderen bevelhebber, of van den eigenaar der lading of geconsigneerde, zullen de beambten der strandvonderij zich zoodra mogelijk als zoodanig doen kennen, en hunne diensten tol hulp en redding aanbieden. Ook zijn zij verpligt, om, overal, bij en na eencn storm , de stranden in hun ressort gade te slaan, of te doen gadeslaan, en, door, alle dc ter hun- ner beschikking staande middelen , te zorgen , dat al wat verlaten aan het strand komt, of in zee gevischt wordt, onder hun beheer gesteld worde ; almede moeten zij waken tegen alle vervreemding van zoo- danige goederen , ten welken einde zij , des noods , de hulp en bijsland der plaatselijke besturen zullen kunnen inroepen. Daar, ingeval van schipbreuk , bet redden van menseheu de eerste van alle verpligtiugcu is, zoo zijn de beambten der strandvonderij gehouden, vooral te zor- gen , dal de daartoe aan te wenden pogingeu van dc redding-maatschap- pijen . door dc bemocijemssen der strandvonderij , in geencn deelc wor- den belemmerd en zelfs om die pogingen , wanneer net noodig mogt zijn, zoo veel mogelijk te ondersteunen. Tevens zijn zij gehouden «tipt in acht te nemen dc vcrpligtingen , aan beu opgelegd bij de ver- ordeningen op het stuk der quarantaine. Het R e q t tak K o P IJ. liet rtyt ran kopij of kopiëren door den druk is, voor oorspronke- lijke letter- en kunstwerken , het uitsluitend regt van diegenen , welke daarvan auteurs zijn , of hunne regtverkrijgenden , om hunne oor- spronkelijke letter- en kunstwerken , geheel of gedeeltelijk , verkort of verkleind , zonder ouderscheid van vorm of inkleeding , in êcne of meer- dere talen . met of zonder hulp der graveer- of cenigc andere tus- scbenkouicnde kunst , door den druk gemeen te maken , te verkoopen en te doen verkoopen. Het kopijregt van vertalingen van een bui- tenlands in het licht gekomen oorspronkelijk letterwerk is bet uitsluitend regt van vertalers of hunne regtverkrijgenden , om hunne vertalingen genoemd letterwerk door den druk gemeen te maken , te verkoopen en te doen verkoopen. — Het kopijregt duurt niet langer voort , dan Uintig jaren na den dood van deu auteur of vertaler. Alle inbreuk op Hel kopijregt , hetzij bij cene eerste uitgave van cenig nog niet gedrukt boek- of kunstwerk , hetzij bij herdruk van hetgene reeds in druk was, wordt als nadruk aangemerkt. »8 ALGEMEEN 0VERZ1GT. Eveneens wordt als nadruk taschonwd het invoeren , verspreiden of verkoopen van buiten het koningrijk nagedrukte oorspronkelijke letter- en kunstwerken of vertalingen , waarvan men hier te lande liet kopijregt bezit. — Ouder deze bepalingen is niet begrepen het geheel of gedeeltelijk in druk uitgeven van de Gricksehe en Ronicin- schc aurtores classici, immers voor zooveel den tekst aangaat; voort» bijbels , testamenten , eateehismussen . psalm-, kerk-, en schoolboeken ; mitsgaders alle gewone tijdwijzers en almanakken , zonder dat nogtans door deze uilzondering eenige verandering wordt gemaakt in privile- giën of oetrooijen , welke omtrent gemelde voorwerpen reeds mogten bestaan, en waarvan de termijn nog niet is verstreken. Ook blijft het vrij en onverlet, om in tijdschriften, door middel van uittreksels en beoordcclingen, den aard en de waarde van in druk uitkomend letter- en kunstwerken aan het publiek te doen kennen. — Om het kopijregt te kunnen doen gelden moet alle uitkomend letter- en drukwerk , bij iedere soort van uitgave , zoowel bij eenen eersten druk als bij herdruk , aan de navolgende vcrciscliten voldoen , te weten : dat het werk gedrukt zij op ecne Nederlandschc drukkerij ; dat het werk eenen Ne- derlandschen uitgever hebbe, en diens naam , of alleen , of vcreenigd met dien eens builenlandschen medeuitgevers , op den titel , of, bij jrebrek van titel , waar dit voegzaamst is , gedrukt zij , met aanwijzing ïijner woonplaats en van den tijd der uitgave; dat van elk werk, vóór of gelijktijdig met de uitgave, door den uitgever drie exemplaren, waarvan één door hem op den titel, of, bij gebrek van titel , op de voor- xijde , eigenhandig moet worden geteekend , met bijvoeging der dagteeke- ning en van cene schriftelijke verklaring van eenen Nederlandschen druk- ker , met eigeuhandigen naam , plaatsen dagteekening, dat het werk bij hem gedrukt is, moeten overgegeven worden , tegen recu , aan het gemeen- tebestuur zijner woonplaats, hetwelk dadelijk een en ander aan het departement van fiinnenlandsche zaken verzendt. Wat En staat. Voor het Departement ran den Waterstaat en der publieke u-erken , dal vroeger op zich zelf stond, is aan den Minister van Binnculaud- sche zaken een Raad - Adviseur toegevoegd. Het eigenlijke corps van den Waterstaat en der publieke werken bestaat thans uit : twee Inspecteurs; een Hoofd-Ingenicur over elke provincie , alsmede een II oofd - Ingenieur voor de alge- meen e dienst; verder uit onderscheidene gewone Ingenieurs, Aspirant-Ingenieurs en vaste Conducteur s. Tot hunne attributen behooren : de rivieren . de rivier- en zeewalerkccreiidc wer- ken , de polders , de droogmakerijen , de verveeningen , de wegen , de vaarten, de rijksgebouwen en dergelijk zaken. Voor deze dienst is Oud-Nederland verdeeld in : twee provisionele districten of inspectiën. Het eerste bestaat uil : de prov. N o o r d - B r a b a n d , Gelderland, O v e r ij s s e 1 , Groningen en Drenthe. Het tweede bevat : de prov. Holland, Friesland, Zeeland cn Utrecht. De voordeden , welke de nabijheid van de Noordzee cn de rivieren, die ons land doorstroomen, den ingezetenen aanbieden, worden eenigcr- inate opgewogen door de kostbaarheid , die zulks voor de daaraan pa- lende provinciën veroorzaakt, endoor de groote geldsommen, die moeten .-aangewend worden, om, op onderscheidene plaatsen, de laaflliggoudc landen tegen overstrooming te beschutten. Digitized by Google DEPARTEMENT VAN B1NNENLANDSCHE ZAKEN. K9" D« zecdirincn , dia men langs de kusten van Holland en Zeeland vindt, verstrekken wel tot natuurlijke dijken tegen het geweld der zee, maar op sommige plaatsen zijn zij , door de veelvuldige westelijke en noord- westelijke winden , die het zeevater zeer hoog tegen de duinen opdrijven , en ze op eene verschrikkelijke wijze beuken . aanmerkelijk afgeno- men ; terwijl zij op sommige plaatsen verkruijen , op andere reed* niet meer het geweld der zee hehhen kunnen wederstaan , en door dijken vervangen zijn , zoo als bjj W es t k a p e 1 1 e in Z c c 1 a n d. Ook waren de ten Noorden van de Zuiderzee gelegen eilanden Te x c 1 , V 1 i eland . T e r» c hel ling , Ame 1 and , Se h i er m o n- uikoog, Rottum enz., vermoedelijk eenmaal onderling met el- kander, alsmede aan de zuid r. ij de met dc vaste kust van Holland, Friesland en Groningen, vercenigd ; zijnde naderhand door inbraken der zee van het vaste land gescheiden en in eilanden her- schapen ; tcrw ijl tevens dc Z u i d e r z e e en de D o 1 1 a r d daar- door ontstaan zijn. De Neukhlardei zijn te allen tijde geweldig door dc Noordweste- lijke stormen en de zware vloeden, die deze gemeenlijk vergezelden, geteisterd geworden. Hierdoor en door de lage ligging zijn onder- scheidene streken aan gedurige overstroomingen van de zee bloot gesteld , vooral loopt men ook gevaar van overstroom in gen bij- ijsgang of krnijing van het ijs op de rivieren, iuzonderheid in (i e 1- (Ierland, Noor d-h raband en Holland, voor den T i c 1 e r- waard, den Bom m e I c r w a a r d , dc Betuwe, het Land tusscheu Maas en Waal, Maasland, het Land van Iicusdc n , bet L andvan Alten acn den Alblasscrwaard, uithoofde der kronkeliugen , verzandingen en andere beletselen in de bedding der rivieren , waardoor zich zoo ligt stoppingen of ijsdam- men opdoen. Door de weinig merkbare helling op sommige punten , ontstaat ook eene te geringe werking in den stroom , hoe trolsch , prachtvol en hevig die ook schijuc . en daardoor kunnen alsdan de af- komende srliolsen niet zoo gemakkelijk gelost worden. De oudste vloed, van welken wij vinden gewag gemaakt, ij de Cimhrischc vloed, die, omtrent derdehalve eeuw vóór J. C. ge- boorte, vooral op dc Decnsche en Noordsche kusten, gewoed heeft. Volgens sommigen zoude Engeland toen van hel vaste land afgescheurd en dc Drcntschc busscben ncdcrgeveld zijn. Voorts spreekt dc geschiedenis van den watervloed van het jaar 565 , waarvan ons echter geenc omstandigheden bekend zijn ; alleen vindt men geboekt, dat hij zeer verschrikkelijk geweest is. Bij den watervloed van JJ70 , welke, even als die van ülÖ ,' inzon- derheid Friesland teisterde, zoude, naar men wil, het lustslot A s y- lum, in het jaar 445$ door Bicholu Ulfo gebouwd, verzonken, en het lustslot van dc Fiiesche Koningen op het Roode Klif in- grstort zijn. Üp den Ü6 December van hel jaar 8.>5 werd de zee door eene» geweldigen storm zoo hevig tegen dc kusten aangedreven , «lat de ri- vieren hoven male hoog zwollen, vele binnenlanden overstroomden, gehcelc bosschen ontwortelden en wel 20,000 menschen het leven deden verliezen. Door eenen watervloed van 8J57 of 860 moet, naar men wil . de W ij n bij Katw ijk verstopt geraakt zijn, en het water van Wijk hij Duurstede af eenen nieuwen loop door de Lek bekomen hebben. Digitized by Google 60 ALGEMEEN OVERZIGT. Door den Allerheiligenvloed van 1170 cn een aantal Volgende ovcr- «troomingen , hadden Y 1 a a n d e r e n , Z e e 1 a n d ,11 o 1 1 a n d en F r i c s- land geweldig veel te lijden. Verscheidene plaatsen, die te voren slechts door kreken gescheiden waren , kregen geheelc zee armen tus- schen heide. Hel land tusschen Mcdcmnlik, Stavoren en de eilanden ten Noorden der Zuiderzee verdronk, zoodat daardoor dc Zuiderzee ontstond. Men wil zelfs, dat de vloed voor de muren van Utrecht gestaan, en men voor de «allen dier stad zeevisch gevangen hehhe. Door den kersvloed Tan het jaar 1277 en later invallende vloeden werden 33 dorpen van Groningerland en Oost-Friesland alsmede het stadje Torum bedolven, zoodat aldaar dc Do 11 art ontstond. Door den watervloed van 16 November 1377 , die aan de gehcele kust van Friesland grootc schade veroorzaakte, werd ook Hol- land maar vooral Zeeland zwaar bezocht. De dijken bezweken in dc nabijheid van Biervliet en het land in den omtrek dier stad ging verloren (1). Door den vcrschi ikkclijken st. Elizabeths vloed van 18 November 1421 verdronken er in Zu i d-H o 1 1 a n d 72 dorpen , van welke er 34 nimmer weder zijn te voorschijn gekomen, zijnde daardoor dc Biesbosch ontstaan, en Dordrecht van het vasteland afgescheurd. Dc watervloed van 3 November 1330 trof voornamelijk Zeeland , in welk gewest tusschen deHontcen Hinkelingc alles geheel onderliep, waardoor honderden Zeeuwen , die voorheen rijk waren geweest, zich tot den bedelstaf gebragt zagen. Menigvuldige overstroomingen , inzonderheid van dc jaren 1533 , 1370, 1373, 1623, 1673, 1682 enz. zouden wij hierbij nog kunnen vermelden. Onder dc stormvloeden van latertijd zijn die van 14 cn 15 November 1773 en van 4 en 3 Fcbmarij 1823 berucht , van welke de laatste het water hooger , dan immer te voren bekend was, deed opstijgen. Aangezien dc duinen de natuurlijke grenzen der Noordzee uitma- ken , moet het land , op die plaatsen , waar zij zwak of in het ge- heel niet aanwezig zijn, door dijken , tegen de zee beschermd worden, zoo als ook dc rivieren dcor dijken binnen hunne bedding moeten gehouden worden. Dc dijken worden alzoo doorgaans in twee soorten onder- scheiden , namelijk , in z c e d ij k c n en r i v i c r d ij k e n , zijnde onder den algcmeeuen naam van buitend ij ken beide begrepen. Onder de z e c d ij k c n heeft men drooge en natte d ij ken. Drooge dijken worden die gcheetcn, welke door de dagelijksche zeevloeden niet bcspoeld worden, en natte dijken die, welke door gemelde vloeden bevochtigd worden. Deze dijken , vooral dc later aangelegde hebben eene langzame glooijing cn werden voorheen door palen bezet, om den slag der golven te breken ; daar men echter , iu het begin der vorige eeuw , ontdekte , dat de palen door zekeren worm doorgevreten* ( i ) Leien.waardig, omtront de waterTlordcn , die Zeeland geteisterd hebben , is de, in de N.euwe werken ren bel Zeeuwse h* g e n o o t , c h . p y a n kun. ten en wetenschappen opgcnnmeit rrrliand> lutg nu omrii lioo ;st rerdienstclijkm medearbeider, den geleerden J. ab 1'Tnr.riiT UnsssRuitin. getiteld; de prorintia Zeeland, in hare aloude gesteldheid, cn geregelde vorming b e- • ckouwd bl, uo - i3o, Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BI N\E N L A N DfiCIIE ZAKEN. «1 werden , stelden Pieter Straat en Pieter va* der Dkurb een ander middel voor. Stevige rijsharnien worden met paaltjes op dc beneden sijdc van de builciiglooijing de* dijks bevestigd, zoo ver die door den vloed wordt bedekt , waarna tussrhcn die paaltjes zware stukken steen ( meest Doornikseben ) , zoo veel mogelijk in een gesloten , gelegd worden. Andere middelen in den laatsten tijd beproefd, gelijk bet spijkeren van zinkplaten op paaltjes, bet bekleeden van den voet des dijks met iricensliiitetide gebakken stecnen , schijnen tegen den he- vigen waterslag minder bestand te zijn bevonden , en alzoo minder a.io liet oogmerk te voldoen , dan dc uitvinding der zoogenaamde zinkstukken , bij bel niet zeldzame wegzakken van den oever , on- middellijk aan den voet des dijks ; door welk laatste middel meermalen de grond behouden is , dien men zonder dat aan de zee zou hebben moeten prijs geven (1). Voor zoodanige dijken , die nu en dan door bet water bespoeld worden , bezigt men echter meer algemeen vier- kante , wel begroeide sluitzodcn. Ook geeft men , waar zulks noo- dig is, door bekramming met rijs en riet of met stroo, dc behoorlijke vastheid aan de glooijing. Aan de rivierdijken worden onderscheidene benamingen gegeven , al naar den aard van hunne ligging , zamcnstelling en doel. — Zoo dragen de rivierdijken, die onmiddellijk tegen dc rivier aanliggen en alzoo het eerste geweld van bet water hebben door te staan , den naam van band ij ken, en die gedeelten , waar de rivier kort langs stroomt, worden met den naam van schoor- of schaar dijk bestempeld; terwijl die gedeelten , welke aan doorkwel- bng van rivierwater onderhevig zijn, k wc I d ij k e n genoemd worden. — De d ij k e n of liever de kaden, binnen zoodanige k w c I d ij k e u meestal op geringen afstand gelegd , en dienende om bet doorgekwelde water op te vangen , worden k w e 1 k a d e n , zeldzamer en minder juist, k weid ij ken genoemd. Binnendijken zijn die , welke door voor- bedijking, of later buitenwaarts gelegen dijken, van het water bevrijd zijn, of het niet meer behoeven af te wenden; echter kunnen deze nog bestemd zijn tot nooddijken of om binnenwateren te keeren , en even zoo worden de dijken, door zoodanige voorbeAijkingeu van dezeevloeden bevrijd, Teeltijds b i n nen-zecdij ken genoemd. S 1 a p c r d ij k c n noemt men mede de zoodanige, die achter dc bandijken liggen, en als het ware slapen , zoo lang dc band ijk niet doorgebroken is. Inlaagdijken zijn 4e zulke , die bij voorraad tegen een in gevaar verkeerend vak buiten- dijk zijn aangelegd . en bestemd , om , in geval zoodanig aangevallen dijkvak bezwijken mogt , alsdan terstond in diens plaats lot waterkee- ring te kunnen dienen. Men geeft dezen na«m ook veel aan dijken , die gelegd worden aan de binnenzijde van kolken , waaijen of wielen , door dijkbreuken veroorzaakt. Uitlaagdijken zijn die , welke bui- tenwaarts om zoodanige kolken gelegd worden. — Kanaaldijken, rijn dezulke, die langs kanalen zyn aangelegd. Zij k unnen bestemd rijn, om water te keeren, of om tot trek- en jaagpaden te dienen, of «ndelijk alleen , om op het doelmatigst uitgegraven specie te bergen. Lei dij ken noemt men ook wel die , welke langs kanalen aangelegd, of door moerige en drassige velden opgeworpen zijn , doch meer bijzonder (») Otot de Taderlaodeche teeweeringen »el men niet «onder rrncht raadplegen **« UaaMk. werk ?an den Hoofd-lngenieur A. Calavd , getiteld: Handleiding «•I 4e kennis der dijkabonw- en te e w e r i n g k u n de. m ALGE W EEN OVERZIGT dezulke , door welke aan het water , door overlaten afstroomende , eene bepaalde rigling gegeven wordt. — Deze dijke n dragen dan wel eens den iKiam van ovcrlaatsdijken; echter is drzc laatste naam meer toepasselijk op dijken , die bi j hoog oppcrwatcr tot overloop bestemd zijn. — Wier dij ken zijn zoodanige, die uit zoogenaamd lis- wier zijn zamengesteld. — S e h e n k e 1 d i j k e n ol o p d ij k e n noemt men die , welke tot aansluiting of verceniging van twee andere dijken gelegd worden , zoodat daardoor een polder ontstaat. De be- naming z o m e r d ij k e n wordt gegeven aan d ij k c n , welker be- stemming alleen is , om het zomerwater zoowel van de zee als van de rivieren te keeren ; wordende echter aan deze dijken meer den naam van zomerkaden gegeven. Nood d ij ken zijn die dijken , welke slechts voor eenen korten tijd dienen moeten. Spierdij- ken of z w a a r d d ij k e n zijn dezulke . w ier buiten beloop , des win- ters gewoonlijk, met beslagwcrkcn wordt voorzien. Ook bestaan er nog Tui nd ij ken, zijnde die op welker buitenbeloop een tuin gesteld is , tusschen welken en den kruin de ruimte met hopzakken stroo of andere materialen opgevuld wordt. Onder de Ncderlaudsehe dijken verdienen vooral vermelding de Wcstkapclschcdijk; dc Honds- bos s c li c ; de W e s t f r i c s c h e zeedijk; de R ij n l a u d s c h c Slaper d ij k; dc d ij ken bch oorend c tot d e d i g 1 1 n g van den Merk en Dintcl en den Steen berg schen vliet, in Nnord-BrabandjdcGroningerOostcrdijken, met het Punt van Reide; en, onder meerdere , dc Koud u- mcr- cn Surigcr-slaperdijkcn, in Friesland; enz. Het Koningrijk der Nederland*:* wordt door vijf hoofdrivieren en vele mindere wateren doorstroomd , welke den binnen- en buitenTand- schen handel , vooral op Duitschlaud , Frankrijk en België , zeer veel bevoordeelen. Dc voornaamste rivieren in Nederland zijn: dc Rijn, dc Maas, ■de Schelde, de IJ s s c 1 en de Hun se. Behalve deze voorname en zeer vele mindere rivieren, heeft men in Nederland nog eene menigte ka- nalen, vaarten, meren cn andere binnenwateren. Zelfs vele steden zijn rijkelijk van grachten voorzien, hetgeen zoowel aan den reiziger, als aan den handelaar groot gemak verschaft. De merkwaar- digste kanalen zijn: dc Zuidwillemsvaart; het Noord- Hol- land sehc kanaal; bet Voorn sche kanaal; het kanaal van Katwijk; het Zedcrik kanaal; het kanaal van Slee» nenliock; het Kanaal van Neuzen; de Willemsvaart; dc D cdcni svaart, het Win scho t erdicp ; het Damster- diep enz. Onder de overige wateren zijn dc voornaamste: dc Zuiderzcej liet IJ; het Haarlemmermeer; dc Dollar t; dc Lauwer- zee én verdere groote Friesche meren; de B i e sbo sch enz. In vroe- gere tijden was Nederland echter nog veel waterrijker , dan thans ; want in dc 1 15de , 16oe en 17de eeuwen zijn er alleen in Noord - Holland drieën veertig cn in Zuid-Holland veertig nieren drooggemaakt, die te zamen eene oppervlakte van ruim 64.000 bunders uilmaken. In Groningen, waar de voornaamste meren zijn: het Lcckstcrmcer; het Z u i d 1 a a r d e r m c c r cn het S c h i 1 d m c c r , heeft men in 1018 liet Sappcinccr afgetapt , hetwelk ook het Duivel sm eer gcheeten werd , van wege het geraas des water , dat mecrendeels 16 , l f , 12 cn op dc waadbaars! c plaatsen 7 voet diep was. Andere meren , als hot Huningamcer, het Hockmansmcer heeft de hand des tijds , Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHK ZAKEN. 