AARDRIJKSKUNDIG WOORDENBOEK DER NEDERLANDEN, Abraham Jacob Aa ui Digitized by Google YOOBUANDEN BIJ DE BOEK II Al* DEL A BE!* KEMINK en ZOON te Utrecht. PROSPECTUS EENER BELANGRIJKE PRIJS VERMINDERING VAN I1ET AARDRIMU1I6 WOORDENBOEK DER MOERLANDEN, miou A. J. VAN DER AA. Compleet in 13 lijvige groot-octavo boekdeelen, a Het AABDBMKBKUNDIO WOORDENBOEK DEB NE* deblakden, door A. J. van oer Aa, is te algemeen en te gunstig bekend, dan dat het niet overbodig zou wezen, zijne veelvuldige verdiensten hier breed uiteen te zetten. Met weérgaloozo vlijt en naauwkeurigheid bijeen gebracht, beval het in 43 lijvige boekdeelen niet alleen alles, wat den Vadcrlandschen bodem betreft, maar strekt zich ook uit tot al de Nederlandsche Bezittingen in andere Werelddeelen, en behandelt daarvan zoowel het geringste als het merkwaar- digste. Verlangt men breed uitgewerkte beschrijvingen van land, gewest, beemd of oord ; wil men den loop van stroom, Digitized by Google PROSPECTUS. rivier, beek of vaart weten ; begeert men inlichting omtrent burgerlijke of kerkelijke gemeenten, stad, dorp, gehucht of buurt; wenscht men de merkwaardige gebouwen, gedenk- teekens, kerken, kloosters, kasteden, landgoederen enz., te loeren kennen; heeft men belang bij de keunis van water- schappen, polders, sluizen, dijken; vraagt men niet enkel naar de locale beschrijving, maar ook naar de geschiedenis der plaats en naar de merkwaardige mannen, die zij voort- bracht, naar haren handel, fabrijken en trafijken — dat alles en nog veel meer is in dit Werk voorhanden. Inderdaad, zoo ooit eenig Werk van dezen aard op volledigheid mogt bogen, 'tis gewis dit Woordenboek, dat op elke blad- zijde getuigenis geeft van de naauwlettcnde zorg, met welke het is bearbeid, en waarin men allerwege, zoowel in het typo- graphische als in het historische gedeelle, verrast wordt door hoogst belangrijke bijdragen van vele Vaderlandsche geleer- den, onder wier medewerking de Schrijver zijne reuzentaak aanving, voortzette en voltooide. In dit alphabetisch Tafe- reel spiegelt zich de tegenwoordige en ook de voormalige toestand van Nederland en zijne Koloniën getrouwelijk af, en iedereen, van wat aard zijn werkkring ook moge wezen, kan hier zijn' wcetlust dienaangaande bevredigen; want wat de Schrijver zelf in zijn berigt van Inteekening zeidc, is ten volle waar: »Ecn Werk als dit Woordenboek moet zonder •twijfel voor alle standen der maatschawij van onmisken- •baar nut zijn: de iinndei««r (en industrieel) vindt daarin, •waar fabrijken van deze of gene stof gevestigd zijn, of waar »dc handels-artikelen, die ons Vaderland oplevert, weligst •voorkomen; do KrUgsman, welke plaatsen van eenig krijgs- •kundig belang zijn en welke middelen ter veredeling van •kennis en aanleg deze of die plaats zijner bestemming hem Digitized by Google PROSPECTUS. •aanbiedt; de BeUiger, die, hetzij bcroepswege of vermaaks- •halve, Nederland bezoekt, weet daaruit dadelijk, welke be- ■zienswaardige bijzonderheden de onderscheidene, door hem ■bezocht wordende, plaatsen bevatten. Maar vooral voor den •Onder* u««r moet zulk een Werk van onschatbare waarde •zijn, daar hij zich hierdoor in staal gesteld ziet, om den •weetlust zijner leerlingen, zelfs omtrent min bekende plaat- »sen, te voldoen, en hen met al het merkwaardige van hun- nen geboortegrond, tot in de minste bijzonderheid toe, be- ■kend te maken." Groot was de bijval, dien dit Aardrijkskundig Woorden- boek mogt verwerven; en toen de Schrijver, nu 4 jaren gele- den, de laatste hand aan dezen zijn' arbeid leide, wenschten alle letterkundigen, alle beminnaars van 't Vaderland, hem geluk met de volvoering eener taak, waardoor hij een duur- zaam monument voor zijnen naam had opgerigt. Dan, hoe vele en velerlei verdiensten het Werk ook bezitten mogt, het miste tot hiertoe één vereischte, en wel een zoo belangrijk vereischte, dat daardoor het nut des veeljarigen arboids, voor een goed gedeelte van 't letterlievend Publiek, dat niet in de voordeden der Uitgave bij Afleveringen had kunnen dec- lcn, verloren ging: wij bedoelen de GOEDKOOPHEID. Immers de dertien deelen kostten zamen niet minder dan f\ 42,35, een' prijs, die, hoewel betrekkelijk niet te hoog, gewis slechts door weinigen op eens voor een Boekwerk kan besteed worden. Eene bijzondere omstandigheid heeft nu dit bezwaar opgeheven. De oorspronkelijke Uitgever besloot, het bedrijvige leven vaarwel te zeggen; hij verkocht zijne fonds-artikelen, en daardoor werd de Ondergeteekende eige- naar van vasder AA's Woordenboek, hetwelk hij thans tot eenen verbazend geringen prijs kan leveren. Men oordeele: Digitized by Google VOORWAARDEN. Van der A A's AARDRIJKSKUNDIG WOORDENBOEK beslaat ll,40© bladzijden, of wel 918 vellen druks, uitma- kende ia luvige Boekdeeien, waarvan de prijs buiten de ban- den f 142,35 was, en wordt thans, zoo tang de geringe voorraad strekt, met inbegrip der banden, tegen den ongekend lagen prijs vanf 26,00 afgeleverd, zoodat het vel druks van 16 bladzijden, na aftrek der banden, op niet meer dan 3 Cents te staan komt, een prijs, waarvoor men lot heden wel nimmer emig klassiek werk heeft gekocht. De tegenwoordige Eigenaar van dit Woordenboek meent den kunstsmaak zijner Landgcnoolen te wel te kennen, dan dat hij niet de overtuiging zou koesteren, dat men deze ge- legenheid, om zich voor eenen spotprijs in 't bezit van een zoo veelomvattend en onmisbaar Werk te stellen, met gre- tigheid zal waarnemen, en onthoudt zich deswegen van alle verdere aanbeveling. GOUDA, 1805. G. B. van GOOR. Uigitize d by Google Digitized by Google Digitized by Google AARDRIJKSKUNDIG I DER Digitized by Google en xo ik hier inne yet gemist mocbtc hebben , het welke juist zo net in *t lid niet getroffen is , moogt nüj 't zelve ten besten houden , ik heb *t gedaan na de outste memoden en gedenkenis- sen , die ik heb konnen bekomen en vinden. J. A. IiEegh-water , Chronykje tan Graft en de Ryp. BI. 48. )igitized by Google -> cc 7 AAK f) li M KN K l'TS' 1>1 <> V -yy Q OsïsU~IÏ H li © IB if£ ) y E 1> K K li A >' l> K >'. V AA li V KEN S Eli RA G T !><> OH onder medewerking- van eenip? Vaderlandsehe (»flerrtlen. A. JAC' O B 1\S >T O OKU V VN ] h :JU Google Digitized by Google HUNNE KONINKLIJKE HOOGHEDEN WILLEM ALEXANDER PAUL F RED ERIK LODEWIJK , ERFPRINS Yin ORANJE WILLEM ALEXANDER FREDERIK CONSTANTUN NICOLAAS MICHAEL WILLEM FREDERIK HENDRIK, PRIflSBS OER HDERLiNDES. KONINKLIJKE PRINSEN! Naar welke zijde de Nederlander in aijn gezegend Vaderland zijne blikken keert, oreral ontmoet hij plaatsen, die hem aan het . heldengeslacht doen denken, waaruit Uwe Koninklijke Hoogheden gesproten lijn. De geschiedenis des- volks is do geschiedenis der Nassau's , en schier elke plek Tan Nederland herinnert den landzaat de wapenfeiten en lotge- vallen Tan dat edele geslacht. Toont hem , in het westen des Lands , de stad Delft de laatste rustplaats van den onvcrgetelijkcn grondvester Tan Kêcrlanda vrijheid, en Tan zoo Tele andere doorluchtige Torstenen Vor- stinnen , in het Vorstelijk 's Gravenhage aanschouwt hij de wieg en bakermat Tan een aantal leden Tan dat geslacht, en niet ver Tan daar rust zyn oog met welgevallen op deeltijd gedenk- waardige en gezegende plek, waar, in 1813, 's Lands wel- Digitized by Google « raren opdaagde , toen de beste der Koningen weder de eerste schrede op den Tade rlandschen grond xette. In liet noorden des Rijks brengt hem de tlakte Tan Eciligerlee de dapperheid Tan LoDrwus en Adoljt tai Nassau te binnen , en doet hem den noeglijdigen dood Tan dien laatsteu betreuren. In het oos- ten en zuiden stralen hem uit Jtoermonde » V mlo , Maastricht , '$ Uertogetibosch , Breda , Geertrtiidenberg , ja , uit den gcheelen gordel Tcslingen , -welke Oud-Nederland Tan die zijde omsluit, het kloek beleid en de heldendaden Tan het onsterfelijke broe- derpaar Ma saus en Füedebjk Hzhdaik te gemoet. Digitized by Google Levert de ongelukkige veldslag op Gelderschen bodem , toenr Louawu* en Hkïdmk tai Nassau den heldendood stieren r cenc treurige gewaarwording op ; staren wij met weemoed op de evenaart aan de Moerdijk , waar de dappere Joak Willm Faiao zijnen dood in de golven vond ; hoezeer heeft niet de kloeke ver- dediging Tan den Taderlandschen bodem door den ünsterfelijken Willem III den roem des vaderlands , met dien des helds vereenigd ? Aan wie dus zoude ik gepaster een werk kunnen opdragen , waarin de onderscheidene plaatsen ran dit Land, tot in de minste bijzonderheden beschreven worden , dan aan Uwe Ko- Digitized by Googl ninklijke Hoogheden , op wie , als telgen Tan dat roemruchtig geslacht , geheel Nederland zijne blikken gerestigd houdt, in net gegrond Tertrouwen , dat ook Uwe Koninklijke Hoogheden, drukkende het Toetspoor Tan uwen braTen en wijzen grootvader en Tan uwen dapperen rader , soo wel in het kabinet , als aan de spits des legers of aan het hoofd ran NeérlanéU Tloot met on- Terschrokkenheid de regten Tan dit Land zullen weten te hand- Dankbaar toor de mij verleende Tergunning , Tan Uwe Vor- stelijke namen aan het hoofd Tan dit werk te mogen plaatsen , draag ik lid met den diepsten eerbied aan Uwe Koninklijke Hoogheden op, biddende, dat Torsten uit dezen roemrijken stam liet dierbare Vaderland , ouder den zegen des Allcrhoogsteu , steeds in dien bloei en in die welvaart mogen doen deelen , welke het In de roemrijkste tijden tan zijn bestaan mogt genieten. Koviiklijkx Padski ! Van Uwe Koninklijke Hoogheden de onderdanigste en gehoorzaamste Dienaar , A, J. TAK DER AA. Digitized by Google uitgave der eerste aflevering van het Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden , meenen vrij niet beter te kunnen doen , om het doel en de strekking van dat werk te doen ken- nen , dan hier het gezegde in ons berigt van Inteekening , voor zoo verre dit daartoe dienstig zijn kan , te herhalen : » Reeds se- » dert lang , » zeiden wij , » gevoelde men de behoefte aan een y> Aardrij kskondig Woordenboek van ons V aderland » waarin y> alle plaatsen , die , hetzij om derzelver uitgebreidheid , lusizij n om de aldaar plaats gehad hebbende gebeurtenissen , hetzij om de » aaar gevestigde jaot ijnen , o/ wet om eenige andere reuen , » vermelding verdienden , opgenomen waren , eit hetwelk alzoo , » wanneer men van een of ander oord iets naders wenscht te r> weten , slechts behoeft nageslagen te worden , om dadelijk y> het wetenswaardigste daaromtrent bijeen te vinden. Zulk een » werk toch moet zonder twijfel voor alle standen der maai- » schappij van onmiskenbaar nvt zijn; immers , om maar iels » /e noemen , rfe handelaar vindt daarin , waar fabrijken van » cfes« o/ gr/ie «/o/ gevestigd zijn , o/ wddr rfc handelsarti- vfclcn , rfte ow« Vaderland oplevert , welig st voorkomen ; de Digitized by Google • xr TOORREDE. » krijgsman , welke plaatsen van eenig krijgskundig belang zijn > » en welke middelen ter veredeling van kennis cn aanleg deze » of die plaats tijiier beslemming hem aanbiedt ; hij , die , -» heizij berocpswege of vermaakshalve , Nederland doorreist , » weet tiaar uit dadelijk , welke bezienswaardige bijzonderheden » de onderscheidene, door hem bezocht wordende , plaatsen bevatten. » Maar vooral voor den onderwijzer moet zulk een werk van » onschatbare waarde zijn , daar hij zich hierdoor in staat » gesteld ziet , om den weetlust zijner leerlingen , zelfs omtrent y> min bekende plaatsen , te voldoen , en hen met al het merkwaar- y>dige van hunnen geboortegrond, tot in de minste bijzonderheid » toe , bekend te maken. » » Bij gebrek aan zoodanig een werk , en om, bij het beoefenen » der geschiedenis en aardrijkskunde van ons F aderland , eene » altijd gereed zijnde vixuigbaak te hebben , hield de onderge- » teekende zich sinds een aantal jaren bezig , met het opteehe- » nen en in alphabetische orde bijeenhouden van al , wat hij » Kier of elders omtrent deze of gene plaats wetenswaardigs » vernam , en was daarmede reeds zoo ver gevorderd , dat hij , » op aanzoek van eenigen , die hij van tijd tot tijd het door » hem bijeen gebragte liet inzien , er op bedacht geraakte , om » zijn werk lot de uitg ave gereed te maken ; waarvan hij toen » alleen door tijdsgebrek ivccrhouden werd. Maar , door den »hcilloozen opstand in België, zich aanvankelijk van zijne » aanieekeningen en verdere bouwstoffen verstoken ziende, ver- » hinderde dit hem al verder in het volvoeren van dit voorne- »?uen. Later echter een gedeelte z'jner boeketten papieren terug Digitized by Google VOaRREDE. r » bekomen hebbende , en over een ruim deel van zijnen tijd r> tot de verdere bewerking kunnende beschikken , waren de om- y> standigheden van ons Fadcrland zoodanig veranderd, dat » hij , het niet durvende beproeven een werk van dien omvang , r> ais een Aardrijkskundig Woordenboek Tan alle de Nederlandsen* » Provinciën , in het licht te zenden , besloot alteen zich tot deprovin- »cie zijner inwoning (Noord-Braband) te bepalen, als zijnde tevens y> die , in welker kennis men op dien oogenblik het meeste belang » stelde, Jietgeen hem ook te verkieslijker voorkwam, daar hij » hierdoor , zoo uit de publieke beoordeelingen , als uit de hem , »bij monde of geschrifte , medegedeelde aanmerkingen, konde y> te weten komen , wat er , naar het gevoelen van desJmndigen , » aan zijn werk ontbrak. En het is nu , ten gevolge dér goed- » keuring , welke hij mogt ondervinden , zoo in de algemeen » gunstige recensién , zijner eerste proeven te beurt gevallen , en 9 in de aanmoediging , die hij daarop van de loffelijke , te Lerden "gevestigde, Maatschappij van Nederlandsen* Letterkunde on- ndervond , als in het aanzoek , hem van onderscheidene kanten , * en daaronder door zeer achtenswaardige , in de aardrijks- » kunde hoogstbedrevene , mannen gedaan (waarbij hij nu nog voegen mag de gunstige ontvangst f met welke het onderhavige herigt van Inteekening vereerd werd) , dat hij eindelijk tot het » besluit kwam, om het Aardrijkskundig Woordeuboek voor de »pers gereed te maken ; liet welk zich evenwel tlians alleen tot »de Koordel ij ke Nederlanden uitstrekt , voor zoo verre die faclo> » van de Zuidelijke gescheiden zijn; hoewel ook nog opgenomen " worden de gedeelten van Limburg en Luxemburg , die , volgens ti VOORREDE. nhe? protocol va» 15 October 1830, onderhui bestuur van onzen » geêerbiedigden Koning moesten komen ; alsmede, om het werk » zoo volledig mogelijk te maken , alle meldenswaardige plaatsen y> uit onze overzeesche bezittingen , waarbij , even als bij de steden, » dorpen » gehuchten enz. van ons F aderland , volgens echte » bescheiden, zoo veel doenlijk, alle bezienswaardige gebouwen , n gedenkteekenen enz., alle vermelding verdienende gebeurtenis- » sen , de aldaar geboren vermaarde mannen , de daar gekweekt v> of bereid wordende handelsartikelen , en de bestaande fabrijken » worden opgegeven. Met geheele werk zal besloten worden met eene n alphabethische lijst van de vermaarde mannen, die Nederland » heeft opgeleverd , met opgave van de plaats hunner geboorte , ten r> einde in het werk zelf dadelijk ie kunnen naslaan , waardoor » zij die vermaardheid verdiend , en wanneer zij geleefd hebben. » Met spreekt Van zelf, dat zulk een arbeid, zoude die de vol- » ledigheid hebben , welke het publiek er billijk van eischen mag , » onmogelijk zonder de bijdragen van anderen kan votbragt wot - » den , en het is in de bewustheid daarvan , dat men zich van ' » de medewerking van bekwame , en met de aangelegenheden van » hun geboorteland in liet algemeen , maar met die van het gewest » hunner inwoning in het by zonder , bekende mannen heeft getracht r> te verzekeren. » En hierin zijn wij zoo gelukkig ennaar wensch geslaagd , dat het geen ijdele grootspraak is , wanneer wij op den titel zeggen, dat wij dit werk onder medewerking van eenige vaderlandsche geleerden bijeenbrengen ; daar toch de volgende , met de gesteldheid en geschiedenis der provincie hunner inwoning allcuns bekende , mannen ons hunne medewerking niet hebben Digitized by Google TOORBEDE, nr villen ontzeggen, of ons aUhans belangrijke bijdragen of op- gaven hebben medegedeeld; als inde provincie Noord-Braband de Heeren: H. Palibb te 's Hertogenbosch en A. mm Gmvs te Breda; in Gelderland de Heeren : Jhr. Mr. F. A. S. A. Baron tab Ittkewtm te Hattem , 0. 6. Hubiiis ie Hemmen en Mr. C. P. £. Roims tam mmm Aa te Arnhem; in Noord-Holland de Eeeren : G. Lact* te Medemblik en J. Woxw fe Haarlem ; i* Zuid-Holland de Heeren: Mr. G. Mees re Botterdam era J. Smits Ja. /e Dordrecht ; in Zeeland tfe jfoere« .ftr. Jfr. M. C. PisEooKT jam Gbijbseebeb te Middelburg , J. Ab Utrecht Dbbs- sulmvu te WolfaarUdgk era J. C. mm Potteb te Hulst; tra Utrecht de ^eer F. B. Adsb te Utrecht; i» Friesland «fcJ/eer W.Ebhhoeb te Leeuwarden ; in Orcnjsscl rfe heeren G. A. Loeee era J. C. H. de Gaat Fobthab te Zwolle , J. tab Wua Hz. era J. Oliyiee Je. te Kampen , de laatste ook voor hetgeen de Oost-Indië aangaat ; in Groningen de Heeren: Mr. H. 0. Feith te Groningen era M. D. Texeetba tc Ulrum , welke laatste ons tevens menige belangrijke bijdrage , betrekkelijk onze Weet- Indische bezittingen , geleverd , de toezegging tot meerdere gegeven en ons bovendien alle zijne aanteekeningen omtrent Oost-Indië en de Kust tan Gainea tenge- brvike afgestaan heeft; in Drenthe de Heer Mr. S. Ghataha te As- sen , era iu Limburg de Heer H. C. C. tab deb Noobdaa te Maastricht ; terwijl de Heer J. Bosscha , door eenige opmerkingen nopens het Seschiedknndige gedeelte , de Heer P. P. Roobda yae Etsisca , door zijne buitengewone bekendheid met al wat onze Oostindische be- zittingen betreft , en de Heer.H. Stbootha* , aan wien wij boven- aan menige gegronde aanmerking te danken hebl*en , door ons , I tin VOORREDE. in het lastige en niettemin belangrijke werk van het nazien der proeven behulpzaam ie zijn , ons grootelijks aan hen verpligten ; waarom wij het ons ook tot een genoegen rekenen , htm allen reeds voor loop ig hier onzen dank te betuigen voor hunne bercidvaar- . digheid, om onzen arbeid door hunne toelichting der volmaakt- heid nader bij te doen komen , terwijl wij ons tevens bij voort- during ht hunne belangrijke medewerking aanbevelen. Baar het evenwel niet van onze correspondenten te vergen is , dat zij , op eeneneenigzins verwijderden afstand van hunne woonplaats alles zeiven onderzoeken , zoo worden de proefbladen , waarop eene of an- dere meer of min afgelegene plaats voorkomt , bovendien aan den Burgemeester, tot wiens gemeente die plaats behoort , toegezonden , met verzoek van het ontbrekende te willen invullen , en het gebrek- kige te verbeteren , waaraan wij dan ook met dankzegging moeten erkennen, dat voor als nog (pp eene enkele uitzondering na) door al- len op het bereidwilligst voldaan is. Wij meenen nu den besten weg ingeslagen te zijn , om ons werk tot die volkomenheid te hengen ♦ waarvoor menschelijkc arbeid van dien aard vatbaar is. Mogt evenwel een onzer lezers meenen , dat er nog andere middelen waren , om daar toe te geraken , hij gelieve ons deze slechts op ie geven , daar en Redacteur en Uitgever het ernstigste voornemen hebben , om noch moeite noch kosten te otitzien , ten einde het werk zoo naauwkeurig mogelijk te maken. En hier zouden wy nu onze voorrede kunnen eindigen , ware het niet , dat wij ons verpligt achtten , reden te geven van onze wijze van behandeling en bewerking, voor zooverre die reeds eenige bedenkingen kerft uitgelokt of nog zoude kunnen uitlokken. — Digitized by Google VOORREDE. rx Zoo tal men hier , tegen het gewone gebruik aan , de namén der gemeenten , die nit de. namen van meer dan eene plaats zamen- gesteid zijn , door verbindings- of kbppelteekens aaneen gehecht vinden (bijv. Aalsmeer-en-Kudelstaart). Bit geschiedt, om daar- door aan te duiden , dat die alzoo zaamgevatte woorden , in dit geval , eigenlijk maar èènen naam uitmaken , en , om alle ver- warring voor te komen , welke anders ligt ontstaat. 4 Is wijb. v. in het opnoemen van de gemeenten in het kanion Oosterhont , schrij- ven : Oosterhout , Terheiden , Gecrtruidenberg en Made en Drim- melen ; hoe zal dan iemand , die met dit kanton anders niet bekend is , weten of Made tot Geertroidenberg of tot Drimmelen óeAoort; terwijl, indien wij schrijven: Oosterhont, Terheiden, Geertrnidenberg en Madc-en- D rim melen , de twijfeling ophoudt. In de bewerking van het Aardrijkskundig woordenboek van Tioord-Braband zijn de gemeenten , d. i. de gcheele burgerlijke huishouding , aan wier hoofd een burgemeester staat , en het ei- genlijke dorp , waaronder wij gewoonlijk de kerkbuurt of liever , soo als men het veelal, ter onderscheiding van de buiten- wijken , noemt , do kom tan het dorp verstaan , elk in een afzonderlijk artikel behandeld. Hiertegen zijn bedenkingen gerezen en men heeft beweerd, dat dit aanleiding tot vet' warring honde geven , omdat het scheen , als of men van twee geheel afzonderlijke plaatsen sprak. Om dit te voorkomen , heb- ben wij beet geoordeeld , voor die gemeenten , welke slechts den naam van één enkel dorp voeren , in hetzelfde art. eerst de plaats ml» gemeente, en vervolgens als dorp te behandelen; doch daar , waar de gemeentenaar meer dan eene plaats genoemd is , woidt Digitized by Google i VOORREDE. aan de gemeente ah zoodanig , en aan de plaatsen , waaruit zij samengesteld is , iedereen afzonderlijk artikel toegewijd , ter- wijl de kerkelijke gemeenten', uit combinatiën bestaande , almede afzonderlijk behandeld worden , daar toch deze vaak uit geheel andere besiana hleclen . dan de bur°erlii/ce sremeenten. zamensresteld st;w. Zoo vormt b. v. het dorp Almkerk met Uitwijk eene burgerlijke gemeente , terwijl llmkerk met Emmikhoven eene kerkelijke ge- meente uitmaakt , en Emm.ikiio?en wederom met 'Waardhuizen eene burgerlijke , en Waardhuizen met Uitwijk eene kerkelijke gemeente. Er is gevraagd , waarom ook die kasteelen , klooster» , wa- terkopen , sluizen enz. , welke thans in het geheel niet meer bestaan , door ons opgenomen zijn , daar men dit als eene onnoo- dige uitbreiding van het werk beschouwde.- Ban dit is ons , na rijp overleg, dienstig voorgekomen , want , behalve dat dit te beter de vroegere gesteldheid van ons land doet kennen , heeft het bovendien no"- dit nut . dat men , bii hei vermeld vinden van dnsdaniir kas- *ee/ » waterloop of dergelijke merkwaardigheid , dadelijk welen ff-&ï^ 'y ^ ' ^^^sf yt^?^^ ^^esi aai ^^^^ ^ f i^S9*9(ji^£ ïo^i^^r de ^9^^se^tt^£ %}e&Cs^^$^%^ * * vingen van ons Vaderland , en se//* op onderscheidene der nieuwste kaarten . vele namen voorkomen van vlaatsen . Apotheker te 'sG raven hage. Everdingen. (C. A. van) Arrondissement* Inspecteur te Zwolle. Evers. (W. G. F.) Ritmeester op non actiwtcit. Eyck. (Mr. M. J.) Heer en Erfhurggraaf vau Zuilichem , te Maartensdijk.» Eymael. (A. H.) 1c Luitenant der Infanterie. Eymael. (C. T. T.) 2* Luitenant Kwartiermeester. ... Eymael. (T.) 2de Luitenant der Infanterie. F. Fabins. (G. C.) 2° Luitenant der Artillerie. Falter. (P. R.) Kolonel der Artillerie. Faul. (G. C.) Organist te Gorinchcni. Feenstra. (J. M.) te Opende. Feenstra. (M. D.) te Ulrum. Feith. (J. II. O.) Jur. Utr. Cand. te Groningen. Felden van Kinderstein. (G. F. Baron van der) Lid der Riddersohap en Provinciale Staten van Utrecht. Fevkes. (B.) 2° Kapitein der Artillerie Adjudant van den Generaal Majoor Paravicini di Capclli. Fonseca. (Jonkh. L. S. D. Antouio Cartcrct da) 2P Luitenant der Infanterie. Fortman. (G. L. de Gaay) te Leyden. Frackers. (B. II.) 1° Luitenant der Infanterie. , .* Frantzen. (A. II.) . Luitenant Kolonel der liuauterie. Fremery. (J. A. de) te Leydcn. Frissart. (A. A.) Kapitein der Oost-Indische Infanterie. Frouin. (J.) Administrateur van Plautagiëii te Suriname. Fundter. (J. C) Ritmeester der Ligtc Dragonders. G. Gackstattcr. Klerk bij den Arrondissements Inspecteur te Zwolle. Gallenkamp. (II. J.) Roomsch Kat. Pastoor te Haarlem. Geer. (P. van) Smid te Leydeu. Geertsema. (E. J.) Omgaande Regter in de Soerabaiasche afdeeling. Geestenbeek. (J.) 1" Luitenaut Adjudant der Infanterie. Generale Directie voorde Zaken van de R.K. Eeredieust te 'sllage. 4 exemr». s. (W.) Koopman U Groningen. / - - Digitized by Google NAAMLIJSTDER INTEEKENAREN xxut GerUngs. (Ifr.H.) t* HiUegom. Gbert. (C. F. van) 2« Luitenant Kwartiermeester. Giltemans. (J.) Apotheker te Breda. Gillet. (J. D. D.) 2° Luitenant der Inianterie. Glinderman. (E. L.) Stads Vendumeester te Utrecht. Glindennan. (H.) te Utrecht. Godefroy. (P.J.)Dirigcrend Olïïcicr van Gezondheid der 1" LL te Soerabaia. Gouka. (A.) Onderwijzer te Middelburg. Gorkum. (J. E. van) Generaal Majoor. Götte. (J. B.) Fourier der negende afdeeling Infanterie. GraalT. (A. G. de) Apotheker, Lid vau de Provinciale Gcneesk. Com- missie in Zuid- Holland , te Gorinchem. Graeve. (F. de) Grondeigenaar te Zuiddorpc. G ra Lama. (H. 8.) 2« Commies aau het Postkantoor te Groningen. Greup. (W. N. H.) Commies aan het Postkantoor te Utrecht. Grcve. (A.) Ingenieur van den Waterstaat 7 te 's Graveuhagc. Groin. (van) te Leeuwarden. Groin. (J. C. van) \* Luitenant der Infanterie. Groeneveld. (T.) 1* Luitenant der Inianterie. Gulik en Hermans, (van) Boekhandelaars te Breda 5 exemplaren. Guykens. J. Boekhandelaar te Amsterdam. Haan. (C. de) Luitenant Kolonel der Infanterie. Hachez. (J. C. A. H.) 2» Luitenant der Infanterie. Haefkens. Burgemeester te Leerdam. Hacften. (A. W. van) 2de Luitenant der Oost- Indische Artillerie. Haeften. (G. A. van) Intendant der tweede klasse. Ilaeften. (P.A. van) Controleur bewaarder van het kadaster te Amersfoort. Hage. (J. W. ten) Bockhandelaar te *s Graven hage. Hageman. (A.) Onderwijzer te Hees. Ifageman. (E.) Directeur der Posterijen te Zwolle. Halder Hz. (A.) Genees-, Heel- en Vroedmcestcr te Beven» ijk. Halmael. (Mr. A. van) Auditeur militair van Friesland , te Franeker. Hamelberg. (H. A.) Lector in de Wis en Natuurkunde te Amersfoort. Hammacher. (H. G.) Notaris te Groede. Hamming. (E. K.) 2de Luitenant der Infanterie. Hamming. (G. A.) 2de Luitenant der Kurassiers. Hamming. (H.) 1ste Luitenant der Kurassiers. Hamming. (H. A.) 2de Lniteuaut der Infanterie. Handelmaatschappij. (De Nederlandschc) Hartman. (J. C.) Apotheker en Chimist te Suriname. Haspels. (D. J.) Boekhandelaar te Nijmegen. Haupt. (A. C.) Boekhandelaar te Middelburg. Heeckeren. (G. P. C Baron van) te Zutphen. Hrger. (De) Onderwijzer te Utrecht. Helb. p.) Ambtenaar te Suriname. Hemert tot Dingshof. (G. V. W. Baron van) 1ste Luiten Hmdrikse. (A.) 2° Luitenant Kwartiermeester. Heringa. (J.) Emeritus Professor te Utrecht. Herr. (D. G.) Luitenant Kolonel der Infanterie. Hert. (M. i. d') tc Koewacht. HeuTrl. (G. van den) Kapitein der Wcst-ludische Jagej*. H. ,i,T NAAMLIJST DER INTEEKENARER. Heyboer. (J.) Ondcrwyxer tc Noordeloos. Heyden. (A. van der) Onderwijxcr le Nienwland. lleydcn, gcb. André. (A. van der) Institutrice tc Arnhem. Hillc. (E. M. van) Sergeant tweede bataillon Jagers. ^ Hindcrbergen. (J. A.) Fourier afdeeling Kurassiers, n°. 1. Hinlopcu. (J. ü.) Lid der Staten Generaal , te Middelburg. Hissink. Predikant te Dedcmsvaart. lloboken van Rhoon en Pendrccht. (A. van) te Rotterdam. Hoen. (A.) Institiitcur tc Hattcm. Hoff.nan. (tfr. F. G.) Advocaat te Doesburg. Hoffman. (N. J. A. C.) te Amsterdam. Hofman. (T. S. A.) 2« Luitenant der Infanterie. Holl. (G.) Wachtmeester der afdeeling Kurassiers, n . 1. Holt. (Ten) Rentmeester te Eerones. • m Holtxkam. Adjudant Onderofficier der 17c afdeeling Infonterw. Homan. (C. J.) Predikant te Nieuw-Vossemcer. Hommes. (J. W.) Koopman te Groningen. Hoogenhuyxen. (W. J. van) 1« Luitenant der Infanterie. Hoogeveen. (A. A.) 2« Luitenant der Artillerie. Hoogeveen. (K. J.) Majoor der Pontonniers. Hoonaard. (W. van den) Onderwijxer te Hillegersberg. Hoop. (G. W. van der) Majoor der Infanterie. Hopbcrgen. (B. J. H. van) Kapitein der Infanterie. Horj. (Mr. W. G.) Agent van 's Rijks Domeinen in Overyssel, te Zwolle Hospers. J. Onderwyxer te Hoog-Blokland. Houtrijve en Brcdius. (van) Boekhandelaars te Dordrecht. Hoycr. (H. C.) Agent van den Rijkskassier te Bnclle. Hullman. (J. A.) 1" Luitenant der Infanterie. Hulst. (D.) Burgemeester en Notaris tc Blokkers. Hulstkamp. (H.) Onderwijxcr te *s Hertogenbosch. Humbcrt. (W. P.) 2« Luitenant Adjudant der Zuid-Hollandsche Schutte^). I. Jager. (G.) de te Groningen. Jam. (W.) Predikant te Giessen-Oudekerk. Jansen. (G. H.) 1° Luitenant Adjudant bij den Generaal Majoor Knotxer. Jansx. (J. G.) Ingenieur van dm Waterstaat van de 1" klasse te Soerabaia. Ingcn. (A. T. F. van) 1ste Luitenant Adjudant der Ligtc Dragonders. Ingcn. (C. F. E. van) Kapitein der Genie. Ingcnhors. (C.) Secondant tc St. Oedcnrodc. Jong. (J. de) Directeur der brandwaarborg Maatschappij te Amsterdam. Jonge. (Jhr. M. W. de) Lid van de Staten Generaal te 's Gravenhage. Jongh. (J. D. de) 1* Luitenant Adjudant der Infanterie. Jonk. (J. T. G.) f Luitenant der Infanterie. Itlersum. (Jonkh. Mr. F. A. C. A. Baron van) te Hattcm. Itlersum. (Mr. E. H. Baron van) Kantonrcgter tc Wijk-b^-Duurstede. Ittcrsum. (Mr. J. G. J. Baron van) Advocaat tc Utrecht. Juda. (J.) Koopman te Suriname. Jung. (J. C.) Ondcrwyzcr tc Grauw. Jula. (C. J.) le Luitenant der Infanterie. Kamer van Koophandel en Fabrykcn tc Grouingoii. Kantcr. (Mr. Th. d« ) Procureur Generaal tc Suriname. Kars. (L.) Secretaris by het Bestuur le Bcllingwoldc. Digitized by Google N AAMLIJST DER IN TREKEN ARK If. m Xarsnoff. (C.) Secretaris te Beverwijk. Kasteelen. (J. T. van de) te Beusichem. Reeft. (J.) Jur. Stud. te Utrecht. Keer. (A.) Majoor der Infanterie. Kempenacr. (Jfr. G. N. de) Advocaat te Rotterdam. Kempenaer. (Mr. J. M. de) Advocaat te Arnhem. KerckhofF. (S. A. van den) Kapitein der Artillerie. Kesman. (J. H.) Generaal Majoor te Delft. Kesteloo. (G. A.) 11 ulpondcrwyzer te Domburg. K es te ren. (J. C. van) Boekhandelaar te Amsterdam. 2 exemplaren. Rieboom. (J. P.) Notarisklerk te Axel. Klapper (J.) 1« Luitenant Kwartiermeester. Kleyn. (J. de) Onderwijzer te Ameiden. Kleyn. (W. C.) Kapitein der Oost-Indische Infanterie. Klom. (F. E.) Hulponderwijzer te Amsterdam. Klucver. (W. S. S.) Theol. Student te Utrecht. Kluit, (li.) Administrateur van Plantagicn te Suriname. Kluitman. (M. U.) te Gouda. Kluppel te Helder. Kluyt. (J.) Commies ten Postkantore te Brielle. Kncppelhout. (K. J. F. C.) Jur. Stud. te Leydcn. Knock (G. A. H.) 3° Luitenant der Infanterie. Knoll. (P. Y.) Generaal Majoor, Provinciale Kommandant van Zeeland. Knotzer. (F. W.) Generaal-Majoor. KnijflT. (A. de) Commissionnair te Utrecht. Koek. {Baron. H.Merkus de)Minl«tervan Binnenlandschc Zaken. Sexempl. Kolff. (G.) Burgemeester te Deil. Rooi. (A.) Luitenant Kolonel der Genie. Koopman. (G. L.) Boekhandelaar te Amsterdam. Kooy. (C. van Someren) le Luitenant Kwartiermeester. Kooyman. (K.) Onderwijzer te Hoogkarspel. Koper. (D.) Stads Chirurgijn en Vroedmeesler te Schiedam. Kortman. (E. W.) te Amsterdam. Kraamwinkel. (B. C.) te Utrecht. Rro'ller. (J.W.) 1" Luitenant Adjudant bij den GeneraalMajoor Giiichcrit. Krudop. (J. R.) te Gouda. Kruseman. (J. A.) Korporaal der afdeeling Kurassiers n*. 9. Kruysse. (P. J.) Zoutzicdcr le Axel. Kruvt. (W. J.) Boekhandelaar te Arnhem. 2 exemplaren. KrnvtbofF. (J. Tilcnius) 2e Luitenant der Infanterie. Kuv'pers. (J. J. Mourix) Apotheker der f klasse bij 's Rijks Militaier Èospitaal te Utrecht. L. La horton. (D. van Hinloopen) Schoolopziener te Gouda. Lachaire. (S.) Kapitein Kwartiermeester. Lagcrwrv. (H.) Boekhandelaar te Dordrecht. Lambrecbts. (A. W.) Tweede Kapitein Artillerie Transporttrein. Lambrechtsen.(W.N.)Raadsheer bij het Provinciaal Gercgtsh. van Zeeland. Lammen. (A. F.) Oud-presid. van het Hof te Suriname , te 's Graveuhage. Landolt. (H.) Majoor der Infanterie. Lange. (J. de) Bockhandelaar te Deventer. Langenhiiysrn. (A. P. van) Boekhandelaar te 's Gravcnhage. l*del. (L. J.) Kapitein der Infanterie. Leemans. (C.)ccn>lc Conservator van het Ned. Mus. van Oud bed. te Leydcn. Digitized by Google 1 »n NAAMLIJST DER INTEEKENAREN. Leembruggen. (A. C.) fabrikant te Leyden. Leen. (C.) Administrateur van Finantien te Suriname. Leesmuseum te Amsterdam. Lehnkcring. (G. H. Growich) 1" Luitenant der Kavallerie. Leur. (C. G. Kravenhoff van de) 2de Luitenant der Pontonniers. Licb. (J. J. A.) Majoor der Infanterie. Lier Ez. (B. Tan) Officier van Gezondheid 2° klasse. Li n {jen. (G. H. van) Onderwijzer. Lisman. (Mr. J. A. E.) Advocaat te Arnhem. LisL (F. C.) Generaal Majoor der Artillerie. Lith. (S. van) Boekhouder hij den Provincialen bewaarder van het kadastci te Zwolle. Löbcnsel. (J. A. van) 2° Luitenant der Ligtc Drajjondcrs. 2 cxeinpL LockJiorst. (A. van) Officier vau Gezondheid der 2* klasse. Loomeijer. (C. G.) Apotheker te Haarlem. Loos. (H.) Rooinsch Kat. Pastoor te Zaandam. Luchtmans. (S. en J.) Boekhandelaars te Leyden. Luth. (J. F.) Chirurgijn Majoor. Luttcnbcrg. (H.) te Zwolle. Lutz. (II. S.) 1" Luitenant der Infanterie. M. Maclaine. (W. H.) 2* Luitenant der Infanterie. Macquelijn. (M. J.) Hooglccraar in de Geneeskunde te Leyden. Madiol. (J. L.) Majoor der Infanterie. Maerteos. (P. J.) Stedelijk Onlvauger te Hulst. Blalsen. (A. van) Kostschoolhouder tc Hooge-Zwaluwe. Mansveld geb Gordon. (Mevrouw de weduwe van) 2 exemplaren. Margadant. (W . F. C.) tc '% Gra\euhage. Marle. (P. G. van) Koopman te Lcydeu. Ma ree. Fabrikaut tc Linneke. Marree. (L. J. dc) Mcd. Doet. te Middelburg. Martin. (F. P.) te Amsterdam. Martini van Ou verkerk. (Jonkh. Mr. H. B.) Lid vau de Eerste Kamer der Staten-Generaal en vau de Ridderschap van Noord-Braband , te Vught. Mallhicsscn van Petten en Nolmerban. (Mr. Sandeubergb) te Haarlem. Meersch. (G. F. van Limborch van der) 1° Luitenant Ingenieur. Melmer. (T.) Ie Luitenant Adjudant der Infanterie. Meikcstein. (G. van) Onderwijzer te Eemnes binnen. Mertcns. (H. A.) Roomsch Kat. Pastoor te St. Jan -Steen. Metman. (Mr. L.) Advokaat tc 's Gravenhage. Metelerkamp. (P. J.) 2° Luitenant der Ligte Dragonders. Meulen. (C. van der) Onderwijzer te Utrecht. Meijer. Onderwijzer bij de Israëlitische school te Hoorn. Meijer. (G.) Majoor en Plaatselijk Kommandant te Middelburg. Meijer. (J. F.) 2" Luitenant der Kurassiers. Meijl. (J. F.) Majoor der Artillerie. Moerdyk. (P.) Geadmitteerd Landmeter te Zuiddorpe. Middelhoek. (C.) Onderwijzer tc Molenaarsgraaf. Mommen. (A. H.) 2° Luitenant der Artillerie. Monchy. (E. P. de) Koopman te Rotterdam. Monde. (N. van der) Boekhandelaar te Utrecht. Montyn. (J. W.) te Amsterdam. Moorrees. (Mr. C. W.) Griffier bij de Arr. Rcgtbank te Amersfoort. Mortier Covens eu Zoon. BoekhauuVlaars tc Amsterdam. Digitized by Google NAAMLIJST DER I N TE EREN ARE N. xnu Mourik. (H. J. van) 1° Luitenant Kwartiermeester. Muller. (Joh.) Boekbandelaar te Amsterdam. Maller. (J. F. L.) te Amsterdam. Munck. (A. B. C. de) 1° Luitenant bataillon Artillerie Transporttrein. Munnik. (J. de) Boekhandelaar te Schiedam. Muijsken. (A. W.) 2' Luitenant der Artillerie. N. Naamen van Eemnes. (van) te Zwolle. Nauta. (Mr. G. A. van Avenhorn van) Lid jdcr Staten van Friesland , Grietman van Heniclumcr, Oldephaert en Noordwolde, te Koudum. Nederburgh. (Jfr. J. J.) te Zutphen. Nes. (Jfr. J. T. W. van) Resident van Passaroeban te Passaroehan. Nes. (T. Hoog van) Fouricr bij de 8° Afdeeling Infanterie. Nevndorff. (J. F.) Procureur bij den Raad van Justitie te Soerabaia. Nidek. (J. Broucrius van) Luitenant Kolonel der Artillerie. Niemandsverdriet. (B.) Arrondissement» Inspecteur teBrielle. Niernieijer. (A.) Theol. Stud. te Leyden. Nieuwbam. (C.) Kapitein Kwartiermeester. Nicuwenhuis. Hooglecraar tc Leyden. Noel. (E. F.) Notaris en Burgemeester te Hontenisse. Nolthenius. (II. J.) te Amsterdam, i Noman en Zoon. Boekhandelaars te Zalt-Rommel. Noordewier. (Mr. J.) Dr. in de letteren eu Iustilutcur te Winschoten. Noordliofl*. (D.) Predikant teSchalzum. Nootcn. (W.Ü.J. Canibier van) Burgeni. vaullonkoop en Notaris te Lopik. Noubuys. (G. van) Schoolopziener tc Roozendaal. Nouhuys. (H. J. van) le Luitenant der Infanterie. Nouhuys. (S. van) 1° Luitenant Adjudant der Kurassiers. Noske. (J.) Notaris te Axel. Nuysink. (G.) Kostschoolhouder tc Zutphen. Nijenhuys. (A.) Roomsch Kat. Pastoor te Sasvan-Gcnt. O. Ondcrwijzersgezelschap tc Dirksland. (liet) Oukoop. (W. A.) Boekhandelaar le Breda. Oomkens Jz. (J.) Boekhandelaar tc Groningen. Oordt. (C. W. van) Kapitein der Genie. Ophorat. (A.) Üc Luitcuant Kwartiermeester. Ort. (J. W. A.) 2C Luitenant der Infanterie. Oudemans. (A. C.) Kapitein Adjudant bij den Generaal Majoor Knoll. Ouwersloot. (ü.) te Amsterdam. P. Paarden kooper. (L.) Landmeter der 1° klasse bij het kadaster te Goes* Pabtt. (Mr. B. G. A.) Advocaat te Utrecht. Pabst tot Bingerdcn. (J. M. Baron, van) Kanton Rcgler tc Eist. Paddenburg cn Comp. (van) Boekhandelaars te Utrecht. Parts. (A ) 1" Luitenant der Infanterie. Panhuys. (A. M. E. van) Majoor by den Generalcn Staf. Pauw.'(W.) te Purmerend. Pmte Pz. (M. A. van) te Amsterdam. Pcllecom. (A. N. van) Emeritus Predikant te Schiedam. PeU-Rijcken. (A. J.) 2° Luitenant der Ligle Dragonders. Pelt. (G. van) le Leyden. urm RAAMLIJST DER INTEEKENAREff. Penoif. iMr. C. Overgaauw) le Delft. Pestel. (W. F. van) 8° kapitein der Rydcnde Artillerie. Vesten. (Jonkheer Mr. J. E.) Lid der Ridderschap te Utrecht. Pesters van Catlenbrock geb. Jacobi. (Mevr. Douaricrc) te Utrecht. Pelen. (J. D.) te Vlissiugcn. Pielerse. (J. M. Tan den Oudendijk) 2a Luitenant der Infanterie. Pieterscn. (T. van Uye) te Goes. Pingjuni. (J. R.) Wachtmeester by de nfdceling Kurassiers No. 1. Plaat. (P. L. T. Grunwis) Sergeant Majoor afdeeling Infanterie. Playter. (U. C.) 1° Luitenant Adjudant der Lanciers. Poelders. (H. J.) Boekhandelaar te Amsterdam. £ exemplaren. Pol. (G. van de). Magazijnmeester der Artillerie tcJtalh. Polak. (A. J.) Eerste Klerk bij *s latids magazijnen te Suriname. Polak. (S.) Adsistent van den Kolonialen Ontvanger tc Suriname, Pompen. (C.) Burgemeester te Alcm. Portielje. (G.) Boekhandelaar tc Amsterdam. Pot. (A. van der) te Rotterdam. Prins. (J. H. van Sanden) te Middelburg. Prins. (S. J.) Boekhandelaar te Amsterdam. R. Raadt. (P. de) Instituteur op den huize Noorthcy. Raalten. (C. van) Secretaris van den Landraad te Soerabaia. Rademaker. (II. L.) Eerste Onderwijzer te Soerabaia. Rappard. (W. H.) 1' Luitenant der Infanterie. Rechte ren. (van) Gouverneur der Provincie Overijssel. Reepmaker. (P. L.) 1" Luitenant der Infauterie. Rctterich. (A. J. P.) Majoor der Kavallerie. Revius. (J.) Apotheker te Zwolle. Reijers. (J. C.) Onderwijzer te Middelburg. Reynders. (J.) Koopman te Leeuwarden. Risseeuw. (J.) Kanton Regter te Oostburg. Rissecnw Sz. (A.) Landman te Kadzand. Risseeuw Jz. (J.) Rustend Landman te Kadzand. Ritsema. (J.) Boekhandelaar te Haarlem. Roe heil. (H. 11.) 2° Luitenant der Genie. Rodemann. (A. W.) 1° Luitenant der Infanterie. Rodi. (M.) Chirurgijn Majoor. Rojer. (N.) Med. Chir. et Art. Obst. Doet. te Suriname. Romondt. (II. H. van) Boekhandelaar te Utrecht. Roorda. (C. W.) 2« Luitenant der Infanterie. Rooy. (A. A. de) Boekhandelaar te *s Hertogenbosch. 7 exemplaren. Roque. (E.) Kapitein der Oost-Indische Infanterie. Rosé. (W. N.) 1° Luitenant der Genie. Roijen. Jur. Stud. te Utrecht. Roijen. (W. W. A.) 1° Luitenant der Lansiers. Ruempol. Gepensioneerd Chir. Maj. van het Oost-I nd. Leger, te Zutphen. Rucinpol. (H. J.) Predikant te Soerabaia. Richt. (J.) Destillecrder te 's Hertogenbosch. Ruysch. (J. J.) 1" Luitenant der Kavallerie. Ruyven. (\V. J. C. van) Instituteur te Amersfoort. Reyn. (W. C. D. van) 2« Luitenant Kwartiermeester. Rijndcrs. tc Groningen. Rijstcrborgh. an Berkhout. Lid van de Gedeputeerde Staten van Noord- Holland , tc Haarlem. Tclchuys. (M. H.) Griffier van het kautongeregt te Axel. Telling. (Vr. A.) Secretaris der stad Franckcr. Temmink. (J. D.) Officier van Gezondheid der 2° klasse. Tcrvccn en zoon. (J. G. van) Boekhandelaars to Utrecht. Texel. (Het plaatselijk bestuur \an) Thiel. (van) tc Rozendaal. Thicme. (J. F.) Boekhandelaar te Nijmegen. Thomson. (J. J.) Majoor er» Plaats-Majoor te Crevccoeur. Tichler. (J. W.) le Luitenant der Pontonniers. Tiddens. (H.) Student tc Groningen. Tielkemeijer. (J. H.) Boekhandelaar tc Amsterdam. Timmermans. (F. J.) Kol. Ins. bij het Min. vanKolonien ta 's Gravenhage. Tienhovcn. (G. van) Aannemer te Werkendam. Tirion. (A. P.) Ambtenaar te Suriname. Tissot van Patot. (J. P. L G.) Kapitein der Infanterie. Tol. (H.) Opperwachtmeester der Ligtc Dragonders no. 8. Tollens. (J. P. K.) Aspirant Ingenieur van den Waterstaat. Toorcnburg. (P. A. van) Mcd. Doet. te 's Gravenhage. Toorenenbergen. (J. J. van) Instituteur te Utrecht. Traus. (H. L. Schender) 1° Luitenant der Artillerie. Tromp. (II. A.) Ingenieur der 1" klasse van den Waterstaat te Soerabaia. Tuinhout. (Haijo) Controleur bewaarder van het kadaster te Heercnvecn. Tulp. (A. J.) Kapitein der Infanterie. Tuuk. (S. van der) President van den Raad van Justitie tc Soerabaia. NAAMLIJST DER INTEEKE NAREN. V. Veer. (J. C. H. J. de) 1- Luitenant der Infanterie. Verkouteren. (J. W.) Generaal Majoor. Vcrkouw. (W.) Koopman te Leyden. Vermasen. (D. L.) Luitenant Generaal. Vermeer. {Mr. J. W.) te Beek. 3 exemplaren. Vermei. (W. L. i Landbouwer te Brandwgk. Vermeulen. (C.) Notaris te Herwijnen. Vermeulen. pror. Limbu rg, oog niet alle» op -lieu vasten voet gebrast is, als ia de andere provinciën, en wij ons ahoo nitt ia staal zien , in dit Algemeen Oversigt, alles in die prorin- rie «rrn naanwke urig op te gereu, sollen wij . ten einde niet gedurig te moeten ««rhalea, ef onxe opgave, tich ook over die provincie uitstrekt, telkens, waar wij «llren van do overige proviucirn spreken, de bonaming OcD-NiDsansD gebrul- k»n, ter wjj] wij dsar, waar liet tevens ook Limburg geldt, die Tan de Nidu- U,I,M of Ko»i«oiuj* snllcn beji-cn. Digitized by Google 2 ALGEMEEN ^OVERZIGT. tegenwoordige Düitscrxand , welks oppervlakte veel hooger ligt , begrijpt , waardoor dan ook nog bij ons de taal onzer oostelijke naburen veelal d«» II o o g d n i t s r b e en de onze de Ncdcrduitschc genoemd wordt. Hilderdijx. echter beweert , op niet geheel verwerpelijke gronden , dat deze streken de Nederlanden genoemd zijn, als deel van bet Rijk van Lotharingen (1). Ons komt bet voor, dat beide te gelijk kan waar zijn: dat men namelijk deze gewesten, zoo wel in tegenstelling van bet hooger gelegen gedeelte van Duitschland, als in tegenstelling van de meer bergachtige streken van Lotharingen , de Nederlanden kan ge- noemd hebben. Men noemt dezo landen in het Latijn Beloiuh of Belcia , maar dit woord heeft bij de ouden nooit Nederland of de Nederlands* beteckend. De Romeinen toch verdoelden Gallië, dat xich van Italië af tot hiertoe uitstrekte, in drie voorname deelen , waarvan het noordelijkste Bel- gisch- Gallië heette. Be Belgen waren dus Galliërs, welke men bij Ptolobeus ook in Brittannie vindt , doch naderhand heeft men , met weglating van het woord Gallië, alleen den naam van België behouden , en dien op het grootste gedeelte van de zeventien Nederlardscdr «b- we8ten toegepast. Er is in de oudste tijden nimmer aan gedacht , om deze landen onder eenen algemeenen naam tc begrijpen ; maar elk gedeelte werd genoemd naar het volk, dat het bewoonde. Onder het Gerkama Ikferior of JYeder-Duittchland behoorde evenwel medo ons Vaderland. OUDE BEWONERS DEZER LANDEN. De oude bewoners dezer gewesten waren op onderscheidene tijden herwaarts afgezakt , en hebben zich aldaar onder verschillende namen nedergcslagcn ; onder hen vindt men de volgende vermeld : de F r i e- zen, de Batavieren of Batten, de Kaninefatcn, de Ma- rezaten, de Frisiabonen, de Kauchcn, de Menapicrs, de Ambivaritcn, de Bruktcrcn, de Tenktercn, de T u- banten, de Usipeten,deMorinenendeAngrivariën. LEVENSWIJZE DER OUDE BEWONERS DEZER LANDEN. De levens wy ze dezer volken was, met cenige geringe wijzigingen , bijna dezelfde. Z\j waren zeer sterk van ligchaam , leefden van de jagtop w ilde dieren , gingen in hunne jeugd geheel naakt en . kleedden zich , ouder geworden zijnde , met beestenvellen , die , by wijze van mantel over hunne schouders hingen, en met eenc gesp of eenen doorn om den bals vastgemaakt waren, terwyl de huid van den kop dezer dieren soms derwijze over hun hoofd getrokken was , dat zij door de ooggaten uitzagen. Zij woonden in hutten, van hout opgeslagen, met biezen, riet of stroo gedekt , en waarvan de wanden met leem en koemest besmeerd waren. Deze hutten stonden niet digt bijeen , maar hier en daar verspreid en meestal op opgeworpen hoogten , terpen of torpen (vfcn welk woord ons tegenwoordig woord dorp afstamt), en in latcrcn tijd Vlie- of Vliedbergen gchectcn, ten einde zich, bij gebrek aan dijken, daardoor te beveiligen tegen den vloed , en vooral tegen de overstroo- iniugcu , waaraan deze landen zeer onderhevig waren. (i) Zie '• maas Geschiedenis des Vaderland*, D. I., U. io5. Digitized by Google OUDE BEWONERS DEZER LANDEN. 