65 door de kunst geholpen , in die provincie uitgedroogd , en , even als het Sappe meer, ten minste grootendecls , in graan- en weilanden her- schapen. Poldert rijn die landerijen. welke, wegens hare lage ligging of aanslijking uit zee of rivieren , van dijken omgeven zijn. Sommige dezer polders ontlasten hij ebgetij het overtollige water door kanalen en sluizen ; bij andere , die zelfs nog lager liggen dan de waterstand der rivieren of der zee hij ebbe , wordt het water met vijzel-, schroef- of scheprad- watermolens , die door den wind gedreven worden , uitgcmalen en in vaarten afgeleid , waaruit het vervolgens langs uitwateringssluizen , in de zee , in de rivieren of in binnenwateren gestort wordt. — Onder deze laatste polders worden ook de d roo g in a ke r ij e n begrepen. l)e voornaamste dezer droogmakerijen zijn : de Z ij p c , de Beemstc r, de Schermer, de Purmcr, en de Zuid plas. In de provincie Groningen bestaan er eene menigte polders , sedert vele ecuwen gemaakt van dc aanslijkingen uit den Dollart en uit de Noordzee, vooral in de 16. 17 en 18 eeuw. In deze eeuw zijn uit den Dollart nog geboren de Finsterwoldcr polder, en uit de Noordzee dc Noord- polder en dc Uithuizerpolder (1). Hetzelfde heeft ook in andere provinciën plaats gehad , onder andere in Noord - Rraband, welks westelijk gedeelte meest uit ingedijkte slibben bestaat, zijnde de oudste nog aldaar aanwezige polder , Oud-Croniwiel, bij Steen- bergen, reeds in het jaar 1565 ingedijkt. Nationale Militie. Het grondgebied van het Koningrijk der Nederlanden is , met betrek- king tot dc ■} at tonale Mi fit ie , verdeeld in Militie-Kantons, elk , zooveel mogelijk, bevattende acht- tot twaalfduizend zielen. In iedere provincie zijn , naarmate van de meerdere of mindere uitgestrektheid , één of meer M ili t i e-K o m in is sar is s en aangesteld, welke, als zoo- danig, den rang hebben van Luitenant-Kolonel, ten ware zij te voren eeneu hongeren militairen rang hadden bekleed. Aan elk der Militie- Kommissarissen wordt, in de provinciën, waar zich meer dan één bevindt, door den Gouverneur . aan wien dc zorg \oor al wat in zijne provincie tol het werk der Nationale Militie betrekking heelt, is opgedragen , - voor elke ligting , een bepaald ressort, bestaande uiteen zeker aantal Militie-Kantons , tot uitoefening zijner werkzaamheden aangewezen. 'volgc de bestaande wetten op dc ]\alionale Militie , heeft er jaarlijks eene oproeping, loting en indienststciling van eene nieuwe klasse van Mililiens plaats. Ieder Nederlander, welke op den 1 Janua- rij van hei jaar, waarin de loting geschiedt, zijn negentiende jaar is ingetreden en zijn drie en tw intigste nog niet heeft volhragt , is verpligt daaraan deel te nemen , indien bij niet in een der termen van vrijstel- ling valt , die by de wet voorzien zijn , of indien hij niet door het trekken van een hoog norumer eene tijdelijke vrijstelling bekomt, tot dat men tot de oproeping van dat nummer overgaat. Van de natio- (O Over de polder bedijkngen in de provincie Groningen is breedvoerig geban- d'U iu Let oitmui teud« werk van ouxen meerKcp reien medearbeider Mr. II. O» Ptrrn, getiteld Het Groninger B e k 1 e m r e g t , waar n men op het register •rhter het adedeel, ia 1.33; te Groningen uitgekomen, kau «inden, dat er bijna ia b»t gebecle dijkwezen r*n die provincie behandeld i». Digitized by t^OOQle 64 ALGEMEEN 0VERZ1GT. nalc rnflittc worden voor Wn Jaar vrijgesteld : 1° de zoodanigen die den ouderdom , van twee en twintig jaar niet bereikt hebbende, kleiner zijn dan <*éii el 1570 strepen ; 2J , zij , die behebt zijn met ziekten of' gebreken , welke ben tot de dienst van bet Joopende jaar buiten staat stellen , doch waarvan de herstelling mogelijk wordt gc- acht ; 3° de eenigc broeders van allen , die met zulke ongeneeslijke ongemakken of gebreken behebt zijn , dat zij daardoor voor het buisgezin als geheel verloren moeten worden geacht ; 4° de eenigc zonen of kleinzonen , die voor hunne ouders of grootouders den kost winnen ; 5° de eenige wettige, zoons , die tevens eenige wettige kinderen zijn ; 6° de eenige ongehuwde broeders van familiën , die in het onder- houd hunner ouders, door handenarbeid, voorzien; 7° de studenten, in dc Godgeleerdheid ; 8° de kweekelingen , die zich op kosten van het rijk in het Instituut bevinden , tot opleiding voor bet onderwijs inde lagere scho- len ; 9° de zoodanigen , welke zich in 's Rijks dienst te lande of ter zee be- vinden , daaronder begrepen de kweekelingen op de militaire scholen , en bij het groote rijkshospitaal ; 10° zij, die hun beroep van de bui- tenlandsehe zeevaart maken ; 11° weduwenaren , die één of meer kinde- ren hebben , mits hunne kinderen in gecne publieke gestichten worden opgevoed; 12° zoodanige der zoons en kleinzoons van weduwen, in regten gesepareerde, gedivorecerde of sedert vier jaren door haren man verlatene vrouwen, die voor haar, door zijnen handen arbeid, den kost wint ; 13° een broeder of halfbroeder van oudcrloozc fami- liën , wanneer hij voor zijne broeders of zusters den kost wint , en hun, zonder dat, geen middel van bestaan overblijft, mits geen andere broeder deswege is vrijgesteld; 14° de oudste van twee broeders , die gelijktijdig opgeroepen worden , zonder dat een hunner reden tot vrij- slelling heeft ; 1:5° diegene mu\ tweelingen, welke het hoogste nom- mer getrokken heeft , ingeval hij , aan wien het laagste te beurt valt , geen reden tot vrijstelling heeft ; 1C" de zoodanige , wiens eenige broe- der, of eenigc halfbroeder, het zij in persoon, of door substitutie , of door plaatsvervanging, in eenen minderen rang dan van tweeden Luite- nant, bij de nationale Militie, of na eene vrijwillige veibindlenis , bij de land— of zcemagt dient, of wel voor eerstgemelde dienst is gc- designeerd en optreedt ; 17° de gearresteerden , wier zaak bij de regt- banken hangende is en niet vóór het begin der vierde zitting van den Militieraad is afgeloopen ; 18° de correctionele gedetineerden , wier detentie nog niet is geëindigd. Voor altijd worden vrijgesteld : 1° zij , die den ouderdom van 22 jaren bereikt hebbende , en alzoo het 23ste jaar ingetreden zijnde , ^ kleiner zijn dan één el i>70 strepen ; 2° zij , die zoodanig zijn misvormd , of met zoodanige ziekten of gebreken behebt, dat zij voor altijd tot de militaire dienst ongeschikt zijn; 3° de zoodanigen welke door een paspoort doen blijken , dat zij , wegens gebreken , tut de dienst van de land- of zcemagt der Nederlanden behoorlijk zijn ont- slagen ; 4° de geestelijken van alle gezindheden ; 5° de broeders van hen, die hunnen diensttijd hebben volbragl, om ligchaamsgebrcken, door die dienst bekomen , ontslagen , of wel in de dienst overleden of ge- sneuveld zijn; 6° de broeders van hen, wier plaatsvervangers hunnen diensttijd hebben volbragl ; om ligchaamsgebrcken , door de dienst bekomen , ontslagen , of wel in de dienst overleden zijn ; en 7° de zoodanigen , die , na cene vrijwillige verbindtenis bi j het leger of bij de zecmagt , in eenen minderen rang. dan dien 'van tweede Luite- nant , een met den gevorderden diensttijd bij de Nationale Militie gelijk ~~~öigitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN. 83 staand tijdvak van vijf jaren, hebben gediend. — Diegene, welke eenc ontcerendc straf hebben onderdaan, wordtin onwaardig beschouwd oin , hetzij bij (1p land- of bij de zeemagt te dienen , en kunnen oizoo niet als miliciens ingedeeld worden. De ligtinjj heft nlaals ten overslaan van den Militieraad, voor welke een ieder , die ecnigc reden van vri jstelling meent te kun- nen inbrengen , steeds in persoon moet verschijnen , wordende bij na- latigheid daarvan gebonden , gecne reden tot vrijstelling tc be- zitten en finaal voor de dienst gedesigneerd. Een ieder, die aan de oproeping tot vertrek niet voldoet, of zich moedwillig verminkt, wordt ter beschikking van het departement van oorlog gesteld. Na den afloop der werkzaamheden wordt elk jaar door net stede- lijk bestuur cene lijst openbaar gemaakt , aanduidende uit welken hoofde de vrijstellingen zijn verleend , en degenen , welke door opgaven ter kwader trouw -zijn te werk gegaan, die dan, even als hunne mede- pligtigen, met geldboeten of gevangenisstraf getuchtigd worden. SciIUTTBRlJEll. In alle gemeenten, welker bevolking, binnen den besloten kring of omtrek der gebouwen , 2,500 zielen en daarboven bedraagt, zijn $chut- ttrijen opgerigt, tot behoud der inwendige rust. Deze schutterijen dienen in tijd van ooriog en gevaar tegen de aanvallen van den vijand, fn andere gemeenten worden, in tijd van vrede, rustende schut- terijen ingesteld, welke, ingeval van oorlog, gezamenlijk met de schutterijen tot verdediging des vaderlands , dienen. Ieder ingezeten van het rijk , die op den lstcn Januari) van elk iaar zijn 25ste jaar zal zijn ingetreden, en zijn 31ste niet voleindigd zal hebben, i», daartoe opgeroepen zijnde, verpligt de schuttcrlijkc dienst uit te oefenen. üp grond der bestaande wetten , wordt vrijstelling van de dienst der schutterij , hetzij voorwaardelijk , hetzij onvoorwaardelijk, verleend aan : 1 . diegenen , welke met ziekten of gebreken behebt zijn , waardoor zij tot den wapenhandel, voor het tegenwoordige oogenblik, ofwel geheel, ongeschikt zijn; 2° hen, die kleiner zijn , dan 1 el, 570 strepen; 3° Gees- telijken van alle gezindheden ; 4° Professoren en Lectoren aan de Hoogc- seholen, Athenaea en Seminaria; 5° Studenten in de Godgeleerdheid j 6° hen, die den rang van Officier in dienst van den Staat , te lande of ter xce , hebben bekleed , en door eervol onUlag de dienst verlaten hebben , of gepensioneerd zijn , zoolang zij niet in eeucn gelijken of hoogcren rang bij de schutterij kunnen worden aangesteld ; 7° hen , die wegens veran- dering van woonplaats, eervol , in den rang van Officier , uit de schutterij «ijn ontslagen , voor zooverre zij in hunnen vorigen , of in eenen hoogc- ren rang, niet weder kunnen worden aangesteld; 8° degenen, die zich in niilitairc dienst te lande of ter zee bevinden; 9° den broeder van hem, die voor zich «elven bij de schutterij dient , niet dien verstande , dat van een gelijk getal slechts de helft , en van een ongelijk, slechts de k-leinsle helft tot de dienst zal worden opgeroepen ; strekkende deze be- paling zicli echter niet uit tot zoodanige broeders, die, om welke re- denen ook , niet meer bij huune ouders inwonen. Terwijl voorts in tijd van vrede, van de active dienst ook worden vrijgesteld: 10° zij, d«* tot de dirnst der nacht- of brandwacht en tot die der brandspui- *™ zijn aangesteld , zoo lang zij mei die werkzaamheden zijn belast ; 1T lijf- en hu isbedienden , voor welke als dienstboden de personeele belasting wordt betaald, waaronder cchlcr uiet verstaan worden werk* Digitized by Google ft<S ALGEMEEN 0VKKZ1GT. booen of zoodanige bedienden , die ter uitoefening van iemand* be- roep of bedrijf .zijn bcnoodigd; en 12" degenen, welke voortdurend uit armen kassen bedeeld, of in de armen- gestichten opgevoed en on- der houden worden. Met bepaling echter , dat zij , die onder deze dria laatste cathegoricn vallen , tot de werkelijke dienst dadelijk kunnen worden opgeroepen , indien de redeuen van vrijstelling ophouden , -waarom zij op de algcmecne en bijzondere rol tevens geplaatst, doch by de reserve zoolang worden in dienst gesteld. Zy , die eene ontee- rende straf hebben ondergaan , kunnen niet bij de schutterij worden ingedeeljL AaawEtia. Het Armwezen, is eene der zorgvuldigste bemoeyingen van bet Gou- vernement en der ingezetenen van het Komkchijk »eb Ncde&larbeh. Me- nigvuldig zijn dan ook de instellingen van weldadigheid, en men kan die gevoeglijk in drie hoofdsoorten onderscheiden als: 1° instellin- gen tot het verleenen van onderstand j 3° instellingen, welke strekken, om het getal der armen te verminderen; en 3° instellingen, die ten doel hebben om de armoede voor te komen. Onder de instellingen tot het verleenen van onderstand rangschikt men: de administratiën voor de huiszittende ar- men; de genootschappen tot ondersteuning van scha- mele armen; de co m missiën of vereenigingen tot het uitdcelen van levensmiddelen en brandstof- fen, gedurende deti winter; de genootschappen toi ondersteuning van behoeftige kraamvrouwen; de godshuizen; de gast- of ziekenhuizen; en hot fonds tot aanmoedigingen ondersteuning van de gewa- pende dienst in de Nederlanden. De Administratiën voor de huiszittewle armen zijn ten getale van 9,1568, van welke 16» in de steden. Meer dan 252,000 personen declen in de uitreiking van den onderstand. Gertactschnnpen tot ondersteuning van schamele armen zijn er twee, als één tc L c y d e n , dot 179 ledeu telt en aan 1159 personen onderstoud verleent ; en één tc Winschoten met 65 leden en 75 ondersteund wordende huisgezinnen. C'otnmissun of vereenigivgen } wclie gedurende den winter uitdeelingen, doen van levensmiddelen en Dnudstoffen , beslaan er 60. Zij worden, gevonden in de provinciën Noord-Braba nd , Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overyssel en Groningen, en tellen tc zamen 7,959 inschrijvers. Het getal, der personen , die van deze eomntissiën ouderstand genieten , kan. niet naauwkeurig opgegeven worden; ieder inschrijver bekomt, naar- mate van de som , die hij inlegt , een zeker getal kaartjes , waarover hy" naar goedvinden beschikt. Genootschappen tot ondersteuning van behoeftige kraamvrouwen telt men 23 ; als : tc *s Hertogenbosch, dat zijne weldaden over de gchecle provincie Noord-Braband uitstrekt , tc Zutphcn, te Hattcm,leOldebroek, te Be mm el, te Haarlem, te Alk- maar, tc Aalsmeer, te Helder, te Hilversum, te Hoorn, te Monnikendam, tc Purmcrcnde, tc West- zaan, te Rotterdam, tc Leyden, te Delft, te Gouda, te Utrecht, tc Leeuwarden, te Zwolle, te Deventer en / DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCUE ZAKEN. «7 Ie Groningen, die gezamenlijk meer, dan 8700 inschrijvers heb» ben , behalve het genootschap te Lcvden , dat zijnen oorsprong aan eene oude stichting verschuldigd is en de uitgaven dekt, uit de in- komsten der eigendommen dezer stichting , waarbij nog eene subsidie uit de stads kas gevoegd wordt. De vrouwen , welke jaarlijks in de onderstanden dcelcn, beloopcn een getal van ongeveer 1900. Du ouderstanden bestaan , over het algemeen , in klecdcr- en liggingstuk- ken voor de vrouwen en voor de pasgeboren kinderen , en levens- middelen, brandstoffen, belooningen aan vroedvrouwen, rainnegclden, genees- en heelkundige hulp en ook in geld; in sommige plaatsen be- staat er een direct verband tusschen deze instellingen en de besturen van de huiszittende armen , door welke laatste , b. v. , daar, waar zulks het geval is , de genees- en heelkundige hulp boven de door de genootschappen verleende ondersteuning wordt versterkt. — De voor- waarden , om in den onderstand te kunnen deelcn , zijn bij de afzon- derlijke instellingen , van deze soort , verschillend ; algemeen zijn de hoofdvoorwaarden : behoeftigheid , gepaard met een goed zedelijk gedrag. Godshuizen, dat geen gast- of ziekenhuizen zijn, telt men er 336, waarvan er 211 in de steden gevonden worden. In deze gestichten worden meer, dan 14,000 personen verpleegd. Gast- of ziekenhuizen zijn er 44 , waarvan 42 in de steden. Zij worden gevonden in da provinciën Noord-Braband, Gelder- land, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland en Gro- ningen. Het getal der verpleegden in deze gestichten beloopt meer, dan 12,000. lift fonds tot aanmoediging en ondersteuning van de gewapende dienst is opgerigt om onderstand uit te reiken aan krijgslieden , die in dc laatste, vóór 1830 plaats gehad hebbende, oorlogen verminkt zijn. In 1832 beliep dit getal 2,057 , van welke 123 zich in het invaliden- huis te Leydcn bevonden. Het getal der , ten gevolge van den opstand in België , verminkte militairen en der nageblcvenen van gesneuvel- den , aan welke , uit bet daarvoor afzonderlijk bestemde fonds, on- derstand is uitgereikt , beloopt 2,506 , van welke 5 zich in het inva- lidenhuis te Leyden bevinden. De instellingen tot het verleenen van onderstand beloopcn al zoo een getal van 3,331 , van welke 3,529 gemeentelijk zijn en slechts twee eene meer algemeene strekking hebben ; deze laatste zijn : het g e- nootschap tot ondersteuning van behoeftige kraam- vrouwen, te 's Hertogenbosch, dat over de geheelc provincie Noord-Braband zijne zorgen uitstrekt; en het fonds tot aanmoedigingen ondersteuning van degewapende dienst. Tot de instellingen, welke strekken tot vermindering van het getal der armen, zou men kunnen brengen: 'de scholen tot onder- wijs; dcwerkseholen ; hel gesticht voor doofsto mmen; het instituut voor onderwijs van bli nden ; dc werkplaat- scn van liefdadigheid; dc koloniën der maatschappij van weldadigheid; cn het genootschap tot sedel ty Ve verbetering der gevangenen. Er bestaan 1,954 Scholen, waarin de armen worden toegelaten ; 133 zijn uitsluitend voor ben bestemd ; in 1771 werden zij kosteloos met andere kinderen te gelijk onderwezen ; wijders zijn er 30 bijzondere scholen, die door gmootschappen , of door particulieren z|jn opgerigt. Onder dc voor- melde scholen ï\jn niet begrepen , die der godshuizen , der werk- Digitized by Google 68 ALGEMEEN OVERZIG T. ■ plaatsen van I ï e a! atli ffh« • ï«l of va» dc koloniën der maatschappij tam weldadigheid. Meer tlnri 78.000 lccrliiijyi*ii genieten onderwijs op deze scholen. De li ij z o n d e r o * e 1» o 1 c n zijn onderscheiden in wee k- kc holen, aanwezig in de gemeenten ten platten lande, en welke niet uitsluitend voor dc arn.cn bestemd /.yn ; in zondagse lie scholen, waarin ook volwassenen worden onderwezen; en in be- waarscholen, waarin kinderen, bencdeu de 6 jaren oud, worden opgenomen. De weekschulen zijn ten getale >au 6, de Z on dagsche scho- len ten getale van 10 , en de Ueiranrscholen ten getale van 5i. De kos- ten van het onderwijs dier bijzondere scholen, worden gedragen door genootschappen of door particulieren. tf'erktchoUu zijn er 4, als: te 's He r t o g c u b o s c h, te Nyme- gen, te Zwolle en te kampen, ongeveer 800 leerlingen ge- nieten daarin onderwijs. Het geslicht ran doofstommen . te Groningen, door w ijlen den Hooglecraar H. D. Guvot , met behulp van eenigc meuscbeu vrienden , opgerigt , deelde bestendig in dc bescherming en ondersteuning der elkander opgevolgd hebbende Gouvernementen dezer landen, en geniet die inzonderheid ^an Z. M. Het vindt zijn bestaan in d* toelagen der leden , wier getal men op nagenoeg 4000 Iwgroot , waarbij komen do- natiën en legaten , en een jaailijksche landssubsidie. liet instituut be- staat thans uit 70 departementen , en wordt bestuurd door cenc hoofd- directie, bestaande uit eenen Voorzitter, cencn Secretaris en vijf andere Leden. Er zijn 166 kweckclingen , onder welke 91 jongens en 75 meisjes. De kweekclingcn worden , hetzij kosteloos , helzy tegen be- taling van kostgeld, opgenomen, naarmate de ouders der kinderen tulks al dan niet kunuen bekostigen. liet instituut voor ondenrijs ran blinden , te Amsterdam gevestigd, is zijn oorsprong verschuldigd aan dc nienschlievendheid der vrij- metselaren , die het in lüüH opgerigt hebbeu , en het wordt door vrijwillige bijdragen onderhouden. Het gesticht wordt bestuurd door eene commissie; het is bestemd voor beide geslachten, en om daarin opgenomen te worden, moeten de kinderen van 0 tol 12 jaren oud zijn ; dc behocfligen worden kosteloos opgenomen ; bet getal der leer- lingen is 36. De werkplaatsen tan liefdadigheid zijn ten getale van 27. Zij wor- den gevonden in de provinciën G c 1 d e r 1 a n d , 1( o 1 1 a n d , Zeeland, Friesland. O v e r ij s s e 1 en Groningen. liet getal personen , aan welke jaarlijks wordt werk verschaft, beloopt ongeveer 5,600; van welke ruim 000 tevens gehuisvest en gevoed worden, en waarvan Int werkhuis te Amsterdam er meer dan 700 bevat. In die werk- plaatsen, waarin tevens huisvesting en voeding wordt verschaft, be- taalt men slechts een gedeelte van het werkloon. Dc koloniën der maatschappij van weldadigheid zijn gevestigd in de provinciën Friesland, Overijssel en Drenthe; zij beslaan uit drie vrije koloniën, twee gestichten voor bedelaars, eene strafkolonie in een opvoedingsgesticht voor den landbouw tc Wateren De rrije koloniën bevatten S43 gebouwen, waaronder 4 kerken, 15 hoofdgebouwen, 1 OS bijgebouwen, U op zich zelf staande schoolgebouwen, 'II afzonderlijke fahrijken , 39 groote hoeven c n 373 kleinere. De bewerkte gronden hc\atlcn 2.818 bun- der». Op den 1 Januarij 1839 bedroeg de bevolking der koloniën 8270 personen, onder welke 821 ambtenaren en hunne huisgezinnen, voorts 2287, Ixhoorcndc tot huisgezinnen van kolonisten, 487, l>e- )igitized by Google DEP.VRTEAIENT VAN BIffltENLANDSCHI ZAKEN. 