3 Dc zeden en leven* wijze van die onbeschaafde mcnschen konden niet anders dan wild en woest zijn. Zij waren echter getrouw, openhartig, herbergzaam en kuise!) , wordende hoererij en overspel zeer door hen verfoeid ; maar tot den drank waren zij zeer genegen. De bezigheid van den landbouw was voor hen een te lastig en te mocijelijk werk , aangezien , bij dc geringe kennis , die zij daarvan hadden, hunne landen door het zeewater overstroomd werden, ter- wijl ook alles voor het indringen van het vee en het wild open lag; waarom zij zich , ofschoon van den landbouw geheel uiet vreemd , echter meer op de jagt en dc visscherij toelegden , die hun veel voordeel aan- bragtcn , aangezien het land zeer boschrijk en vol wild , gelijk ook de wateren rijk aan visch waren. Ook hadden zij schapen, runderen en paarden . Hun voedsel bestond , behalve in het wild en de visch , die zij door de jagt en de visscherij opdeden , in boomvruchten, melk, boter en kaas; tot drank hadden zij eene soort van bier , dat zij uit koorn bereidden , door het met water te koken. Zij konden lezen noch schrijven, maar hunne Barden vervaardigden gezangen , die zij in hunne vergaderiugen en bij feesten zongen , en de geschiedenis vau hun land of den lof hunner helden ten onderwerp hadden. WIJZE VAN OORLOG VOEREN EN REGERINGSVORM. In het vechten en paardrijden waren rij zeer ervaren , en in het zwemmen zoo bedreven , dat zij zelfs de breedste rivieren gewapend en te paard durfden overzwemmen. Hunne behendigheid in het schie- ten met pijl en hoog was bewonderenswaardig, want men verhaalt van eenen Batavier, dal hij den pijl, die hij eerst zelf afgeschoten had, terwijl deze neg in de lucht vloog , met ecnen anderen pijl doorkliefde. Zij waren krijgshaftig en dapper , en gebruikten tot hunne wa- penen bogen , pijlen en eene soort van speren , frameèn geheeten , waarmede zij van verre en van nabij konden vechten. Dc ruiters droe- gen eene framée en een langwerpig vierkantig schild van teenen gevloch- tai; het voetvolk, waarin hunne meeste kracht bestond, was insgelijks met werpschichten gewapend. Ook gebruikten zij groote vierkantige schilden van hout gemaakt , waarop afbeeldingen van beesten en vogels waren geschilderd. De vrouwen en kinderen gingen mede ten oorlog , en moedigden de mannen aan , om voor hnnne vrijheid en huisgezinnen dapper te strijden en naar de overwinning te streven. ber zij ten strijde togen , werd een uit de voornaamsten van het volk gekozen , om , onder den titel van Koning of Hertog, het leger aan te voeren en regt te oefenen. Deze behield zijne w aardigheid somtijds maar één jaar of zoo lang dc krijgstogt duurde, somtijds langer en voor zijn gehcele leven. Zijne magt was niet onbepaald , want, als hij dV vergaderingen der voornaamsten by woonde , mogt hij wel raad geven, maar uiet gebieden. Bet schijnt, dat zij, nevens deze Koningen of Hertogen, ook nog krijgsoversten hadden, die om hunne dapperheid weiden verkozen. Bij de verkiezing vaneen opperhoofd, werd deze op een schild gezet en daarmede op de schouders hunner vcikipzcren om hoog geheven. Noghailclen zij eene mindere soort van krijgsbevelhebbers , die tevens Hoofrlrtfjters of Opperhoofden over de bijzondere landstreken waren ; drie spraken het rojl uit iu de bijzondere zamenwoningen en gchuch- len. Zii wezen het volk jaarlijks lauderijen aan, om te bczaaQen, Digitized by Google 4 ALGEMEEN OVERZIGT. die elk op het einde van Jiet jaar weder moest afstaan , terwijl hij zich een volgend jaar met dc akkers konde vergenoegen , die hem door den nieuw verkorruen Regter toebedeeld werden. Aan ieder dezer Iloofd- reijters werden Honderdmannen, uil het gemeen verkoren , toegevoegd, die een regtsgcbied van minderen omvang hadden , hun tevens tot Raden verstrekten en hunne verrigtingen gezag bijzetteden. Deze laalsleii dienden den Opperhoofden in vredestijd lol luister , en in tijden van oorlog tot l>eseherining , want elk hunner ijverde om het naast bij zijn Opperhoofd te zijn , en hem in manhaftigheid te evenaren , zoo niot tc overtreffen. De lloofdrcytcrs werden gekozeu door de Alge- meene volksvergaderingen , bij welke de Opperste magt was. Deze volken beminden de vrijheid en hielden daarom de regering van de voortreffelijksten voor de beste , zoo echter dat zij altoos dc magt aan zich behielden , om in belangrijke zaken met algcmccnc stemmen te beslissen. Hunne vrijheidszucht blonk meest uit op de alge- mecne landdagen , op welke soms de vrouwen mede verschenen , nevens de edclstcn en bckwaamstcn der Landzalen. Dc plaats van bijeenkomst was in een bosch. In deze vergaderingen werden vrede en oorlog , of andere belangrijke zaken , aan het gemeen goedvinden onderworpen. Indien het gedane voorstel mishaagde werd dit met algemeen gemor t afgekeurd : behaagde het, dan werd zulks door het schudden der speren aangetoond. Hunne Oversten hadden hier geen meer gezag dan dc onderdanen, maar moesten zich naar dc meerderheid voegen. Dus werd dc staat door de voortreffelijksten met toestemming van het gemeen bestuurd , niet naar beschrevene wetten , maar alleen naar die der natuur en der gewoonte, welke bij deze volken van meer kracht waren, dan dc be- schrevene regten in andere landen. Toen echter de Romeinen deze lan- den overheerd hadden , hebben zij hun beschreven wetten leeren kennen. TAAL. De taal dezer volken was de oude Teutonisclie of Getmaamche , zijnde, naar men wil, na de Hebreeuwsche , de oudste; maar deze taal , van welke die der Duitschers, Nederlanders, D c c- ncn, Noorwegers, Zweden, Engelse hen, Schotten, enz. afstammen , is thans zoo zeer veranderd , dat geen dezer natiün , haar zonder aanleert' n verstaan kan. HUWELIJKS- EN BEGRAFENISPLEGTIGHEDEN. De jonge lieden trouwden niet beneden de twintig jaren. Jonge- lingen en jonge dochters van gelijke jaren en grootte werden gepaard. Dit geschiedde in tegenwoordigheid der wederzijdsche bloedverwanten , terwijl de man een koppel ossen, een getoomd paard, een zwaard, een werpspeer of een schild aan de vrouw tot eene huwelijksgift bragt , en dc vrouw ook ecnig wapentuig aan den bruidegom gaf. Deze huwe- lijksgaven konden dc vrouw steeds het mannelijk bestuur herinneren, waaraan zij zich onderwierp en waarnaar zij luisteren moest', even als een getoomd paard naar zijnen berijder ; den arbeid , welken zij met haren man , tot onderhoud van het huisgezin te verrigten had , even als een koppel ossen , die zamen den ploeg trekken ; en eindelijk het gevaar, dat zij, zoowel als de genoegens, met hem tc dcelcn had, zonder hem daarin te verlaten. Dc man werd daarentegen door de Digitized by Google I HUWELIJKS- EN BEGRAFENISPEGTIGHBDEN. & wapenen herinnerd , wat zijne roeping wat , en wat zjjne gezellin , die zich aan hem overgaf en toevertrouwde , van hem ebchen en ver- wachten kondc. De lijken van beroemde mannen werden , nadat zij behoorlijk ge- reinigd waren , in hunne gewone kleederen met de wapenen , die de overledene het meest gewoon was te bezigen , somtijds ook met zijn strijdros , op cencn houtstapel verbrand , en daarvan de overgeblevene lieenderen met de asch in éénc of meer lijkbussen gedaan en met cenigc lijkpleglighcid bijgezet in een graf, dat onder heuvelen met aardzoden bedekt werd, en bij hen even dierbaar en heilig geacht was, als bij ons de graven, waarin de lijken van ome nabestaanden en vrienden in hun geheel opgenomen worden. Wccklagtcn en tranen l i -Uien spoe- dig bij hen op; smart en droefheid duurden lang. Het wcenen werd der vrouwen tot eer gerekend ; de herinnering der afgestorvenen be- GODSDIENST. In hunne godsdienst waren zij Heidenen , maar het bQgcloof en de afgoderij waren bij hen niet tot die hoogte gestegen , als bij andere volken. Zij hadden in de oudste tijden noch afgodsbeelden noch tempels, maar. daar zij het onbetamelijk oordeelden den oneindigen God tusüchen enge muren te besluiten , oefenden xij hunne godsdienst in de ojK*n lucht en in lmsschcn , aan hunne Goden toegewijd , waarin zij altaren van gnwtic zoden opgerigl hadden , op welke hunne Opper-Prics- ters of Druidsn niet allecu beesten , maar ook somtijds menschen offerden. Hunne voornaamste godheid schijnen zij Tbeutii of Tnnu- thates genoemd te hebben , en van hem rekenden de Germanen een- parig hunnen oorsprong , en werden daarom Thcutiskcn , Thcutschen of Jfuitschers gcheeten. De naam Thrctb wordt voor denzelfden gehouden als die, waarmede wij doorgaans het Opperwezen benoemen. Ook wil men , dat de nog tegenwoordig bij ons gebiuikt wordende namen van de dagen der week van de namen hunner godheden ontleend zijn. De twee eersten w aren namelijk aan de Zos en or. Maas , de tw cc voornaamste hemel- lichten , die door hen als godheden vereerd werden, toegewijd. De derde zoude naar Tva , den dapj»ercn strijdgod , Tyrtdag , verbogen Tievertdag , ook Erichsdag en Diesendag , later bij verbastering Dingt- dag he< ten (1). De vierde werd Woensdag oi Wodensdag genaamd, naar Wodas (hetwelk in het Slavonisch Leidsman bcteckent) , Woont of Modes, elders ook Oma of Arar* gcheeten, en naar wien onze voor- vaderen ook het zevengesternte den naam van Woont- of W oenswa- gen gaven. Donderdag zoude zoo eene verbaslering zijn van Tkorsdag , naar de godheid Tbor , bij de Friezen Stavo genoemd, die over den (i) Z.e WxjTEXDonr, Verhandeling onr de vraag: Kene beknopt* «oordrafft van de Nnordifh» Mythologie, ontleend tt U de oor- tpronkelijke grdenkalukkcn en mot de aanwijzing van het ge- b r o j k , d a t hiervan in de Nederlandache dichtkunde aoude kun- nen ;en>iil< worden, medegedarld in de Nieuwe werken van de Miat.cl.appti der Nede r la c dar he Le 1 1 e r k n n d e t e Lcydeu, hl. 80. l i nrllr doorwrochte vt-rUudt ling xij , die omtrent de vroegere godarcreerhig onzer foorouderen onntandiR willen ingelicht aüu ♦ len «olie toldoening voor hunueu »«*Uj». Luunt-u vimJeii. ■ Digitized by Google 6 ALGEMEEN OVERZIGT Hemd en het weder het opperbestuur had (1). Vrijdag , leidde men af van Fryöa of Freija , die sommigen voor dezelfde als Hertiu , d« moeder der aarde, houden , hoewel anderen haar met Vencs , de godin der Liefde , gelijk stellen , waarom die dag Vrijdag zoude gcheelcn xyn ; het is evenwel niet onwaarschijnlijk , dat men onder den naam Frtca, Frema of Hrrtha dc alvoedende en koeslereude nalnur verslond, die door hare milde gaven dc hoogste liefde voor hel menschdom ten • toon spreidt. Aan welke godheid eehter de Zaturdag toegewijd was is niet to bepalen. Velen spreken wel van eene godheid Sater of Skater , zonder te kunnen bewijzen , dat dc Germanen dien immer ver- eerd hebben , terwijl anderen het voor meer dan waarschijnlijk hou- den , dat de Zaturdag aldus genoemd zy , naar de Romcinsche god- heid Saturküs, die ook by dc Keilen hoog geëerd werd. Wij oor- deden echter , dat dc namen onzer dageu alle van Germaanschen oorsprong zijn, en vroeger bestonden, dan de komst der Romeinen in Dttitschland dagtcekent. Zij hadden buitendien nog andere goden en bewezen ook godsdien- stige eer aan het vuur. Het is mogelijk , dat zij die mede aan Her- cules toebragtcn , . doch dit blijkt niet met zekerheid uit dc oude opschriften in het begin der 16de eeuw op het eiland Walcheren ge- vonden. Uit de steencn , met beelden en opschriften , aldaar opgedol- ven blijkt echter, dat men in dat eiland zekere Godin Neralevvia godsdienstig vereerd heeft. Het kan nogtans zijn , dat zij deze beide laatste godheden van dc Romeinen ontleend hebben. Ten laatste begon bet licht van hel Evangelie hier , even als elders , door de duisternis van hel heidendom heen te breken. Men wil , dat om- streeks het jaar 200 reeds vele Christenen hier te lande ten brandstapel zouden gedoemd zijn; en ofschoon dc christelijke leer op eenige plaat- sen in dr Nederlanden werd gepredikt, waardoor vele inwoners het heidendom verlieten , waren er echter weinige volken , die langer Hei- denen bleven , dan die , welke destijds tot Friesland behoorden , daar deze zich met dc uiterste hardnekkigheid tegen het Christendom aankantten. Naar men wil zouden zekere Winfrid , die later Bisschop van York was , in C78 , en na hem zekere Willebrobd , in 690 , uit Engeland herwaarts overgekomen zy'n , om het Evangelie te prediken , maar , van wege dc hardnekkigheid der ongeloovigen , geen vrucht kunnende doen , vertrok deze laatste naar Rome , van waar hij in het iaar 697 weder terugkwam, als wanneer hy de eerste Bisschop -van Utrecht werd. Algemeen gelooft men , dat debewoners van Utrecht, Over ij ss cl, Holland, Gelderland en West friesland om- trent het jaar 700 , na Christcs geboorte , Christenen zyn geworden. Dc Friezen werden hiertoe echter eerst gedwongen door het lange zwaard van Karel de Groot e , die, Duitschland onder zijne magt gebragt heb- bende , in het jaar 778, Heer der Nederlanden werd. Omtrent het jaar 1000 waren er in de Nederlanden nog by'na geene stecnen gehouwen of kerken , alsook gecne bemuurde steden. Dat hier dc eerste stecnen gebouwen gesticht zijn , om dc gevangenen des te zekerder te kunnen bewaren , is te vermoeden uit dc oude spreckwyzc : iemand gevangen leggen en houden op y» Gntreustcen of op den tteen ; terwyl er nog steden gevonden worden , waar de gevangenissen dien (i) D«»t liirraan niet ie twijfelen valt, blijkt uit het Engchch . in welk* taal Di n g • d a g nog Tueidij eu Donderdag oog T h u r • d a y hceten. Digitized by Google GODSDIENST. 7 oiKk-n naam behoudan hebben , zoo als bijv. U Leydan, waar nog dc criminele gevangenis '» GraveUein heet , en te Antwerpen , waar eene binnenpoort, bij eenc voormalige gevangenis staande , nog de Steenpoort genoemd wordt. Omtrent dien tijd werd ook het klooster van St.Aibert te Egmond van hout opgetrokken , cn het duurde meer dan 100 jaren eer er , in geheel Nedeblaud een ander klooster te vinden was , tot dat er, na net jaar 1100 of 1200, hier en daar nog een gesticht werd ; maar van dien tijd af werden db Nedeblakdeü met abdijen , kloosters en kerken als bezaaid, lijnde er in honderd jaren tijds, namelijk in het laatst der twaalfde en het begin der dertiende eeuw , op onderscheidene plaatsen in db Nedeblaxdb* meer dan zestig ab- dijen geslicht en begiftigd, van welke ecnige van wallen, muren, torens , poorten eu grachten , voorzien waren , zoodat zij meer naar koninklijke sterkten , dau naar geestelijke gestichten geleken. Dcmecs- ten dezer gestichten , die nog ten tijde der kerkhervorming aanwezig waren, zijn destijds verwoest of later tot andere gebruiken ingcrigt (1). DE NEDERLANDEN GEDURENDE DE MIDDELEEUWEN . Hoe de hier bovenvermelde volkeren later te zamen gesmolten zijn , is niet stellig te bepalen , vermoedelijk is het , dat cenigc hunner , zich legen de alles overwinnende magt der Romeinen znamverbonden heb- bende., door verhuizing, samensmelting en onderlinge huwelijken tot eene natie geworden zijn; althans in de 6de eeuw vindt men ten Noorden van den Rijn geen ander volk, dan dat den naam droeg van Friezen, ent™ Zuiden van dien stroomde Batavieren vermeld. Toen in het begin der vijfde eeuw Gatlië en andere Romcinsche wingewesten door de Alanen , dc Wandalen en de Sneven overstroomd werden, leden ook deze landen grootcn overlast. Men wil dat des- tijds de Suevcn zich in Zeeland hebben nedergezet , zoodat de naam Zeeuven, dien dc tegenwoordige bewoners van dat gewest nog dra- gen , van hen zoude ontleend zijn. In het jaar 410 kwamen deWestro- Golhen of Visi-Gothen , vergezeld van de Henden , de Sclaven en dc Willen, zich mede in Gallic , cn vermoedelijk ook in een gedeelte van deze landen nederslaan. Gedurende de oorlogen , die een noodzakelijk gevolg van dc overkomst dezer vreemde volken waren , wordt geen ge- wag gemaakt van dc Batavieren , eu later vindt men van alle de vroegere bewoners dezer landen alleen nog den naam van Friezen ver- meld , zoo als dan ook schier geheel Noord-Nedeblahd eenigen tijd onder den algemeenen naam van Fbieslakd is bekend geweest. Waar de Batavieren gebleven zijn is met geen zekerheid tc bepalen ; ver- moedelijk zijn zij gedeeltelijk in de Romcinsche legers versmolten , gedeeltelijk uit hun land gejaagd , en onder andere naburige volken verstrooid, gedeeltelijk melde volken, die zich in hun land vestigden , door huwelijken vermengd. Van sommige hunner oude krijgslieden (t) Zij, die iet» meer omtrent de oude gebouwen onser rnoronderen wenechen te weten, leien de belangrijke, en 100 wel geeehreren Korte Schel» Y*n de oude gewoonte, om in houten gebouwen te wonen, en rin derseU ▼ er nrirrinj tot «toe» eu woningen, roomemel ijk in Groningen, *»n ooien geleerden medewerker Mr. II. O. Fmth , tefinden inde Bijdragen voor V* derla nd»che geschiedenis en oudheidkunde, rersameld eu «itg.gcTC* door J. A. N*norr, D. I. bi. aog-a55. Digitized by Google 8 ALGEMEEN OVERZIGT. weet men eohter, datztf in Gallic, van andere, dot omtrent den Donau , eenige lauden verkregen hebben , waar zy *wk vestigden. Gedurende dit tydvak was het Romeinsche keizerrijk in een Oos- tersch en een Westerscn rijk verdeeld , die ieder hunne bijzondere Keizers hadden. Het Wcslerschc keizerrijk neigde, bij alle de oorlo- gen en onlusten , waardoor het onophoudelijk geschokt werd , ten val , en nam in 476 een volslagen einde, liet was vermoedelijk kort daarna , dat da Franken , de Saxers en andere naburige volken , on- der welke ook de bewoners dezer landen waren , aan Evarik , koning der Westro-Gothen, onderworpen werden , tenminste in zooverre, dat xtj hem eene soort van oppergexag over hen toekendeu. Ook ves- tigde zich omtrent dexen tijd de Frankische heerschappij, waaronder in 515 de Zcenwschc eilanden, benevens een gedeelte van Holland, mede begrepen waren, zelfs tot in Gallië. De veel- vuldige oorlogen , die de Frankische Koningen , zoowel onderling als met de naburige volken , voerden , gaf aan deze landen weinig rust. Ook voerden deze Vorsten onophoudelijk oorlog tegen de Frie- ten , waarin deze laaUten dikwijls bet onderspit moesten delven ; ten laatste werden xy , in 715, door Kakel Martel, zoodanig over- wonnen, dat hun Koning Radboud, by een verdrag, moest belo- ven de christclyke Godsdienst te zullen aannemen. Hij hield echter >yn woord niet , maar zijn opvolger Poppo gaf den Evangeliepredikers volkomen vryheid om hunne leer voort te planten. Later echter het verbond , door xynen vader aangegaan , verbrekende , stond hij tegen de Franken op, maar dit was van zeer slechte gevolgen, want hy sneuvelde, en xyne onderdanen moesten zich geheel on- derwerpen , nadat zij hunne landen hadden zien verwoesten , en de afgodische tempels uitgeroeid waren. Nadat Karel de Groote, in het jaar 768, aan het hoofd der Frankische hcerschappy gekomen was , hield hij niet alleen de Friezen door eene gestrenge behande- ling onder het juk , maar onderwierp ook vele andere volken , met welke hy , in het begin der negende eeuw , nadat hy den titel van Keizer aangenomen had , een verdrag aanging, volgens hetwelk zy voortaan met de Franken , welke naam allengs tot dien van Fran- schen verzacht werd , als één volk zouden aangemerkt en door den- selfdcn Vorst geregeerd worden. Bij deze gelegenheid verkregen de Friezen, in 775, van den Keizer, die hun eenige algemeene wetten gaf , of de oude verbeterde , den eernaam van Vrije Friezen , ofschoon zij, tot op den tyd der regering van 's Keizers zoon, Lodewmk de V rome, van het regt op hun vaderlijk erfgoed, hetwelk bij de laatste onderwerping was verbeurd verklaard, verstoken bleven. In de negende eeuw, toen de zoons van Keizer Lodewuk de Vromé dc drie rijken van Duitschland, Frankrijk cn Italië onder elkander verdeelden, ontstond er tusschen Duitschland en Frankrijk een nieuw koningrijk , dat het Lotharingsche rijk genoemd werd. LTct strekte zich uit van de Middellandschc zee , tusschen de Rhóne , den Rijn , de Maas cn de Schelde , tot aan de Noordzee j xoodat er een groot gedeelte der Nederlaüdek onder begrepen was. Niet lang daarna werd dit Lotharingtche rijk weder in twee deelen gescheiden , waarvan het zuide- lijkste Burgundië of Bourgondië f het noordelijkste Auslrasië of Oost- frankrijk genoemd werd. Dit Auslrasië waarloc ook het mecrendeel der NederlanWsr behoorde , hield echter niet lang stand , maar verviel tot kleine provinciën, die ten deele hertogdommen, ten deele graaf- schappen , ten deele heerlijkheden waren. Digitized by Google DE NEDERLANDEN GEDURENDE DE MIDDELEEUWEN. 9 Gedurende de negende eeuw , en wel bijzonder Tan het jaar 83C^ lot het jaar 860 , hadden deze landen veel Tan de gedurige strooperijen der Deencn en andere Noordsche volken , gemeenlijk onder den naam van Noormannen bekend, en de daaruit ontstane oorlogen, te lijden. Nadat het land van deze lastige bezoekers vcrloit was , werd zekere Gerolp , een Friesche Graaf, die mede door den Deenschen Koning , Godevaart , van zijn land berooid was , in zijne bezittingen hersteld j en deze was, naar men meent, de vader van dien Dies of Diederik, aan wien Koning Kar et de Eenvoudige, ten jare92i, bij opene brie- ven ceuige allotliale goederen opdroeg , en dien men diensvolgens al- gemeen voor den eersten Graai' van Holland houdt , welke den naam van Dm» voerde (l). DE NEDERLANDEN ONDER DE OüSTENRUKSCHE VORSTEN. Al» nu eindelijk bijna alle de Nederlanden , door onderscheidene hu- ■ welijken , onder het gebied van Karel de Stoute, Hertog van Hour- gondië gekomen waren , vormde deze het ontwerp om ze tot een ko- ningrijk te maken, dat den naam van het Koningrijk Boorgondib zoude dragen. Hierin zoude Keizer Frederik III , hem vermoedelijk te wille geweest zijn, indien Karei, niet geweigerd had , zijne dochter Maria aan 's Keizers zoon Maxiriliaan, met wien zij evenwel na haan vaders dood getrouwd is , ten huwelijk te geven. De oprigting van het gezegde koningrijk zoude evenwel veel moeite gekost hebben, omdat ieder land zijne bijzondere regtcn, wetten en privilegiën had, en daarenboven nimmer aan zijnen Vorst ecne andere dan bepaalde nxagt zon hebben willen toestaan. Nadat Karei de Stoute , ten jare 1477 , iu ecnen veldslag bij Nancy, gesneuveld was , zonder mannelijke erfgenamen na te laten , vervielen de Nederlanden aan zijne dochter Maria van Bocrcondik , die ze , door haar huwelijk met Maxiriliaan , Aartshertog van Oottenrijk , onder het huis van Oostenrijk en alzoo vervolgens onder Spanje's Vorsten bragt. Het gehecle ligchaam bestond toen uit 17 gewesten , zijnde vier hertogdommen: Braband, Limburg, Luxemburg en Gel- derland; zeven graafschappen : Vlaanderen, Artois, Hene- gouwen, Holland, Zeeland, Namen en Zutpben; vijf heerlijkheden : Friesland, Utrecht, Overijssel, Gro- ningen en Meehelen; een Markg raafschap Antwerpen, be- nevens het landschap Drenthe, dat destijds meestal tot Groningen gerekend werd. Keizer Karel V, aan wien het meerendeel dezer landen van zijnen vader Filifs de Schoone, den zoon van gezegde Vrouw Maria ge- komen w as , wist ook de overigs onder zijne magt te krijgen ; zoodat alle de Nederlanden in de 16de cenw onder de heerschappij van het huis tan Oostenrijk stonden. Daar deze landen aanzienlijke voorreg- trn en vrijheden van hunne vorige hrcren verkregen hadden , vond hij zirh vcrpligt, volgens de gewoonte der landshecren, bij zijne tnhul- (i) *»ugroea n* Nedï.hl.iiidsc>ie crwr.sTiss, 100 lang xij door bijzondere Uerlo- £»n , Grami cn*. fpcrcgrerj werden, ook. ^ehurl bijzoudero belanden hadden , zullen "il de (ktihjedrui» raa dat tijdvak, voor iedere provincie, in het woordenboek, ccldcnstorm nam een aanvang. Toen ver- klaarde men , in Spanje , de Nederlanden vervallen van hunne voorregten , cn de Hertog van Alva werd, in 1367, met een maglig leger derwaarts gezon- den , om die landen door dc wapenen als op nieuw te heroveren , de te- genstrevers des Konings te straffen cn de zoogenaamde ketters , te vuur Digitized by Googl DE NEDERL. ONDER DE OOSTENWJKSCHE VORSTEN. 11 en tc zwaard , te vervolgen. Hij kweet zich don ook met du grootste ge- strengheid van dezen last, beval het onderzoek der keilers, beeldstor- mer» en andere zoogenaamde oprocrigen aan eenen Raad van Beroerte, die zoo wreedaardig handelde inel elk . dien men van ketlcrij verdaeht hield, dal hij weldra den naam van bloetlraurf bekwam , en de Ne- derlander» niet ander» dan den ondergang van godsdienst en bur- gerstaat te gemoet zagen. De Graven van Eghond en van Hoorde wer- den te Brussel openlijk onthalsd. De oud adellijke Hoeren vak Baten- bcrg en anderen oudergingen hetzelfde lot. Den Prins van Oranje, Graaf Lodkwtijk van Nassau en andere Edelen deed men indagen ei» hunne goederen werden verbeurd verklaard. Ondragelijke sehatlingen werden den volke afgeperst. Alva eisehtc eens den honderdsten pen- ning van alle roerende en onroerende goederen , eu voor altoos den tienden van alle roerende , en den Iwinligsleu van alle onroerende goe- deren, zoo dikwijls deze vcrkoehl werden. Die weigerden, of het land nitgingen , werden met verbeurdverklaring hunner voorreglen gestraft. Aloude en van Filips zei ven bezworen wellen braglen niets loe, om deze onregtvaardighcid tc stuiten. Men beweerde, dal de Raad van Beroerte niet volgens 's Lands wetten , maar over de deugdelijkheid dier wetten moest oordeelen ; terwijl alle provinciën en steden bevel kregen, om hare oude gebruiken, wetten en voorregten voor den Raad open tc leggen , ondat deze die , of bevestigen , of alle kraehl benemen zoude. Dit alles bragt in de voornaamste sleden geen gering verloop van nering en handel tc weeg. De beste burgers en ook vele land- bewoners weken ten lande uit, maar de adel en de Regeringen van onderscheidene steden sloegen de handen in een , om de Stalen van Holland te bewegen, aan Prins Willes va* Oranje, die tevoren reeds , op 's Konings naam , het stadhouderschap over hunne provincie gevoerd had , nu uil hunnen eigen naam die waardigheid op te dragen. Men verhond zich onderling , om Alva's wreedheid en de wettclooze heersch- zucht der Spanjaarden met alle niagt tc keer te gaan. Vele Edelen vervoegden zich hij het leger van den IVuis van Oranje en bij dat van zijne broeders. Graaf Lodlw ijk bcmagligde eerlang Bergen in Henegou- wen door list, maar werd , nadat cene schitterende overwinning bij het klooster Ie Hciligcrlcc, in Groningerland, waar Adol* van Nassau en de Graaf van Aresberg sneuvelden, behaald was, te Jenigum in Oostfriesland, door de Spanjaarden onder Alta , geslagen. De Prins tam Oranje kwam mol een aanzienlijk leger uit Duitsch- land , en trok daarmede over de Maas , om de Nederlanden tc verlossen ; maar dc krijgskundige Alva wist het zoo Ic beleggen, dat de Prins zijn leger uit gebrek moest afdanken en hij zelf naar Duitschland terug keeren. Nu meende Alta deze landen onder dc knie gebragt tc hebben, maar in 1572 begonnen de zaken schielijk van gedaante tc veranderen , want de Zecuwscne en Hollandschc zeelieden , die zich ter kaapvaart uit- gerust hadden , en onderden naam van Watergeuzen in dc geschiedenis bekend staan , tastten, den 1 April van dat jaar, de stad B ri cll c aan en maakten zich van die ha\cn meester. hein-een ten «rovoljïc bad, dat weldra O UW' eenigc Zecuwschcen Zuid hollandschc steden en geheel Noord -Holland den Spanjaarden af- en Oranje toevielen. Dc Spanjaarden belegerden nu onderscheidene sleden , die , w elke zy over- meesterden , werden op dc gruwelijkste wijze uitgeplunderd. Zoo ston- den Rotterdam, Zulphcn, N aarden en Haarlem hunne wrredheid ten doel; maar voor A 1 k m a a r stieten zij het hoofd. Hierop verliet Alva het land, na gedurende dc6 jaren tijds, dat hij zich ' Digitized by Google I 13 ALGEMEEN OVERZIGT. Ic lande had opgehouden, 18,000 menschen door beulthanden te hebben doen ombrengen. Pon Louw db Rbovesems, zijn opvolger, deed in- Vili Levdcn te vergeefs belegeren , maar overleed twee jaren later aan de pest, hetwelk eene gunstige verandering in 's lands zaken te weeg1 bragt. Oranje arbeidde nu aan eene algemeenc vereeniging der provin- ciën , die , op den 8 November 1576, te Gent tot stand kwam , en onder den naam van Pacificatie van Gent of Gentsche Bevrediging , in de ge- schiedenis, bekeud is. Men verbond zich daarbij onderling , om het uit- heemsche krijgsvolk te noodzaken , het land te verlaten j niet* te onder- nemen tegen de Roomsche godsdienst; en de geloofszaken te laten in den staat, waarin zij waren, tot dat daarop door de Staten van alle dc provinciën nader orde gesteld was. Dou Juan van Oostenrijk. , een na- tuurlijke'zoon van Keizer Kakel V, inmiddels in de plaats van Reqceseks tot Landvoogd aangesteld , en te Luxembnrg aangekomen zijnde , toonde zich genegen ; om de Gentsche Bevrediging na te leven. Hij sloot een eeuwig edict met de Staten des Lands, Maartoe de Hollan- ders en Zeeuwen , op aanraden van den Prins van Oranje niet wilden toetreden , aangezien men de loosheid van Don Juan mistrouwde. Dat dit mistrouwen niet ongegrond was, bleek weldra , toen hij, niet lang na zijne openlijke intrede binnen Brussel , zich van het kasteel van Namen verzekerde. Velen hadden destyds gaarne aan Oranje de Landvoogdij over de Nederlanden toevertrouwd, maar de meeste pro- vinciën ontboden Matthias, Aartshertog tan Oostenrijk } en Broeder van Keizer Rcdolf, heimelijk van Wcencn, en droegen hem de landvoogdij op , mits hij den Prins van Oranje tot zijnen Stedehouder over alle de gewesten aanstelde, zoo hls hij dan ook deed. Daar Don Juan uit da verkiezing van den Aartshertog zeer goed bespeurde , dat hij den Land- zaten tegen was, maakte hij zware toebereidselen ten oorloge, waarin de Staten van hunnen kant niet achterlijk bleven. Men ontnam elk- ander verscheidene sterke steden en Don Jcan won den slag bij Gcmblours, op den laats ten Januarij 1878. Dc Staten , ziende dat het land van de regering des Aartshertogen weinig nnt trok , besloten het opperge- zag aan Frans Herciles , Hertog tan Anjou, tweeden zoon van Hendrik II , Koning ran Frankrijk } op te dragen. Deze, onder den naam van Beschcrmcrdcr Nedcrlandsche Vrijheid, herwaart* overgekomen , bemng- tigde eenige steden in Henegouwen. Toen hij echter binnen weinige jaren zijne hecrschzuchlige aanslagen ontdekt zag , keerde hij , vol spijt over den schimp der Landzaten , naar Frankrijk terug ; terwijl de Aartshertog Mattbias , bespeurende, dat hij dc Staten over de hand was , in het jaar 1581 mede het land verliet. Don Jcan, reeds drie jaren vroeger in zijn leger bij Namen overleden zijnde, was door Alexandeq Farneze , Hertog ran 1'arma, in de land- voogdij opgevolgd. Deze stelde alles in het werk , om eene scheuring' tusschen de verbondene Stalen te bewerken, hetwelk hem eindelijk ge- lukte , doordien Waalsch Vlaanderen, Artois, Henegou- wen, N a m e n , L n x e m b u r g cn Limburg zich , onderden naam van Malcontenten of Misnoegden , voor den Koning van Spanje ver- klaarden , en alzoo dc pacificatie van Gent verbraken , waardoor het geschapen stond, dat Parüa eerlang alles in zijne magt zoude krijgen. Maar Oranje spande , ten einde dit te voorkomen , alle zijne krachten in . om een nieuw cn vaster verbond te sluiten tusschen de provinciën , die zich aan dc Gentsche bevrediging gehouden hadden , en dit had ten gevolge, dat zeven der Nedcrlandsche gewesten zich tot een ligcliaam verecuigdtn en in het jaar 1579 het beroemde verbond slolen , het- Digitized by Google BOÜRG. EN OOSTENIUJKSCHE VORSTEN. 1* wolk, ia de geschieden is , onder den naam van Unie van Utrecht bekend staat. UNIE VAN UTRECHT. Deze t'nic werd den 23 Januarij 1579 getcckend door Graaf Ja* t»j Nassau, die cr dc ontwerper van was, als Stadhouder van Gelder cn Zij lp hen, en door vier gcuiagtigden , uit dc ridderschap dier twee gewesten, maar het liep aan tot in Maart, eer dc gematigden der ridderschap van liet Nijmccgsehe kwartier en der stad N ij - m c g e ii , benevens gemagtigdeu der ridderschap en der groote cn kleine sledcu van het Arnhcinsche kwartier, de Unie on- derschreven , cn tot in April , eer die van V c n 1 o , daartoe gemagtigd werden. Ook werd de Unie op denzelfdcn 23 Jannarij geteekend door gemagtigden van Holland, Zeeland, Utrecht cn dc G r o- ninger Ommelanden, hebbende de stad Groningen, waar- schijnlijk uit ongenoegen tegen dc Ommelanden, gecne gemag- tigden te U t r c c h t gezonden , hoewel xij den 11 Julij van dat jaar in de Unie toestemde , cn die door den Graaf ya* Re.yhesbebg liet teekencn. Destijds werd Westerwolde nog niet tot die provincie gerekend ; het maakte toen eene leenroerige heerlijkheid uit , welke eerst sedert 1619, wanneer het door de slad Groningen werd aangekocht , aan de provincie is toegevoegd. De Friesche steden: Leeuwarden, Sneek en F r a- neker, benevens eenige grietmannen en edelen , namen in Maart het verbond aan. Verscheidene andere Friesche steden volgden niet voor den 1 Junij , en H a r 1 i n g c n gaf zelfs eerst den 14 Augustus last tot de onderteckening. Overijssel verklaarde in Augustus deszelfden jaars zich onaf- scheidelijk aan dc Algemeene Staten te zullen houden. Drenthe tcckendc dc Unie den 11 April 1580, hoewel het nim- mer als een lid van staat beschouwd is, cn alzoo gecne gedeputeerden m de Staten Generaal , Raad van Stalen enz. zond , maar het stond als een afzonderlijk landschap , onder dc bescherming van de Republiek MB VebEEMGDE NeDEBLASDEN. De Unie bestond toen alzoo uit dc provinciën Gelderland, («aaronder ook Z u t p h e n begrepen was) , Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overijssel cn Slad en Lande; want Gent, IJ peren, Antwerpen, Breda, Brugge en !><*t Land van dc V rijen, allen welken van tijd tot tijd in de Itrtchtsche Unie traden , hebben weinig of geen deel aan de regering gehad. Later, en wel in 1586, door het overgaan van Ven lo aan Paska, is het gedeelte van Oppcr-Gelder , dat in dc Unie gestemd had , daar- van afgescheurd cn met afwisselenden kans door Spanje bezeten , tot dat het bij het traktaat van 1715 weder aan de Staten der Vekeemigde NiDtBLASDE* kwam , die deze landstreek tot dc Generaliteits- landen rekenden, onder welken naam men, in het algemeen, die landen verstond , welke , na het sluiten der Unie , door verovering *ls anders, aan de republiek gekomen waren. REGERINGSVORM VAN DE REPUBLIEK DER VEREENIGDE NEDERLANDEN. In het bondgenootschap der Vebebmgde Nedeblajdex werd elk gewest , *at bet huishoudelijke betrof, als ccn op zich zelf staand gcmccncbcst 14 ALGEMEEN OVERZIGT. door eencn eigen regeringsvorm bestuurd , welke als oene vcrmeoging van de regering der voornaamste]] en die des volks kondc worden aangemerkt. Üok bestonden de voornaamste steden als gcmccncbesten op zich zeiven en oefenden bet Souvcrcinilcitsregt oppermatig uit. Dc meesten hadden hare bijzondere voorregten van dc Hertogen , Graven en Hceren ontvangen , welke die voorreglen , hetzij voor gedane dien- sten , hetzij voor vergunde beden of groolc geldsommen , hadden toe- gestaan , verder uitgebreid of bevestigd. Zoo was dc geschapenheid der provinciën inwendig, maar naar bui- len was de Oppermagtige Regering of dc Hooge Souvereinileit des lands in handen der Stalen Generaal, die den titel van Hoog Mogende Heeren, de Staten-generaal der Vereenigde Nederlanden f voerden , en bestond uit Afgevaardigden der Zevem VrnEEMr,DE Gewesten , die hunne vergade- ring te 'sGravenhage hielden. Tot dezo vergadering, waarin ook naderhand de Stadhouder zitting had , niogl elke provincie zoo vele Afgevaardigden zenden , als zij goed vond. Hunne Hoog Mogenden ver- gaderden het geheelc jaar door , zonder vacantién te houden , en de voorzitting wisselde alle weken , volgens den rang der gewesten , af. In deze vergadering werden de gemeene landszaken als : godsdienst , koophandel, vrede cn oorlog, alsmede dc verbindtcnissen met vreemde Mogendheden enz. afgedaan. Ook voerde zij het opperste gebied over de Generaliteitslanden. Het wapen van Hun Hoog-Mogcnden was een klimmende leeuw van goud op een veld van keel (rood) , houdende in den eenen poot cenen bundel van zeven pijlen , in den anderen een zwaard . en hebbende eenc gouden kroon op het hoofd ; onder het wa- penschild , met eene koninklijke kroon bedekt , stond de zinspreuk : Coucordia res jmrrae crescunt, d. i. Eetidragt maakt magl. Behalve dit hooge kollegie , bestond er nog een tweede , onder den naam van Raad ran Slaie , beslaande uit den Stadhouder cn twaalf leden of afgevaardigden van de Staten der provinciën , als : één we- gens Gelderland, drie wegens Holland, twee wegens Zeeland, één wegens U t r e c h t , twee wegens Friesland, een wegens O v c r- ijsscl en twee wegens Stad en Lande. Aan dit kollegie waren alle zaken van oorlog , zoo als : het bestuur over dc landmagt , het opzigt over dc vestingen , bet visiteren der magazijnen en het ver- sehatTen van krijgsbehoeften aanbevolen. Het besloot bij meerderheid van stemmen der leden , cn niet zoo als dc vergadering der Staten Generaal, bij meerderheid der gewesten. Het bestuur over «le geldmiddelen was toebetrouwd aan een derde kollegie, dat den titel voerde van Generaliteits-Rekenkamer, cn uit veertien leden , twee uit iedere provincie , bestond. Dit kollegie hield, even als de Raad van State , waarmede het in een naauw verband stond, zijne gewone zittingen te 's G r a v e n h a ge. Hel bewind over de zeemagt van bet gemeenebest was aan de Ad- miraliteit toevertrouwd, aan welke, als zoodanig, dc beveiliging der koopvaardijschepen ter zee en de bescherming der havens en stroomen was opgedragen. Deze Admiraliteit was gevestigd in de provinciën Holland, Z e e 1 a n d en F r i c s 1 a n d , cn > erdeeld in vijf kamers, nis : de A d m i r a 1 i t e i t o p do M a z e , of de Kamer Rotterdam, de Admiraliteit van Amsterdam, de Kamcr-Hoorn-en- de-Kam er - Enkhuizen, of de Admiraliteit van het Noorderkwartier, de Admiraliteit van Zeeland of de Kamer Middelburg, cn dc Admiraliteit van Fries- land of de Kamer Harlingen. Dc leden van deze Admirali- Digitized by Google REGERINGSVORM DER REPURLIKK. 1* terts kamers , die den titel van Edel Mogende II eer m Toerden , ontvin- gen hunne kommissiën cn instructicn van wcge Hun Hoogmogende t als hunne meesters. Op deze wijze is dc Republiek der Vereekigde Nederlander , sedert de Ütrechtschc Unie van 1579, waarhij het bestuur van elk gewest op den vorigen voet hleef, tot op de grootc Staatsomwenteling in 17915, en dus gedurende een tijdvak van 216 jaren , bestuurd geworden ; in welk tijdvak , cn wel voornamelijk in het eerste begin en op het midden, het gcniecnebest tot eer, aanzien, luister en rijkdom opklom, en onder de voornaamste zeemogendheden van Europa geleld werd. GESCHIEDENIS DER REPUBLIEK TOT AAN DEN MÜNSTER- SCIIEN VREDE. Dadelijk na het sluiten der Unie tan Utrecht, was men op mid- delen bedacht, om 's lands vrijheid op hechter grondslagen te vestigen. Hierin ontmoette men schier onoverkomelijke zwarigheden ; want Pabha stelde alles in het werk , om *s Konings belangen in de Neder- iakde* te bevorderen. Zijn leger was wel voorzien van dappere krijgslieden en geld , waarvan hij zich zeer goed wist te bedienen , zoo tot het verrassen , als tot het orakoopen van steden. Dc Ver- cntGDE Provinciën waren daarentegen uitgeput van middelen en tonder krijgsvolk ; terwijl zij bovendien , in het geheim , verschil- lende doeleinden beoogden. De Koning van Spanje ziende , hoe alles op den Prins va* Oranje-Nassac rustte , wist te bewerken , dat de Paus hem in den ban deed , terwijl hij zelf hem vogelvrij verklaarde. De verbittering tegen den Koning nam intusschen zoodanig toe , dat men hem, den 21 Augustus 1581 , openlijk afzwoer en van alle regtcn op deze landen vervallen verklaarde. Paria maakte zich meester van on- derscheidene steden , en Oranje , die in het jaar 11582, te Antwerpen door zekeren Jean Jeacregui, met een pistool door het kakebeen ge- schoten en gelukkig daarvan genezen was , werd ruim twee jaren later, in den ouderdom van bijna 02 jaren , terwijl men het bijna eens was, om hem de hooge overheid over H o 1 1 a n d op te dragen , door Rm trazar Gerards te Delft doorschoten. Deze noodlottige gebeurtenis hragt het Land in de uiterste verlegenheid. De Staten besloten alzoo dc Heer- schappij over deze Landen aan den Koning van Frankrijk op te dra- En , die echter dit aanbod afsloeg. Men wendde zich vervolgens toj iz abt.tr , Koningin van Engeland , die wel dc Opperheerschappij van de hand wees , maar toch aannam , de Nederlanden te beschermen , en tot dat einde een verdrag met de Staten aanging , waarbij B r i c 1 1 e , Vlissingen er. Ra mmeken s aan haar verpand werden , terwijl zij in 1585, Robbert Düdlet , Graaf van Leicester , met geld en krijgsvolk herwaarts zond. Graaf Macrits van Nassau , de tweede zoon van Willek I , Prins van Oranje , was wel dadelijk na den dood zijns vaders tot Stadhou- der van Holland en Zeeland benoemd , maar moest , na de overkomst van Leicester , aan dezen al het g<*zag van dat aanzienlijk ambt afstaan. Luchter , wel verre van den vervallen staat te redden , hielp alles nog meer in de war. Zijne trotsrhheid was daarenboven voor het volk onTerdragelijk ; hier kwam nog bij , dat de Engelsche Bevelhebbers , die tij in eenige Gel d ers c he sleden aangesteld had, dc hun toebctrouwde >«tingen trouwloos aan dc Spanjaarden verkochten , terwijl hij , in plaats vao bunne misdaad te straffen, die zocht te vergoelijken. Dan te {/«Her uur, werd hij, na ongeveer twee jaren hier te lande te xyo ver- 16 ALGEMEEN OVERZIGT. bleven , door de Koningin , terug ontboden , waardoor Graaf Maobjts het opperbevel over de legers der Algcnaecuc Staten in handen kreeg , terwijl hij tevens in 1585 Stadhouder van üolland en Zeeland, en in 11590 van Utrecht en Overijssel werd , en zijn neef Graaf Willes Lodewijk vau Nassaü , die dat ambt in F r i es 1 a n d sedert 1584 en in Groningen sedert 1594 bekleedde, als Veldmaarschalk bij het leger van den staat werd aangesteld. Deze beide uitmuntende Ycldheeren deden Pahra alom/nc grootc af- breuk. Vele steden werden hem ontnomen en voor andere stiet hy hel hoofd ; zoodat de zaken der Staten zich allengs in ecnen beteren plooi begonnen te schikken. De kooplieden , die vroeger uit de nog in s vijands magt zyndc steden cn landen waren geweken , begaven zich , na het hernemen daarvan door de Staten , met der woon naar hunne vo- rige woonplaatsen terug , werwaarts de handel en welvaart van alle kan- ten been vloeiden. Dit Lragt penningen in 's lands schatkist , tcrwyl die der provinciën aanzienlijk gevuld werden door het sacculariseren der kloostergoederen . Toen Parma in het jaar 1592 overleden was, werd de Landvoogdij wel by voorraad aan Pieter Ernst , Grave ran Mansfeldt , opgedragen , maar, twee jaren later, kwam de Aartshertog Ernst vat» Oostenrijk, broeder van Keizer Rcdolp , in de Nederlanden , om de Landvoogdij op zich te nemen. Hij zocht de Staten met Koning Filips te bevredigen, doende te dien einde groote beloften ; maar , aangezien de Spanjaarden bet er onder de hand op toelegden , om Graaf Ma i' mts en zijnen broeder Freoerik Hendrik van kant te maken , bespeurde men maar al te wel, hoe weinig slaat er op schoone woorden te maken was. De Aartshertog stierf in het begin des jaars 1595 en werd opgevolgd door zijnen broeder , den Aartshertog Albertus , aan wicn Koning Filips , in het jaar 1598, zijne dochter Isabella Clara Eugenia ten huwclyk gaf, terwijl zij de Nederlanden tot ecnen bruidschat ontving. Albertus trok naar Spanje, tol voltrekking van zijn huwelijk. Terwijl hij op weg was, o^erleed Filips II, Koning van Spanje, en werd door zijnen zoon Filips III opgevolgd. De Aartshertog en de Infante kwamen, het >olgendc jaar, in de Nederlanden terug, waar zij de schatkist zoo uitgeput vonden , dat zij , buiten staat om het krijgs- volk te voldoen, zien moesten, dat het aan het muiten sloeg. Maürits . zijn voordeel met deze onlusten willende doen , maakte zich meester van cenige vestingen. Behalve dezen voorspoed in den oorlog, biocide de koophandel in de Vebeenicde Nederlanden zoo zeer , dat men, in 1602, besloot , de vermaarde Oost-Indisch cCompagnie op te riglcn , die ondernemingen deed , welke ver boven elks verwachting uitvielen. Dc belegeringen werden in de volgende jaren , van weers- kanten, met aanmerkelijk voordeel voor dc Staten, voortgezet, totdat de Spanjaard , door zoo langdurigen oorlog uitgeput en buiten adem gebragt , voorslagen van vrede begon le doen cn aanbood , om met de Vereenicde Provinciën, als met enicn vrijen en onafhankelijken Staat, te willen handelen , waartoe men binnen 's Graven hagc bijeenkwam. De Aartshertogen Albertis en Isabella eisehtcn dc vrije oefening van dc Roomsche godsdienst, in dc Vereenicde Nfderlanden, cn dc Staten begeerden dc vrije vaart op de Indien. Wcdcrkecrig wilde men elkanders cisch niet inwilligen. De Vredehandeling werd daarop afgebroken, en d« begonnen wapenschorsing veranderde in een bestand , dat den 9 April 1C0O te Antwerpen , voor twaalf jaren , werd aangegaan , en in welks eerste arti- kel , Filips III cn dc Aartshertogen dc Vereenicde Nederlanden voor vrij cn onafhankelijk verklaarden , waarvoor zij, van dien tijd af, overal Digitized by Google UESCHIFD TOT AAN DEN MUNST. VREDE. * 17 erkend zijn. Men ontving dc Afgezanten der Staten aan vreemde hoven. £lk was genegen , om verbonden met hen aan te gaan , terwijl de koophandel dezen Landen eeiicu rijkdom van uitheemsche goederen aan- bragt. De Staat klom , gedurende het bestand , tot zulk eenen trap van grootheid, dat men sedert uaauwelijks eenen hoogeren gekend heeft. De steden , die aan de Engelschen verpand waren , werden weder ingelost, cn men ontsloeg lich van alle afhankelijkheid van vreemde Mogendheden. Inwendig ontstonden er echter groote oneen igheden over eenige ge- loofspunten in de Gereformeerde kerk , waaruit de tweespalt tusschen de Remonstranten cn de Contraremonstranten haren oorsprong nam. Prins Miubjts hield het met dc laatslcn. Dc eersten hadden onder- scheidene voorname voorstanders, en onder dezen Jobaw van Oldbnbar- mevf.ld , Advocaat van Holland, Rossom Hocbbbebts , Pensionaris van h e y d c n en Hl &o de Ghoot , Pensionaris van Rotterdam. De verschil- lende partijen kwamen wel onderling byeen , maar tonder vrucht. De Staten van Holland legden er zich sterk op toe , om ze tot eene onder- linge verdraagzaamheid over te halen , waarin de Remonstranten wel zouden toegestemd hebben , maar men konde er de andere partij niet toe overhalen. Het Land geraakte in tusschen alom me in rep cn roer. Men liet het niet bij lasterschriften en schampere bejegeningen ; op onderscheidene plaatsen werd men handgemeen. Hier en daar werden de huizen geplunderd , en andere geweldenarijen gepleegd ; niet zonder schuld van beide partijen. De Staten van Holland hadden de gevoelens der Remonstranten verdragelij k verklaard. Doch hunne party wist de Algcmcenc Staten op hare hand te krygen , bij welke zy op het houden van eene Algemecne Synode aandrong. Nu was het vuur der tweedragt ontvlamd. Holland, Utrecht cn Overijssel ver- klaarden zich tegen dc handelingen der Algcmeene Staten. In eenige steden , waar dc Regering den Remonstranten toegedaan was , werd krijgsvolk, onder den naam van Waardgelders , geworven. Maciuts , zich hierdoor in zijn ambt gehoond achtende, veranderde dc Rege- ring in die steden , en dankte de W aardgelders , uit naam der Algc- meene Staten , af. Oldexbarketeld , de li boot en Uogebbeets werden , door 's Prinsen bestelling, in verzekering genomen. Dit alles viel voor tusschen de jaren 1610 cn 1618. Tegen het einde van het jaar 1618, werd er, op den naam der Algemecnc Staten , eene Nationale Svnode te Dordrecht beschreven . waar Afgevaardigden uit de zeven provinciën cn van onderscheidene buitenlandsche kerken verschenen. De Rcmonstrantsche leer werd al- daar veroordeeld. Sedert verloor men omtrent de voorstanders dier leer alle gematigdheid uit het oog. De Hooglccrarcn en Predikanten , die haar waren toegedaan , werden ten Lande uitgebannen ; dc leden der Regering , welke dc gevoelens der Remonstranten aankleefden, van hunne ambten ontzet. Oldenbarneveld, Hogerbeets en de Gboot werden door vierentwintig Reglers , die door de Algemeene Staten verkoren wa- ren , teregt gesteld , en de eerstgenoemde ter dood veroordeeld ; terwijl Hoaebbezts en de Gboot tot eene eeuwigdurende gevangenis , op het slot L o e v e s t e i n, verwezen werden (1). Eerst ouder het Stad houderschap van (i) Alt een* brj*ond«;rlteid verdient Opgemerkt to worden, dat in do geheel* prorineie .Sla d en Lande geen der Predikanten van KemonttraiiUcli •erd b*«?huMi£d , of «enigen overlaat leed. I. Deex. 2* ALGEMEEN OVERZIGT. FneDKHiK Hendrik liet men den gebannen Remonstranten toe, het Land te komen en hunne godsdienst te oefenen. Van dc zijde der Aartshertogen werden in het janr 1621 cctrigc voorslagen gedaau , om de Zeventien Nederiandst.» Provincik* weder onder één hoofd te brengen , doch deze werden van de Staten , als te schandelijk en te nadeelig voor hunnen vrijen Staat , terstond van dc hand gewezen, 's Jaars daaraan stierf Filifs III , Koning van Spanje , wordende door zijnen zoon, Filips IV , opgevolgd. Ook overleed , niet lang daarna , de Aartshertog Albertus. Het bestand was ondertusschen ten einde geloopcn , en de oorlog werd hervat. In het jaar 1643 werd de YVcsliudischc Maatschappij opgerigt , die in het eerst eenen nanmerkclykcn opgang maakte, ; doch daarna veel van haren luister verloor. Intusschcn ging de oorlog te water en te lande wakker voort, maar in het midden dezer krygsverrigtingen werd Prins Maurits , den 23 April 1628 , door ccne slepende koorts , in den omkrdora vau 58 jaren , uit dit leven weggerukt. Zijn halve broeder , Prins Frederik HcMoaiK,volgdc hem op in het Kapitein-Generaal- en Admiraalschap, alsmede inliet Stadhouderschap over Gelderland, Holland, Zeeland, U- trccht,en Overijssel, maar Stad cn Lande benevens Drenthe verkoren daartoe Graaf Erwst Casirir, Stadhouder van Friesland. Het veroveren der Spaanschc zilvervloot , door den Hollandsehen Ad- miraal Pieter Pietebsz. Hetw , stelde , in het jaar 1628 , dc Staten in de gelegenheid , om hunne krijgsmagt te vermeerderen. Twee jaren later sloeg de Infante Isabella een bestand van vier cn dertig jaren voor , opdat de Roouischgczindc Nederlanden , die nu van geld cri handel ontbloot waren , gedurende dien langen tusschentijd , een weinig op hun verhaal zouden komen. Men overwoog haren voorslag. Som- migen dachten , dat dc Spanjaard nu te klein geworden was , om hem langer te vreezen , of naar een bestand te luisteren. Anderen be- weerden , dat men eenen vernederden vijand niet verachten noch tergen moest. Frankrijk, onder deze raadplegingen roeijende, wist alle onder- handeling te doen afbreken , en vernieuwde het reeds gemaakte verbond met de Staten , waarbij de Koning verpligt werd , lien van geld en manschappen te voorzien , cn de Staten , om geen stilstand van wape- nen of vrede, zonder zijne kennis, te maken. Dc Spanjaarden zoch- ten wel het bestand , door den Keizer en Engeland , te doen bewerken , doch dc bemoeijingen van deze Mogendheden waren geheel vruchteloos. De oorlog werd weder even sterk als te voren voortgezet , maar toen , in het jaar 1633, de onderhandeling weder op het tapijt gebragt werd, neigde een groot gedeelte der Staten tot bet nederleggcn der wapenen , maar de Prins cn de Zeeuwen , die door den Franschcn Afgezant on- dersteund werden , drongen den oorlog weder door. Middelerwijl was Graaf Ernst Casirir, den 2 Junij 1632, voor Rocrmondc gesneuveld en in het Stadhouderschap over Friesland, Stad cn Lande, benevens Drenthe opgevolgd door zijnen zoon Graaf Hendrik Casisir. Ook stierf dc Infante in den nacht lusschen den 1 cn 2 December 1633, cn Filips IV, de heerschappij over de Roomsche Nederlanden weder aangenomen hebbende , droeg het bestuur daarvan op aan zijnen broeder Ferdinand van Oostenrijk , die de waardigheid van Kardinaal bekleedde. De Staten sloten . in het volgende jaar , op nieuw een verbond met Frankrijk, dat aan Spanje den oorlog verklaard had. Te lande werd nu met afwisselende kans gestreden, maar ter zee behaalden dc Ne- derlanders eenige voordeden. Den 12 Julij 1640 stierf Graaf Hendrik Casirir, Stadhouder Van Friesland, Stad en Lande benevens Digitized by Google GESCHIED. TOT AAN DEN MUNST. VREDE. 