69 hoorcnde tot de arbeidershuisgezinnen , 582 van do vcteranenhuisge- zinnen, 1854 weezen , vondelingen of verlaten kinderen , 73 kwecko- ïngen , in het opvoedingsgesticht voor den landbouw , 2il$ bedelaars en 100 straf-kolonislen. Het genootschap tot zedelijke verbetering der gevangenen wordt gere- kend onder de instellingen , welke strekken tol vermindering van het {jelal der armen , omdat het grootste getal der gevangenen lot do behoeftige klasse behoort, en al hetgeen tc hunnen voordeelt: yerrigt wordt, niet zonder iu vloed op den staat der armen is. Het genoot- schap, dat zich met hunne zedelijke verbetering bezig houdt, telt* ruim 4000 leden. Het hoofdbestuur houdt zijne zittingen te A Ri- sterdam; het heeft. 36 ouderbesturen , behalve 1 in de kolonie Suri- name. De regtstreeksehc lninocyingen van het genootschap hadden xich op den 31 December 1832 tot 881 personen uitgestrekt ; 289 kunner hadden , door des genootschaps zorg , godsdienstig onderwijs genoten ; 302 waren in het lezen , schrijven en rekenen geoefend ; 70 hadden werk bekomen, cn 320 ontslagenen waren in staal gesteld, om in hunne beboetten te voorzien. Bovendien was aan nog 1,506 pertonen , in gevangenissen opgesloten zijnde , in welke , vair Gouver- nement* wregc , godsdienstig onderrigt , schoolonderwijs cn arbeid wordt verschaft, eene zijdelingsche zorg voor hunne zedelijke vorming besteed, door bezoeken en toespraken van de bestuurders der afdcelingcn. Er zijn alzoo 1996 instellingen, welke strekken tot vermindering van het getal der armen, van welke 1965 gemeentelijk, tcrwyl de ove- rige eene meer algemeene bestemming hebben ; deze laatste zijn : het esticht voor doofstommen; dat voor blinden; do oloniën der maatschappij vatr weldadigheid; cn het genootschap tot zedelijke verbetering der go- vangenen. Onder de instellingen tot voorkoming van of hulp in armoede be- hooren : de banken van lcèning, de zieken- en begra- fe nisbussen, de weduweir- en weezen fondsen en de tpaarba nken. Banken van leening zijn er 92. Zij bestaan in alle provinciën; 74 zijn verpacht , of, ten gevolge eener bijzondere vergunning , door particulieren gehouden; 18 worden door administralien van liefdadig- heid beheerd. Zieken- en begravenisbitssen bestaan er 274, die in de provinciën Noord -Brnband, Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland en Overijssel gevestigd zijn. De moesten hebben ten oogmerk om, tegen eene wekelijksehc of maan- delijksche bijdrage , in geval van ziekte , genees- en heelkundige hulp ** verschaffen , en om , bij overlijden , in de begrafeniskosten tc voorzien. Het getal der deelnemers in deze bussen l»eloopt meer, dan 67,000. Weduwen- en weexenfondsen heeft men er 16. Zij zijn cpgerigt <W particulieren , cenige em daarmede winsten te doen , andere •ut louter weldadige iazigten , en worden gevonden in de provinciën : "oord - Bra band. Gelderland, Holland, Zeeland, friesland, Overijssel, Groningen en Drenthe. De aard instellingen is , om aan weduwen cn weczen van ovcrledeuu •Wbtbbcrs , middelen van beslaan Ic verzekeren. Het getal deelhcb- hrn beloopt meer . dan 2400 ; dat der perMuien , die pensioenen "nhaugcu . meer. dan 700. ro ALGEMEEN OVERZ1GT Er iljn 51 spaarba nhen ; vj Btyn gevestigd in de provincreen : Noord -Braband, Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overijssel en Groninjjea, en tellen meer, dnn 12,000 deelhebbers. De meeste banken betalen een» intrest van 4 ten honderd , sommige geven minder , andere roeerder ten honderd. Men telt dus 435 instellingen tot voorkoming van armoede, van welke 417 gemeentelijk zijn, terwijl de overige haren werkkring ver- der , dan tot ecue gemeente uitstrekken ; deze laatste zijn de w e- duwen-en wecieo fondsen. De instellingen van weldadigheid bcloopcn alzoo een getal van 4,755, waarvan 8,711 gemeentelijk zijn , en de overige eene meer algemeen c strekking bebben. Het getal personen, die in de welda- den dezer instellingen , behalve in die der commissie n of vercenigin- gen , welke uitdeelingen doen van levensmiddelen en brandstoffen , en der banken van leening, deelen , is (behoudens eenige dubbele bere- keningen van personen , die van meer , dan een dezer instellingen ge- Bot hebben) ruim ,450,000, als: in die der instellingen tot het ver- leencn van onderstand ruim 960,000, in die der insl?Hingen, welke «trekken, om het getal der armen te verminderen, 90,000, en in dia der instellingen, tot voorkoming van armoede, ruim 80,000. Gestichte* vab Liefdadigheid. Da gestichten van liefdadigheid zyn in ons vaderland ontelbaar; geene stad is er , ja zelfs geen dorp van cenig aanzien , waar men er geene aantreft. Tot deze gestichten behooren : de weeshuizen, da oudemannen- en vrouwenhuizen, de gasthuizen da hofjes enz. De Wees- , gast- en oude-tnannen- en vrou wen hu izen zyn meestal plaatselyke eigendommen , terwyl de overige hunnen oor- sprong veelal aan erfmakingen van vermogenden te danken hebben. Wij achten het te minder noodig ze hier op te noemen , verrails sH doorgaans op de plaats , waar tij gevestigd zyn , in hét werk aelf Ttrmeld worden. Het bestuur der gevangenissen berust in banden van Regenten, door den Koning aangesteld, die belast zijn met de zorg voor het inwen- dige. Zij vergaderen gewoonlijk eenmaal in de veertien dagen , om kennis te nemen , van hetgene ingekomen is , cn alles naauwkeurig pa te gaan. Zty zyn zes in getal, cn één hunner is belast met het vaste toezigt. De getanaenissen staan onder het opperbestuur van den Minister van Binncnlandsche zaken , aan wicn over alle voorkomende zaken wordt berigt gedaan. Met den Minister van Justitie komen de He- genten alleen dan in aanraking , wanneer er voorstellen te doen zyn , omtrent afslag van straf voor de gevangenen , of iets , dat daarop be- trekking heeft. Er is door den heilzamen invloed van het loffelijke genootschap tot zedelijke verbetering der g e v a n g c n e n , reeds in on- derscheidene gevangenissen cenc verbetering in den morelen toestand der gevangenen zigtbaar; er is zelfs te Rotterdam eene gevangenis voor jeugdige gevangenen opgerigt , ten einde deze aan "bigitizeefby Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSC11E ZAKEN. 71 den verderfelijken invloed van in d« ondeugd grijs gewordchen mede- gevangenen te onttrekken (1). Omivui. Het ondervijs wordt verdeeld in hoog er, middelbaar en I «j er onderwijs. Tot het hoogcr onderwijs worden gerekend do hoogescho- Icn, de athenea, en de seminaria. De drie hoogescholcn in dit rijk, die te Leyden, te Gro- ningen en te Utrecht gevestigd zijn, hebben ieder een col- legie van vijf curatoren, henevens eenen secretaris, aan het hoofd, Kr wordt onderwijs grieven in vyf faculteiten als : l"dc G o d g c I e c r ri- lle i d ; 2° de Regtsgelccrdheid; 3° de Geneeskunde; 4° de Bespiegelende Wijsbegeerte en Letteren; en 15° de Wis- en Natuurkunde. Athenea heeft men te A m- s ter dam, te Franeker en te Deventer. Ook aan dezo wordt in de gezegde vjjf faculteiten onderwijs gegeven , maar tot bc- koming van de rangen van Kandidaat of Doctor in cenigc wetenschap , moet men zich aan een examen hij een der gezegde hoogescholcn onderwerpen. Seminaria noemt men die gestichten , waar men zich , door het aanleeren van de Godgeleerde kundigheden , tot het II. dienstwerk voorbereidt. Zoodanige gestichten zijn de zeven Semi- naria voor de Roomsch-Katholijken; het Seminarium voorde onde Clerezij der Roomsch-Katholijken; het llederlandsch-Luthersch Seminarium; de Kweek- school der Remonstranten; de kweekschool van de Alge me eneDoopsgesinde sociëteit, totbevordering wan de Predikdienst; en het Seminarium voor dc Nederlandsche Israëliten. Dc Seminaria der Roomsch- Katholijken hebben elk hunne districten, en zijn gcveslïgd te War- mond, en o» den huize Ha ge veld onder V elzen (eigenlijk eene onderafdeeling van dat te Warmond), voor het Aartspriester- dom van H o 11a n d en Zeeland; te 's Heerenbcrg, voorde Aarts- priesterdommen van Utrecht, van Gelderland, van Friesland, wan Salland- en- Drenthe, van Twenthe en van Groningen ; te Herlaar onder St. Michielsgestel, voor het Vicariaat-Generaal van 'sH ertoge n bosch ; te Groot-Linden, voor het Vicariaat van het Voormalig Bisdom van Roermonde ; te Bovendonk, onder Hoeve, voor het vicariaat van Breda; en te U d e n , voor het vicariaat van het land Ravestein-en-Mcgen. Het Seminarium van de Oude Clerezn der Roomsch-Katolijken is te Amersfoort. Het Nederlandsen- Lutherseh Seminarium, de kweek- 9chool der Remonstra ntiche broederschap, de kweekschool der Algemeens Doopsgezinde Sociëteit, en bet Nederlandsen- IsraëlUisoh Seminarium zijn allen te Amsterdam. (i) D« «mtt pogingen ter verbetering v«n het lol der gerangeoen «ia ia bet gevang enk u ie te Leeuwarden, net een peweoecht gvrolg aangewend. Men i»e •ver dexe belangrijke gerangeninrigting, Bowaino'e Brieveo geiehrfftn ©p eene Kei»» ioor Holland, Frieslanden Croni-^n, •>. Hl, Digitized by Google 79 ALGEMEEN OVERZIGT. Tot het Hooger onderwijs worden ook gerekend d« Latijnsche Scholen, die met het middelbaar cn lager onderwijs, onder het toezigtvan ecnen Inspecteur staan, wiens titel is: Inspecteur der Latijns che Scholen en van het middelbaar cn lager onderwijs. Bovendien is er nog, tot hooger opzigt en regeling der studie , bij iedere Latijnsche school een collegic van Curatoren aangesteld , waarvan de leden door de regeringen der steden , waar zij gevestigd zijn, benoemd worden. Het onderwijs der scholen , hetwelk zich vroeger uitsluitend tot de Griekschc en Latijnsche talen bepaalde, stekt zich thans ook uit tot de vis-, de oardrijks- cn de geschied- kunde; er worden in het gehcele koningrijk 67 dergelijke scholen gevonden , van welke velen echter, waaraan ook in de nieuwe talen on- derwezen wordt, vooral in de laatste tijden , den naam van gymnasten hebben aangenomen. Almede zoude men tot de inriglingen van hooger onderwijs kunnen rekenen, die nuttige stichtingen, waar jonge lieden tot andere, niet tot de zoogenaamde geleerde studiën behoorende , vakken opgeleid worden ; als daar zijn : de K o n i n k 1 ij k c militaire akademie, te Breda : hel Koninklijk instituut voor de marine, tc Mcdcmblik ; de kweekschool voor de zeevaart, tc Amster- dam ; de militaire geneeskundige school, tc Utrecht; de clinische scholen, te Amsterdam, Rotterdam, Haarlem, Alkmaar, Hoorn, Maastricht cn Middelburg; de v ee - a r t s c n ij- school , tc 'Utrecht ; de Koninklijke akademie van beel- dende kunsten, te Amsterdam ; de Koninklijke m u z y k- »cholen, te Amsterdam en te 's Gravcnhagc ; cn de akademie van teeken-, bout-en toegepaste werktuig- en zee- vaartkunde, te Groningen, welke allen later hij de vakken, waartoe zij behooren , nader zullen omschreven worden. Het Middelbaar cn het Lager ondervijs staat , behalve onder het oppertoezigt van den bovengcmelden Inspecteur der Latijnsche Scholen en van het middel baaren lager onder w ijs, ook nog onder het onmiddellijk toezigl van Schoolopzieners, die gehouden zijn, ten minste tweemaal 'sjaars, de scholen van het distrikt, waarover zij gesteld zijn , te bezoeken , en driemalen in elk jaar in de hoofd- stad der provincie bijeen te komen . ten einde hen , die naar eenigen school- onderwijzers rang dingen , tc examineren. Het Lager onderwijs bepaalt zich alleen tol kundigheden , welke voor ieder mensch onontbeerlijk zijn , als : het leien ,t chr(jven en rekenen, waarbij op de meeste scholen thans ook de beginselen gevoegd zijn van de geschiedenis cn aardrijkskunde. Er is bijna geen dorpje zoo klein , ja zelfs geen gehucht van eenig aanbelang in ons vaderland , of er wordt ten minslc óene lagere school gevonden. Dit onderwijs is in j>b Nb- dehlardkx op zulk ecnen voortrcflelijkcn voet gebragt , dat geen vreemdeling , die het naauwkeurig heeft gadegeslagen , dit land ver- laat, zonder den wensch te uilen, dat het in zijn vaderland op de- zelfde wij/c werd ingcrigt. En onder hen , die vooral medege- werkt hebben , om het op die hoogte tc brengen , waarop het zich thans bevindt, verdienen, naast de, in dat opzigt, nooit volprczcne Maatschappij Tot JVut van 't Algemeen , onder anderen Jobarres Herdmccs Niettwold , Hendrik. Wester , Jobaires van Bkbveler en Nicolaas Arslij* , Nir.z. eene eervolle vermelding. F/et Middelbaar ondertrïjs omvat ook vreemde talen , en de meeste tot dezen tak van onderwijs behoorende scholen, zijn tevens Kostscholen, waar- DEPARTEMENT VAN B1NNENIAND8CHE ZAKEN. 75 van het getal over bet gchecle koufngrtjk zeer groot en 'niet wel mo- ge lijk op te geven is. Er zijn vier schoolonderw ijzers-ra ngon en nicmaud wordt lot eenigen tak van onderwijs toegelaten , die niet ten minste den vierden oi' laagsten rang bezit. De vierde of laagste rang bestaat uit dezulken, die in bet lezen, schrijven, en de beginselen der rekenkunde, de regel van drieën ingesloten, tamelijk wel bedreven zijn, en tot het geven van onderwijs eenigen aanleg hebben. — De derde uit dezulken, die in het lezen, schrijven en rekenen , zoo met geheel e , als met gebrokene getallen , wel ervaren , in de toejwssing daarvan op zaken van bet dagclijksch leven cenigc vaardigheid, van do beginselen der Nederduitsche taal cenige kennis , en van cene goede manier van onderwijzen eenig begrip hebben. — De tweede uit dezulken, die . zoo iu het gewoon als kunstmatig lezen , regt bedreven zijn, cene . gord e nette band schrijven * de rekenkunde, zoo theoretisch als prac- tiach , regt verstaan , de voornaamste regelen der Nederduitsche taal , benevens hare gronden , kennen , van de aardrijks- en geschiedkunde eenig begrip hebben , en cene genoegzame bekwaamheid en geoefendheid beziltcu in het geven vau een oordeelkundig onderwijs. — De eerste of hoogste rang uit dé zulken , die — boven en behalve eene gron- dige ervarenheid in onderscheidene vakken van lager onderwijs en inzonderheid in de grondbeginselen en beoefening eener oordeelkundige leerwijze — in de aardrijkskunde en geschiedkunde goede bedrevenheid bezitten, met de natuur- en wiskunde wel bekend zijn, en in beschaafd- heid vau versland uitmunten. — De schoolhouderessen maken , boewei onderling zeer verschillende, gezamenlijk even als dc huisonderwijzers slechts cenen rang uit. De openbare scholen zijn in drie rangen ver- deeld. In die van den hoogstcn rang kunnen alleen onderwijzers van den eersten of tweeden rang worden aangesteld. Die in cene school van den middelslen rang wil benoemd worden , moei voor het minste den der- den rang bezitten. Te Haarlem is, van rijkswege, cene kweekschool voor schoolonderwijzers gevestigd , waarvan reeds door het geheelc land de meest gewenschte vruchten ingcoogst zijn , daar men thans bijua in gecne proincie van het koningrijk koiul , of men vindt er een of meer bekwame schoolonderwijzers, welke in dien uitmun- denden kweekhof de kundigheden hebben opgedaan , waardoor zij niet slechts hunnen stand eer aandoen , maar op enkele plaatsen wederom anderen opleiden , om in latere tijden hun voetspoor te betreden. Ook te Groningen en te Leyden zijn, hoewel op cene mindere schaal, dergehjkc kweekscholen opgcrigt; de eerste door de Pro- vincie Groningen,dc laatste door het departement Leyden der Maatschappij Tot JVut van 't Algemeen. Zelfs voor de verstands- ontwikkeling van hen , die van de edelste zintuigen verstoken zijn , wordt in ons vaderland , op cene voortreffelijke wijze zorg gedragen. Daartoe strekken het Instituut tot onderwijs voor doof- stommen te Groningen, het Instituut voor hel onder- wijs van blinden te Amsterdam, cn eene school tot onderwijs van doofstommen te G e mcr t , welke beide eerst- genoemde reeds boven, hl. 68, omschreven zijn. De sdiool tot ondervijs ran Doofstommen te Gemert , in 1850 Xigt door di'n Heer M. va* Beek, Conrector der Lalijnschc school r , beslaat uit de bijdragen van cenigc mensehenvrienden. Op den 1 Junij 1838 , telde men in deze, sehool 2j kwcckclingcn , on- der wrlke 18, voor wie het kostgeld betaald werd, 8 voor wie het kostgeld gedeeltelijk betaald werd en Ü die gratis opgenomen waren. 