19 Drenthe, aan eene wonde , die hij acht dagen vroeger in het beleg tan H n 1 s t bekomen had , en werd, in het Stadnoudcrscltnp van Fries- land, opgevolgd door zijnen broeder Graaf Wille* Frcofrik , terwijl dat tan Stad en Lande en Drenthe aan Fhederik Hevdmk werd opge- dragen. De Kardinaal-Infant, in het jaar 1611 te Brussel overleden tijnde , werd door Don Fbascisco de Mello in de Landvoogdij opgevolgd. Na zulk cenen langdurigcn oorlog , begon men met ernst aan eene vrede- handeling te arbeiden. De Staten wilden toonen , dat zij den oorlog hadden aangevangen, om de vrijheid der volken te herstellen, die nu genoegzaam bevestigd was. Spanje had te veel nadeel bij dezen krijg geleden , om niet naar vrede te haken. De stad Munster werd uitver- koren, om over dc voorwaarden te hanoclen. De Mogendheden, die cr belang bij hadden , zonden er hunne Gcmagligdcn ; die der Staten waren acht in getal. Om de vredehandeling nog meer klem bij te zetten , werd de oorlog mtusschen voortgezet; doch de Prins werd te midden zijner krijgstoerustingen , door eene opkomende ziekte , in den aanvang van het jaar 10 17 , in het vier en zestigste jaar zijns ouderdoms, in hel graf gerukt. Hij werd in zijne gcwijjtigö ambten opgevolgd door zijnen zoon Willeb II, niet zonder aarzeling der Staten van Hol land , die beducht waren , dat de jonge Prins , oorlogzuchtig van aard en genegen tot Frank- rijk , de Munstersche vredehandeling mogt stremmen. Doch toen hij hoop gaf, van alles , wat dc Gemagtigdcn der Algemecne Staten te Munster be- sloten, te zullen goedkeuren, werd hem het Stadhouderschap over de provin- ciën Geld c rl a n d , Holland, Zeeland, Utrecht, Overijs- sel en Stad cnLandc met algemeen genoegen opgedragen. De Fran- schen wendden ondertussch.cn alle middelen aan , om de vredehandeling te stuiten. Zij beweerden, dat dc Staten, zonder hunne toestemming , geen verdrag met Spanje konden maken ; en wat men ook van der Staten zijde deed , men kon die toestemming niet verkrijgen ; waarop dezen besloten afzonderlijk met Spanje te handelen , ten gevolge waar- van zij , den 30 Januarij 1618 , den vermaarden Munsterschcn Vrede sloten , waarbij de Koning van Spanje , na eenen tachtigjarigen oorlog , die veel bloed en geld gekost had , zich genoodzaakt zag , geheel en al van alle regt op deze lauden afstand te doen , en de Veheesigde Nedeh- u>oes voor eenen vrijen staat te erkennen. Ten einde nu het volk de vruchten van den vrede te beter te doen smaken , waren de Staten van Holland cr op bedacht , om eene alge- meenc afdanking onder het krijgsvolk te doen plaats hebben. De Prins kantte zien hier echter tegen , daar hij voorzag , dat zijn gezag aanmerkelijk verminderen zou , wanneer hij niet meer aan het hoofd van eeaie aanzienlijke krijgsmagt stond. Dit was evenwel te vergeefs, want dc vermindering van 's Lands troepen werd door dc Stalen , vooral door de bewerking van Amsterdam, vastgesteld. De Prins , hier- over gestoord, wilde zich onverhoeds door krijgsvolk van Amster- dam meester maken , ten einde aldaar de regering met geweld te ver- anderen , maar dit mislukte , cn hij overleed vier maanden later , den 6 November 1630, aan de kinderziekte , in den ouderdom van ruim vier cn twintig jaren. Acht dagen ua zijnen dood , beviel zijne weduwe van eenen zoon . Willes Hendrik, genaamd , die zich naderhand , onder den naam van Wille* III , iu de geschiedenis beroemd heeft gemaakt. EERSTE STADHOIDERLOOZE REGERING. In het begin van het \olgende jaar werd er eene algemcenc vergade- ring van '» Lands S laten beschreven. Men was nu zonder Stadhouder , 20 ALGEMEEN OVERZIGT. en dc Stalen van Holland toonden zich genegen , dat ambt en dc andere hooge ambten , die daarmede gepaard hadden gegaan , vooreerst niet tc begeven. Gaarne hadden ze die gezindheid ook by dc andere provinciën verwekt ; maar Stad en Lande en Drenthe verkozc» terstond Graaf Willeb Fbedebib vas Nassau , Stadhouder van Friesland, tot dien post. In Engeland , waar men Koning Kabbl I onthalsd , zijnen zoon uil het Rijk gejaagd en eenen nieuwen regeringsvorm , onder het protectoraat vnn Ou vier Gromwem., had aangenomen, gaf men voor, dat -de Nederlanders , vóór vele jaren , de Engclschen op A m b o i n a in Oost-Indic zeer zwaar hadden beleedigd (1) , en dat hunne gezanten heimelijk in verstandhouding stonden met den verdreven Koning. Dit voorgeven gaf aanleiding tot eenen oorlog , die in het jaar 16^2 uitbarstte, en meteenen vrede eindigde, welke den IK April 1684 te Londen gesloten werd , en waarhij men den Engelschen beloofde , bet belang van den verdreven Koning niet voor te slaan , voor de Engel- schen als van ouds de vlag le strijken , en wegens de Indische belee- digingen vergoeding tc geven. Bijeen byzonder artikel werd bepaald, dat de Staten van H o 1 la n d den Prins van Obahje en alle de nako- melingen zyner moeder, eenc dochter van den onthoofden Koning van Engeland , voor altijd van het stadhouderschap hunner provincie zouden uitsluiten en nimmer hunne stem geven , om een hunner tol het Kapi- tein-generaalschap te bevorderen. Jan de Witt , Raadpensionaris van Holland, die thans de klem der Regering in handen had, had deze uitsluiting, in der Staten vergadering, voornamelijk doorgedreven. De Prolector van Engeland, Qlivih Cbobwell, overleed den 15 September 1688 , waardoor de zoon van den onthoofden Koning van Grootbrittanjc, in het jaar 1660, onder den naam van Kabel. II , wederom den troon zijner vaderen beklom. Die Vorst had , gedu- rende zyne ballingschap, zoo vele diensten van de Nederlanden genoten , en , vóór zijn vertrek naar Engeland , zulke sterke betuigingen van erkentenis gedaan , dat men niet twyfeldc aan eenen onvcrurekclykcn vrede tusschen Engeland en dezen Staat ; te minder , daar men in 1662 een plegtig verdrag met dc Koningen van Engeland en Frankrijk sloot. Doch net leed niet lang of men zag , wat men van de Engcl- schen te wachten had , en het barstte in 1664 tot eenen openbaren oorlog uit, die niet eindigde, dan nadat eene Nederlandsche vloot, onder het bevel van den Luitenant-Admiraal Michiel Adbiaabsz. db R uiteb , de Theems , tot digt onder Chaltam, opgezeild was , en aldaar vele Engelsche schepen verbrand had. Deze stoute daad bragt den schrik voor dc Nederlanders tot binnen Londen. Nu werden de En- gelschen , wier Afgevaardigden tot de vredehandeling zich reeds sedert Mei tc Breda bevonden , handelbaarder dan tc voren , zoodat reeds , op den 51 Julij 1667 de vrede gesloten werd , waarbij wij wel Nieuw- Nederland (nu dc staat New-York , in Noord-Amerika) , verlo- ren , maar Suriname, dat door eenige Zeeuwen veroverd was , en het eiland Pouleron behielden ; terwijl de akte van Cbobwell wel niet vernietigd werd , maar toch eene voordeclige wyziging onder- ging. Dc vrede van B re d a was nog niet gesloten, of men kreeg reden, om voor eenen nieuwen oorlog tc vrcezcu. Lodbwub XIV , Koning van fmnkrtjk (i) Zie hierover nader op btt art* Amjoika ia het Woordenboek. Digitized by G E KUSTE STADHOUDERLOOZE REGERING. 21 • * bewerende, dat sljne gemalin, eene dochter van Fairs IV, Koning van Spanje , die den 17 September 166» overleden was , regt had op een gedeelte der Spaanscue Nederlanden , had een leger t« velde gebragt en in drie maanden tyds een groot getal steden in Henegouwen en Vlaanderen bemagtigd. De Staten , zulk eenen magtigen Vorst xoo nabij hunne grenzen ziende, waren in gcene kleine verlegenheid. Zij waren beide met Frankryk en met Spanje in verbond , en konden dus den eenen niet helpen , zonder den anderen te beleedigen. Onzij- dig te blijven was hun , om hunne eigene veiligheid, ongeraden. Zij tochten dus door beleid van den Raadpensionaris de Witt , Frankrijk en Spanje te bewegen tot een verdrag , en sloten , in het begin des iaars 1668 , de TripU Alliantie , of het Drievoudig verbond met Groot- Brittanie en Zweden , waarby" men de voorwaarden beraamde , op welke men den vrede zou zoeken te bewerken. Hierdoor werden de Koningen van Frankrijk en Spanje tot het sluiten van eenen vrede gebragt , die in Mei van het jaar 1668 , te Aken tot stand kwam , en waarby de sleden Charleroi, Binche, Ath , Don ai en de sterkte Scarpe , Door- nik, Oudenaarde, Rijsscl, Arincntiers , Kortrijk, St. Wijnoxbcrgcn en Vcurne met hare ouderhoorigheden, aan Frankrijk werden afgestaan. De Koning van Frankrijk , die zich door dezen vrede in zyne over- winningen gestuit zag, besloot van toen af, zich gestreng te wreken op de Staten, die hij voorde voornaamste ontwerpers van het drievoudig ver- bond hield. Oiu dit, voor hem nadeeligc , verbond te verbreken , zocht Looewuk. XIV eerst de Staten daarvan af te trekken, en, toen dit niet gelukken wilde, handvide hij, ten zelfden einde, met Zweden en Engeland. Kaeei 11 liet zich , in het jaar 1670 , overhalen tot eene heimelijke overeenkomst, om gezamenlijk met Frankrijk de Staten te Ibeoorlogen. Twee jaren later sloot Frankrijk ook een tractaat met Zweden j en uit deze handeling ontstond de gevaarlijke oorlog van bet jaar 1672, dien Frank- rijk waarschijnlijk niet zoude ondernomen hebben, indien deEngelschcn zich aan het verbond gehouden hadden , zoo als Kauel II nog in het jaar 1671 verklaard had te zullen doen. De Stalen, die nu duidelijk genoeg zagen , dat het op hen gemunt w as , schreven eenen beleefden brief aan den Koning van Frankrijk, belovende hem alle voldoening te zullen geven. Dc Koning gaf echter zoodanig antwoord , dat de Staten , geene verandering te gemoet ziende , op middelen bedacht waren , om zich te weer te stellen. De vloot werd dan ook weldra in goeden slaat gebragt j nntar dc krygsiuagl te lande was niet sterk , uithoofde van de onecnigheid onder dc provinciën , van welke sommige geen toestemming tot het aanwerven van volk wilden geven , indien men den Prins van Oranje niet tot Kapitein-Generaal aanstelde , waartoe Holland bezwaarlijk cn niet dan voor eenen enkelen vcldtogt besluiten kon. Deze provincie toch had bij een zoogenaamd eeuwig edict, in het jaar 1007 , vastgesteld : 1°. dat geen Stadhouder van eenige provincie Kapitein- Generaal zoude worden, en z°.dat men. in Holland, nimmer weder eenen Stadhouder zoude aanstellen. Dc andere provinciën hadden , in het jaar 1670. alleen in het eerste dezer beide punten bewilligd Hieruit volgde , dat de Prins van Oranje, zoo lang deze schikking stand hield, nimmer Stadhouder en Kapitein-Generaal te gelijk , en nimmer Stadhouder van Holland worden kon. Vóór het uilbarsten van den oorlog werden de pro- vinciën het echter eens, omtrent dc bevordering van den Prins van Oiasje , en zij stelden hem , in Fcbruarij van het jaar 1672 , aan tot Kapitein Generaal voor den aanstaanden veldtofrt, mits hij beloofde geen Schouder te zullen worden. 92 ALGEMEEN OVERZIGT. Frankr^k begon cent de Nedcrlandschc koopmanschappen tc be- zwaren , hetwelk de Staten bewoog , om ook ccnigc Franschc waren hooier te belasten of geheel te verbieden. Kaeel II vorderde cene volstrekte heerschappij over de zee. Het een en ander gaf aanleiding tot onder- handelingen, die vruchteloos afliepen ; waarop beide rijken , op een en denzelfden dag, te weten op den 7 April 1672 , den Staalden oor- log verklaarden. De oorlog te water werd met afwisselende kans ge- voerd , maar de vcldtogt te lande liep zeer ongelukkig voor os Nedeh- lakdeh af. Zoodra was het Franschc leger niet in beweging geraakt , of de Keurvorst van Keulen en de Bisschop van Mtyislcr zeiden mede den Staten den oorlog aan , en , terwijl de Franschen de plaatsen aan den Rijn en in Kleef sland , die Staatsolie bezetting inhadden, verover- den , bemagtigden de Kculschen en Munsterschcn een gedeelte van bet Land van Zutphenen genoegzaam geheel Overijssel. Spoedig daarop moesten de Geldcrschc steden , de geheele provincie Utrecht en drie steden van Holland, namelijk : Naarden, Woerden en Oudewater, zich aan de Franschen onderwerpen. De toegangen van Holland werden nu door krijgsvolk van den Staat bezet , terwijl men met de twee Koningen over den vrede handelde ; doch hunne eischen waren zoo hoog, dat A m sterdam niet besluiten kon, dat alles toe te staan. Dit was de voorname oorzaak , waarom men draalde met de han- deling. Nogtans zou men zich mogelijk, zonder Amsterdam, ten minste met Frankrijk, verdragen hebben , indien er niet , juist op dezen tijd. cene grootc verandering in den Staat ware voorgevallen. DE NEDERLANDEN ONDER WILLEM III. De Staten van Holland hadden het Eeuw ig Edict te niet (gedaan, en WttLEH III, Prins ran Oranje, in het begin van Julij 1672, ver- heven tot alle de waardigheden , die zijne voorzaten bekleed hadden , welke waardigheden , in het jaar 1674 , in zijne mannelijke nakome- lingen , erfelijk werden verklaard. Het volk, in de verbeelding ge- bragt, dat het overgaan van zoo vele steden aan kwaad bestier en ontrouw van de Stadhouderloozc Regering te wijten ware, was he- vig gebeten op den Raadpensionaris de Witt, wiens val daardoor spoe- dig berokkend werd. Nadat men, in allerlei schimpschriften, niet slechts hem , maar tevens zijnen broeder , Corxelis de Witt , Burge- meester van Dordrecht en Ruwaard van Putten, als een der genen, die het vernietigen van het Ecuwig Edict het meest hadden tegengewerkt , vinnig gesmaad had , werd deze laatste door zeke- ren WiLtEK Tichelaar , Chirurgijn tc Picrshil, beschuldigd van ecnen toeleg op 's Prinsen leven gesmeed te hebhen. Hierop in hechtenis ge- nomen zijnde, werd hij eerlang veroordeeld tot verlies van zijne amb- ten, en tot ballingschap uit Holland en West-Friesland , ofschoon het vonnis geen misdaad vermeldde. De Raadpensionaris, die, kort na het vatten van zijnen broeder, zyn ambt had nedorgelogd , en door de Staten was bedankt' geworden , begaf zich, terstond na het uitspreken van het vonnis , op Zal ui tlag den 20 Augustus, naar de gevangenpoort tc s Graven hagc, om zijnen broeder tc bezoeken. Middelerwijl bad Tichelaar het graanw tegen de broeders opgehitst. De Burgers , die de wacht voor de poort hadden , haalden eerlang de broeders van boven, civ hragten hen op cene onmeiischclijke wijze oin hel loven j waarna de lijken naar het schavot gesleept , aan de wip oimelianiien , en jam- me, lijk mishandeld werden . - - — — * DE NEDERLANDEN ONDER WILLEM UI. 23? mi la Holland had men , om zich tegen de Franschen te bescher- men, het lage land alom onder water gezet, hetwelk den vijand belette door te dringen ; maar toen de winter de ondcrgeloopcn landen met |js bedekte , deed dit de Franschen op het vermeesteren van II o 1- land bedacht zyn , cn cenen togt op *s G ra v en ha ge ondernemen. Maar naauwelijkz hadden zij Woerden verlaten, of het begon zoo sterk te dooijen , dat zij genoodzaakt waren terug te koeren , zoodat Holland ,in den uitersten nood , zonder ccriigc inenschelijke hulp , door dc gunstige bestiering des Hemels, gered werd. Daarbij kwam , dat de Bisschoppen van Keulen en Munster, ten jare 1672, na een hard beleg van omstreeks 6 weken , met veel verlies van volk , het sterke Groningen, dat onder Rabexoacft dapper verdedigd werd , moesten verlaten ; hetgeen den gevallen moed des fandzaats niet weinig opbeurde , en veel tocbragt tot redding des Vaderlands. Met het begin des jaars 1675, rustte men zich echter wederom , zoo ter xcc als te lande, ten oorlog toe. Er vielen drie zeegevechten voor, in welke van weerskanten niet veel voordeel behaald werd, hoewel men zich wederzijds de overwinning toeschreef. Tc lande streden de Fran- schen gelukkiger , mnar toen de Prins van Oranje met het leger Her Staten naar den Rijn truk, verliet het gros vau het Fransche leger deze Landen , om de onzen aldaar te keer te gaan , cn nog vóór het einde vau het jaar, wig men L trecht eu Overijssel wederom geheel in ou> bezit. G elder land werd in liet volgende jaar , 1674, van het uit- beeinschc krijgsvolk verlost, zoodal nu de drie provinciën wederom luet de vier andere vereenigd waren. Ook begon men thans van vrede te spreken , eu Keulen werd tot ecne handelplaats gekozen. De oorlogvoe- rendeMogend heden zonden er hunne Ge\ olinngligdcn ; doch de vredesonder- handeling werd weder afgebroken. De Stalen slaagden beter in hunne onderhandeling met Engeland , met welk land zij den 19 Februarij 1674 eeneu afzonderlijken vrede maakte, terwijl , den 1 1 December van datzelfde jaar, Groul-llrillanje en de Stalen ook een verdrag van zeevaart sloten , waarbij bepaald werd , welke koopwaren vrij naar vijandelijke plaatsen zouden mogen vervoerd worden. Voorts werd in dat verdrag de bekende regel: vrij schip, vrij goed vastgesteld, cn deze, ten jare 16715 in diervoege nader verklaard, dat, ingeval eeue der twee Mogendheden in oorlog was, de andere van de cenc vijandelijke haven op dc andere zoude mogen varen. Ook verdroegen zich de Staten met den Bisschop van Munster eu den Keurvorst van Keulen , en stelden zich , nu zij den oorlog van hunne landen hadden verwijderd , allczins in staat , om den Franschen liet hoofd te bieden. De Stalen van Gelderland, die boven anderen in genegenheid tot den Prins van Oranje uitstaken , besloten hem de Opperhecrschappy over hunne provincie , onder den naam van Hertog van Gelder en Graaf van Z u t p h c n , op te dragen ; welk aanbod dc Prins echter , ziende dat zulks aan H o 1 1 a n d en Zeeland niet welgevallig was , , van de hand wees. De toebereid* elen ten oorlog werden ondertusschen vlijtig voortgezet. Men streed te water en te lande , doch met weinig voordeel, lu het jaar 1 676 .begon men weder van vrede te spreken , en dc stad N ij m e- jen werd tot ondcrhandelolaats gekozen. Dc wederzijdsche Geuiagtig- den kwamcu niet spoedig bijeen , zoodat dc handel langzaam seheeu te zullen voortgaan. Dc kans des oorlogs was intusschen den Neder- landers niet gunstig , en de Koning van Frankryk bemagtigdc de éénc »Ud na dc andere in dc Spaansche Nederlanden j zoodat dc Stalen , 34 ALGEMEEN. 0VERZ1GT. vrccicndc , dat zijn krijgsgeluk hem ttontcr meurt maken , den Vre- dehandel met allen ijver voortzetteden , waarop eindelijk , na lang dralen , den 10 August mt 1678, de vrede tusschen de Staten en Frankrijk teNymegcn getroffen werd . De Engelse hen en de andere bondgenooten namen er weinig genoegen in. Naauwelijks had men de zoetigheid des vrede* gesmaakt , of men begon voor eenen nieuwen oorlog te vrcezen. De Koning van Frankrijk hield nog veel volk op de been. Kr viel ecnig geschil voor tusschen hem en de Staten , over de achterstallige brandschattingen van ecnige steden in Staats-Braband, waarover hij de Staten met nieuwe onlusten bedreigde. Ook wilde hij hen noodzaken, een verdedigend verbond met hem aan te gaan , hetgeen hem geweigerd werd. In de Spaanschc Nederlanden bedreef hij onderscheidene vijandelijkheden, ofschoon dc vrede tusschen hem en Spanje reeds voorlang gesloten was. Hy deed zich een groot gedeelte van Luxemburg toeëigenen , door geregtshoven , die by zelf had opgerigt. De Staten sloten daarop in 1681 een ver- bond met Zweden , aan hetwelk de Keizer sedert ook deelnam, en waarbij men eikanderen verpligtte , den Munstcrschcn en den Nymccgschen vrede b te "handhaven. De Koning van Engeland werd er ook toe genoodigd ; maar deze, in de belangen van Frankrijk zijnde , weigerde er in toe te tre- den. Koning Lodewijk maakte zich, in het volgende iaar, onder zeker voorwendsel , meester van het Prinsdom Oranje , zonder dat de Stalen hem bewegen konden , dit aan den wettigen Prins in te ruimen. In het jaar 1683 verklaarde Spanje den oorlog aan Frankryk ; maar de Staten , eenen nieuwen oorlog duchtende , bewogen den Koning van Spanje, die tot geen vrede te brengen was, om een bestand van twintig jaren met Frankrijk aan te gaan , waar zg den Prins van Oranje gaarne in begrepen hadden , doch dit gelukte niet. Karei- II , Koning van Engeland, in het begin van het jaar 1C81J overleden zijnde , werd door zijnen broeder , den Hertog van York , onder den naam van Jacobcs II , opgevolgd. Deze deed de Staten wel verzekeren van zijne begeerte , om vrede met hen te onderhou- den ; doch men bespeurde weldra , dat er op zync belofte geen staat te maken was. Hij scheen heimelijk naar gelegenheid te zoeken , om hen te beoorlogen. Ook wilde hij zijn gchcele rijk dc Roomsche gods- dienst, die hij omhelsd had, doen aannemen. De geboorte van eenen Prins van Wallis , die in de tegenwoordigheid voorviel van lieden , welke volkomen *s Konings belangen waren toegedaan , werd bij velen verdacht gehouden. De Protestantsche onderdanen van Engeland , den ondergang van hunne vryheid en godsdienst te gemoet ziende , handelden over dc middelen , om dezen val te voorkomen , met den Prins en de Prinses van Oranje , welke laatste eene dochter van Jacobüs II was. De Staten middclerwyi ziende , wat zij van Frankrijk en Engeland te hopen hadden , begonnen eene sterke vloot uit te rusten. In den herfst van het jaar 1688, kwam er een geschrift in het licht , waarbij dc Engelsehen den Prins en de Prinses van Oranje baden , om tot hen over te komen , en de wetten te herstellen , die Koning Jacobcs verbroken en geschonden had. Tc gelijk werd er een besluit van de Algemeene Staten in het licht gegeven , waarbij zij- reden ga- ven van hun voornemen, om den Prins , op zijnen togt naar Engeland , met eene vloot bij te staan. De Prins stak in Oetober in zee, en kwam behouden in Engeland aan. waar hij, aangezien Koning Jacobcs van elk verlaten en uit het rijk gevlugt was , nevens zijne gemalin , in liet begin des volgenden jaars , ten koninklijkeu troon verheven, werd. — Digitized by Gotfgle DE NEDERLANDEN ONDER WILLEK III. 2!> Vóór het einde van het jaar 1688 had Frankrijk den oorlog reeds weder aan den Keizer en du Sta ten' verklaard , en de vijandelijkheden begonnen. Met den aanvang des jaars 1689, zeiden de Staten Frankrijk ook den oorlog aan. Hierop volgden de wederzijdsche oorlogsverklarin- gen van Frankrijk aan Spanje en den nieuwen Koning van Engeland, en van den Keizer , Spanje en Engeland aan Frankrijk. De Hertog van Savoijc verklaarde zirli , in het volgende jaar , ook voor de Iiond- genooten en tegen Frankrijk. In het jaar 1694 , ondernamen de Fransehen ccne landing op de kusten van Engeland, ten einde Koning Jacobus, die de vlugt naar Frankrijk geno- men had , op den Engelschcu troon te herstellen , doch deze aanslag werd geheel verijdeld, door eene overwinning , die onze vloot op de .Fran- scben behaalde. De Koning van Frankrijk won zoo weinig bij dezen oorlog, dat hij, in het jaar 1693, dc Staten, door omwegen, om vrede liet aanzoeken. Men bood hun de verzekering hunner grenzen en andere voordeelcn aan , doch zij gaven zijnen voorslagen geen gehoor. Koning Willem III, in den aanvang van het jaar 169*5 , zijne ge- malin verloren hebbende , behield nu alleen de koninklijke waardigheid , die hem en zijne gemalin was opgedragen geweest. In het volgende jaar ondernam Koning Jacobus wederom eene landing in Engeland , die echter andermaal vruchteloos afliep. %oo ging het ook met onderschei- dene zamenzweringen tegen het leven van Koning Willes , die alle in tiids ontdekt werden. De Hertog van Savoije , zich van de. bondgenootcn afgescheiden hebbende, maakte vrede met Frankrijk. Van den algetueenen vrede werd nu wederom met meer ernst gesproken, en het Huis te Rijs- wijk tot handelplaats verkoren. Men zond Gevolmagtigden derwaarts, en maakte een aanvang met de onderhandelingen. Eindelijk werd de vrede tnsschen Frankrijk , Spanje , Engeland en de Staten , op den 20 September 1697, aldaar getrouen, terwijl de Keizer ook eenen stilstand van •wapenen sloot , die eerlang in eenen volkomencn vrede veranderd werd. Na het sluiten van den vrede , deden dc Staten eene herziening van hunne krijgsmagt , en , even als of zij eenen nieuwen oorlog voorza- gen, versterkten zij eenige grensvestingen, die in cenen slechten staat waren. De Koning van Spanje , Kabel II , werd door gedurige onpasselijk- heid dermate overvallen , dat men voor zijn leven begon te vreezen. Hij had gecne kinderen , en het stond geschapen , dat er , na zijnen dood , aanmerkelijke geschillen over de opvolging in het rijk zouden ontstaan. Men w ist , dat Frankrijk de Spaansche kroon in zijn huis zocht over te brengen, onaangezien Filips IV de nakomelingen van zijne zuster, Mabia , moeder van Keizer Leopold , daartoe benoemd had , ingeval zijn zoon. Kabel II. zonder nakomelingschap overleed. Dit bewoog den Koning van Engeland en de Staten , die bij de opvolging in het koningrijk Spanje belang hadden , om , met het begin van het jaar 1700 , een verdrag met Frankrijk te sluiten , bekend onder den naam van Traktaat van partage. Bij dit Verdrag werden de landen des Konings Tan Spanje . na zijnen dood , voor het grootste gedeelte toegewezen aan Kabel vak Oostenrijk, tweeden zoon van Keizer Leopold , terwijl dc kleinzoon d«*s Konings van Frankrijk zich met de Koningrijken Na- pels en Italië zoude te vreden hondim. Veel moeite had het den Koning van Frankrijk gekost , om de Staten en Engeland lot het Verkenen van dit verbond over te halen, want men voorzag maar al te wel, dat zijne magt, door het aanwinnen van zulke aanzien- lijke rijken, tc groot zoude wordeu. Dc vrees voor eenen nieuwen ALGEMEEN 0VEÜZ1GT. oorlog deed er hen echter toe overgaan. Kamel II , Koning van Spanje, overleed nog in hetzelfde jaar op den 1 November. Koning Lodewuk. XIV , die terstond tijding van Kabels dood had, ontbood zijnen klein- zoon Fairs, Hcrlog van Anjou, bij zich, cn maakte hem, in tegen- woordigheid van den Spaanschcn gezant, bekend , dat Koning Kahel hein Koning van Spanje gemaakt had. Tenzclfdcn tijde toonde men eenen uitersten wil , waarbij de Koning van Spanje den Hertog van Anjou tot zijnen onmiddellijker! opvolger benoemde. De Hertog bcraf zich terstond naar Spanje , waar hij welhaast voor Kuning erkend werd. De Koning van Frankrijk dacht ondertusscheu wel, dat het Engeland en de Stalen vreemd voorkomen zou, dat hij zich aan eenen uitersten wil hield, die, echt of valsch, regclrcgt streed met hrt Partage-traktnat. n ij liet der- halve deze mogendheden aanzeggen , dat het oogmerk van het traktaat van vcrdceling w as , den vrede in Europa te behouden , en dat hij zich aan dat oogmerk hield, zonder zich om de letter te bekreunen. Ecuc verontschuldiging , die door den Koning van Engeland cn do Staten koel genoeg werd aangenomen. Middelerwijl bereidde men zich hier cn in Engeland op nieuws ten oorlog. De Koning van Frankrijk , ook bedacht om zijnen aanhang te versterken , trok Maxixillaax Exasuel, Keurvorst van Beijeren cn Landvoogd der Spaanschc Nederlanden, benevens zijnen broeder, deu Keurvorst van Keulen, op zijne zyde. Hun verdrag bleef geheim, hetgeen den bondgenoolcn niet weinig ua- deel lochragt. Frakehije. had Milaan met krijgsvolk bezet, en de Keizer, besloten hebbende het regt van zijnen zoon met de wapenen te verdedigen % zond Prins Klüesics van Savoijk met een leger naar Italië , die den Fran- sehen omtrent Carpi slag leverde en hen aldaar overwon. Beter slaagden deze Jaalstcn in de Spaansche Nederlanden , door de geheime verstandhouding met deu Keurvorst van Beijeren . Zij maakten zich , op ééncn dag , meester van alle de sterke plaatsen in die gewesten , alzoo de Kcur- ' vorst bevolen had, dat men hun de poorten zoude openen. Dc Staatschc bezetting , die in sommige steden lag , werd kort daarna ge- noodzaakt te vertrekken. De Keizer , die intusschen voortging met zich ten oorloge toe te rusten , sloot , den 7 September 1701 , te 'g G raven ha ge een verhond van onderlinge bescherming met den Ko- ning van Engeland en de Algcmcenc Staten. Dc Oorlog werd, in Ilahc , door Prins Eugekics niet voordcel voortgezet. Dc Koning van Engeland, uit Holland naar Groot-Brittaujc overgestoken zijnde, om het noodige tot den aanstaanden vcldtogt te beramen , viel , den 4 Maart 1702 , op de jagt zijnde , van het paard , waardoor hy het sleutelbeen van zijnen linkerschouder brak, enden 19 derzclfdc maand, in den ouderdom van slehts 32 jaar , uit hel leven werd gerukt. Ann a , de zuster zyncr o\ erledenc gemalin , die gehuwd was met Gcobub , Prius ra» Denemarken , volgde hem op als Koningin van Engeland. TWEEDE STADIIOUDERLOOZE REGERING. Dc waardigheden, welke Koning Wille» Inerte lande bekleed had, bleven gedeeltelijk onvervuld, want vijf provinciën, met name: Gel- derland, Holland, Zeeland, Utrecht cn Overijssel, verkozen zonder Stadhouder te blijven. In F r i e s 1 a n d en in S t a d- en Lande bleven de Vorsten uit het huis van Nassau-Dietz dc stad- houderlijke waardigheid bcklccdcn. In onderscheidene steden van de provinciën Gelderland, Zeeland, Utrecht en Over ij s- Digitized by Google TWEEDE STADHOUDERLOGZE REGERING. gj «cl ontstond ter dezer gelegenheid eenc gevaarlijke beroerte, onder den naaui van plooijerij bekend. De burgerij , steunende op aloude vrijheden en voorregten , onderstond zich, veranderingen in de regering te maken. Hieruit rezen geweldige onlusten , die eerst in 1707 geheel ophielden . Intusschcn hadden de Staten , den 10 Mei 1702 , den oorlog aan- Spanjc en Frankrijk verklaard , welke met afwisselende kans, ofschoon meer voordcclig voor de Bondgenooten dan voor Frankrijk, gevoerd,, werd , waarom , reeds in het jaar 1703 , van de zijde der Frnuschen openingen tot vrede gedaan werden, en heimelijke onderhandelingen tusschen hen en de blaten begonnen , die echter vruchteloos aflie- pen. In het begin van het jaar 1709 begon men te 'sGravcnhage andermaal over den vrede te handelen. Een der punten , welke de bondgenooten vooraf begeerden vastgesteld te hebben, was, dat Filips, ten behoeve van Kabel, afstand van de Spaansche kroon zoude doen. Frankrijk gaf voor , dat zijn kleinzoon daartoe niet spoedig zoude te bcwegeu zijn ; doch het bleek ras , dat hij de Bondgenooten slechts» zocht op te houden , ten einde zich te beter in staat te stellen , den oorlog voort te zetten. Alle vredehandeling werd toen afgebroken r en men bereidde zich wederzijds ten oorlog. ï)c onderhandelingen, die te 's Gravenhage geslaakt waren, werden, met het begin de» jaars 1710, te Gee rtruideuberg, weder begonnen, zonder dat men elkander kondc verstaan , waarop de handeling ten tweedeniale werd afgebroken. Een droevig ongeluk deed den Stalen, den 14 Junij 1711 , eenen hunner dapperste Legerhoofden verliezen, uamelijk Prins Job ah Wille» Fbiso, Stadhouder van Frieslanden Stad-en -Lande; want deze , uit liet leger naar Holland reizende , om met den Koning van P missen , die te 'sGravcnhage gekomen was, over dc nalaten- schap van Koning Wille» III te handelen , verdronk jammerlijk , in bet oven aren van den Moerdyk naar het Stryensche Sas, in den jeugdigen leeftijd van 24 jaren. De Franschen waren ondertusschen vlijtig heiig , om de Engelschen uit hel groote bondgenootschap te trekken, en deze begonnen zich langs hoe meer voor den vrede te verklaren. Zeker Mathijs Pbjor, die te voren Gczantschaps-sckretaris in Frankrijk geweest was , werd in stilte naar dat rijk gezonden, om ojer de voorwaarden te handelen. Hen kwam weldra overeen , en terwijl men de onderhandelingen zoo stil hield , als mogelijk was , werden er van Frankrijks zyde ook vredesartikebn aan dc Staten gezonden , die echter in zoodanige algemeene bewoordingen waren opgesteld , dat men er niets en alles van konde makcu. De Stalen, ziende dat Engeland het verbond ver- liet , waren wel genoodzaakt hunne toestemming tot het openen der vredehandelingen te geven. Frankrijk gaf eenc soort van uitlegging aan zijne voorgestelde vredespunten , die door de Engelsehe staatsdie- naars vi erd goedgekeurd. De stad Utrecht werd tot dc handelplaats verkozen. De gemagtigden van Frankryk , Engeland en dc Staten kwa- men Hiensvolgens , inliet begin des jaars 1712, te dier Stede bijeen. Keizer Kabel VI, ofschoon hem dc vredespunten , door Frankrijk op- gegeven , niet behaagden , zond echter ook gevolniagtigden derwaarts. Engeland "«as te eenc male in het belang van Frankrijk , en ender- handi-ldc heimelijk met het Franschc hof. Men stelde Filips voor , dal hij voor altijd afstand van dc Franschc kroon moest doen , in- dien hij Spanje en Indien behouden wilde , hetwelk hij aannam. 28 ALGEMEEN OVERZIGT. Hierop verliet Engeland openlijk het verbond , en liet den State» aanzeggen , dat de Koningin zich van alle verbindtenissen met hen volkomen ontslagen rekende. Kort daarna werd er een stilstand van wappnen tusschen de Fransehen en Engelschen afgekondigd. De vrede- handeling te li trechl werd ondertusschen voortgezet. Den Franschea ging het er allezins naar hunnen wensen. De bondge'nooten zagen zich , door het gedrag der Engelsehen , tot de noodzakelijkheid gebragt , om de onderhandelingen bij te wonen. De Hertog van Savoijc , voor wien de Engelschen Sicilië ^ecischt hadden , gaf voor, alleen met Frank- rijk te willen sluiten , indien hem zijn eisch niet werd ingewilligd. Dit zelfde vreesde men van de Engelschen , die echter alle pogingen aanwendden , om de Staten tot hel teekenen van den vrede te bewegen. Men moest er eindelijk toe overgaan, en de vrede werd , den 11 April 1715 , tusschen Frankrijk en de boodgenooten , den Keizer alleen uit- genomen , gesloten. Frankrijk stond by dit verdrag aan de Staten , ten behoeve van bet huis va* Oostenrijk , af, alles, wat Karei. 11, Koning van Spanje, bijzijn afsterven, in db Nederlander bezeten had. Rijssef werd aan den Koning van Frankrijk ingeruimd. De Keizer bleef nog met dezen vorst in oerlog , maar , in het volgende jaar 1714 , werd ook lussehec hen de vrede te Radstad gesloten. De Koning vau Spanje sloot, in Junij van dat zelfde jaar , te Utrecht mede een ver- bond met de Algemccnc Staten , dat voornamelijk den koophandel betrof. De dood van Anna , Koningin van Engeland , die in dit jaar voor- viel , en de komst van George I, Keurvorst van Hannover, op den Engel- schen troon, zouden de zaken van Europa aanmerkelijk van gedaante hebben doen veranderen , ware het een en ander vóór het sluiten van den Utrccht- schcii vrede ffebeurd. Het onderzoek, naar het gedrag van hen , die den vrede , door geheimen handel met Frankrijk , l»ewcrkt hadden , loonde al dadelijk , dat Koning George niet gezind was de Franschc maatregelen op te volgen. Al liet voordeel , dat de Stalen trokken uil dien Iangdurigen en kostbaren oorlog , dien zij ten behoeve des Keizers ondernomen hadden, verkregen zij bij het Barrière-tractaat dat, op den 115 November 1715, te Antwerpen, gesloten werd, en waarin men , drie jaren later , te 's Gravcnhagc eenigc ver- andering maakte. Dit voordeel bestond in de vergunning , om alleen bezetting le mo^en leggen in de steden en kasteden vau Namen en Doornik, in de steden Mecncn, Yeurne, Wa asten, Y p c r e n en het fort de K n o k k e , mits zij er gcenc troepen toe ge- bruikten van cene Mogendheid, die bij den Keizer verdacht, of met hem in oorlog was. In Dendcrmondc zoude men echter gcmccnc bezetting leggen , waarover de Keizer cencn Bevelhebber zoude aan- stellen, die, zoo wel als de mindere officieren aan de Staten moest zweren , dat hij nooit iets in de stad zoude doen of toelaten , hetwelk nadeel ig zoude zyn aan hunne dienst. Lodewye XIV, Koning tan Frankrijk , den 1 September 171 IS over- leden zijnde , werd door zijnen achterkleinzoon , Lodewye XV , een kind vau nog geen zes jaren , opgevolgd, terwijl de Hertog van Orle— ans het rijk als Regent bestuurde. De Hertog-Regent . die , indien de jonge Koning zonder mannelijke nakomeling overleed , en indieu de Koning van Spanje , die van zijn regt op den Frauschcn troon afstand gedaan had , daarop geenc nieuwe aanspraak maakte , het naaste regt op dien troon had , was uit dien hoofde verpligl goede vriend- schap te onderhoudeu met den Koning van Groot-Britlanje , en met de Stalen der Vereenigde Nederlanden. Hy deed dicnsvolgens ceneu voor- Digitized by Google TWEEDE STADHOUDERLOOZE REGERING. «lag tot oen verbond tusschen Frankrijk , Engeland cn de Staten , het- welk strekken moest, tot handhaving van de tegenwoordige regering inde beide koningrijken en van dc bezittingen der drie Mogendheden. De Staten luisterden naar dezen voorslag , maar George f sloot , in Jiet jaar 1716, een verbond van onderlinge bescherming met den Keizer , hetwelk dc Regering van Frankrijk bewoog , om nog voonlee- liger voorslagen , dan te voren , te doen , en dit had het sluiten van de tripte alliantie, of het drievoudig verbond, tusschen Frankryk , Groot- Brittanjc en de Stalen , op den 4 January* 1717 , ten gevolg. Rij dat verbond bedongen dc Staten de handhaving in hun regt , om bezetting te houden in dc Oosten rij Lsclie Nederlanden j den titel van Hoog- mogende Heeren , dien het Franschc Hof hun tot nog toe geweigerd bad ; alsmede dat hunne Ambassadeurs, voortaan , in Frankrijk , behan- deld zouden worden , op denzelfden voet , als die van Venetic. Doch dc algemeene vrede was weder van geen langen duur , want de Kardinaal Aiauoni spoorde het Hof van Spanje aan , om de wapenen op te vatten tegen den Keizer , en om tenzelfden tijde eenen op- stand te verwekken en te voeden in Frankrijk cn in Schotland. De Spanjaarden maakten zich nu, in het jaar 1717, meester van Sardinië en in het volgende jaar van een gedeelte van Sicilië. De Keizer , om zich tegen Spanje te sterken , sloot , den 2 Augustus 1718 , te Londen , een verdrag met Frankrijk en Groot- Brit tan je , waarin ook de Staten zouden kunnen treden , waarom het sedert de qua. drupte alliantie of het viervoudig verbond genoemd werd , hoewel het anders ook onder den naam van het verdrag van loonden bekend staat. Het oogmerk van dit verdrag was , om de voorwaarden van vrede tusschen den Keizer cn den Koning van Spanje cn tusschen den Keizer en den Koning van Sicilië en Hertog van Savoijc te regelen , en voorts dc middelen te beramen , om die voorwaarden te doen na- komen. De voornaamste dier voorwaarden was, dat dc oudste zoon der Koningin van Spanje, Don Carlos , van dc opvolging in Toskanen . Parroa en Piacenza verzekerd werd , ten welken einde men zesduizend Zwitsers in die Hertogdommen leggen zoude ; voorts zou de Koning van Sicilië Sardinië verwisselen voor -Sicilië, hetwelk aan den Keizer verblijven zoude , ook zou die Koning regt van opvol- ging hebben tot dc kroon van Spanje , indien Filips V kinderloos overleed. Dc Staten stelden het gedurig uit, om in dit verbond te tre- den , aangezien zij vreesden , dat het oorlog verwekken mogt , zoo lang Spanje er buiten bleef; en zij hadden groote reden, om warsch van oorlog te z^n , alzoo dc laatste , ofschoon zeer voorspoedig ge- voerd , hun veel gelds en volks gekost en weinig voordeels aange- bragt had. De toeleg der Spanjaarden op Schotland liep geheel vruchteloos af, ofschoon zy aldaar nog eene landing ondernamen , hetgeen den Staten bewoog Koning George I , in het jaar 1719 , wederom eenigen onderstand in manschappen en krijgsbehoeften toe te zenden. Niet be- ter slaagden zij in Frankrijk, want hun heimelijk oogmerk, aldaar ontdekt zynde , had eene oorlogsverklaring van de zijde van Frank- rijk ten gevolge , hetwelk, met een leger in Spanje viel cn onderschei- dene steden veroverde. Toen nu de Engelse hen , die den Keizer met eene vloot ondersteunden , ook ecnige voordeden in Sicilië be- haalden , nam Spanje het verdrag van Londen aan , zoo als dc Ko- ning van Sardinië dit reeds vroeger gedaan had. Hierop werd cene bijeenkomst te Kamcryk vastgesteld , om dc geschillen tusschen dc ■ *0 ALGEMEEN OVERZIGT. * oorlogende Mogendheden te vereffenen . Terwijl deze bijeenkomst duur- de , sloten Frankrijk cn Spanje , in het jaar 1721 , eenen bijzonderen vrede,4 «aarbij, onder anderen , bedongen werd , dat Spanje zesdui- zend Spanjaarden in Toskanen , Panna en Piacenza zoude mogen leg- gen , in de plaats van de zesduizend Zwitsers , waarvan het verdrag van Londen melding maakte , doch dit punt werd geheim gehouden , om den Keizer geen misnoegen te geven. De jonge Erfstadhouder van Friesland , Prins Willem Caabl Hettdhik Fr iso . mus niet alleen, in bet jaar 1718, tot Stadhouder van Stad- en-Landc en in het jaar 1722 tot Stadhouder van Drenthe benoemd , maar werd ook, in het laatstgemelde jaar , door de Staten van Gel- derland, ofschoon op zeer bepaalde voorvaarden , tot Stadhouder van hunne provincie verkoren. De Keizer verleende, op het einde van het jaar 1722, octrooi tot de oprigting ccner Oostindische Maatschappij te Oostende in Vlaan- deren , hetwelk de Staten beweerden te strijden met den Monsterscben vrede en andere verdragen ; waarom de Koning van Groot-Brittanje cn zij alle moeite aanwendden , om dit octrooi weder te doen in- trekken. Deze. pogingen schenen in het eerst geheel vrachteloos te zullen zyn , alzoo de Keizer zich , door het aanzien van Spanje , zocht te doen handhaven in het regt , om uit de Oosten rij ksche Nederlanden op Oost-Indié te varen j ten welke einde hij , in het jaar 1721 , in afzonderlijke onderhandeling trad met het Spaanscho Hof, hetwelk, in het jaar 1723, te Wccncn , een vredeverdrag, en een verbond van onderlinge bescherming cn koophandel met den Keizer sloot , by welk laatste aan de Maatschappij van Oostende de- zelfde voorregteu in de Indien werden toegestaan , welke aan de inge- zetenen der Verekmgde Provincie* door dón Koning van Spanje voor- hoed waren verleend. Dc bijeenkomst te Kamcrijk , die tot nu toe geduurd had , zonder dat er iets van belang verrigt was , werd thans afgebroken. Ten einde de nadeelige gevolgen vau het Wecner verdrag van koophandel te voorkomen, sloot Georce I, den 3 September 1725, het verbond van Haunover. voor den tijd van vijftien jaren, met Frankrijk en Pruisscn , waarbij dc drie Mogendheden zich onder ande- ren verbonden , om elkanders regtcn cn bezittingen , cn in het bijzon- der die opzigtens den koophandel , zoowel in als buiten Europa , te tullen handhaven. Het hield aan tot den 9 Augustus des volgenden jaars , eer de Staten in dit verbond traden. Den 8 September 1726 werd ook , na eenen oorlog van verscheidene jaren , de vrede met Algiers gesloten. Ten gevolge van het sluiten der verdragen van Weencn en Hannovcr, begonnen dc bondgenooten van wederzijden zich , in het jaar 1727 , te wapenen , terwijl zy aan onderscheidene Hoven handelden , om vrien- den te winnen. Rusland trad in het Wecner verbond cn Zweden in dal van Hannover. Alles schikte zich tot eenen algemceneu oorlog , toen , door bewerking van den Kardinaal de Fleurt , eersten Staats- dienaar des Konings van Frankrijk , cenige voorafgaande punten tot den vrede geteekend werden. In de*e punten werd ten op- zigte van dc Ostcndesche Maatschappij beraamd , dat deze zeven ja- ren zoude opgeschort worden , en dat men , ondertusschen , op cenc bijeenkomst, aan ccne algemecnc bevrediging zoude arbeiden. Deze bijeenkomst, in hel jaar 1728, te Soissons aangevangen, duurde, even als die van Kamcryk, eenen geruimen tijd, londer dal er iets Digitized by Google TWEEDE STADHÜÜDERLOOZE REGERING. 