74 ALGEMEEN OVERZIGT. Wetesbgbapkn , Letter eb er Schoorb Kcsstks. Da wetenschappen, letteren cn kunsten worden met een bljx on- der goed gevolg in de Nedbbl arden beoefend. De taal des lands , ge- meenlijk, de Nederduitschc, hoewel misschien beterde Neder- land s c h e taal genoemd , stamt af van het Angelsaksisch , en is al zoo eenc uister der Hoogduitsche taal. Schier iedere stad en elke gemeente heeft wel eenen haar eigenen tongval , waaraan door een oplettend oor de inboorlingen z(jn te onderkennen , maar men kan ten duidelijkste vier hoofdtongvallen, onderscheiden , namelijk de Hollandsche, dc Zeeuwsche, dc Gelder sclie of Ncderrijnsche en de Groningsche. Een overgang tusschen deze beide laatste , of mis- schien wel eene afwijking van eenc van beide , is dc 0 v e r ij s s e 1 s ch e tongval. In Friesland wordt m demecste steden vrij zuiver Nederlandsch gesproken met ecnen landeigen tongval en eigenaardige woorden , waarvan men velen bij Oud-IIollandsche dichters wedervindt. Op hetplate land evenwel , spreekt men (met uitzondering van het Bilt) nog alomme de oude en oorspronkelijke Friesche taal , welke in vele opzigtcn met het Engclsch en Angelsaksisch overeen- stemt , en wier belangrijkheid , schoonheid , kracht cn zoetvloeiend- heid in de laatste jaren vele taalkenners , schrijvers en dichters heeft aangespoord haar meer wetenschappelijk te beoefenen. Dc Nederland- sche taal, hare dochter , heeft reeds zeer vroeg hare beoefenaars ge- had , en de oudste dichtwerken , die tot ons overgekomen zijn en van de 13de eeuw dagteekenen , kenmerken zich vooral door zui- verheid van taal. Ja, wat meer zegt, reeds had Nederland zijn Hooft , Vondel en andere dichters van den eersten rang , toen nog Duitschland , door zynen Oirrz, dc kunst van de onsen moest afzien. In de zeventiende eeuw heersebte er, wel is waar over het algemeen minder verheffing in de dichtkunst, maar de taal werd daarentegen in al hare zuiverheid bewaard, cn tot welk eene hoogte, zoowel de dicht- kunst als het proza, sich in onze dagen verheven hebben , kunnen , om nu niet van nog levende dichters en pro ra-schrijvers , te spreken , de werken van eenen Feite, Loots, Helhers, Borger , Ocbbesb, Keeper, Scearp , Kist , Stuart , Scbeltbea , Loblire en vooral Bilderduk ge- tuigen. Tot aankweeking van onderscheidene vakken van kunsten , weten- schappen en letteren , dient vooral , behalve de hierboven opge- noemde inriglingcn van hooger onderwas , het Koninklijk ne- derlandsch Instituut van wetenschappen, letterkunde en achoone kunsten, gevestigd te Amsterdam, dat, zoo door zijne bijzondere nasporingen en eigene ontdekkingen , als door de zorg, om nasporingen en ontdekkingen, die elders gedaan worden, bijeen te zamelen , tot de volmaking der wetenschappen , letteren en schoone kunsten werkzaam is. De leden worden gekozen uit de geleerden en kunstenaars van het geheele rijk , zonder onderscheid in welke provincie woonachtig. Alle personen, welke de wetenschappen, let- terkunde of de schoone kunsten beoefenen , kunnen , hoezeer z^j noch leden , noch correspondenten van het Instituut zyn , de vruchten van hunne nasporingen en werkzaamheden daaraan medcdeelen , en worden zelfs uitdrukkelijk daartoe uitgenoodigd ; zijnde dc secretaris van iedere klasse bijzonder belast, met het ontvangen of geven van alle inlichtingen , onder dc attributen van zijne klasse bebooreiide. Iedere klasse looft, om de twee jaren, eenen of meerdere prijzen uil, voor Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSC11E ZAKEX. fg 9lul9 diegenen , welke, naar haar oordeel, de meest belangrijk» ontdekking gedaan , of liet beste Merk geleverd Lebben , of wel op een voor* gesteld onderwerp eenc verhandeling hebben ingediend , die de klasse oordeelt , dat verdient bekroond te worden. Ook houdt iedere klasse om de twee jaren eene openbare vergadering , in welke de secretaris een verslag der werkzaamheden van de klasse voorleest, de loei» ij- zing der prijzen aankondigt , en kennis geeft van het programma , waarbij nieuwe prijzen worden uitgeloofd. Het zou ons niet mocijelijk vallen , hier een aantal geleerden in al- lerlei vakken op te noemen , die op onderscheidene tijden ons vader- land tot eer verstrekt hebben. Genoeg zij het hier te zeggen , dat onze Erasics , als grondig taal- en godgeleerde , de Groot als uitmuntend uitlegkundige en regtsgelccrdc , Boekuave als voortreffelijk genees- kundige , en Coristiaa* lli vsehs als wis- en sterrekundige zich , zoowel hij vreemden als inlanders , eencn onsterfelijkcn roem verworven hebben {!). In de schooit e kunsten hebben de Nederlanders zich ten allen tijde teer beroemd gemaakt , bijzonder in de schilderkunst en het grave- ren in koper (2); ook heeft het hier te lande nimmer ontbroken , en ont- breekt het mede thans niet, aan zeer bekwame bouwmeesters, scheeps- bouw lieden en beeldhouwers. Tot aanleering en beoefening der beeldende kunsten heeft men eenc Koninklijke Akademie voorbeelden de kunsten te Amsterdam, aan welke , behalve eene jaar- lijksche subsidie, ook van 's rijks wege ƒ2400 gulden worden gegeven, om gedurende vier jaren te worden toegelegd aan twee der leerlingen , welke aldaar ten minste gedurende een jaar onderwijs genoten , en den hoogst en prijs behaald hebben , en zulks ten einde hunne studiën in eenc der beeldende kunsten , in Italië , verder voort te zetten en te voltooijen ; voorts eene Akademie van te eken-, bouw-, toegepaste werktuig- en zeevaartkunde te Groningen , thans voerende den naam van Minerta. Ook worden, dank zij der vaderlijke zorg van het eerbiedwaardig Hoofd van den staat , ingevolge besluit van 13 April 1817, in de meeste steden T ce ke n s c h o l e n gevonden, waar de kinderen van minvermogenden en de handwerkslieden , om niet, in die kunst onderwijs genieten. Maar deze zorg is dan ook niet te ver* geefs aangewend, want op onderscheidene plaatsen is de ijver, om dit onderwijs bij te wonen, zoo groot, dat er op die scholen geene (l) Men ut li -lelijk begrijpen, dit net ons slechts te doen wis, om in ie» der Tak den Toornaamsten op Ie noemen , daar eene drooge opsomming van na— sneu, niet dan re -reiend rijn konde, waarom vrij Toorts rerwijaen naar N. G. tah Kiim, beknopte geschiedenis der Leiteren en Wetenschappen in do Nederlanden, en H. Baron Coixot d'Esctjut Heer TA* Hxurxaooao, Hollen d'a roem in knnaten en wetenschappen, in welk laatste voortref- lqk work men teren* de Nederlandache knnstbeoefe naars naar waarde vermeld rindr. (» ) Hen , die aulks mogtrn betwijfelen , verwijten wij , behalre naar het gedachte werk Taa den Baron Coixot o'Esotxt ta» Huukmoomd, neer K. va» Ma* du • Leren der Schilders; A, HovnAxa», de Groote Schouwburg der Nederlandache Kunstschilders en Schilderessen; J. TA» Gooi. , de Nienwe Schouwburg JerNederlandscheKunstschil de ra en Schil- deressen . en R. tak Er»nx» en A. tam nu» Wrxuoxx, Geschiedenis der Va derlandsche Sc h il d e r k o n s t , sedert de helft der iM« eonw. Digitized by Google 70 ALGEMEEN OVERZIGT. genoegzame plaatsen gevonden worden, om allen te bevatten , die aan zonden wenschen deel te nemen. Almede zijn er sedert eenige jaren twee Koninklijke Muzijksc holen, eenc te Amster- dam en ecne te 'iGravf nhagc, opgerigt , om van geenc stede- lijke , gelijk die te Leeuwarden en elders, te geuagen. De Maatschappijen, Genoot scUajnten en andere inrigtmgen , ter be- oefening van een of ander vak van wetenschap en kunst , door par- ticulieren daargcsleld , ziju zoo menigvuldig , dat wij ons bestek zou- den te buitengaan, indien vij te dezer plaatse daarvan ecne lijst wil- den geven , en deze lijst zoude bovendien waarschijnlijk niet geheel volledig zijn , daar het wel tc vermoeden valt , dat er cenigc dier inriglingcn zullen beslaan , die ons voor als nog niet bekend zijn. Zoo immer, zal er tot de volledigheid van zoodanig ecne lijst eerst dan mogelijkheid zijn , wanneer onze arbeid zal voltooid wezen , en wij dus van elke gemeente , op wier art. wij toch de daar be- slaande moeten vermelden , • de noodige inlichtingen zullen hebben ingewonnen (1). De Rijksverzamelingen van voorwerpen uit het gebied der kunsten cn wetenschappen ziju : de Koninklijke Bibliotheek, het Rijks Archief, de verzameling van penningen en g c- g ra veerde stecnen, het Koninklijke Kabinet van Schilderijen en het Koninklijke Kabinet van Zeld- zaamheden tc 's Gravcnhage , het Koninklijk Museum tc Amsterdam , de rijks verzameling der schilderijen van levende meesters tc Haarlem, en 's Rijks Museum van Natuurlijke Historie te Lcydcn en te Groningen. LlRDIODW. Hoewel er in iedere provincie eene commüssie tan landbouw bestaat , aan welke vooral de behartiging van de belangen der landbou- wers en veehouders is opgedragen , zoo werd deze v oornaine tak van bestaan voor vele ingezetenen nogtans in sommige provinciën door de tijdsomstandigheden cn andere oorzaken gedrukt, cn men hoorde maar al te vaak, niettegenstaande de pogingen, door de Maatschappij van Landbouw tc Amsterdam aangewend , over het k\t ijnen van den stand der landbouwende ingezetenen , klagen. Om hierin zoo veel mogelijk te voorzien, werder, met het beste gevolg, voor weinige jaren, ecne Maatschappij van landeigenaren cnvast- beklcmdc meijers, in de Provincie Groningen, soli- dair verbonden voor dc zekerheid der door haar uitleg even pandbrieven opgcrigt. (i) Eene vrij volledige opgave, aangaande het ontstaan en den voort- gang der moe» te raaattchappoëa ra genootschappen in ons Vaderland, vindt men In do voor I roffel ijko Proeve oener geacLiedenis van bet Ko- ningrijk dor Nederlanden van A. J. Lastdrager , D, 11., bijlage o. Ook in J, G. V, Caxsadicu, Leerboek der Aardrijkaknude, vertaald door Jam J. F. Wir (D, 1. bl. 373) en in bet e£tocd«rlijk uitgegeven ge- deelte \au dat werk, oudvr Jen lilei van Aardrijkskundige beschrij- ving der Nederlanden (UI. J7 , ) «ijii do voornaamite dier li)ke cu nuttige iunitiugcu opgegevou. Digitized by Google DEPARTEMENT VAK BINNENLANDSQIE ZAKEN. 77 De grond , ofschoon vruchtbaar, levert over het algcuiccu geen ge- noegzame hoeveelheid voortbrengselen op , om in do behoefte tier bc« voJking te voorzien. Dit laatste is echter niet aan traagheid bij den landbouwer tc wijten, daar deze er alle» vau trekt, wat vlijt cn be- kwaamheid er van kunnen winnen , maar zulks wordt veeleer vcroor- saakt , doordien vele vette landen in binncnpoldcrs cn andere lage gronden, meestal tot weide voor het vee en tot winnen van hooi worden aangewend ; ook liggen er in dc lioogcre streken nog vele niet ontgonnen heidevelden , die echter thans door het verdeclcn der mark- gronden cn de nijverheid der inwoners allengs verminderen , waartoe vooral dc bemoeijingen der M a a t s c h a p p ij van weldadigheid veel bijdragen, zoo dat men, ten gevolge van de door die Maatsehappij aangewende pogingen, thans, aan de grensscheiding lusschen Fries- land, Drenthe cn Overijssel, waar men vroeger niet dan valen heidegrond zag, cene strook lands van ccnige uren gaans in bouwland herschapen en met bouwinanswoningen bezet vindt. Door al hetwelk dan ook de schaarscithcid van eigen gewonnen graan jaar- bjks vermindert. Dc voortbrengselen van de hoogere kleilanden en in de buiten- polders zijn : uitmuntende tarw , van welke men dc Zeeuwsche on- der de beste der wereld acht; winter- cn zomer- koolzaad , winter-, somer- en maartegarst , rogge , haver , hoonen , groene , graan we en gele erwten , vlas , klaverzaad , aardappelen en andere aardvruchten, van welke een cn ander dc Noordelijke streken der provinciën Fries- land en Groningen rijk cn edelsoortig in voortbrengselen zijn, zoodat er ook vele uitgevoerd worden. Op de ligtcre zandgron- den verbouwt men veel boekweit, zorrerrogge, henuip, tabak, inzonderheid bij Amersfoort cn op dü Vcluwe ; nop , mee- krap , in Zeeland, het noordwesten van Noord-Brabuud, en het Zuidwesten van Holland; mosterdzaad, suikcrij, kaar- dendistel, brem tot bemesting, biezen en riet tot velerlei ge- bruik, moeskruiden, waarvan onderscheidene in Nedeula*», beter Jan elders, tieren en ook voor smakelijker, dan die vau andere landen gehouden worden. Boom- cn aardvruchten zijn hier tc lande in eenen redelijken overvloed. Men legt er zich ook niet bijzondere zorg op den tuinbouw toe ; terwijl dc bloemkweekerij in geen land die hoogte bereikt heeft , als waartoe zy in Holland geslegeu is; daar ook ner- gens de bloemeuhandel zoo sterk gedreven wordL, zijnde Haarlem vooral dc zetel van dc bloementeelt en den handel in bloembollen. Ja, deze laatste is vroeger wel eens lol volslagencu w iudhandel overgeslagen ; of wie herinnert zich nici den tulpenhandel vnn hel jaar 16ó7, toen men voor éene bloem van tien azen negenhonderd cn voor één pond gele krooncn meer dan twaalfhonderd gulden , besteedde. Er is ook misschien geen volk, dat meer kosten aanwendt, om ncltc tuinen en fraaije bloemen te bezitten , dan do Noord-Nederlanders , zoodal onze voorvaderen, hoe spaarzaam anders, zieh soms niet ontzagen, hier- aan schatten te koslc tc leggen. Hoewel deze zucht nu nicl meer zoo in het overdrevene bot gevierd wordt, worden er echter nog rijke lie- den gevonden, die aanzienlijke sommen aanwenden, om hunne buiten- plaatsen tot ware lusthoven aan te leggen, op de meeste van welke n»en zelfs druiven- cn op eenigc ananas-stookplaatsen vindt. Niettegen- staande er sedert de laatste 40 jaren een aanzienlijk aantal gesloopt is. worden hier nog cene menigte fraaije heerlijkheden en buiten- plaatsen gevonden , die met niet minder smaak , dan kosten aangelegd 78 ALGEMEEN OVEUZIGT. •ijn j terwijl deie, wel verre van hun eenig voordeel aun te brengen , jaarlijks vaak duizende guldens, alleen voor het onderhoud, ver- cischen. Onder de welgestelde burgen^ in de steden , is het veelal gebruikelijk een tuintje, op den wal of buiten de wallen , te bexitten , waar zij hunne uren van uitspanning gaan doorbrengen, en dat dan ook altijd , zoo niet geheel, dan toch gedeeltelijk, tot aankweeking van bloemen dient. In Holland is het ten platten lande eene zeldzaam- heid , als men een huis aantreft, waarbij niet een gedeelte van het daartoe behoorend erf, tot dc bloementeelt is ingeruimd. De Veeteelt staat in Nederland mede op eenen zeer hoogen trap. Men heeft er uitmuntend rundvee, vooral in Friesland, van hetwelk eene aanzienlijke menigte alom op de gras- en klaverrijke weiden der lage poldert en andere lage landen vetgemest en vervolgens naar andere landen vervoerd wordt. De boter en kaas, die men in de Neder lan- de* in eene aanzienlijke hoeveelheid bereidt, zoodat de provinciën Hol- land en Friesland te zamen jaarlijks alleen 26 milioen ponden boter en 50 millioen ponden kaas leveren, worden in alle landen als de beste geroemd, en daarom in eene grootc hoeveelheid verzonden, terwijl geen kalfsvleesch ter wereld zoo beroemd is , als het Hollandscbe. Ook schapen, die men er niet slechts voor dc wol en het vleesch aan- houdt, maar bovendien om van dc melk onderscheidene soorten van kaas te bereiden , treft men er in menigte , op het eiland Texel alleen ruim 50,000 , aan. De beste en fraaiste paarden vindt men in Frieslanden Groningen, en deze verdienen vooral als koetspaarden de voorkeur; de Gelderschc paarden zijn zwaarder en meer geschikt tot den arbeid ; dc Zecnwschc paarden zijn wel klein van statuur , maar kunnen toch vele vermoeijenissen doorstaan. Door de jaarlykschc keu- ring der hengsten ; door het verhoeden dat geen andere, dan goed- gekeurde hengsten tot het dekken worden toegelaten, maar vooral door het plaatsen van hengsten uit de koninklijke stoeterij te B o r k u 1 o , op onderscheidene punten van het rijk , wordt er veel tot veredeling van het paardenras tocgebragt, ofschoon deze meer voor de ruiterij, dan voor den veldarbeid en tot wagenpaarden ge- schikt zijn, terwijl de kundige veeartsen, die jaarlijks uit dc te Ütrech t gevestigde R ijks Veearts en ij school voortkomen, door eene doelmatige behandeling van het zieke vee , zorgen , dat de ge- breken , waarmede de paarden of het rundvee behebt zijn , niet op eene of andere wijze voortgeplant worden. De varkens zijn over het gehcelc land verspreid , en men vindt schier geen boerenstulp , waar niet een of meer dezer dieren , tegen den winter, vetgemest wor- den. Op de Bijenteelt legt men zich bijzonder in Gelderland, Noord-Braband, Drenthe en de woudstreken van Friesland, toe , vin- dende men niet zelden in de M e i j e. r y van *s Hertogenbosch, by écnen landman, vijftig en meer korven. In Drenthe is het niet vreemd hij dc zoodanigen , die in de bijenteelt minne middelen van bestaan uitsluitend of grootendeels , vinden , bij de twee hon- derd korven aan te treffen. Na gunstige zomers zyn er, die voor den slagttijd over de drie honderd hebben. Sedert eenige jaren, mogen wij ook bij dc takken van landbouw de z ij de - wormteelt, voegen, daar deze thans in de prov. Noord-Braband en Utrecht in het groot wordt aangekweekt. Er is een kabinet van werk- tuigen en gereedschappen voor den landbouw, zoo tc Utrecht als te Groningen, gevestigd. Digitizad by Google DEPARTEMENT VAN BI N N EN L AN DSCIIK ZAKF.X. T0 YiSSCBUUUJ. De visscherij op de meren , de rivieren en andere binncnlandsche wateren levert eencn grooten overvloed van allerlei heerlijke rivier- visch op. Inzonderheid komt hier de zalm in aanmerking , «elke visch, ofschoon hy in de zee voorttcelt, echter op de rivieren gevangen wordt, werwaarts hy zich in grooten getale begeeft, om voedsel te zoe- ken. Voorheen waren Schoonhoven en Geertruidenberg de voorname stapelplaatsen van den salin , doch sedert men niet meer gehouden is , den visch , welke in dc nabijheid van die steden gevan- gen wordt , aldaar op den afslag te brengen , is die tak van bestaan voordeeliger voor de inwoners der nabijgelegen dorpen geworden , zoo- dat thans de meeste zalm , die in de Biesbosch en d aar-omstreeks gevangen wordt, te Drimmelen, een half uur W. van Geertrui- de nberg, wordt aangebragt, vanwaar er vele naar België en Frank- rijk worden overgebragt. Ook de paling levert, op het Zccuwschc ei- land Schouwen en vooral in Friesland, vanwaar zij in menigte n?ar Engeland wordt uitgevoerd, eencn aanmerkelijkcn handcltak op. Ofschoon de vischvangst op de rivieren dus nog al eeni^ voordeel aan- brengt , is zy evenwel niet te vergelijken bij de visscherij in de N oord- zee , welke in de kleine en de groote Visschery onder- scheiden wordt. Onder de kleine visscherij begrijpt men die , welke , in de Noordzee, die onze kusten bcspoelt, gedreven wordt, waar men kabel jaauw, leng, schclvisch, schol, tarbot, rog, tongen, bot en anderen zeevisch vangt. Onze Viaschers, van* welke er 200 met 35 schepen alleen uit Friesland varen, blijven echter meestal niet vlak aan de kust , maar begeven zich eenige mijlen dieper in zee , inzonderheid ter hoogte van Dojjfrersliaiik , tusschen Engeland en Jutland , waar de ondervinding geleerd heeft , dat dc beste volwassen visch gevonden wordt , die zy dan levendig in de digt aan zee gelegen sleden ter markt bre ïgcn ; hoewel er ook veel versche zeevisch naar Braband en Vlaanderen gevoerd wordt. Het toczigt over de kust visscherij wordt gehouden door een collegie , het eollegi c der kleine of knstvisscherij voor de provincio Holland gelieeten , die uit 1 Voorzitter 10 Leden en 1 Secretaris bestaat, als : wegens Scheven in ge n ,de Voorzitter en 1 Lid ; wegens K a t- wjjk aan zee, 2 Leden; wegens Noord wijk aan zee, Eg- mond aa n zee, Wijk aan zee, Zandvoort, Middelhar- ais, Zwart cwaal, en P e r n i s ieder één Lid. Maar dc meeste labeljaauw ca leng , die door de Nedcrbndsche visschers omtrent IJs- land gevangen wordt, en waartoe vroeger jaarlijks meer dan 150 schepen werden uitgerust , wordt op zee tot labberdaan of zontenvisch gezouten, die de recders dan binnenlands verkoopen of naar buitenlands verzen- den , even als de gerookte zalm en dc gedroogde sehdvisch , schollen ?n scharren , die hier in menigte bereid worden. Over deze visscherij h het toczigt opgedragen aan het collegie , dat den titel voert van : Gecommitteerden der IJslandsrhc en kabcljaauw- visscherijën voor de provincie Zu i d - H o 1 la n d , en dat Bit vijf leden bestaat , zendende Vlaardingcn, Maasland- • luis, Pernis, Zwartewaal en Middel har nis ieder éé- n*n gecommitteerde in dat collegie. Onder de groote visscherij verstaat men de haringvisscherty, die hier te lande vele handen werk verschaft, hoewel thans niet meer *oo veel als vrowger, toen zij als cene goudmijn voor ons Vaderland ALGEMEEN 0VERZ1GT. beschouwd werd, cii jaarlijks aan meer dan 20,000 huisgezinnen oen ruim beslaan verschafte , vanwaar zij haren naam van Groote f isscherij ontleende. Tot op het einde der veertiende eeuw werd deze visch, even als alle andere, verseh {regelen, en er kon alzoo geen handel mede ge- dreven worden ; maar Willeb Reukelszoo* , een visschcr van Bi c r v 1 i et , vond, omtrent dien tijd, de kunst uit , om den haring te kaken en in te zouten. Nadat hij die kunst, naar hem ook wel beukelen genoemd, aan zijne landslieden onderwezen had, is de haringvisschcrij door hare voordeden van groot aanbelang voor d« Nederlanders geworden j die in dc bereiding van den haring, zoo door kaken als inzouten, nog door geen natie geëvenaard , veel min overtroffcu is geworden; waarom ook de Hollandschc haring boven alle anderen gewdd is, en op de vreemde markten veel duurder verkocht wordt , als zijnde veel beter van smaak en van ui.'erdcre duurzaamheid. Vóór de Spaansche beroe- ringen maakten vooral de Zecuwsche visschers veel werk van dezen kandellak; later zich meer op de kaapvaart toeleggende, veronarbt- saamden zij dc baringv isscherij cn deze verplaatste zich grootendcels naar Noord- en Zuid-Holland, cn wel naar dc steden Enkhuizen , V laardinge n , Amsterdam, Rotterdam, Schiedam , Dclfs- bavenen Maas 1 a n d s 1 ui s. Thans is VI aardingo n , dc voor- naamste zetel dezer v isscherij , waaraan ook Maaslandsluis, D elfshaven, Enkhuizen, do Rijp eu Amsterdam ook noff deel nemen. De haring wordt in dc Noordzee, op dc kusten van Engeland en Schotland, van den 2^ Junij tot den 25 November, gevangen ; te weten: van St. Jan tol St. Jakob, of van den 21 Junij tot 2$ Juhj , omtrent Hitland , Fair Ilill , en Rockenes; van Sl. Jakob tot de H. kruisverheffing, of van 25 Julij tot 14 September, omtrent Rockenes oT Sevruiot , en van de H. kruisverheffing tot St. Catharina , of van den 14 September tot den 25 November, in bet diepe water beoosten Yarinoull» ; ook vangt men, niet ver van daar, nog haring tot in het laatst van Januarij. Dc schepen , welke daartoe gebezigd , en haring- huizen genaamd worden , zyn doorgaans 25 lot 50 lasten groot. Deze- blijven , zoo lang de vangst duurt , in zee , maar zy zijn vergezeld van kleinere vaartuigen , jagers gehecten , die bestemd zijn , om den ge- vangen haring spoedig over te brengen. Dc haringvangst is in vroeger tijd geregeld , bij plakkaten , door de Hooge Regering uitgevaardigd. Zoo is, bij plakkaat van 12 Mei 1620, uitdrukkelijk verboden ecnigen haring binnen de klippen op dc kusten van Ierland, Hitland of Noorwegen, te vangen, omdat deze ongeschikt is tot inzouting, alsmede dat men vóór den 24 Junij geene netten mag- uitwerpen. De huislieden , aldus noemt men het scheepsvolk, dat ter baring vaart , mogen elkander de vangst niet beletten , noeb elkanders nctlcn beschadigen. Zij , die niet vangen kunnen , moeten ter- stond naar huis terugkceren. Het scheepsvolk mag geen haring in zee verkoopen , enz. De baring, dien men tusschen den 24 Junij en den 25 Julij vangt, wordt met grof zout toebereid, en daarom grof zouten haring gehec- ten; die, welke men na den 25 Julij vangt, wordt met fijn zout toe- gereed, en de tonnen worden, ter onderscheiding, met bijzondere teekens gebraud. Geen haring, die na den 25 Julij gevangen is , mag ter slecte verkocht worden , zoo hij niet ten minste tien dagen op zijnen eersten pekel gelegen heeft. De baring, welke duren moeten ter verzending dient, wordt aan land verpakt en opgehoogd. Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCUE ZAKEN. 81 Behalve deze haring , gewoonlijk pekelharing genoemd , wordt door de Nederlandsche visschers in het najaar, op onze kusten en in de Zuiderzee, nog veel haring gevangen, die eerst een weinig gezouten en daarna gerookt zijnde, bokking genoemd wordt, en ecne groote vervulling voor de ingezetenen uitmaakt. De voornaamste hangen of hallen , dus noemt men de keeten , waar de haring gerookt wordt , zijn te Zwolle, V o 1 1 e n h o v e en Harderw ij k. Ook wordt de versche of najaarsharing, onder den naam van panharing bekend, bij de mindere volksklasse vrij algemeen gegeten, en overigens tot veevoeder of bemesting gebruikt. De gezouten haringen en ook vele gerookte wordt buitenlands verzon- den , voornamelijk naar de West-Indië , naar Polen en Duitsch- land , vroeger ook in groote menigte naar Hamburg en Bremen; doch sedert de Hamburgers zich ook veel op de haringvangst toeleg- gen , en daarin , naast de Engelsehen , onze voornaamste mededingers geworden zijn , heeft het vervoer derwaarts grootendeels opgehouden. De Hollandsche steden , welke schepen ter haringvangst uitzenden , stellen gezamenlijk een kollegic aan, hetwelk het kol leg ie der groote Visscherij van de provincie Holland genoemd wordt, en uit eenen Voorzitter. 12 Leden, en één Secretaris bestaat; hebbende de Voorzitter en 3 Leden benevens de Secretaris zitting wegens Vlaardin- gen , 2 Leden wegens Maaslandaluis , 3 wegens Amsterdam , 1 wegens Rotterdam, 2 wegens Enkhuizen en 1 wegens de Rijp. Dit kolleirie draagt met de regering zorg voor het behoorlijk in acht nemen der keuren en ordonnantiën aangaande de visschcry ; welke keuren en or- donnantiën niet gemaakt of veranderd mogen worden , zonder dat de raad en de bedenkingen van dit kollegic ingewonnen zijn. De Wdlvitchvangst was vroeger mede van zooveel belang voor de Nedezl&hde.* , dat daartoe jaarlijks tot 286 schepen naar Groen- land , Spitsbergen , en Nova Zembla werden uitgerust. Ook lokte zij een aanzienlijk aantal Nooren , Deenen en Jutten naar deze landen , die tegen het najaar weder huiswaarts keerden , en hunne win ter teering vonden uit hetgene zij op de Nederlandsche schepen overgegaard had- den. De Walvisch vangst werd in het iaar 1614 , door eene bijzondere maatschappij, onder den titel van Noordsche compagnie, onderno- men , die echter, door veel tegenspoed , niet langer dan tot in het jaar 16415 stand hield , en toen vernietigd werd , waarna deze visschery voor een ieder open bleef, en alzoo door onderscheidene rederijen werd uitge- oefend. Deze visscherij geschiedde in de Straat Davis , op de kusten van Groenland en van de eilanden der IJszee ; als : van IJsland , het Boe- ren eiland , het eiland Mauritius of Jan Haaijenëiland , Spitsbergen en Nova Zembla ; maar aangezien de visschen , door de gedurige jagt , die er op gemaakt werd , schuw geworden zijn , zien de walvischvaarders zich thans genoodzaakt de vnwehen dieper in zee , onder het ijs , op te zoeken , waardoor deze visscherij thans met veel meer gevaar ver- gezeld gaat . dan vroeger het geval was , en er ook veel minder ge- vangen worden , zoodat men thans het te kort moet aanvullen door de zeehonden- of robbenvangst. De meeste walvisschen worden tuf- schen de 77° en 79° gevangen. In het begin dezer eeuw werden nog jaarlijks meer dan 100 schepen ter Walvischvangst uitgerust , waarvan eenige vroeger andere later ver- trokken, naardat zij eene langere of kortere reis moesten afleg, gen; die, welke naar Straat Davis stevenden , vertrokken het vroegst, namelijk in Februari), omdat i\j den venten togt hadden te vol- I. Dia.. 6 • Digitized by Google m . ALGEMEEN OVERZIGT brengen; do andere vertrokken in Maart, wederom andere later. Iedere w alvischvaarder heeft, vijf, zes of somtijds meer sloepen bij sich , die op zijde of van achteren aan het schip hangen. Ter plaat.se hunner bestemming gekomeu , laten de waWischvangers deze sloe- pen in zee , bemannen die met eenige van het scheepvolk , onder .welke een harpoenier. Zoodra men nu cenen visch ontdekt, wordt hij nagejaagd, en.. wanneer men hem genaderd is, schiet de harpoenier hem met den harpoen , die aan eeue lange lijn vastzit, in het lig- chaain; is de visch niet zoodanig gewond, dal hij nog kracht heelt, om de geheele lijn uit te loopcu , dan kapt men het louw af, en men tracht den visch andermaal te treffen, hetwelk dan zoolang her- haald wordt tot hij geen kracht meer heeft, om de lijn uit te loo- pen , en sterft , als wanneer men hem met de sloepen naar de plaats sleept, waar het schip ligt, hem aan stukken kapt, en het spek, .waarvan naderhand traan gekookt wordt, even als de haarden, van welke men baleinen maakt , binnen boord brengt. Ofschoon de Groen- . landsche of Straat-Davis visscherij sociëteit te üarlingen , wegens on- gelukkige vangsten en verliezen, is ontbonden geworden, zoo hebben .toch de Heeren Baain» Vissza ia Zoo* aldaar de vaart aangehouden en nog twee of meer schepen in zee, van welke in den loop van dit -jaar er één met verscheidene walvis>chcn bevracht is te huis gekomen, waardoor deze visscherij nieuwe aanmoediging heeft bekomen. * ü' .j • « KOOVOANDEL Et« ScflEEPVAART. Do Koophandel , die als de ziel en zenuw van ons Vaderland aange- gemerkt wordt, moet hier zeer vroeg gedreven zijn. Men bespeurde hier . xrlfs reeds in de onbcscliaafdstc tijden , eenige beginselen van bekwaamheid tot het oefenen van nutte handwerken, die naderhand gelegenheid tot eenen voordeel igeu handel gaven ; maar toen de Romeinen , iu de eerste eeuw onzer tijdrekening, in groolen getale herwaarts overkwamen , be- gon de koophandel meer algemeen te worden. Vele Romeinsehe koop- lieden , zien hier te lande hebbende nedergezet , dreven handel op de ■ BntUnnische eilanden en andere gewesten. In Zeeland heeft men ou- de opschriften, gevonden, in welke de Romeinsehe kooplieden hunne dankbaarheid aan de Goden betuigden, voor liet beveiligen der koop- waren op zee. Ten tijde van ViTELLtus , waren er nog vele Romeinsehe kooplieden in deze landen , die toen door de Kanincfalen gewapenderhand overvallen werden. De grachten, .welke te dier tijde in de Nedebiardek werden gegraven , zijn, naar allen schijn . niet alleen ten dienste der krijgs- lieden , maar ook tot gerief van den handel , aangelegd. Het Frieschc bont was toen reeds zeer beroemd en werd langs die Drususgracht uitgevoerd. Toen later deze landen door de Noormannen overvallen en door de Franki- sche koningen overmeesterd waren, werd de handel aanmerkelijk ver- drukt. Maar in de tiende eeuw begon de handel in geweven stoffen , die uit Vlaanderen naar Frankrijk en Duitschland vervoerd werden, eenen aanzienlijken opgang te maken. Het opriglcn van vrije jaarmarkten bragt ook niet weinig tot de uitbreiding van den koophandel toe(1). In (1) Loieniwjurdig orcr het vroeger bind- lirerkeer dezer linde b Jonkh. Mr. H. M. A. vaw A»cn VAM Wu«; Ge | ch i r d k n n d i g e beichouwiug tid het oude h i n d e I* v e r koe r der stad Utrecht, van de vroeg» • te tijden tot aan do veorti ende eeuw. Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHB ZAKEN. 83 den aanvang der veertiende eeuw, ontstond er een geweldig oproer onder dc lakenwevers , in dc Vlaamsche en Brabandsche steden , hetwelk t doordien dc wethouderschap het niet voorzigtig genoeg gedempt had, gelegenheid gaf, dat de weverijen naar de Noordelijke Nederlanden , en vooral naar Holland, werden ovcrgebragt. Reeds eene eeuw vroeger, na- dat de Ridders der Dtiitschc orde de landen aan de Oostzee hemagtigd hadden, waren de Oostersche koopvaarders begonnen hunne waren ook naar de Nederlanden te voeren en de voortbrengselen dezer landen we- derom terug te brengen. Amsterdam begon, in dc vijftiende eeuw, Antwerpen , dat toen reeds eene bloeijende koopstad was , naar de kroon testeken. Daar deTexelsche zeegaten, omtrent het jaar 1400, door inbraak , wijder geworden waren , begon men het IJ met groote schepen te bevaren. De Oosterlingen bragten hunne granen en hout- waren te Amsterdam ter markt , en die stad leverde hun wederom gezouten visch en haring van de visschcrij dezer landen, en hetgecne verder dit land in grove waren opleverde. Het innemen van Antwer- pen , door den Hertog van Parma, in het jaar 1385, werd van een ge- heel verval des handels in die stad gevolgd. Men verzuimde de Schelde, die voor groote schepen onbevaarbaar was gemaakt, wederom te openen. De kooplieden weken daarop naar Hol land, den mees- ten handel met zich nemende. Van dien tijd af, begonnen do Yereenigdb Nederlanden , midden in den zwaren oorlog , met welken tij te worstelen hadden , door de zeevaart en den koophandel te bloeijen. Onder de talrijke steunscls van den Koophandel , dien de Neder- landers vroeger gedreven hebben , en nog , hoewel op eene kleinere schaal , drijven , is een der voornaamste de ligging aan de Noord- Ree , als mede het gemak om de koopwaren over de Zuiderzee, langs de bevaarbare rivieren, kanalen en vaarten, op eene min kostbare wijze, in kleine vaartuigen, te vervoeren; waarbij nog kwam do gezegende vrijheid, die ieder getrouw en gehoorzaam onderdaan al- Ji/er genoot, terwijl niemand, hetzij ingezeten of vreemdeling , van welken landaard hij ook wezen of welke godsdienst hij ook belijden ruogt , indien hij dc wetten gehoorzaamde , de lasten opbragt en zich stil en vreedzaam gedroeg , voor vervolging of onregtvaardige ver- drukking' te vrcezen had; zoodat elk goed burger, voor zoo ver dit met het behoud van h'?t land bestaanbaar was , volstrekt meester van zijne eigendommen bleef. De aanzienlijke bevolking ; der ingeze- tenen vlijt in het uitbreiden van hunne handwerken, manufactu- ren en visscherijen ; de groote menigte koopvaardijschepen, die zy bezaten ; de aanzienlijke voorraad van contant geld , waarin geen land ter w ereld bij de Nederlanden te vergelijken was , zoodat de koophandel der andere natiën voor een groot gedeelte , roet het geld der Nederlanders gedreven werd ; de natuurlijke spaarzaamheid en winzucht dezer natie; het goed vertrouwen, waarin dc Nederlanders bij andere volken slunden ; de aanzienlijke en rijke w isselbank te Amsterda m , dc Oost-Indische en de West-Indische Maat- schappij en en de Sociëteit van Suriname, hebben veel bij- gedragen . om den koophandel, vooral in Holland, zoo hoog te doen »tijt*en , dat het dc afgunst van alle de audere handeldrijvende natiën gaande maakte , omdat zij zagen , dat dc Nederlanders daarin een ie- der te boven {{'"ff0"- Ook waren het de koophandel en dc zeevaart, die hen in staat stelden , om gedurende tachtig jaren eenen strijd , Ier bekoniing en bescherming van hunne vrijheid tegen Spanje, vol te houden, en «lat ryk eindelijk t» doen zwichten en het te dwingen, Digitized by Google 84 ALGEMEEN OVERZIGT om Jc Nederlanders voor een vrij en onafhankelijk volk tc verklaren. Door de toeneming van den koophandel en de scheepvaart, vermeer- derde ook hunne magt , en toen de eerste afnam, moest de laatste natuurlijk ook verminderen. De voornaamste oorzaak van het afne- men des koophandels is, dat de naburige en andere natiën , waaronder cr zelfs zijn , die in het begin der zeventiende eeuw nog geen denkbeeld van koophandel en zeevaart hadden , cr zich later met alle inagt op hebben toegelegd, en «ie goederen, welke zij voorheen op eene der Nederlandsche markten kochten, gingen opzoeken in de eerste hand cn daaruit verkregen , waardoor zij hunnen handel meer en meer zagen toenemen. Maar het volk, dat onzen handel dc nijpendste slagen heelt toegebragt , is het Engclschc , zoo door zich van lieverlede van een groot gedeelte onzer koloniën meester te maken, als door meer dan eens, maar onder anderen , in het begin dezer eeuw, ons eensklaps dea oorlog te verklaren , ten einde door het nemen van onze rijkgeladene koopvaardijschepen, die, vertrouwenden op eenen onlangs te Amiens gesloten vrede , de terugreis naar het vaderland hadden aangenomen, of in Engelschc havens waren binnengcloopcn , onzen koophandel den doodsteek te geven ; dan desniettegenstaande is onze handel nog al- tijd zeer belangrijk , cn nog mogen de huiteulandschc natiën onder* vinden , dat zij , om gcldlecningen op solide voorwaarden te sluiten , sieh niet te vergeeefs tot onze kooplieden wenden , zoodat men bere- kent, dat hel bedrag der kapitalen, die de Nederlanders in Fransche, Qos- tenrijkschc , Dcenschc , Russisehe , Spaansche , Amcrikaansche en an- dere lecningen ingelegd hebben , 1600 millioenen guldens beloopt. Niet alleen voor vreemden , maar ook en vooral , om het vaderland bij te springen, of ook wanneer het vaderlandschc instellingen geldt, staat dc geldkas van den Nederlander open, en — wij mogen het met een innig genoegen hier ter nederschrijven — nimmer moest er in dc laatslc jaren cenc gcldleening aangegaan worden , nimmer moest cr eene vaderlandsehe onderneming lot stand komen, of de inschrij- vingen overtroffen aUijd ver het benoodigde en somtijds zelfs het dubbel daarvan. Vooral se lcrt den opstand in België , cn de daar- door veroorzaakte afscheiding van die gewesten , is dc handel aan- merkelijk toegenomen , en dit kan wel gedeeltelijk worden toegeschreven aan dc overkomst van vele Hollandsche en eeuige andere handelhuizen , die in België gevestigd waren , maar nog meer aan het uitsluitend bezit van den handel op Nccrlands-Indië, terwijl de bemoci- jingen der Nederlandsche h a n d c 1 m a a t s c h a p pij en onder- scheidene andere nuttige inrigtingen den bloei des handels zeer be- vorderen. De Pïederlandtcke handelmnattchapjrij is , bij koninklijk besluit van 29 Maart 1821 , No. 163 , op den voet der naamloozc maat- schappijen , voor den tijd van vijfentwintig jaren , opgerigt , en kan , na den afloop van dien tijd , verlenging verzoeken , maar ook vóór dien tijd worden ontbonden , ingeval de meerderheid der stemgereg- tigde deelhebbers , te zamen eigenaars van ten minste drie vierde van de aandeelen , daartoe mogt besluiten. Zijne Majesteit heeft zich , met het Koninklijk huis , aan het hoofd der inschrijving gesteld , voor eene som van vier millioen guldens , zijnde bij Koninklijk besluit van 19 April 1824 , No. 41. het fonds dezer Maatschappij bepaald op zeven cn dertig millioen guldens ; het- welk echter by de nieuwe artikelen van overeenkomst , goedgekeurd en vastgesteld, by Z. M. besluit van 22 Junlj 1827, No. 83, is vermin- Digitized by Google DEPARTEMENT VAN B1NNENLANDSCHE ZAKEN. 