31 gesloten werd , cn eindigde ten laatste ook in een bijzonder verdrag , tnsschen Frankrijk. , Spanje cn GrooUBrittanje, hetwelk in November 17i9 te Seville geteekend werd. De Staten traden er kort daarna ook in, en bedongen, dat de drie Mogendheden xich zouden verpKgten, om de. geheele vernietiging der Ostcndcsche Maatschappij te weeg brengen , waar tegen zij beloofden , tot de vervoering der zes duizend Spanjaar- den naar Italië , twee oorlogschepen en een bataljon te zullen leveren. Niettegenstaande het Hof van Spanje er sterk op aandrong, dat deze overvoering spoedig plaats had , stelden de Mogendheden , die in het verdrag van Seville getreden waren, dit van tijd tot tijd uit, beducht, dat het gelegenheid geven mogt tot eenen oorlog in Italië , alwaar de Keizer, in het jaar 1730 , volk cn krijgsbehoeften begon te verzamelen. Middelerwijl drongen Frankrijk , Groot-Brittanjc en de Staten sterk bij het Weener Hof aan , op bewilliging in bet gene bij het verdrag van Seviflc beraamd was. Doch hunne pogingen waren vergeefs , zoo lang zij niet goed vonden , de handhaving der pragmatieke sanctie , zijnde cenc schikking, die de Keizer op de opvolging in zy"ne Staten gemaakt had , op zich te nemen. Gzoice II , Koning van Groot-Brit- tan je , was de eerste, die zich hiertoe liet overhalen, en den 15 Maart 1731 het Weener verdrag sloot, waarbij bij beloofde tot de hand- having der pragmatieke sanctie te znllen medewerken , en de Keizer den inhoud van het verdrag van Seville aannam. Toen volgde eindelijk, in October van dat jaar , het overvoeren der Spanjaarden naar Italië. Don Carlos werd , kort hierna , als Hertog van Panna en Piacenza , en als toekomende Groot-Hertog van Toskanen, in Italië ontvangen. Vangezicn er nog ecnige punten te bedingen waren , over welke men het niet spoedig eens nerd , traden de Staten niet vóór den S0 Februari) 1752, in bet Weener verdrag. Met hunne toetreding echter werd de Ostendesche Maatschappij aangemerkt als vernietigd. Het sluiten van het Weener verdrag werd zeer kwalijk genomen iioor de Hoven van Frankrijk en Spanj* , omdat er de handhaving der pragmatieke sanclie bij beloofd was. Ook gaf het aanleiding, Jat Frankrijk tc eerder deelnam aan den oorlog over de Poolsche kroon , die in het jaar 1733 ontstond , cn waarin de Keizer de zijde van Koning Acctstvs III hield , terwijl Frankryk de party van Koning Stajislaos aankleefde. De Staten , ofschoon Tan den Keizer sterk daartoe aangezocht, bestolen, op verzoek van Frankrijk, geen deel in dezen oorlog te nemen, uiits dit laatste rijk zich verbond, de Oosten rij ksche Nederlanden niet aan te tasten, hetgeen Lodewuk XV beloofde, hy eene overeenkomst van 24 November 1733, welke ook in alle deelcn nagekomen werd. De Koningen van Spanje en Sardinië namen deel aan den oorlog tegen den Keizer. Middelerwijl leverden de Koning van Groot-Brittanjc en do Staten, in bet jaar 1733, een ontwerp tot herstelling van den vrede over, hetwelk den Keizer niet kwalijk behaagde , doch door den Koning van Frankrijk en zyne bondgenooten werd afgekeurd. De Keizer trad later in eene byzondere onderhandeling met het Franschc Hof cn in Oetobcr van bet gezegde jaar werden de voorafgaande punten van den «rede tusscben den Keizer cn Frankrijk geteekend. Spanje en Sardinië namen ze, kort daarna, mede aan. Doch Groot-Briltanje en de Haten , ofschoon dringend daartoe verzocht , weigerden die- te handha- ven , en het liep aan tot den 18 November 1738, eer er te Ween en eiadeüjk een vredesverdrag tnsschen den Keizer en Frankryk geslo- ten werd. 1 S2 ALGEMEEN OVERZIGT. Door dit verdrag en door de voorafgaande punten, die reed* ten dcelc waren uitgevoerd , werd Do* Carlos , Koning van Napels en Sicilië, en stond daarentegen Panna en Piacenza af aan den Keizer. Augustus Hf bleef Koning van Polen , en Stanislaus , die afstand deed van de Poolsche kroon , bekwam het Hertogdom Lotharingen , hetwelk na zijnen dood aan de kroon van Frankryk komen zoude ; waartegen aan Franciscus III , Hertog van lotharingen , die met 's Keizers oudste dochter gehuwd was , het Groothertogdom Toskanen werd toegelegd. Voorts nam de Koniug van Frankrijk de handhaving der pragmatieke sanctie op zich , en de Koningen van Spanje, Sardinië en de beide Siciliën traden eer- lang tot dit vredesverdrag toe. De rust van Europa was hiermede echter niet volkomen hersteld , want , het gedrag der Spaansche oorlogschepen in Wcst-Indië , cenig misnoegen tegen het Spaansche Hof in Engeland cn hier tc Lande verwekt hebbende , zoo ontstond hieruit , in het jaar 1739 , een open- bare oorlog tusschen Spanje cn Groot-Brittauje j welk laatste rijk de Staten sterk aanzocht , om er deel aan te nemen , doch de Staten , die van de Spanjaarden eenige vergoeding out\ingen , verkozen den vrede en hielden zich onzijdig , hetgeen zeer voordeelig voor hunne scheepvaart cn koophandel w as , te meer , omdat zij het handels- verdrag met Frankrijk , hetwelk in het jaar 1713 voor vijf cn twin- tig jaren gesloten was , op den 21 December 1739 weder voor vyT cn twintig jaren vernieuwd hadden. Doch de Engelschcn , zoo als altoos, jaloersch op de scheepvaart hunner naburen, belemmerden grootelyks den handel op Spanje en Frankrijk , zonder zich te houden aan het verdrag van zeevaart, dat in het jaar 1674 gesloten, en sedert dikwijls bekrachtigd was. Nadat Keizer Kabel VI, den 20 October 1740, overleden was, maakten de Koningen van Spanje en Sardinië , alsmede de Keurvorsten van Saxen, Beijeren en Brandenburg aanspraak op 's Keizers nalaten- schap , ofschoon die bij de pragmatieke sanctie gencel aan zijne oudste dochter, de Aartshertogin Maria Tueresia, toegewezen was. De Ko- ning van Prniffen , voorgevende, als Keurvorst van Brandenburg, ge- regligd tc zijn tot een gedeelte van Silezië , viel in dat hertogdom en maakte zich van onderscheidene steden meester. De oorlog tegen 's Keizers erfdochter, die zich terstond voor Koningin van Hongarije en Bohemcn had doen uitroepen , werd eerlang algemeen. Het Fran- schc Hof hield de zijde der Keurvorsten , en bragt te weeg, dat de Keurvorst van Bcycren , in het begin des jaars 1742 , onder den naam van Kabel VII , tot Keizer verkoren werd. De Staten zochten den vrede , tusschen de Koningin van Hongarije en den Koning van Pruissen , tc herstellen. Zij ondersteunden de Koningin met geld, en besloten tot het aanwenen van meer krijgsvolk. Eindelijk werd den 28 Julij 1712 , te Breslaw , de vrede tusschen de Koningin van Hon- garye enden Koning van Pruissen getcekend, cn daarbij het grootste gedeelte van Silezië aau Pruissen afgestaan. Met de meeste andere Vorsten , die door Frankrijk geholpen werden , bleef Mabia Thebesia echter nog in oorlog. Met den Koning van Sardinië had zij zich reeds vroeger verdragen. Het Engclsche Hof deed zijn uiterste best, om de Staten over tc halen tot deelneming in dezen krijg. Frankrijk bood daarentegen , den Staten een verdrag- van onzijdigheid aan , even als de Koning van Groot-Brittanje ook met opzigt zijner Duitsche heerlijkheden gesloten had. Doch de meeste provinciën besloten , in het begin van het jaar 1745 , zich dieper in Digitized by Google TWEEDE STADHOUDERLOOZE REGERING. 33 den oorlog te steken, en dc Koningin van HongarNën met twintig dtri- tend man ie ondersteunen. Dit besluit verwekte veel ongenoegen aan het Fransehe Hof, daar men vorst oud , dat dc Staten niet verpligt waren -lot zulk eenen onderstand, hetwelk eenigc leden van den Staat ook geoordeeld hadden. Ouderlusschen had de Koningin van Honga- rijën ook met den Koning van Polen , Keurvorst van Saxen , vrede weten te sluiten. Het Fransche Hof, eerst onder de hand eene onderneming op Groot-Britlanje begunstigd hebbende, die de Staten deed besluiten, om Koning Glohge II met schenen en volk te ondersteunen , verklaarde daarna den oorlog aan Groot-Britlanje en wat later ook aan dc Ko- ntnjin van Hongarijën. Hierop veroverden de Franschen eenige plaat- sen in de Oo«tenrijkschc Nederlanden , waarin Staatsche bezetting lag , voljens bet Barrière-traktaat van het jaar 17115. Op de tijding van dexc veroveringen besloten de Staten , om de Koningin van Hongarijën met nog twintigduizend man te ondersteunen. Het Fransche Hof sloeg nu den Staten anderwerf een verdrag van onzijdigheid voor , dat we- derom van de hand gewezen werd. Dc togt van het Oosten ryksche leger, onder Prins Karei vak Lotha- MSttü, over den Rijn , noodzaakte de Fransehen, het grootste gedeelte hunner krijgsmagt uit dc Oostcnrijksche Nederlanden naar den Rijn- kant te voeren. De Koning van Pruisscn besloot , Keizer Kabel VII «net hulptroepen te ondersteunen , hetgeen Prius Kabel over den stroom deed terug keeren , waarna hij het Pmissische leger uit Bohemen ver- dreef en Opper-Silezie herwon. Hierop werd, den 8 Januarij 1745, te Warschau een verbond tusscheu de Koningin van Hongarijën , den Koning van Groot-Britlanje , den Koning van Polen , als Keurvorst van Saxen , en dc Staten der Vereejigde Proviscik* gesloten. Nadat Keizer Kakel VII , den 20 Januarij 1745 , overleden was , sloot dc koningin van Hongarijën te Fuessen een verdrag met zijnen eeni- gen zoon Maubuiaa* Josef , die hem in de keurvorstclijke waardigheid over Begeren opvolgde, en haar gemaal, dc Groot-Hertog van Tos- kanen , werd , onder den naam van Fraiciscis I , tot Keizer verheven. We Koning van Groot-Briltanje kwam te Hannover met den Koning *an Pi llissen overeen , wegens de voorwaarden , op welke de laagste zich zonde laten bevredigeu met de Koningin van Hongarijën en met den Jïeiirvorst van Saxen. De voorspoed der Pruissische wapenen nood- zaakte de twee laatstgcmelde Mogendheden , om in deze voorwaarden te bewilligen . waaruil dc vrede van Dresden ontstond, die den 20 December 17 4tf geleekend werd. Dc Franseben hadden intusschen onderscheidene steden in Vlaanderen en Henegouwen veroverd; maar de opstand, dien zij in Groot-Brittanje verwekt hadden, werd, onder anderen niet Staatsolie hulp , gelukkig gedempt. Op den voorslag *an het Fransche Hof werd nu, op het einde van het jaar 1746 , te Breda, over den vrede gehandeld. Doch deze handeling liep vruch- teloos af. De Koning van Frankrijk, genoegzaam alle de Oosteiirijkscha NnJerlanden beniagtigi! lu bbende , verklaarde nu aan dc Staten , op den 17 April, dal li ij hunnen bodem niet langer o.itzien zonde. Ten zelfden dage vielen zijne troepen in S taats -V laandcrcn en bcinagtigden er, binnen korten tijd , de meeetc sterke plaatsen. L Deel. 5' 34 ALGEMEEN OVERZIGT. DE REPUBLIEK DER VEREENIGDE NEDERLANDEN , ONDER WILLEM IV EN V. De burgerij in onderscheidene Zeeuw sche steden vorderde nu, dat de Rcgmng \\ illes Karei H&mdrik Faiso, Prius van Oranje , die reeds Stadhouder van drie provinciën was , ook aanstelde tot Stadhouder van Zeeland, waartoe hij dan ook. , den 215 April 1747, te Vcerc, en daarna in de andere sleden werd uitgeroepen , wordende • voorts door de Staten aangesteld tot Stadhouder , Kapitein-Generaal en Admiraal van Zeeland, üit voorbeeld volgde men weldra in de drie andere pro- vinciën, die geen Stadhouder hadden, en wel eerst in Hol land. Te Rolterdaui werd de Prins , den 29 April , tot Stadhouder uitge- roepen. Op dien dag en eeuige volgende dagen ook in de andere ste- den , waarop de aanstelling door de Stalen , den 5 Mei , volgde. De Slaten van Utrecht en van Overijssel verhieven den Prius tot dezelfde waardigheden , en de Stalcn-Gcneraal stelden hem aan tot Ka- Ïtitein- Admiraal en Generaal over de geheele krijgsmagt der Vbs.ee.mcm 'rovinciën. Alle deze waardigheden werden, wat Liter, erfelijk ver- klaard in 's Prinsen mannelijke en vrouwelijke nakomelingschap. Om xieh te sterken tegen de overmagt der Franschen , sloleu GrooU Brittanjc en de Staten eindelijk een verdrag met Rusland, waarbij dit rijk zich verbond tot het leveren van 37,000 man hulptroepen , die eerlang optrokken. Dit had ten gevolge , dat men overeenkwam, om te Aken over den vrede te handelen , waarvan de vot rafgnande punten den 30 April , en het formele verdrag, den 18 October 1748, geteekend werden. Frankrijk stond daarby' af van alle zijne verove- ringen , en de Stalen werden in bet bezit der verlorene steden cn plaatsen hersteld. De verheffing van den Prins van Oranje had het volk niet geheel bevredigd. Zoo lang nog diezelfde Regenten , waardoor het daebt ge- gedrukt te zijn , op het kussen bleven , en de misbruiken stand hiel- den , waarover het zich beklaagde , baatte de verandering weinig. Het volk meende het regt te hebben , om dadelijk , cn uit zich zelve , alle die misbruiken af te schaffen , op denzelfden voet als het door de luide verhef- fing der volksstem de Stalen genoegzaam had gedwongen, tot herstelling vai* het Staci* ouderschap. De postcryen, destijds een eigendom der ste- den , zag men zich gedrongen op de mecsle plaatsen aan den Prins op te dragen , die ze terstond aan de Slaten of aan het gemecne land van Holland overliet. De ambten , die meer door gunst dan naar bekwaamheid begeven werden , wilde men , op sommige plaatsen , dat in het openbaar zouden verkocht worden ; dit werd echter door den Prins afgekeurd. In het stelsel der gemecne middelen , welke tot nu toe verpacht 5e w eest waren , wenschte men , uithoofde van den in het oog loopen- en rijkdom van sommige pachters cn de hier cn daar plaats hebbende misbruiken, eenc geheele verandering, welke dan ook op 's Prinsen voor- stel plaats had , nadat in het jaar 1748 op de meeste plaatsen de huizen der pachters geplunderd waren. Door al dit woelen van dc gemcenle werden dc Regenten eindelijk zoo wars van dc regering, dat zij in Ho 1 1 a u d zelfs bewilligden in eene resolutie der Staten, waarbij de Prins Erfstadhouder gemagtigd werd, om de regering alom te ver- anderen , zoo als . m dit en de jaren 1718 en 1749. dan ook geschiedde. Toen de rust hersteld was, trok Trins Willem IV zich den vervallen slaat der fahrijken en des handels aan, maar werd den 20 October 1751, in den oud;idum van 40 jaren, door den dood, in zyne beik- Digitized by Google REPÜBL. DER VEREEN. NED., ONDER WILLEM IV EN V. 55 •nme ontwerpen gestuit , wordende in zftne hooge waardigheden opge- volgd door lijnen zoon Willes V , onder de voogdijschap van zijne Moeder Am», Prinses ro« Groot-Brïttanje , terwijl de overleden Prini reeds vroeger , toen hij zijne gezondheid voelde verzwakken , hewerkt had , dat Prins Lodkwijk Ebnst va* Bul^isu uk-Wolfenbcttel , in 1780 in dienst van het Gcmccnebest getreden , was aangesteld , om het algc- nieene opperbevel te voeren over de troepen van den staat, gedurende des Stadhouders minderjarigheid , zijnde hy , by Awsa's dood , dadelijk door de Staten van II o 1 1 a n d en vervolgens door de Statcn-Generaal , in de betrekking van Veldmaarschalk , in den eed genomen , doch op eene zeer beperkte instructie. Toen er, in hel jaar 1756 , een nieuwe oorlog tusschen de Fransehen en Engelschen was uitgebarsten , besloten de Staten zich geheel en al onzij* dig te houden. Desniettegenstaande bragten de Engelschen den Neder* landschen handel , nu door de onzijdigheid weder zeer aan het bloeyen , gevoelige slagen toe , door het nemen van 56 koopvaardijschepen , welké tij niet wilden vrygeven , dan na de lading , die zij voor contrabande hielden , voor goeden pr\js verklaard te hebben. Daarenboven namen de Engelschc kapers de schepen , zelfs tot tusschen Ameland en Terschelling, weg , zoodat men , in Augustus 1758, de schade door de Nederlanders geleden reeds op 12 millioen guldens rekende. Op de klagten der Nedcrlandsche kooplieden hierover, eischte Engeland, dak men den handel op de Fransche West-Indische volkplantingen zoude nalaten , en wilde eenige artikelen van scheepsbehoeften onder de con- trabande begrepen hebben. De Staten van Holland beloofden, onder de hand , voor den gezegden handel convooi te weigeren , ea den koop- heden hiervan te waarschuwen ; ja , zij geboden zelfs dien handel te staken , maar begeerden dan ook van Engeland , dat men voortaan geene schepen meer zoude opbrengen of onderzoeken , en , dat men over de reeds opgebragte schepen spoedig goed regt zou doen, maar Engeland wilde die vrijheid, ofschoon door het verdrag van 1674 gewaarborgd , zonder eenige belofte van zijne zyde te geven, vernietigd nebben . Te midden dezer onccnighcid overleed Prinses Ami a , den 12 Januarft 1759, in haar vijftigste jaar. De Hertog vak Baoitswm werd au als voogd en plaatsvervanger van den onmondigen Stadhouder er* lend , in zoo verre het leger betrof; het staatkundig gezag behielden de Staten aan zich tut 's Prinsen meerderjarigheid. Daar de Engel- •che kapers aanhoudend hunne rooverijen voortzettcden , besloten de Staten, in 1759, tot het uitrusten van 25 oorlogschepen, ten einde de koopvaarders te beschermen en dit was van een cenigzins gewenscht gevolg, wnnt , daar de Nedcrlandsche zeelieden nu toonden , niet van den •uden heldenmoed der vaderen ontaard te zijn , bragten zij menige riik hevrachte kiel binnen , die anders gewis eene prooi van de Engclscho hebzucht zoude zijn geworden. Eindelijk werd de vrede ter zee, op het einde des jaars 1762, te Footainebleaii , tusschen Frankrijk , Spanje , Engeland en Portugal , gesloten , en in Februarij 1763 volgde die te lande tusschen de Keizerin en den Koning van Pritissen , met wien Zweden , reeds in Mei des horigen jaars , op het voetspoor van Rusland , den vrede getroffen bad. Gedurende de dertien jaren , welke de nu heerschende algemeen e vrede , duurde (een oorlog tusschen Turkije en Rusland uitgezonderd) , steeg N ces la* os handel, cn de daarmede gepaard gaande welvaart, tot eenen onrjenicencn trap van luister. 36 ALGEMEEN OVERZIGT. Do geschillen , in het jaar 1773 , tusschen Engeland en ïljnc Noord* Amerikaanschc volkplantingen gerezen, hadden ten gevolge, dat dc Noord-Amcrikancn , in 1776, een congrea bijeenriepen, en zich in het volgende jaar onafhankelijk verklaarden. Daar de Nederlanders den Engelschen hulp weigerden , en onzijdig wenschten te blijven , namen de laatstcn, die op dt; rijk geladen bodenis van den Staat vlamden , het eerste voorwendsel , dal zij konden vinden , te baal , om den Staten den oorlog te verklaren, en, eer men daarvan elders koude onderrigt zijn, vermeesterden zij een groot aantal schepen, die, op de trouw der verdragen steunende , gerust de zee bouwden , zoodat zij reeds op den laatstcn Jantiarij des volgenden jaars meer dan 200 koopvaarders , met wel l!f mi I Hoen aan waarde , genomen hadden. Ook werden onze West- Indische koloniën door hen bemagtigd, maar weldra weder her- nomen door de Franschen , die dc Amerikanen ondersteunden. De Staat , weleer zoo magtig ter zee , scheen weerloos aan de genade des vijands gesteld , of aan het medelijden van ecnen vreemden staat , te zijn overgeleverd. De koophandel stond bijna stil , men durfde niet» verzendeu; de beurzen in de koopsteden waren schier uitgestorven; de Ncderlandschc vlag waagde zich niet meer op zee . en door de Zond , waar in 1780 nog 2058 Nederlandsche bodems stevenden , zeil- den er in 1781 slechts elf. De Oost-Indische Compagnie hield op met betalen en men kon naauwelijks tegen 6 ten honderd geld bekomen. Nadat echter de Nederlanders weder ter zee , onder anderen den 8 Augustus 1781 , in den slag op Doggersbank , getoond hadden , dat nog het heldenbloed hunner vaderen door hunne aderen stroomde, en de Engelschen , zoo in Amerika als elders , aan merkel ij ken tegenspoed ondervonden , wendden deze Iaatsten zich , door tusschenkomst der Rus- sische Gezanten te Londen en te 's Gravenhage , aan dc Staten , ter ver- krijging van cenen wapenstilstand en van ecnen vrede , op den voet van dien des jaars 1C74 , en even voordeelig voor de Nedem.ande*. Maar men besloot van onze zijde zich in het vredeswerk niet van Frankrijk cn Spanje te scheiden. Daar deze heide Mogendheden echter zich niet ontzagen, om, den 2 September 1783, te Parijs, ecnen afzonderlijken rede aan te gaan , zoo werden dc Staten nu genoodzaakt , om , op veel onvoordeeligcr voorwaarden , dan hun eerst waren aangeboden , met Engeland te handelen, wordende dc vrede tusschen de Yereemcdb Ne- DunLAjDE* en dien Staat, op den 20 Mei 1784 gesloten, cn daarmj Negapatnam,op dc kust van Coromandcl , aan dc Engelschen afgestaan , terwijl dat rijk de ongestoorde scheepvaart in dc Oostindi- sche wateren en zelfs in de M o 1 u k s c h e zee bekwam. Intusschen werd ons Vaderland met eenen nieuwen oorlog bedreigd, doordien Keizer Jozbf II , dc grensvestingen , in dc Oostcnrijksche Nederlanden , waarin wij, ten gevolge van het barrièrctraktaat van het jaar 17115 , bezetting hadden, door de Nederlanders wilde ont- ruimd hebben. Dit geschiedde; maar toen hij tevens het openen der Schelde begeerde, en daarin tegenstand vond, verklaarde de Keizer dc vijandelijkheden begonnen. Na veelvuldige onderhandelingen, zoo te Wcenen als te Versailles , kwam het echter, den 8 November 178SS, door bemiddeling van Frankrijk, tot een verdrag, waarbij dc Keizer, tegen tien millioen guldens , benevens de slechting van de forten de K ru i s- schans cn Frcdcrik Hendrik en dc overgave van L i 1 1 o en L iefken shock, vau zij nc cischen op Maastricht en het openen der Schelde afzag. Twee dagen later werd te Fonlnineblcau een verwerend verbond tusschen den Staat en Frankryk gesloten. Digitized by Google REPUBL. DER VEREEN. NEDERL. ONDER WILLEM IV EN V. 57 aai. aas Hu was de Staat uitwendig tot rust gekomen , maar had daarente- gen met binnenlandse he beroerten te kampen. Daar sommigen aun de re- gering werkeloosheid en verkeerd bestuur , gedurende den oorlog met Engeland , te laste legden , veroorzaakte dit roo veel misnoegen , dat men , om verbetering der ingeslopen misbruiken , en zelfs om vermin- dering van het stadhouderlijk gezag , begon te roepen. Hierdoor werden de burgers , en ïelfs ook de Regenten , in Sladhoudersgezinden en Pa- triotten verdeeld. De taatsten, alommc gewapend , deden zich , vooral in Hotlau d , Utrecht en O v e r ij s s e 1 , gelden. L'c Hertog run Brunt- wïjk-Wolfenbullcl , die zeer bij de Patriotten in haat stond , vooral nadat men het bestaan ontdekt had eentr acte, waarin hy zich ver- banden had. tot bestendige raadgeving aan den Prins, die hem daar- door tegen alle verantwoording vrijwaarde, zag zich genoodzaakt , met ncderlegging van alle zijne waardigheden, het Land te verlaten. Daarentegen werden Haltetn en Elburg , hunne poorten voor de sol- dalen sluitende en zich door de schutterijen verdedigende, met kracht •van wapenen ingenomen en geplunderd. De Prins werd , als Ka- pitein-Generaal, gesehorst, de regering veranderd, en *s Prinsen Echt- genoote , op eene reis van Nijmegen naar *s G ra venha ge , aan de Goejanverwellesluis , tusscheu Gouda en Schoonhoven, door de aldaar liggende gewapende burgers , aangehouden. Haar broeder , de Koning van Pruisscn , cischte voldoening, en toen deze achterbleef , rukte in 1787een Pruissisch leger in de Nedehla^dks , waarop de voldoening •volgde , en de oude regeringsvorm , den Stadhouder toegedaan , hersteld werd. Vele der gewapende vrijwilligers weken nu naar Frankrijk , an- deren werden geliai.ncn, en alzoo de rust , schijnbaar en voor dien tijd slechts, hersteld , hoewel niet zonder dat hier en daar over aan- merkelijke ongeregeldheden geklaagd werd. Kort na deze onlusten had er in Frank rijk eene groole omwenteling plaats, van de afschuwelijkste moordtooneelen gevolgd. Dat Koning- rijk werd in een geineencbest veranderd , en de Koning van dat rijk , LoorwMs XVI, verloor, den 21 Januarij 1793, zijn hoofd op het scha- vot. De Nationale conventie , in wier handen destijds de hoogste magt in Frankrijk berustte, verklaarde, den 1 Febrnarij daaraanvolgende, den oorlog aan den Koning van Engeland . alsmede aan den Stadhouder der Vereksikde Nederlanden , en zond een talrijk leger op onze grenzen, hetwelk aanvankelijk eenige steden innam , maar ten Jaatste voor de magt der Oostenrijkers moest wijken , die de veroverde steden deden ontruimen. Het duurde echter niet lang of de Franschcn sloegen hunne vijanden weder terug, vielen op nieuw onze grenzen aan, en vonden gelegenheid, daar de bijzonder strenge winter van 1794 -1705 eenen sterken ijsvloer over de rivieren gelegd bad , om tot in hel hart van het land door te dringen. De Stadhouder, Wille» V, stak nu, den 18 Januarij 1795, in eene visscherspink naar Engeland over, waarop de groote omwenteling voorviel , bij welke het aloude Staatsbestuur geheel van gedaante veranderde, en dit land den titel van Bataa*- M.m IUpihi ik», aannam; terwijl, hij het llaagsehe verdrag van S6 April 1795. 