8i> oVrd op vier en twintig millioen guldens, verdeeld in aandeclen van 1000 gulden ieder, welke in balven en vierde deelen kunnen worden gesplitst. De zaken der Maatschappij worden bestuurd door eene te Amsterdam gevestigde commissie , die , met de directie verecnigd , den Raad der Maatschappij uitmaakt. Er zijn zestien Commissarissen , bij welke ceir door den Koning wordt gevoegd, om voor Hoogstdcszelfs belangen', als deelhebber en garant van den jaarlijkschen intrest, te waken. De eerstbenoemde Commissarissen blijven vier jaren in funclie j daarna treden , naar cenen rooster, bij loting te bepalen , vier Commissarissen ieder jaar af, om opgevolgd te worden door een gelijk getal andere; de aftredende zijn wederom verkiesbaar. De Commissaris, die de be- langen des Konings , als deelhebber en als garant waarneemt , is onder deze beurtwisseling niet begrepen. Dfe Maatschappij wordt beheerd door eenen President en twee Direc- teuren , van welke eene de werkzaamheden van Secretaris waarneemt , wordende , bij ongesteldheid , afwezigheid of andere wettige verhinde- ring van den President, zijne functiën waargenomen door een der Directeuren, daartoe door den Koning te benoemen. De President, de Directeuren en de Secretaris genieten vaste traktementen , 'doch mogen geene andere posten , ambten of bedieningen hoegenaamd , bc- kleeden, noch middellijk of onmiddellijk eenigen handel dry ven of deel hebben in rcederijen of fa brij kon. In alle voorname handelplaatsen,. %p<> binnen als buiten het Rijk, alwaar de Maatschappij ladingen te verzenden ofte ontvangen heeft, en overal elders, waarde Directie zulks ooodig acht, worden een of meer Agenten aangesteld. Deze Agenten genieten provisie. Te Batavia is een ondergeschikte tak van bestuur gevestigd, onder de benaming van factorij, te zamengcsteld uit eenen Voorzitter en vier Leden, die, even als de Agenten der Maatschappij, door de Directie benoemd en bij een besluit door haar ontslagen kunnen worden. Deze factorij heeft t behoudens cene volkomenc ondergeschiktheid aan de Directie hier te lande, het toezigt en het algemeen beheer over de zaken der Maat- schappij in Nederlandscb Oost-Indie. Zij zendt jaarlijks behoorlijke staten en rekeningen, wegens haar beheer, met een verslag harer ver- rigtingen, aan de Directie over. De leden der factorij genieten provisie. Het doel der Maatschappij is de bevordering van den nationalcn handel, scheepvaart, scheepsbouw , visscherijen , landbouw, fabrijken en trafijken , en zulks door, met in achtneming van hare eigene be- langen , te bevorderen , zoowel de bestaande als de nog voor den Neder- landschen handel te openen bronnen van wclvaari , benevens allo xulke ondernemingen, welke bet vertier der voortbrengselen van de Nederlandsche nijverheid kunnen vermeerderen. De Directie is de uitvoerende magt , waardoor de Maatschappij werkt. Aan de deelnemers is door Z. M. een jaarlyksche intrest van vier en een half pc. verzekerd , en bij de aandeelcn worden halfjarige intrest coupons gevoegd. De jaarlijksche opgemaakte en goedgekeurde balans ligt telken jare , gedurende veertien dagen , ter inzage van de stemgeregtigde deelhebbers. Van het overschot van ieder boekjaar wordt een gedeelte als reserve ter zijde gelegd , en bet overige over alle ije- hcele aandeelcn als dividend uitgedeeld. In bijzondere gevallen kan eene algemeenc vergadering van stemgeregtigde deelhebbers worden belegd , waardoor als dan het geheelc ligehaam der Maatschappij wordt vertegen woordigd . 86 ALGEMEFN OVERZIGT Da JTederlandseh* Bank is bij besluit vaa 28 Maart 1814 geoctroijeerd voor den tijd van vijf en twintig jaren, aanvang nemende met den eersten April van dat jaar. Dit octrooi is , bij besluit van 21 Au- gustus 1838 , verlengd en bevestigd voor 25 jaren , aanvang nemende op den 51 Maart 1839, ten ware dit octrooi inmiddels mogt worden ingetrokken , welke intrekking alleen dan zal kunnen plaats hebben , wanneer eene meerderheid van drie vierde der deelhebbers zich ver- eenigt , om daartoe aan Z. M. den Koning verzoek te doen , of ook wanneer de bank , afwijkende van de bepalingen by het octrooi en op de volgende reglementen vastgesteld , het voorldnrend genot van het octrooi mogt verbeuren. Gedurende den voorschreven tijd van vyf- en- twintig jaren , zal aan geene andere corporatie , sociëteit of com- pagnieschap in dit rijk verleend worden, gelijk octrooi, noch ecnigc der voorregten en gunsten aan de bank verleend. Zij wordt geacht uit te maken een kompagnieschap, zoudcr firma, bestaande aanvankelijk uit vijfduizend actiën ieder groot duizend gulden, waarvan de eigenaars de geldschieters zijn , zonder immer in hunne personen of goede- ren aansprakelijk te wezen wegens eenige zaken , de bank betreffende. Later is dit fonds tot ticnmillioen gebragt en , volgens het besluit van verlenging en bevestiging, is het uit die som blijven beslaan. Wanneer het voor het belang van de bank wcnschelijk of raadzaam mogt worden (geacht, om dit fonds te vergrootcn , en daarvan bij Di- recteuren en Commissarissen van de bank , in eene gecombineerde ver- gadering , eene gemotiveerde overweg-ng en raadpleging , zal zyn opge- maakt , zal de Directie de vrijheid hebben , eene voordragt tot zoodanige vergrooting aan Z. M. te doen , welke zich echter niet verder ral mogen uitstrekken , dan tot de verdubbeling van het fonds van tienmillioei en , zoodat het hoogste kapitaal van inlaag, geduren- de dit octrooi , uiterlijk op en tol twintigmilliocncn zal moeten bepaald blijven. Wanneer lot zoodanige uitbreiding besloten en volmagt ver- leend zal zijn, zal daarvan, bij een openbaar besluit, aankondiging worden pedaan, en zullen d-ï alsdan beslaande eigenaren van actiën, gedurende den tijd van «éne maand na die aankondiging, den voor- rang hebben , om in deze uitbreiding deel te nemen , mits zich bij schriftelijke en ondertcekende verklaring , zonder zejjel , daartoe aan de Directie bekend makende. De nieuwe, uit zoodanige uitbreiding voortspruitende actiën, zullen in allen opzigten van dcnzelfden aard zijn als die, welke by óc oorspronkelijke opruiing zijn uitgegeven, doch bij verdere concessie van vergroot Mig , zal , op eene voordragt van Directeuren en Commissarissen der bank, door don Koning worden bepaald , de vaste en algemeene prijs , die voor de nieuw uit te geven actiën , aan de bank zal worden ingebragt , om de dcelverkryging , op eene billijke wyze, daar te stellen. Z. M. heeft bij de eerste oprigling der bank, voor rekening van den Lan- de , deel genomen voor vijf honderd actiën , zich voorbehoudende , ora die deelneming uiterlijk tot duizend actiën uit te breiden, welke uit- breiding daarna werkelijk heeft plaats gehad. De actiën staan op de namen der deelnemers en het transport daar- van geschiedt ten overstaan der directie, bij ongezegelde acte. Alle verkoop van actiën op tijd , mitsgaders alle premiën en kanscontrac- ten te dezer zake, zijn ongeoorloofd, nietig en van onwaarde. De eigenaars van actiën hebbcu, naar mate van hunne inlage, in alle operatiën van belcening en escomplo boven anderen den voorrang. Digitized by Google DEPARTEMENT VAX BlNNENLANDSCHE ZAKEN. 87 De actiën kannen bij de directie niet worden beleend. Zij rijn niet arrestabel , dan alleen ter executie Tan Tonnissen , in krach te van ge- wijsde overgegaan , of wel ingeval van faillissement van dengenen , op wiens naam zij staan. Zij ziju in de belasting aan geen tam at ie on- derworpen. De operatiën dezer bank bestaan: 1° in het cscoraptcren van wis- selbrieven en ander handelspapier , op naam of aan order , voorzien van twee of meer voldoende handteckeningen ; 2° in bel beleenen van effecten, goederen, waren en koopmanschappen; 3" in den handel in goud cn zilver, biljoen en verdere muntmalerialcn , en in die tc doen vermunten en verwerken ; 4° in het ontvangen van gelden in re- kening courant, en in het betalen van assignatiën of quitantiën , op die rekeningen af te geven , en zulks niet verder of meerder , dan tot het monlant op elke rekening te goed zijnde ; verleenendc de bank nooit eenigerlei voorschot of crediet in blanco , aan wien het ook zijn moge ; en 8° in het bcleencn op vreemde geldspeciën en munt- materiaal tegen eene verminderde rente. De bank vermag geene waren , koopmanschappen of goederen , hoe ook genaamd , noch eenige effecten of credit' len ten laste van den Staat, buiteulandschc mogendheden of bijzondere ingezetenen , koopen , inruilen of verkrijgen ; ook mag zij geen aandeel hebben , of direct of indirect deel nemen , in eenigen buiten- of binncnlandschen handel , bedryven cn compagnieschappen van schepen, assurantiën, vissche- rijëiu, fabrijken , traïijken, landbouw- of eenige andere goederen hoe- genaamd , almede vermag zij niet te koopen of tc bezitten eenige vaste goederen , uitgezonderd alleen zoodanige lokalen , als zij tot haar eigen gebruik noodig heeft. Onder dit verbod is echter niet begrepen het muntmaterieel , zoo als daarvan ook wordt uitgezonderd het geval, dat de directie raadzaam mogt achten , om de onderpanden van bcreenin- gen , waarvan de aflossing in gebreken is gebieven , bij de wettige re- alisatie van zoodanige onderpanden , aati tc koopen lot vermijding van schade voor de bank. De bank vermag beleeningen te doen op inschrijvingen in de groot- boeken der Nationale Schuld , hetzij op de originele inschrijvingen zei- ven . hetzij op de certificaten daarvan, uitgegeven of nog uit te geven, en bij de directie geviseerd ; voorts op alle andere binnenlandsche ef- fecten, obligatiën , schuldbric\cn cn actiën, alsmede op pro\inciale- , plaatselijke- en poldcr-obligaliën en dergelijke; deze laatste r.anr den cours, welke des noods zal bepaald woidcn door de makelarrs, ract de tauxatiën voor het regt van successie belast; cn wijder: oj. iifrctcn, door bmtenlandschc Mogendheden en Staten hier tc lande rpr^jptieerd en gedomicilieerd, cn door alhier gevestigde geaccreduivrde handelhuizen geteekend , mits die op de beurs te Amsterdan rucrloopcnd eene courante waarde hebben ; — verder op roerende goederen , producten , gefabriceerde en ongefabriceerdc waren en koopmanschappen , bier te Lande liggende , en onder de bewaring cn het bcslttnr der directie wordende gedeponeerd en gebragl. De bcbening geschiedt voor drie Baanden , bij acte voor notaris en getuigen gepasseerd. Van alle brleeningen zijn uitgezonderd en zullen onder gecnerlci voorwend- sel mogen worden beleend : alle onroerende goederen , alle schepen , en voort* alle effecten , schuldbrieven en obligatiën , actiën of credieten , ten laste van buitenlandsche Mogendheden , personen , compagnieschap- pen . maatschappijen en corpora tien , cn zijn mede van de faculteit 88 ALGEMEEN OVERZIGT van beleening uitgesloten , actiën of aandeden in banken , Oost- en "West-Indische handcl-societciten , assurantiën, fabryk- of landbouw- societeiten , die buiten het Rijk of in onse overzeesche bezittingen zyn opgerigt. De betaling bij de bank geschiedt in contante speciën , of m bank- biljetten ter grootte van: ƒ 1000, f 500 , f 300, /" SfcOO, f 80, ƒ60, ƒ 40, f 25 , welke biljetten dagelijks, op vertoon, in kontanten be- taalbaar xijn. Het bestuur dezer bank is toevertrouwd aan eenen President en 8 Directeuren , binnen Amsterdam woonachtig en bijgestaan door eenen Secretaris. Zes Commissarissen hebben het toezigt over de hande- lingen van dit bestuur. Het dividend wordt jaarlijks door President en Directeuren , met Commissarissen , in eene vereenigde vergade- ring, bepaald. De president en Secretaris worden te allen tijde door Z. M. benoemd. — De benoeming der zes Commissarissen geschiedt door de vijftig voornaamste geintresseerden. —President, Directeuren en Com- missarissen maken , bij iedere vacature eener plaats van Directeur , eene nominatie van twee personen , waaruit Z. M. de keuze doet. — Alle zes maanden treedt één der Directeuren af, en jaarlijks twee Commissarissen j doch zij zijn allen weder in dezelfde kwaliteit De akten van bclecning en Terkoop , de renversalen, recenisscn en bankbiljetten , ten overstaan van de Directie gepasseerd ot door haar uitgegeven wordende, zijn vrijgesteld van het regt van regis- tratie; zoo ook alle assignatiën , op de bank afgegeven, en de boeken aldaar gehouden wordende. Ook is een en ander , met uit- sondering der akten van verkoop en belecning , vrij van zegel. De gelden , in rekening-courant bij de bank te goede , zijn niet arrestabcl, dan alleen ter bckoniing van toegewezene gelden bij een rcgterlijk vonnis. Er zal eene Bijbank te Rotterdam worden gevestigd , waarvoor de reglementen , drie maanden na den ingang van het laatste octrooi der Nederlandsche bank , door den President en Directeuren zullen worden voorgedragen , om de opcratiën van de bank in alle hoofdplaatsen der provinciën en andere voorname steden te doen bed ry ven , hetzij door particulieren , hetzy door gecommitcerden , zoodanig als zy tot het ge- rief van iedere plaats raadzaam zullen oordeclen. Er zyn weinig landen , op welke de Nederlanders geen handel drij- ven j hetzy zij alleculyk op vracht varen, in welk geval zy hunne schepen aan anderen verhuren , hetzy zij zeiven hunne waren der- waarts en anderen van daar herwaarts overbrengen. De voornaamste .handel wordt echter thans gedreven , behalve op onze Oost- en Westi ndische bezittingen, op de Levant, Italië, S p a nj e , Portugal, Frankrijk, Groot-Rrittanje, de Noord- scheryken, de Oostzee en Duitschland, alsmede on de Vereenigde Staten van Noord-Amerika en de onlangs gevestigde Zu id- Am erika a nsch e Staten; aan den Atlanti- achen oceaan. De Oost-Indische handel kan gevoegelijk onderscheiden worden in den handel , welke uit Europa met onze bezittingen gedreven wordt, in den handel , welke deze bezittin- gen onderling dry ven, en eindelyk in den handel van Neder lars met andere landen in Oost- Indien, welke niet aan het rgk behooren. Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENL AN DSC1IE ZAKEN. 89 De handel uit Europa met de Oott-Indische bezittingen zeiten , werdt vroeger uitsluitend door cene maatschappij of compagnieschap gedreven , en wel met leer aanzienlijke voordeden , zoo lang buiten- laiuLsch geweld of overiuagt kon wederhouden worden , om de bronnen daarvan aan te tasten, en zich geheel of gedeeltelijk die eigen te maken. Zelfs nog in dc laatste jaren van het bestaan dier maatschap- pij , en , nadat reeds zoo menige tak van handel aan het kwijnen was geraakt , begrootten Commissarissen-Generaal het jaarlyks retour van Indie op zeventien en een half millioen guldens; terwyl het zuiver voordcel. dat deze bezittingen met de destijds bestaande in ng tingen, na aftrek van ƒ831,000 uitdecling aan de partipicantcn of actiehou- ders der Oostindische Compaguie , en na betaling van alle interessen der gemaakte schulden en andere uitgaven in Europa, op f 1,025,379 geschat werd. De oorlog met Engeland , in het jaar 1780 uitgebar- sten , bragt haar echter een zeer aanmerkelijk nadeel toe en veroor- zaakte eene onherstelbare kwijning , zoodat de interessen , der lot herstel dier schaden in Europa opgenomen kapitalen , cene som van by de vijf millioenen guldens vercischten. Naauwelyks gaf het ryk retour, in 1795 naar Europa afgezonden , eenig vooruitzigt , om de geledene verliezen te herstellen , of de ongelukkige oorlog van dat jaar vol- tooide het verderf der Oostindische Compagnie ; dit zoo ryk retour vi ej in *s vijands handen , en , bij een Staats besluit , werd het oc- trooi dier Compagnie ingetrokken, en dus haar geheel bestaan ver- nietigd. Thans staat de handel op Oosl-Indië voor ieder ingezeten van het Komügbmk. deb Nederlands* open. De voornaamste koopwa- ren, die van daar herwaarts gevoerd worden , zijn: koflij, peper, suiker, kruidnagelen, muscaatnoten , foeli, kamfer, Ban ka's tin, ta- marinde , sapanhout en arak ; voorts diamanten , goud , paarlcn , amber , cardamom, katoenen garens, aloë, kurkuma, drakenbloed, stoklak, gomgutta , gom , myrrhe , benjoïn , borax , ruwe cachou , lange peper , staartpeper , sago , schellak , paarlemocrschclpcn , gember , soija enz. Men brengt derwaarts : equipage-goederen , zeildoek , touw en teer j fijne lakens en kasimieren , grof laken voor de krijgsmagt j pro • visiën waartoe behooren : wijnen, bier, sterke dranken of likeuren, hammen , boter , kaas , olie , meel , Europesche vruchten op brande- wijn enz. j ijzer en staal aan staven , beste sloten en eenig ander ge- werkt ijzer, alsmede spijkers in onderscheidene soorten; voorts, wat de voorwerpen van weelde betreft : zilvergoed , gouddraad en een i ge bijouteriën ; meubelen , schoenen , laarzen , zadels , krameryen , horo- logieglaswerk , vengster- en spiegelglas ; eeuige koperen- , tinnen- , yzeren- en blikken waren ; mitsgaders lijnolie en loodwit. De handel welke de Oost-Indische bezittingen onderling drijven ge- schiedt voorna mcly'k in Europesche waren , alsmede in Indische lijn- waden, opium, foeli, nagelen, muscaatnoten, poedersuiker, kamfer, tin , koper, Japansch koper enz. In den handel, welke van Nederland onmiddellijk op den vatten wal van Indiè' gedreven wordt, deelde eertyds ook de Oostindische Compagnie voor een aanzienlijk bedrag. Zij alleen toch bezat de ruwe voortbrengselen van de Indische eilanden , die , buiten het geld , hoofd- zakelijk tot de inkoop der relouren , op de Kusten van Coromandel, Malabar en Bengalen, dienden, en kon dus, door den geringen prijs, dien zy daarvoor besteedde, en uit hoofde van vele gunstige verbindtenissen , met de Vorsten dier landen aangegaan , dc goederen tot mindere pryzen , dan de overige Europesche volken inkoopen , 90 ALGEHEEN OVERZ1GT en alioo , indien zulks noodzakelijk was , ook voor lagere pryzen a£- zetten. De Compagnie had daardoor , als het ware , de uiagt in han- den , om de markt te bepalen , cn voorzag om die reden ook bijna geheel Europa van deze voortbrengselen. Nadat Engeland zich uit- sluitend de heerschappij op het Indische schiereiland verzekerd , en al de voortbrengselen cn dat land aan zich cijnsbaar gemaakt hoeft, is deze handel echter, voor het grootste gedeelte , in de handen van die natie overgegaan. De voornaamste wareu, die van gezegde kusten naar Europa verroerd worden, zijn: katoen, peper, salpeter, verw- hout , gomlak , borax , sandelhout, suiker, katoenen- en zyden stoffen , shwals enz. Ook de kandel op China is voor ons niet meer zoo voordeelig als eertijds , uit hoofde dat de Engclschcn de waren , die zij uit China- voeren , met voortbrengselen van Bengalen betalen, en dus zoowel op afzending als retour winst behalen , hetgeen geenszins het geval is met onze kooplieden , die verpligt zijn het grootste gedeelte der Chiuesche koopwaren met baar geld te voldoen, en du» alleeu uit het retour de inkomsten hunner uit- en te huisreis moeten vinden. Ook is deze handel, te onzen opziglc, ook nog beperkt geworden door het ruimer aandeel dat andere natiën daaraan genomen hebben. De goederen, die uit China gehaald worden, zijn: thee, suiker, nankin, koper, borax, aluin, kwikzilver, porselein, verlakte waren, kaneel, rabarber , muskus en ondeischeidene droogerijëu. De koopwaren , die derwaarts gevoerd worden , zijn : katoen , laken? cn andere stof- fen , glaswerk , vossen- , otter- cn bevervellen , sandelhout enz. De handel op Japan is , behalve aan de Chinezen , alleen aan de Nederlanders toegestaan , die ccne factorij hebben op het eilandje Desima, zynde een uithoek van de stad Nanga^aki. Sedert het jaar 1609, hadden de onzen ecne loge op Firando, maar nadat zij, in 1659, veel bijgedragen hadden, om aan de Portugezen, met welke «y toen in oorlog waren , het land te doen ontzeggen , zagen zij zich twee jaren later zclvcn genoodzaakt , de plaats tc gaan innemen , welko de Portngezen verlaten hadden , zijnde hel gezegde eilandje Desima , dat de gedaante heeft van eencu uilgcspreiden waayer. Op dit ei- landje slaan niet slechts de woningen van het Opperhoofd cn verdere Nederlandsche beambten , maar ook ecne reeks van pakhuizen , . tot berging der aangebragt wordende ladingen; voorts een intrek of ver- blijf voor de Opper ban ioozon , de Ottona's , de Kasserossen r de Tolken , de Beambten der geldkamer cn voor de verdere Japanrchc bedienden; wijders een groote vlaggcmast, en eindelijk, sedert 1823 T ecne bota- nische tuin, welke meer belangrijk dan uitgebreid is. Dit alles staat, nis het ware , opeengedrongen op ccne oppervlakte, die slechts vijf en zestig roeden lang en achttien breed is , maar draagt niet tc min den wijdschen titel van factor ij vanden Nederlandschen han- del in h et rijk van Japan. De Nederlanders halen van daar: kamfer, verlakte waren cn vooral koper, cn voeren aldaar hunne koloniale cn andere waren in. Ingevolge het reglement op het beleid der regering, van het Justi- cicwezen, den handel en de scheepvaart voor de kolonie Suriname, gearresteerd den SI Julij 1821, mag de handel en vaart op en van deze kolonie alleen geschieden uit- en naar het Moederland, zoo dat alle de daar gewonnen wordende producten nergens, dan onmiddellijk naar na Nederlands* mogen worden gezonden, cn alle behoeften en waren , voor de kolonie bcnoodigd, alleen uit het Mocderlaud dcr- Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCUE ZAKEN. 91 waarts mogen «orden aangebragt ; waarvan echter uitgezonderd zijn de Noord-Amerikanen , ann welke de vaart op Suriname , overeenkom- stig de toen beslaande inrigtingen . is vergund gebleven; en de inge- ictcncn der Nederlaudsche West-Indische eilanden, aan welke dexetiUe regten als dc Noord-Amerikanen zijn toegestaan. Volgens de deswege beslaande verordeningen mogen de Noord-A mcrikane.i niet anders van deze kolonie uitvoeren , dan : oud koper , tin of lood , alsmede tabak , en hel hoofd product van uitvoer mclas«ic. De goederen, waarvan de invoer, met Noord-Amcrikaanichc schepen wordt toegelaten, zijn: aardappelen en andere aardvruchten , beschuit , blom (fijn meel) , boomvruchten, gevogelte, hoornvee, houtwaren, kaarsen van sperma- cetie, muilezels, olie van spermacetic of traan, p.sardcn , peulvruch- ten, rijst, schapen, inbak in bladen, varken. , viscü en vleescb, do beide laatste artikelen gedroogd, gerookt, gezouten of in pekel. Naar be Nederlasdsii worden van Suriname uitgevoerd : suiker , koflij , ka- toen , cacao, indigo, mclassic, rum, oranjeschillen, tonka , gom, kwassichout, wormbast, aroroot enz. Het meeiendecl der koloniale producten wordt naar Amsterdam uitgeroeid, ceu veel kleiner ge- deelte gaat naar Rotterdam, terwijl een nog geringere hoeveelheid naar Middelburg gebragt wordt. Men berekent den gehcclcn uitvoer naar as Nederlaxdei op 70 , hoogtens 80 scheepsladingen. De invoer bepaalt zich alleen tot de koloniale consumlie , maar is , naar de hoeveelheid der bevolking, ongemeen groot. Van de Nedcclaade* worden ingevoerd allerhande soorten van levensmiddelen , gezamenlijk provisién geheeten, bestaande in : zoo gedroogde, gezoutcne , gerookte, ingelegde als verschc eetwaren , dranken , wijnen , bieren , likeuren , minerale wateren enz. ; alle mogelijke mans- en vrouwcnkleedin^stuk- ken, welke veelal gemaakt nit de Neder lapdea komen ; verder alle be- denkelijke meubilaire goederen, zilver-, aarde- en glaswerken; overi- gens allerhande soorten van modewaren , galanteriën , bijoutericn , toilet-artikelen, verlakte goederen , bronswerken , muzijk en muzijL- instruruenten j alle keukengereedschappen, van koper-, ijzer-, tin-, blik- en aardewerk; paardentuigen, zadels enz.; ook nog geconsig- neerde plantaadjc- behoeften, zoo als: stoomwerktuigen , suiker- en disteleerkelels ; bouwmaterialen , als : mopslecncn , kalk , cement , vlocr- steenen of plavuizen , koper- en ijzerwerk ; gereedschappen voor den veldarbeid, alsmede voor molenmakers, timmerlieden en metselaars: verfolicn , hoepels, linnen voor koflij en katoenbalen; en eindelijk: ni t nis ti ogen voor de slaven, als: bont lijnwaad, tl r (Tc ls, waak jassen, boeden, messen, scharen, kammen, scheermesr.cn, tonteldoozen enz. De handel op Curacao en de verdere West-Indische eilanden is ge- bed en al verloopen , en sedert het jaar 1793 is dit eiland , als bet ware, van Nederland in weder keer ige betrekkingen afgescheurd, en heeft de aanvoer van goederen uit het Moederland geheel ongehou- den , zoodat er tegenwoordig ieder jaar slechts ééne kleine brik komt. De uitvoer is buitengemeen gering , en beslaat slechts in : cabriethui- den en eenig slecht vee, gedroogde oranjeschillen en zout. De voornaamste invoer bestaat uit : gezouten vleesch , spek en visch f tarwemeel, aardappelen, ruwe suiker, brood, tabak, roodc wijn , maderawijn, brandewijn , jenever en rum. In de handel op de kust van Guinea, die grootcndecls in handen der Europeanen is , had ons Vaderland vroeger een aanzienlijk deel , thans is hij echter van minder belang. De uitvoer bestaat in goud en ivoor , waartegen allerlei Europescne fabrijkwaren , speelgoed , ko- ralejö , kruid, lood en bijzonder brandewijn worden ingeruild. I 9* ALGEMEEN 0VBRZI6T. Onder den Levantscken handel verstaal men dien, welke gedrevei» wordt op alle landen van bet Turksch gebied, welke aan de Middel- landschc en Zwarte zeeën gelegen zijn, alsmede die op Egypte env Griekenland , en in het bijzonder den handel op desleden: Kon- stantinopcl, Aleppo, Smirna, Odcasa, Alexandrië, en Alexandrett e; ofschoon de schepen , die derwaarts varen , altyd eerst Livorno, Marscilleen andere havens van het gebied der aan de Middellandsche zee gelegen Christcn-mogendheden aandoen. In do veertiende en vijftiende cenw , werd er, te Antwerpen , sterken handel op Venetië gedreven. Dat gemeen ebest ontving specerijen en andere Oost— indische waren over Snnrna en Aleppo , alwaar die waren , door ka- ravanen , te lande , gebragt werden. De Antwerpenaars haalden deze koopmanschappen van Venetië, en vertierden ze hier te lande. De vaart op de Middellandsche zee w as echter , • met den aanvang der 16de eeuw, van weinig belang, ofschoon de koophandel voor het grootste gedeelte van Antwerpen naar Amsterdam was overgebragt , en de specerijen , nevens andere Oost-Indische waren , die de Antwerpenaars van Venetië haalden , na de oprigting der Oost- indische Compagnie , uit de Indien zelve veel goedkoopcr , dan elders, waren te bekomen. Het duurde niet lang, of deze handcltak nam eene tegenovergestelde rigting, want de Joden , omstreeks dien tijd uit Spanje verdreven , en van welke vele zich als kooplieden te Amsterdam ncderzetteden , ondernamen, om de Oost-Indische «aren naar de plaatsen te vervoeren , vanwaar men die gewoon was te halen r aangezien die goederen, zelfs te Aleppo en te Smirna, wcrwaarls men ze te land, met karavanen, overbragt, en waar de Venetiancn ze gingen koopen , veel duurder «aren , dan in de Nederlanden. De Christen kooplieden te Amsterdam, nu ziende, dat hunne Joodsche stadgenooten , op deze wyze aanzienlijke voordcelcn behaalden, vestigden Nederlandsche kantoren in de voornaamste koopsteden van Italië, op do eilanden van den Archipel, te Ronstantinopcl, te Alexandrette , tc Smirna en elders, die met de kantoren in Nedebland ecnen voordee- ligen handel dreven , welke hand over hand toenam ; om echter onder- scheidene zwarigheden uit den weg te ruimen , en dien voordceligen handel te begunstigen , werd men in het jaar 1628 te rade, om tc Absterda* eene kamer van directie op te rigten , onder den naam van Direc- teuren van den Lcvantschcn handel en navigatie inde Middellandsche zee, welk kollegic nog tot in onzen: tijd bestaan heeft, maar sedert eenige jaren ontbonden is. Er ver- trokken voorheen jaarhjks drie of vier vloten naar de Middellandsche zee, onder het geleide van 2 oorlogschepen, voerende 48 a 50 stukken. De koopvaardijschepen , die men daartoe gebruikte , en , omdat zij de Straat van Gibraltcr moesten doorvaren , straalvaarders genoemd wer- den , waren bemand met 60 tot 70 koppen en gemonteerd met 20 tot 24 stukken. Het sterk wapenen der straatvaarders was eene nood- zakelijke voorzorg, omdat de vaart op de Middellandsche zee, zeer gevaarlijk was , wegens de zeeroovers van Algiers , Tunis en Tripoli , en ofschoon het Algiersche roofnest in 1830, door de Franschen is uitgeroeid en, die van Tunis en Tripoli, daardoor verschrikt, zich niet meer zoo openlyk op de zeerooverij toeleggen , is deze vaart echter , ook thans nog , niet zonder gevaar , wegens de zeeroovers , die zich in de Gneksche wateren ophouden. Men zendt naar deze gewesten : peper, nagelen, muskaatnoten, suiker, cacao, verwstoffen, kramerljen, jucht- leder , Oostindischc katoenen , lijnwaden , muscus , lood , tin , blik , Digitized by Google DEPARTEMENT VAÜ BINNENLANDSCHE ZAK EX. 95 %taal, zweeds eb ijxer , tyzcrdraad, koper, koperdraad, loodwit, koper- rood , kwikzilver , barnsteen , roodaarde , cinaber , blaauwsel , indigo , cochenille, olifantstanden, meekrap, campcclichont , fernambttkhout , vermillioen, pek, teer, barst, stokviscb, haring, gerookte zalm, la- kens, sarge, saai. grove grijncn, zeildoek en linnen; en men bekomt van daar terug ; Levantsche koflijbuncn , Turkseh leder , kemels- cn geitenhaar , zijde , katoen , vloertapijten , dimetteu , galnoten , Arabi- sche wierook, gommen, droogerijen en geneeskundige kruiden. De Spaansche oorlog , die iu de zestiende eeuw begon , belette echter den Hollanderen niet hunncu handel op S/mnje onder vreemde vlag- gen te drijven. De Koning zag dit oogluikend aan , uithoofde do Hollandschc kooplieden den Spanjaarden de voorwerpen uit het Noor- den , welke zij tot het bouwen hunner schepen zoo zeer noodig had- den, aanbragten ; dit duurde echter niet lang, daar de Spaansche Koning al spoedig bespeurde, dat zijne vijanden, door de winsten, die zij uitzijn koningrijk trokken, in staat gesteld werden, om het tegen hem uit te houden , waarom bij hunne schepen in beslag nam , en ai den handel op Spanje den bodem insloeg. Bij het twaalfjarig bestand van bet jaar 1609, werd de handel, tusschen de beide volken, eerst wederom opengesteld , doch met het einde van dit Iwstand , kwam er op nieuw een verbod, hetwelk tot in het jaar 1618, toen de Mun- stersche vrede gesloten werd , in stand bleef. Vermits de Nederlan- ders, gewoon hunne Oostindisebe waren uit Spanje te halen, door het bedoelde verbod , daarin verhinderd werden , zoo werden zy nu ge- noodzaakt, om zeiven die waren in Oost-Indië te gaan koepen, waar- door de grond werd gelegd voor onze vaart op , en alle onze bezittingen in Oost-Indië, en Spanje bet grootste débouebe voor zijne Oostindische voortbrengselen verloor. Zoo werd dit verbod voor ons eenc bron van welvaart en voor Spanje van groot verlies. De handel op Spanje in andere goederen heeft van 1618 tot het jaar 1702 geduurd; doch werd toen, door den opgekomen oorlog, op nieuw gestremd en eerst, na den Ctrerhtschcn vrede van het jaar 1715, op den vorigen voet hersteld. Span je sloot een verbond van koophandel met de Staten , op den 26 junij 1714. Sedert dien tijd werd er in Uolland sterk op Spanje en in het bijzonder op Cadix, gehandeld. De Nederlanders brengen naar dit Koningrijk : specerijen en andere Oostindisebe waren, inland- sche manufacturen, lijnwaden, kanten, cacao, juchtleder, Sehotschc kousen, tarwe, naalden, spelden, benjoïn , polcmiten , lint, zjjden stoffen , kamerdoek , zcilgarcn , nettengaren , zeildoek , spijkers en kramcrijen. Zij halen van daar en inzonderheid uit de havens van Barcelona, Alicantc en Mallaga: brandewijn, wijnen, olyf- olic , cissers (zekere soort van erwten), vr irhtcn en wol. De Koophandel op Portugal is zeer voordcelig voor do Nederlan- der». Vóór d;it men uit deze landen , naar de Indien voer , was hij een der hoofdtakken van onzen handel, doch toen Portugal, in bet jaar 1->S0, met Spanje vereenigd werd, kwam er verbod op den handel met beide deze rijken. Nadat de Portugezen in het jaar 1610 bet juk der Spanjaarden afgeschud, en den Hertog van Braganza tot Koning uitgeroepen hadden, werd er in het volgende jaar een bestand voor tien jaren , tusschen Portugal en de Staten gesloten , waardoor de handel op dat land weder begon te herleven. Doch dit bestand , in bet jaar 1615$ verbroken zijnde , begon de oorlog on nieuw , die eerst met den vrede van bet jaar 1661 ten einde liep. Bij dezen vrede werden aan de Nederlanders aanmerkelijke voordeden voor hunnen 94 ALGEMEEN OVERZIGT. koophandel toegestaan , die sedert vrijelijk door het geheele koningrijk gedreven werd. De Koophandel op dat land geschieat meest op Lis sa* bon, Oporto en Setubal of St. Ubes. Men zendt derwaarts: aller- hande zijden-, garen- en wollen manufacturen, lijnwaden, katoenen stoffen, kamerdoek , stijfsel , was , touwwerk , hennip , vlas , kruid en lood , staal , speelkaarten, koperen bekkens , papier, juchtleder, stokvisch , gezou- ten visch , baring en van tijd tot tijd granen. Men bekomt van L i s- sabon terug: zout, wijn, katoen, wol, sumak , "vijgen, rozijnen, anijszaad, olijfolie, oranjeappelen, chinaasappelen , citroenen, limoe- nen, amandelen, goud, zilver en diamanten; van Oporto: olie, wijn, sumak enz., en van S e tu ba 1 veel zout. Ook halen de Nederlan- ders veel wijn van Madera, dien zij gedeeltelijk naar Oost- en "West- Indië vervoeren. De Koophandel op Frankrijk is te allen tijde sterk door de Ne- derlanders gedreven, en niet zonder aanzienlijke voordeden voor de Fransehen, omdat men oneindig meer koopwaren uit Frankrijk trok , dan men derwaarts zond. Vóór den Munsterschen Vrede van liet jaar 1648 , w erd de Nederlandschc handel door het Fransche hof aanmerkelijk begunstigd. Na dien tijd echter weigerde Frankrijk de vorige traktaten van koophandel te vernieuwen , en dreigde nieuwe belastingen op de Ncdcrlandsche koopwaren te leggen. De Afgezant der Staten vertoonde den Koning , dat men genoodzaakt zou zijn , de belastingen op de Fransche waren , die herwaarts werden gevoerd , insgelijks l" verhoogen ; hetwelk schadelijk voor Frankrijk zou uit- komen. Hij wees in het bijzonder aan , dat er jaarlijks voor meer dan drie en veertig milioentn aan Fransche waren hier te land werden vertierd. In het jaar 1662 werd er een handels- traktaat getroffen. Men beloofde er zich, van weerskanten, vele voordeden van , doch men vond zich , na weinige jaren , in zij- ne verwachting aanmerkelijk bedrogen De Fransche Koning stel- de . in het jaar 1667 , zulke zware inkomende reglen op de Ncdcrland- sche koopwaren , dat elk den lust verging , om die naar Frankrijk te brengen. Men bragt daarenboven, in Frankrijk, Noordsdie Maat- schappijen tol stand , als of men in den zin had , den Nedcrlauderen van alle kanten afbreuk te doen. De Staten verboden toen den in- voer der Fransche wijnen en brandewijnen. Men rigtte in Neder- land nieuwe weverijen op van Fransche wollen stoffen, en deed zijn best, om die beter koop, dan dc Fransrhen konden doen, te lev eren. liet misverstand tusschen Frankrijk en de Staten barstte, in liet jaar 1672, tot eeneu volslagen oorlog uit, die met deu Nijmeeg- schen vrede van het jaar 1078 eindigde. Men voegde bij het vredes- verdrag een hsndrLstraktaat, hetwelk in alle deden met dat van het jaar 1662 overeenkwam; doch, even als het eerste, slecht werd nage- leefd. De Fransrhen bezwaarden weder de Nederlandschc waren, en de Nederlanders hcvlijligden zich daardoor te sterker , om in hun cigp.n land, gouden en zilveren passementen, fin w celen , linten, hoeden, papier en andere waren te vervaardigen , die zij vroeger uit Frankrijk plag- ten te halen. Het herroepen van het edict van Nantes , in het jaar 1685 , dreef een groot aantal kooplieden , die de Hervormde godsdienst waren toegedaan , uit Frankrijk. Zij bragtcn de Fransche handwer- ken in db Vereewigde N ederlaxdex , en berokkenden Frankrijk daardoor cenc bijna onherstelbare schade. De Fransrhen zagen hunnen misslag- in, toen het te laat was. Zij poogden, bij den Ilijswijkschen vrede van het jaar 1697 en by den Utrechtschcn van het jaar 1713, Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN. 93 4o zaken op den vorigen roet to herstellen , en schaften te dien einde onderscheidene zware belastingen op de Nedcrlandsche naren af, doch het mogl weinig haten. De Fransche waren werden hier te lande op verre na 100 veel niet getrokken, als voorheen. Thans is de koophandel op Frankrijk weder aanzienlijk , en wordt voornamelijk gedreven op de havens van B a v o n n c , Bourdeatix, Duinkerken, L i b o n r- n e , M a r s e i 1 \ e , N a n t c s en R oc h e 1 1 e. Men voert derwaarts : la- kens, lijnwaden, koper , zoo gewerkt als onbewerkt , tin, lood, schrijf- pennen , beddenveeren , wol , specerijen en kruiderijen , kamelotten , kaas, boter, raapolie, lijnolie, traan, aseh voor de zeepzieders, zwa- vel, dni*en, hout, masten, harpuis , teer cn pek, droogerijen, verw- stofleti , musctis, hennip , zaailijnzaad , vlas, bcverwol , pelterijen, juchtleder , spaansch leder , kwikzilver , staal , ijzeren staven , koper- draad , ijzerdraad , blik, koperrood, gom, galnoten, indigo, verwbont , suiker, talk, kaarsen , tabak, meekrap, kamfer, rijst, anijs , stijfsel , kanefas , touwwerk , haring , zalm , naarlen , diamanten enz. Men be- komt uit Frankrijk daarvoor terug : zijden manufacturen , lakens , kousen t Handschoenen, hoeden, velerhande krainerijen , galanterie-, en mode- waren , glas, wijnen , brandewijn , azijn, kastanjes , pruimen , rozijnen, vijgen . olijven , gember, amandelen, noten, honig, was, saffraan, Spaansch groen . zout, zeep, olij , foelie en notenbooinenhout. I)a> Koophandel op hel Brilsche Kijk f die reeds in dc middeleeu- wen zeer aanmerkelijk was , nam kort na het ontstaan van dc republiek der Vewerugde Nedem.aidet< , op nieuw, zeer in belangrijkheid toe, maar later , toen de naijver der Engelschen eenige goederen zwaar belastte , en de invoer van onderscheidene andere geheel deed verbieden , werd hij grootelijks gestremd. Die handel bloeit evenwel thans nog voornamelijk te Amsterdam, Rotterdam en te Dordrecht , welke beide laatste sleden echter beter gelegen zijn voor de vaart op Londen en andere Engclsche plaatsen, dan Amsterdam. Men vaart van hier op Londen, Liverpool, Bristol, Huil, Newcattle, S u n d e r 1 n n d , E d i n b u r g , Dub 1 i n cn C o r k, werwaarfs men de navolgende goederen zendt : specerijen , ge- neesmiddelen , vlas-, lijn-, raap-, hennip-, klaver-, karwei-, mos- taard-, uijen- en tuinzaden, raap- en lijnzaadkocken , bloem wortels , chicoreiworlel , aardappelen, vlas, biezen, boonen , erwten, eiken- schors, meekrap , houten hoepels, bezems, touwwerk, genever , wijn , ruwe zijde en alVal van zijde, tarw, haver, zeildoek, papier, stijf- sel , pot aseh , weedasch , lakmoes , blik , orlcans , marmer , smeltkroe- zen , mineraalwater , eau dc Cologne , vernis , terra de Srenna , tabaks- pijpen , aardrijkskundige kaarten, beenderen, kalfsbuiden , schapen- wol, honig, paling, en vooral boter, kaas, enz. Dc goederen, die men van daar terug bekomt, zijn : ijzerdraad , ijzeren winkelwaren , spaden , schoppen , spijkers , platen , hoepels en ander ijzerwerk , staal , vertinde platen, koper, koperen tollen, tin, lood, loodwit, krijt, vi- triool , aluin , pijpaarde, vuursteenen, smee- cn steenkolen , klipzout, aardewerk , manden , zouthandelaars-, apothekers- en vetwaren, lakens, saaijen , flanellen en vele andere wollen stoffen, zijde, zijden en wol- len kousen, wrerk van vlas, hoeden, mutsen, rum, brandewijn, Icr- scbe boter , talk , koeijen- en ossenhuiden , kalfsleder , lijm , traan , walTischbeenderen en paarden. De vaart naar het boorden cn de Oostzee is eene van de eerste , wel- ke de inwoners dezer landen ondernomen hebben. Omtrent het mid- den der dertiende eeuw gingen vele van dc voornaamste steden van Digitized by Google 90 ALGEMEEN OVERZIGT. Duitschland en de Nederlands een verbond aan, tot voortzetting en beveiliging van den koophandel. Men noemde dit verbond hetllan- xce- verbond en de steden Hanzeesteden. Reeds in de 13de eeuw wa* Stavoren eene druk bezochte Hanzcestad , die zich in het jaar 1308 met Hamburg, Bremen en Lu bek tot wederzijdsclie handelbcscherining verbond, en in 1241 was Stavoren reeds de be- langrijkste dier koopsteden. Ook Molqucrum en llindelopen genoten groole voordeden , door het tolverbond van de Sond. De Hanzeesteden waren in vier klassen verdeeld: de Lubeksche, de Keul- sche , de Brunswijkcr en de Dantziger. Onder de Kenlsche klasse be- hoordcu die Ncdcrlandsche steden , welke toen , wegens baren koophandel , vermaard waren , te weten : Arnemuiden, Arnhem, Bolsward, Deventer^ Dordrecht, Elburg, Groningen, Harderwijk, Kampen, Nijmegen , Roer monde, Sta voren, Tiel, Utrecht, Venlo, Zutphen en Zwolle. De Hanzeesteden waren eenen geruimen tijd meester van de vaart naar het Moorden en de Oostzee ; tot dat Erik, VIII, Koning van Denemarken, in het begin der vyftieude eeuw, aan onderscheidene andere volken, onder anderen ook aan de Hol- landers en Zeeuwen , verlof gaf, om door de Sond te varen, en op de Oostzee te handelen. De Oostersche enNooidsche handel werd, van dien tijd af, zoo sterk, door de inwoners dezer landen voort- gezet , dat de vaart der Hanzeesteden daardoor aanmcrjkehjke schade leed. Na het twaalfjarig bestand van het jaar 1609 , zoch- ten alle mogendheden van Europa de vriendschap van onzen Staat. De Hanzeesteden , die reeds veel van haren ouden luister verloren hadden , zagen zich , ter beveiliging van den geringen handel , die haar nog overschoot, genoodzaakt, om, in het jaar 1631 en vervolgens, onder- scheidene handelstraktaten met de Republiek der Vereemgde Nederlardeh te sluiten. De Nederlanders behielden de vaart op de Oostzee genoeg- zaam alleen. Het Hanzeatisch verbond eindelijk verbroken zijnde hebltcn de meeste steden , die er toe behoorden , den naam van Uan,' zeesteden verloren. Lubek , Hamburg en Breinen hebben echter dien" ouden naam nog lang gevoerd. Onder den IVoordschen handel verstaat men in het algemeen, den handel op Rusland, op Denemarken, op Noorwegen en op Zweden. De Koophandel op Rusland, vroeger de Moskovische handel genaamd r werd eertijds over Rcvcl en Ncrva gedreven; maar in het jaar lo81 begonnen de Nederlanders rcgelregt op Archangel te haudclcu. De Czaar van Moskovië stelde, in het jaar 1604 , den handel .op Archan- gel open , en van dien tijd af, hebben de Staten er zich altoos op toegelegd , om met het Russische hof op eenen vricndschappclijken voet te blijven; terwijl dat hof van zijnen kant den Nedcrlandschen koop- handel altijd aanmerkelijk begunstigde. Thans wordt de Koophandel op Rusland meest van A m s t e r d a m gedreven , op Archangel, Peters burg en Moscou, w cru aarts men zeudl : papier, kaar- ten, lakens, zyden en wollen stoffen, sergies, trijpen, saaijen , fluwcclcn , kalaminken , peper, muskaatnoten, nagelen, kancel, car- demon , suiker, koflij , vijgen, rozijnen, pruimen , amandclcu, geconfijte gember , drnuge gember , galnoten , saffraan , boom-olie , fransche wij- nen , aluin , zwavel . wierook , loodwit , menie , spaansch groen , koperrood , kwikzilver, salanioniac, kamfer, rozenrood, indigo, terpentijnolie, verwhout, blik, tin, lood, vingerhoeden, naalden, spelden, koper- draad, ijzerdraad, zilverdraad, gouddraad, diamanten, passement- Digitized by Google 1 DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHB ZAKEN. »7 werk, kanten, panrlen, kerkkroonon , kandelaars, gcel-kopcren ketels , toieuwe haring, hoeden, linten, bunsingvellen , Westindische bevcrvel- Icn , olifantstanden ivi koralen. Men haalt van «laar : velerhande pelte- rijen, bcverwnl , huiden, lams- en schapenvellen , kalfsvellen, robben- Tellen , j-icht- en ander leder, varkensborstels , was, gezouten zalm , kaviaar, visehlijm, talk, potasch , weedasch, pik, teer, pak mat ten, scheepsmasten , hennip , hennipgaren , hennipölic , granen , linnen- manufacttiren , servetgoed, zeildoek, potdoek , linnengaren enz. J)e Koophandel op Denemarken is niet uitgebreid , maar toch van ▼cel belang , voor de Nederlanden . Naar dat land zendt men voor- namelijk gesponnen tabak, zont, papier, wijnen , brandewijn, bier, azijn, cenigc specerijen en kruiderijen, zijden stoffen, lakens , lijnwaden , kanten , ijzer, spiegels enz. ; en men bekomt van daar : IJslandschc slokvisch , talk , huiden , hennip , Uslandsche kous- «en en wanten , potasch , weedasch , aluin , was , zwavel , vossen- en beerenvellen. De Koophandel op If oorwegen of de Kleine Oost is van veel meer ge- wigt, en wordt meest gedreven op Bergen, Drontheim, Chris- tiaansand en Christiania, werwaarts men zendt : witte Fransche wijnen, Spaansehc wijn , brandewijn, jenever en andera sterkedranken, azijn, specerijen, zout, suiker, kaas, hop, rijst, amandelen, prui- men , rozijnen , tabak , kalk , steen , Tcrwstoffen , lakens , baaijen , sergies , zijden stoffen , wollen en zijden kousen , en allerhande krame- rijé'n. Men bekomt van daar : zeer veel slokvisch, bokkenvellcn , koper, pek, teer, talk, levertraan, maar vooral gezaagde en ongezaagde hout- waren , als : scheepsmasten , hei- en groote masten , juffers en sparren , «rreinen planken , eiken balkjes, handspaken, blokhout , linden timmer- hout, vuren knieën , ankerstokken, eiken tonnen , duigen , enz., alsmede veel brandhout. De vaart op Bergen in Noorwegen was voorheen van woovecl aanbelang , dat de Bergervaarders te Amsterdam ecne bij- zondere kamer hadden , en er ten hunnen behoeve, door de hoogo rege- ring, onderscheidene Leuren gemaakt zijn. De Koophandel op Zweden wordt voornamelijk gedreven op Stok- hoim, werwaarts dezelfde goederen, al« naar Denemarken en Noorwe- gen , gezonden worden ; maar hij is veel aanzienlijker ten opzigte van de waren , die men van daar krijgt , bestaande voornamelijk in aller- hande houtwaren , teer , pek , zwavel , talk , tin, ijzer, koper, koper- draad , koperen ketels en bekkens enz. Onder den Ooslertehen handel begrijpt men dien , welke gedreven wordt op de havens en koopsteden langs de Oostzee, die onder Rusland, Pruissen enz., behooren. De Koophandel op de Oostzee is een voorname tak van den Neder- landscben handel. Deze wordt voornamelijk gedreveu van A m s t erda m, op de navolgende plaatsen: Riga, Nerva, Revcl, Pernau, Oessel, D orpat, M i 1 1 a u , Lihau, Memel, Koningsber- gen, Dantzig, Elbing, Stcttin, Lu beek, Wismar en ltostock. Men zendt derwaarts: wijn, jenever, brandewijn, azijn, zout, boter, kaas, tabak, haring, napier, glas, suiker, koflij , krui- denierswaren, peper, gember en andere specerijen, droogerijén , kra- merijen , baleinen , Franseh glas , Fngelsche steenkolen, lakens , wollen en zijden stoffen , camelotten , grijnen , meekrap , wijnsteen en allerhande verwwaren , en men krijgt van daar: wagenschot, vathout, pijpdui- gen, balken, klaphout, planken, molen roeden , scheepsmasten , eo andere boutwaren j voorts tarwe , rogge , garst, lijnzaad , hennb , vlas , I. Dszt. 7 • Digitized by Google 98 ALGEMEEN OVEBZIGT. komijn, antju , hop, teer, barst, was, talk, potasch , wcedasch, sol- poter , barnslccu , veren , wol , juchtleder , huiden , staal , lood en schcepsanLcrs. l)c Koophandel op P misten wordt, behalve op de lot dat rijk behoorende sleden inde Oostzee, vooral gedreven op Berlijn, Bres- la u, Na um burg, Erfurt, Aken, Keulen, Coblcnz, E 1 be r fe 1 d , Dusseldorp en Solingen , waarheen men zendt : specerijen, kruiderijen, suiker, olie, witte was, zeep, zout, haring, zouten visch , kaas , koflij , thee , indigo , n>eckrap , allerhande ge- malen verwhout, koper, porselein, zijden en wollen stoffen , katoenen lij nvt aden, neteldoek enz. j en men trekt van daar: granen en taden , koperdraad , ketels , bekkens , ijzergeschut , kogels , bommen , granaten, degenklingen, lcijen , vuursteenen , duifstcen , vlocrslcencn , timmerhout, eiken balken, houtwaren, Kculsch aardewerk, zoollcder, lakens, linten, beddetijken, linnen, garen, varkensborstels, rijn- en moezclwijnen cn minerale wateren. De Koophandel op de overige gedeelten van Duitschland is mede van veel belang , maar zeer verschillend , naar de onderscheidene plaat- sen, waaropmen handelt. Zoo zendt men naar Hamburg, A 1- tona cn Brcmen specerijen, koflij en suiker, droogerijén , kra- merijën , verfwaren, gemalen en geraspt verwhout, oesters, traan, raapiilie, aardewerk, lakens, zijden en wollen stoffen; en men krijgt van II a m b u r g en A 1 1 o n a : vele Silezischc garens en lijnwaden , poU- aseh , Saksiseh koper, koperdraad, zwarten wit blik, honig, siroop, scheepstimmerhout, pijp- en vatduigen, als mede granen cn velerhando Noordsche koopmanschappen. Brcmen levert: ijzeren kagchels , vuur- ovens, granen, lijnwaden, Brunsw ijker garens, timmerhout, potasch, honig, zagen, pijlakens, anijs, wol enz. Haar burg, Minden, en Os n ab r u g geven : lijnwaden, allerhande molcnsteencn cn pot- asch; Zittaii allerhande lijnwaden. Naar Lcipzig zendt men: lakens , wollen stoffen , zijden manufacturen , kanten , vcrwstoffen , krarnerijen enz. , cn men krijgt van daar : garen , blik enz, Naar Frank f o rt aan den Me in, Ilanau, Wurti burg, Kitzingcn, Bamberg en Heilbron zendt men : allerhande wollen, zijden en halfzijden stoffen, lakeus, saaijen , linten, kanten , spelden , naalden , cn andere kramerijën , specerijen, droogerijén, krui- derijen , suiker, hoeden, handschoenen, rottingen, tin, koper, in- digo , cochenille , vcrwstoffen , gemalen verfhout , allerhande Oostin- dischc waren, en inlandsehc katoenen; men brengt van Frankfort terug : rijnwijnen, wijnsteen, potasch, scheerwol, saffloer, Duitsche pruimen, drukkersïnkt , glas enz. Hanau levert: (luwcelcn , grove grijnen , zijden en wollen stoffen, kousen, mutsen, handschoenen en tabak. Wurzburg den besten rijnwijn. Kitzingcn potasch. Bamberg: pruimen , saffraan , zoethout , koorn en w i jnen. Heil- bron, allerhande glas en wijnsteen. Naar Neurenberg zendt men : zware olifantstanden en verwsloffcn, len dienste van de veelvul- dige, aldaar gevestigde , fabrijken ; voorts nagelen cn andere specerijen, inzonderheid: peper, gember, allerhande kruiderijen, geraflineerde sui- ker, indigo , tngelsch leder , Leydsehc lakens, saaijen , karsaaijen , fla- nellen , gedrukte katoenen enz. W aartegen deze slad levert : kindcr- Ï oppen, allerhande kinderspeelgoed . kunstig draaiwerk van ivoor, hout, opcr- en ijzerwerk , ijzeren geldkisten , koperen kerkkroonen , goud- draad, zilverdraad, gesponnen gouden zilver, messen cn kargezocn- goedertn voor West-Iudië. Naar Augsburg zendt men: specerijen, Digitized by Google DEPVKTEMENT VAN BIN N EN LAN D6CHE ZAKEN. 99 kruiderijen, verwstoflen , lakens cn wollen stoffen; on men krijgt van diar: böiubazijuen etiz. Naar Heiningen zendt men : allerhande la- kens en andcie manufacturen , gedrukte en katoenen lijnwaden, en men krijgt goede bombazijnen van daar terug. -Naar Ü lm zendt men : specerijen, verw waren , gedrukte katoenen, lijnwaden, zijden en wol- len stuften. Saltsburg levert: goud, zilver, koper, staal, ijzer, «out enz. Goszlar geeft allerhande 'mijnstoffen. Van Stutgardt krijgt men glas en spiegels. Naar We en en zendt men: diamanten, fluweelen , gouden en zilveren lakens, damasten en andere zijden stof- fen, zijden, gouden cn zilveren linten, lakens, sergies, allerhande stoffen , neteldoeken , rottingen , specerijen , kruiderijen, vcrwstoffen , gedrukte katoenen, lijnwaden, porseleinen enz. en men bekomt van daar: kwikzilver, llongaarsch koper en wijnen. De Koophandel op Ziritserland wordt voornamelijk gedreven op de navolgende plaatsen: Zurich, S c h a f li a u s e n , Winthcrhur, Ncufchatcl, ïhun, Bern, St. Gallen cn Bazel. Men «endt derwaarts: lakens, zijden cn wollen stoffen, specerijen, droo- gerijën , vcrwstoffen , koffij cn suiker , Westindische katoenen , netel- doeken, flanellen, saaijen, lijnwaden, fluweel, rottingen, olifantstanden, juchtleer, baleinen enz.; men krijgt van daar: inlandschc en Itali- aanschc zijde , floret, zijden krippen , lamfers. Naar Gcnevc zendt men dezelfde goederen, als naar Zwitserland, welke dan voor een groot gedeelte verder naar Zwitserland en Savnijcn gezonden worden , en van daar bekomt men: fluweel, taf, zijde, goud- en zilverstoffen, passementwerk , kanten, linten, kunstig staal- cn ijzerwerk, kristal en zakhorologién. De voornaamste Koophandel op de Vereenigde Staten tan Noord- Ame- rika wordt gedreven op de stad New -York. Men zendt derwaarts: fijne llollandschc linnens, jenever, lijnolie, zeildoek, enz. en men krijgt van daar terug : Virginischc tabak in bladen , suiker, rijst, ruwe katoen , enz. De voornaamste Koophandel op dc onlangs gevestigde Zuid-Atnert- kaanxche Stalen heeft plaats op B ue nos Ajrcs, Rio Janeiro, Car- tagena, cn Porto-Bello , w erwaai Is men zendt: lakens, Oostindischc katoenen, saaijen, bombazijnen, sergies, polemitcn , lint, zwart flu- weel, trijp, kamerdoek, gewalkte en stroohocden , papier, nagelen enz. , cn vanwaar men terug bekomt: goud in staven, zilver in baren, huiden , varinas tabak enz. Op het einde van het jaar 1837 , bestond de Nedrrlandsche koop- vaardijvloot uit 1 591 zeeschepen, waaronder 162 fregatten, te zamen metende 1 11,81 f lasten; gedurende het jaar 1838 zijn, door veron- ge lukking , slooping en verkoop naar buitenslands , uit de vaart geraakt 3(> schepen, waaronder 5 fregatten, te zamen groot 3464 lasten. Daarentegen zijn in hetzelfde jaar op de Nederlandscue werven af- gebouwd 81 schepen , waaronder 10 fregatten , te zamen metende 8973 lasten. De gehcelc vloot was derhalve in het jaar 1838, met 45 bodems vermeerdrrd , telde toen 1139 bodems, metende 117,315 lasten , cn bestaat uit: 17G fregatten, 20 pinken, Cl brikken, 14 schoeners, 33 barken, 1 brigantijn, 14 ga Ij oo ten , 2 galjassen, 842 koffen, 212 smakken, 193 tjalken, 156 hoekers, 10 bumschepen , 6 gaffelschepen , 2 kagen, 2 damsehepen , 9 belunders , 8 koffen, 1 paveljoensc hip , 1 logger, 7 sloepschepen , 1 praamschip , 2 stoom- de hep»-n . 13 biinschepen , benevens 80 beneden de 20 lasten. Gedu- rende 1838 zijn ingeklaard: onder Nedcrlandsche vlag 2194, onder 100 ALGEMEEN OVERZIGT. Engclsche 1103 en onder andere vlaggen 1898 schepen, gezamenlijk nietende 767,043 tonnen , cn uitgeklaard : onder Nederlandsche vlajj 17 10, onder Engclsche vlag 757 , onder andere vlaggen 1138 scli«- ficn . te zatucn melende 1)00,731 tonnen. Bo\ cntlien zijn nog in hal- ast ingeklaard 583 schepen, houdende 31,581 tonnen , en uitgeklaard 3559 schepen, metende 534,811 tonnen. Gereeskciwige Staatsheceliho. Het geneeskundig onderzoek en toevoorzigt , over het geheele Rijk, is opgedragen aan eenen Referendaris, wiens titel is, Referendaris voor de zaken der geneeskunde. Onder hem zyn , iu de hoofd- stad van elke provincie, pro\inciale coumiissicu van onderzoeken toe- voorzigt aangesteld, behalve in de provincie Holland, waar vier der- gelijke commissiën bestaan , als twee in Noord-Holland , namelijk : te Amsterdam en te Haarlem, en twee in Zuid-Holland: te 'sGra- venhage cn te Dordrecht, terwijl buitendien, in elke stad, waar vier of meer Mcdicinae Doctoren of Chirurgijns gevestigd zijn , en waar de plaatselijke omstandigheden zulks gedoogen , eene stedelijke com- missie van geneeskundig tocverzigt beslaat.