's lands onafhankelijkheid erkend werd , maar tevens een groot ge- deelte der Gen e ra 1 i t e i tsla n d e n, en wel : Staats-Vla anderen, Maastricht, Venlo en S t a a t s - L i m b u r g , aan Frankrijk werd afgestaan, dal tevens bezetting legde in Vlissingen, en de vrijheid bekwam, om zulks ook in 's 11 e r t o ge. n b osc h , Grave en Ber- gen-op-Zoom te doen ; en hetwelk mede de vrije vaart op do Scheld», da Maas en den Rij n eu 100 millioanan guWau ba- 33 ALGKMKK* OVERÏIGT. (Jong j terwjjl da Bataafschs Republiek bovendien nog 25,000 man Fransen* troepen woest onderhouden , voeden en klceden , welke troe* pen onder eenen Franschen Bevelhebber moesten staan , die volstrekt niet aan de Regering van dit land, inaar alleen aan die van Frankrijk , ondergeschikt en verantwoordelijk was. BATAAFSCHE REPUBLIEK. Bij da omwenteling van het jaar 1798 , werd de Stadhouder van zfyna Waardigheid vervallen verklaard , hoewel de Algemeene Stutem , vooreerst, ter onderhandeling met vreemde Mogendheden , nog op den ouden voet ble- ven , behalve dat ook afgevaardigden uit Bataafs cii-Braband, welk gewest vroeger , onder den naam van Staats-Braband, tot de G neraliteitslandcn behoord had , zitting in die vergadering kre- gen ; de Raad van State werd in een Commitc' tot de Algemeene zaken van met bondgenootschap te Lande veranderd, en de Admiraliteit dooreen Comité' der Marine vervangen. Deze staat van zaken was echter niet van langen duur , want in het begin van 1796 werd er besloten tot het mjeepbrengen cener Nationale Vergadering f uit personen uit alk gewesten der Republiek samengesteld , welke een ontwerp van consti- tutie moest beramen , en het volk ter goed- of afkeuring aanbieden. Het ontwerp, door deze vergadering opgemaakt, werd ecblcr den 8 Au- gustus 1797 verworpen. Nu kwam eene tweede Nationale Vergade- ring bij een, die, na dc uitzetting van sommige harer leden op den Si Januarij 1798, waarbij zy' den naam van Constituerende Verga» tferiughad aangenomen, een tweede plan ontwierp, hetwelk, den 25 April van dat zelfde jaar, werd aangenomen. Bij deze Staatsregeling werd dc Bataafsc» Republiek, verdeeld j te weten : in acht departe- menten : deEcms, de Oude Ussel, dc Rijn, dc Amstel, Texel, dc Delft, de Dommel cn Je Schelde - en-Maai. Aan een uit volksvertegenwoordigers samengesteld ligchaam , verdeeld in twee kamers , van welk dc eerste kamer 60 en de tweede kamer 30 leden telden , en hetwelk den titel van f Vet gevend Ligchaam voerde, Werd daarbij dc wetgevende magt voor den Staat in hare geheela uitgestrektheid toevertrouwd, tcrwyl een Uitvoerend Bevind, uit vijf leden bestaande , daarentegen in zyn gezag zeer beperkt was, behalve Omtrent dc gewestelykc belangen , welke het geheel moest bezorgen. De omwenteling van 179'J wikkelde ons dadelijk in cenen oorlog met Engeland , waardoor wij weldra de meeste onzer Oost- cn West-Indische bezittingen en honderden koopvaardijschepen verloren. Deze oorlog eindigde wel met cenen algemecnen vrede , die , den 27 Maart 1804 , te Amiens , gesloten werd, maar ook die vrede werd spoedig weder verbroken, en was hierdoor in de gevolgen zeer nadcelig voor ons, want, behalve dat wij daarbij het kostbare eiland Ceilon aan Engeland moes- ten laten , vielen alle onze rijk geladene cn te huis komende schepen in banden der Engelschcn, die ons, reeds den 18 Mei 1803, weder op nieuw den oorlog verklaard hadden. Intusschcn was de Staatsregeling van 1798 in 1801 weder door ecne nieuwe vervangen, waarbij de oude provinciën, onder den naam van departementen , maar met de oude grenzen en namen , hersteld wer- den , zoodat destyds dc Bataafsche Republiek bestond uit dc vol- gende negen departementen : Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Oveiijssel, Stad cn Lande, Drenthe en Braband. Volgens deze staatsregeling werd ook dc Digitized by Google BATAAFSCUE REPUBLIEK. 30 magtvanhet Wetgeve n d Li gc h aa m , dat nu uit 35 leden, in ééne kamer vereen igd , bestond , aanmerkelijk beperkt en bet Uitvoe- rend Bewind aan 12 leden opgedragen. In 1905 werd er echter weder cene andere Staatsregeling aangenomen, bij welke men het voornaamste bewind aan eenen RatulpeHsianaris toe- betrouwde, 'raarloe benoemd werd Mr. Ritgeb Jax Scaia«ELPt%>ncE , terwijl de Wetgevende magt in handen werd gegeven van eene vcrgnih- ring van 19 leden , die den titel bekwam van Humt: Hoogmogcnden , representerende het Balaafsehe volk. KONINGRIJK HOLLAND. Ook dit nieuw bestuur duurde naauwlljks een jaar, wantin het jaar 180Ö , zag het Vaderland zich, door den Franschen Keiier Napoleo* , ge- drongen, om diens derden broeder, Lodewijk , onder den titel van Koning rnn Holland, aan het hoofd van het bewind te roepen, met toevoeging van eenen Staatsraad nit 15, en een Wetgevend ligchaam uil 40 leden bestaande. De naam van Bataafscbe RerrsuEK ging nu in dien van KovncnuK, Hollv*d over, en het land werd in tien departementen verdeeld, die de oude namen behielden, behalve hel departement Holland, dat in twee deelen gescheiden werd . waarvan het noordelijke den naam van Amstelland, en het zuidelijke dien van Maasland bekwam. Nadat dit Koningrijk, bij het traktaat van Parijs van 11 November1 7807 . met Oostfricslaud en Jcverland en het oppergezag over de heerlijkheden Kniphuizen en V a r e 1 vergroot w as , w aar- tegen echter de stad V lissin gen, met een grondgebied van 1800 ellen rondom de stad, aan Frankrijk, hetwelk sedert 1304 , tot een Keizerrijk was verbeven , werd afgestaan , bestond het uit de vol- gende 11 departementen : Groningen, Friesland, Drenthe, Overijssel, G e I d c r 1 a n d , U t r e c h t, Amstelland, Maas- land, Zeeland, Braband en Oost-Friesland. INLIJVING BIJ FRANKRIJK. Het Komsghijk II on. ai n liestoud slechts tot den 1 Juli) van het jaar 1810, toen Koning Lodewijk, na reeds, bij het verdrag van 16 Maart van dat jaar , geheel Zeeland, Staats-Braband, Holland tot aan de Merwede en Gelderland tot aan de Waal aan Frank- rijk le hebben afgestaan , [«"dwongen werd.de rcjrerinff neder te lemren , en de Fransche Keizer Napoleo* het gcheele land niet zijn rijk vereen igdc, waarvan de Nederlanden nu acht departementen uitmaakten ; namelijk : het Departement van de W e s t c r - E e m s , het Departe- ment Friesland; het Departement vnn de Mond en van den IJ s s e 1 , hel Departement van den Boven-IJsscI, het Departement van de Zuiderzee, het Departement van de Monden van de Maas, hel Departement van de Monden van de Schelde, en het Departement van de Monden van den Rijn. KONINGRIJK DER NEDERLANDEN, VOORDEN BELGISCHEN OPSTAND. • Op het einde van 1813 wierpen de Nederlakdei het Franscke juk af. schaarden zich weder in de rij der volk«u , en noadigdun den Prins Digitized by Google 40 ALGEMEEN OVERZIGT. yaj» Oauui , wiens voorouden vroeger , als Stadhouders van onder- scheidene provinciën , liet land duur aan zich verplat hadden , om herwaarts terug te komen, en de teugels van het bewind in handen te nemen , waarop Prins VYillkï , in December van dat jaar. tot Sou~ veretnen forst werd uitgeroepen . welke waard: {heul hij echter niet wilde aanvaardden , ten zij men de daaraan verknochte magt door eeue grond- wet omschreef. Bij deze grondwet werd de Wetgevende magt in handen gesteld van cenc Nationale Vertegenwoordiging , die den naam van Staten-Generaal bekwam , terwijl de Sotivcreine Vorst de uitvoerende magt in handen hield. In het volgende jaar werd op het Wccner- Congres besloten, dit land met België tot één Koningrijk te ver- eenigen , dat den naam van Ko*ncnuK der Nederlanden , en in het Fransch Rotaube des Pats-Ba» , zou dragen , hoewel de Franschen het , naar de uitgestrektste zijner provinciën , meestal Le Rotacsb de ia Hollaüdb , heetten; eenigen tijd vóór den opstand in België begonnen dc Franschen echter ook te spreken van Le Hotatve de la Neerlande. Dit koningrijk bestond uit zeventien provinciën ; zijnde : Noord-ira- band, Zuid-Braband, Limburg, Gelderland, Luik, Oost-Vlaan deren. West - Vlaander en, Holland, Zee- land, Namen, Antwerpen, V l r c c ii t , F r i e s 1 a n d , O v e r- Ij s s e 1 , Groningen en Drenthe, terwijl het Groothertogdom Luxemburg, wel onder het bestuur des Konings stond, maar eigenlijk geen deel van het rijk uitmaakte, waarom de Koning den titel voerde van Koning der JV ede r lauden r Prins van Oranje.' Nassau f Groothertog van Luxemburg. Bij den Koning was nu we- der dc Uitvoerende magt, maar dc Wetgevende magt bleef in han- den van de Staten (Icneraal, thans in twee kamers verdeeld j wordende dc leden van dc Eerste kamer, die uit niet minder dan 40 , cn niet meer dan CO leden beslaan niogt , door den Koning voor lltin leven lang benoemd, en die van de Tweede kamer, 110 leden tellende, gekozen door dc Provinciale Staten van elke provincie, welke uit drie standen : de Ridderschap , den Stedelijken cn den Landclijken stand bestonden. Van dcr.e laatste moest 's jaarlijks een derde ge- deelte aftreden , maar de alzoo aftredende leden mogten op nieuw worden ingekozen. De Staten-Generaal moesten liet ééne jaar le B r us- scl, het andere te 'sG r a ven h ag c vergaderen , in welke plaatsende Koning ook, bij afwisseling, zijne residentie houden moest. Voor deze vergrooling van grondgebied , en tevens voor het hulpbetoon der bond- genooten lot bekomiug \an hunne vrijheid moesten de Nederlanden 61 millioenen betalen; als 11 millioenen aan Zweden, voor het verlies van het eiland Guadeloupe , waarvan het bezit vroeger aan dat rijk verxekerd was , maar dat thans aan Frankrijk moest worden terugge- geven , cn üO millioenen aan Rusland voor de bevrijding der Bel- gische provinciën; voorts werd de versterking der zuidelijke grenzen , die tegen cenen onverhordschen inval van Frankrijk met eene dubbele ry van vestingen moesten voorzien worden . op 41 millioenen geschat, zoodal de geheele som } hetzij tot schadevergoeding, hetzy tot verdediging der grenzen , te .voldoen , 10-5 millioenen guldens beliep. Hiervan nam echter Engeland op zich , de schuld aan Zweden geheel en die aan Rusland half te voldoen , en zich dus te verbinden voor 36 millioenen guldens, mits daarvoor de koloniën Deinerary, Esse- q ii e b o en Berbice aan dat rijk afgestaan werden; terwijl het te- vens , tegen afstand van de Kaap de Goede Hoop, op zich nam , de helft, dus 22 millioenen guldens, in den opbouw der vestingen tc Digitized by Google 1 KONINGRIJK DER NEDERLANDEN. 41 betalen. Van nnzc volkplantingen , die allen , behalve eeniftc vastig- heden van weinig aanbelang, in handen der Engelschen Maren, bekwa- men wij de volgende terug: in Azië: het eiland Java, de Mo- luks e h o eilanden, de bezittingen op Sumatra, Borneo, M a I a c c a en cenige kantoren op Bengalen; in Amerika c Suriname, benevens de eilanden Curaeao, Bonair*, Aru- ba. S t. E u s ta t i u s. S a b a en de helft van S t. Martin, waar- van de wederhelft aan Frankrijk toebehoort. Terwijl wij op de kust van (iuinea : de forten St. An tonic. S t. Sebasliaau,St. G c o r g e del Mina en Crcvecoeiir behielden. In Maart l«S2f weiden echter alle de Nederlandsrhe bezittingen op bet vaste land va-i Indië , zijnde : M a l a c c a en de kantoren op Be n- galen, tegen 1; o r t - M a r l h o r o ti g h (B e n c o e l e n) en alleBrilsche bezittingen oj. het eiland Sumatra, aan Engeland afgestaan, welk rijk van alle zijne aansprakrn op Bil li ton, even als de Neder- landen van die op S inca poer, afzag, belovende Engeland teven» geene kantoren meer in de eilandengroep bezuiden straat Sinca- p o e r te zullen aanleggen. KONINGRIJK DER NEDERLANDEN , NA DEN BELGISCHEN OPSTAND. Nadat het Konikcmjk per Nederlanden gedurende vijftien jaren, onder het vaderlijk bestuur van Wille» I, steeds in bloei en welvaart was toege- nomen, stonden de Zuidelijke \cdcrlanders in 1830 tegen zijn bestuur op, et: onttrokken zich zijner regering. De grootc Mogendheden , tot wie de Koning zich gewend had , ten einde zij als bemiddelaars zouden optre- den. verklaarden toen de Zuidelijke provinciën, tot een af- zonderlijk koningrijk, onder den naam van België; terwijl de Noor. cl cl ijk «• onderden Vorst, wien zij getrouw gebleven waren, een afzon- derlijk koningrijk , onder den naam van Koningrijk der Nederlanden zou- den uitmaken. Volgens de bepalingen van de Londcnsche conferentie van 16 Ociobcr 1831 , bestaat alzoo het Koninkrijk, der Nederlanden uit het gebied van de voormalige Republiek der Vbreenigde Nederlanden , met bijvoeging van een klein gedeelte van Limburg en de voorheen tot andere landen behoord hebbende plaatsen , die in de provincie Ge I d c r- land of Noord-Braband besloten liggen, benevens een gedeelte van het Groot hertogdom Luxemburg, welk laatste echter , als een bestanddeel van het Duitschc verbond , eigenlijk niet kan gerekend worden , tot hot koningrijk te bchooren , waarvan het bovendien ook afgescheiden ligt. Zoo dat het koningrijk nu zamengesteld is uit de volgende 10 provinciën : Noord-Braband, Gelderland, Hol- land. Zeeland, Utrecht. Friesland, Overijssel, Gro- ningen, Drenthe en Limburg. REGERING VAN HET KONINGRIJK DER NEDERLANDEN. De regering is nu nog , even als tijdens de verecniging met Belgë, Monarchaal, maar door crue grondwet gewijzigd, hebbende de Koning dr uitvoerende mag! in handen. De tegenwoordige Koning is Wille» I, geboren te "tdratenhnije , den 21 Augustus 1772 , die van 1813 af, eerst als Soevereinen Vorst der Noordelijke Nederlanden en sedert 1815 als Koning over alle de Nederlanden geregeerd heeft. De kroon is erfelijk in '* koniugs mannelijke nakomelingen , di» naar het regt van eerst ALGEMEEN OVERZIGT. geboorte opvolgen ; bij ontstentenis van mannelijke nazaten , gaat óm kroon , in dezelfde volgorde op de vrouwelijke over. De Koning mag geen vreemde kroon dragen , noch den zetel der regering naar buiten 's lands verleggen. De vermoedelijke erfgenaam van den troon voert den titel van Prins ran Oranje. In alles bedragen de. inkomsten van den Koning jaarlijks 1,800,000 gulden, die der Weduwe des Koning» zijn op 150,000 gulden bepaald, die van den erfgenaam der kroon, wanneer bij zijn 1 8de jaar heeft bereikt , op 100,000 gulden , welke som echter bij het aangaan van een hu-.vclyk verdubbeld wordt. Het wapen is een, met eene koninklijke kroon gedekt , schild, waarin op een blaauw, met gouden blokken bezaaid, veld, den klimmenden ftassauschcu leeuw , getongd van keel (rood) , houdende in den regter klaauw een gouden zwaard en in den linker cencn bundel pijlen met gouden punten , de punten omhoog en de pijlen met een gouden lint te zanten verbonden. De schildhouwcrs zijn twee leeuwen met gouden kroonen op het hoofd, onder wier voelen een roode band met de woorden s Je Maintiendrai (ik zal handhaven). RIDDERORDEN. Kr beslaan in het KontcniJE der Nedeblahdeh , twee Ridderorden r die beide dcnzelfdcn Kanselier aan het hoofd hebben , zijnde de M i 1 i- tnirc Willemsorde en de Orde van den Ncdcrland- 8 c h e n Leeuw. De Militaire Willemsorde is ingesteld , ten einde te strekken tot verecrende belooning van diegenen, welke zich van de pligten, aan de krijgsdienst te water en tc lande verbonden , door uitstekende daden van moed, beleid en trouw gekweten hebben. — Deze orde is ver- deeld in v icr klassen , als : Groot-kruisen, Kom mandeurs, Ridders van de derde en Ridders van de vierde klasse. De decoratie bestaat in een wit geëmailleerd kruis , met acht gouden geparelde punten. Op de armen van het kruis de woor- den : Voor Moed , Beleid en Troarc. Over dit kruis ligt het Bourgon- disch kruis, bestaande uit groene lauriertakken, zaamverbonden door den gouden vuurslag, op de tegenzijde vervangen door een blaauw geëmailleerd medaillon , waarop , in het midden van eenen laurier- krans, de letter W, alles gedekt door eene gouden Koninklijke kroon. Het lint is oranje, met twee smalle Nassaus blaauwe strepen. — Het tceken van onderscheiding is voor de Groot-kruisen: eene xilveren ster, geborduurd op den rok aan de linkerzijde, en bet juweel van de orde, aan een lint \irr vingeren breed, en e'charpe van de regter- naar de linkerzijde. Voor de Kommandntrs : het ordetccken geborduurd op den rok aan de linkerzijde , zonder ster , doch met de kroon en het juweel aan een lint , drie vingeren breed , en saulotr om den bals. A oor de Iliddvrs ran de derde klasse : hel ordeteeken aan een lint, twee vingeren breed aan het knoopsgat, en voor de Ridders ran de rivrde Uussc: een kleiner ordeteeken , hebbende de punten, vuurslagen kroon in zilver aan een lint, één vinger breed aan liet knoopsgat. — De krijgslieden te wateren te land, die geen officiers- rang hebben, krijgen, wanneer zij tot Ridders van de vierde klasse benoemd worden, eene verhooging van inkomen, gelijk staande met de helft van de soldij , welke door hen , op het tijdstip hunner benoeming, v.erd genoten. De soldij wordt vn dubbelde voor diegenen der voormelde militairen, welke lol Ridders van de derde klasse worden bcuoemd. RIDDERORDEN. 43 D» Orde ran den I¥ederlandechen Leeuw is ingesteld tot ccno ver- venende onderscheiding \au alle Nederlanders, die bewaren geven rao beproefde vaderlandsliefde , bij zonderen ^jver en tro«rw in bet volbrengen hunner bnrgrrplijten , of* buitengewone bekwaamheid in wetenschap- pen en kunsten. — Dn orde heeft drie: klassen: Oroot-kruijcn, Ko m in a n d c u r s en II i d «1 e r s. Diegenen , welke zich door auttige daden, door zelfopoffering uf door andere blijken van mensefceuliirf- de, eene onderscheiding waardig maken , kiimieii onder den uaam van B rocders aan de orde worden verbonden. — liet versiersel der orde bestaat in ecu wit geëmailleerd kruis , met ccne gouden W tus- schen elk der armen , hebbende aan de eene zijde , in het midden een blaauw geëmailleerd rond , waarop in gouden letteren geschre\eu zijn de woorden : V irlut Dobililat (deugd veradelt) , en aau de tegen- zijde | de leeuw , zoo als hij in het wapen van het rijk voorkomt * alles gedekt met eene gouden Koninklijke kroon. Het lint is van Nassausch-blaauw met twee smalle oianjest repen. — Met teeken van onderscheiding is , voor de Groot-kruisen : het ordeleeken van da zij- de . waarop de spreuk : V irtut Nobilitat , jevondeu wordt , zonder kroon op eene gouden ster , geborduurd op den rok aan de linkerzijde , en het juweel van de orde aan een lint, vier vingeren breed en echar- pe van de regler- naar de linkerzijde. — Voorde Kommatidcurt .* het ordeleeken als voren geborduurd op den rok, zonder ster, doch ge- dekt met de kroon, en het juweel aan een lint, drie vingeren breed, en satUoir oin den hals. — Voor de Riddert: het ordeleeken aan een lint, twee vingeren breed, aan het knoopsgat. — De Broeder» dra- gen, ist plaats van het kruis, eencu zilveren medaille, hebbende, aan de eene zijde, het zinnebeeld der orde, en aan de keerzijde hare spreuk, en hangende aau een ISassausch blaauw lint, ter breedte van andcrhalvcn duim , met érnc oranjeslrcep in het midden. De Koning is Grootmeester der beide orden , zijnde dit grootmeester- schap onafscheidelijk aan de kroon der Nederlander verbonden. HOOGK COLLEGIEN. Hoo» Raad va» Adu. De Ifooge Raad ran Adel is samengesteld uit een President, 4 R a d e n en 1 Secretaris. De President en 2 Raden moeten hekooren tot den adel, terwijl in het collegie van President en Raden twee gegradueerde personen moeten zijn. De Raad houdt zijne zittin- gen te 's Grav enhage , overweegt de instellingen, door de Hiddersehap of Edelen in onderscheidene provinciën te ontwerpen, benevens alle de veranderingen of wijzigingen daarin te maken, en dirtit Z. M. deswege tan cousidcratiën en advies. — Hij beslist onder hongstdrszrlfs goed- keuring . alle verschillen , welke over de genoegzaamheid der bewij- zen tol hel zitting nemen in of onder de pro\iuciale Ridderschap of Edelen mogten oulstaaii ; houdt een algemeen register van den Neder- l*ad«clicn adel , en doet de noodigc voordragten , strekkende tol eer , luister en handhaving van den adel en van s Vorsten hoogheid. State» Gemehaal. Het rijk wordt thans nog bestuurd volgens de grondwet , die in 181 j ** w>r bet verecnigd koningrijk vastgesteld is, zoodat ook thans dc Digitized by Google Al ALGEMEEN ÜVERZIGT. Algemeen» Staten of Sta ten-Gene ra «1 d« natie vertegen- woordigen en de Koning aan de Staten de wetten blijft, voordragen r welke door dezen morden aangenomen of verworpen. RIJ worden , even alt vroeger , in twee afdeclingcn of kamers verdeeld; rvenwel telt de eerste kamer thans slechts 23. en de tweede slechts t>5 leden, heb- bende echter Limburg en Luxemburg, door België bezet lijnde, nog geene Afgevaardigden gezonden . om in die kamer zitting te nemen. ))e Koning kiesl bij voortduring de leden der eerste . dc provinciale Stalen die der tweede kamer. De Stalen Generaal vergaderen nu be- stendig te 's Gravcnbage , waar ook dc Koning ihaus zijne vaste re- sidentie houdt. Raad vaji Stat». Door den Koning wordt een Raad van State benoemd , die over de algemeene maatregelen van inwendig bestuur van don Staat en van zijne buitenlandsche bezittingen geraadpleegd wordt. Deze Raad va» welken de Prins van Oha*je President is , en waarin Prins Fbedebik. mede zitting beeft , bestaat bovendien uit zeven leden. Alceseeüe Reeerkaher. De Algemeene Rekenkamer, die jaarlijks dc rekeningen der verschil- lende departementen van algemeen bestuur moet opnemen en vereffe- nen . mitsgaders behoorlijke rekening en verantwoording vorderen van alle bijzondere landscomptabclen , bestaat uit 8 1 e d e n , gcadsistcerd door eenen Secretaris. De leden worden door den Koning gekozen , uit eenc lijst van drie kandidaten, welke door de tweede kamer der Sla- tcn-Generaal worden voorgesteld. Rade* eh G e h er a ali eestereh ya* de Mout. Het Muntwezen staat onder bet opzigt van Raden en Gcneraal- meeslercn van dc munt. Dit kollcgie houdt zitting te Utrecht , waar ook 's Rijks Mun t gevestigd is, en bestaal uit zes leden , alle gelijken rang hebbende, eenen I nspcctcnr-Kssaije u r en eenen Secretaris. De Inspectcur-Essaijcur heeft, rang van Raad en Munlmeest er- Generaal , en zitting in het kollegie , doch beeft, alleen eene raadge- vende stem. Het kollegie zorgt voor de stipte en naanwkeurigc uitvoering van alle wetten en besluiten , betreffende den muntslag; zoowel van dc stand- penningen als van de negolicpenningen. Het opzigt over de Munt te Utrecht wordt ook door het kollegie uitgeoefend , dat mede belast is met liet toezigt over den handel in gemaakte gouden- en zilveren werken , en de zorg voor de invordering der belasting , daarop geheven wordende ; terwijl eindelijk aan dit kollegie behoort dc beslissing der kweslien over het allooi, cssai en wat dies meer zij van gouden en zilveren werken en speciën^ Het heeft het toezigt over de essaijcurs voor den koophandel , en verleent hun acte van admissie , na voor- afgaand e vamen. Over dc middelen van den waarborg van bet goud en zilver is een I ns pecteur aangesteld , en er bestaan 15 kantoren van waarborg; als: te 's llcrtogcnbosch, te Breda, te Maastricht, te Roer- monde, te Amsterdam, te 's Gravciihagc, te Rotterdam, te Schoonhoven te Middelburg, ta Utrecht, t« Leeuwar- den, te Zwolle en te Groningen. Digitized by Google HOOGS COLLEGIEN. By" openbare aankondiging f gedagteekend 13 November 1828, zijn de waarborgkantoren dienstbaar gesteld tot het beveiligen van de ingezetenen tegen misleiding of bedrog, waaraan zy bij het koo- pen van gouden of zilveren werken kunnen blootstaan ; zoodat het ieder , buiten alle kosten , vrijstaat , om zich aan de benoemde kantoren te wenden tot het doen bezigtigen en onderzoeken van alle voorwerpen, omtrent welke de koopers mogtcn verlangen tot volkomene zekerheid tc geraken , ten aanzien van de deugdelijkheid van het allooi en van de geldigheid der stcmpelleckenen. Men houdt in de Nederlanden boek , en rekent met guldens , die in 100 Centen verdeeld zijn. Gouden munten zijn: de gouden penning = 10 gulden; de halve gouden penning =: 5 gulden ; de gouden rijder = 14 gul- den ; de halve gouden ryder = 7 guld. ; de dukaat = 5 gulden 25 centen. Zilveren munten zijn : de gnlden =r 100 centen ; de halve gul- den = 50 centen ; de kwartgulden of het vijfje = 25 centen; do tiende gulden of het dubbeltje = 10 centen,- de twintigste gulden of stuiver = 5 centen; de zilveren rijder of ducaton = ƒ3,15; de driegulden = ƒ3,00; de zeeuwsche rijks- daalder of zceuw = ƒ2, 60 ; de halve zeeuwsche rijksdaal- der of zesentwintig = ƒ1,30; de kwart zeeuwsche rijksdaa- lder of het dertientje = C3 centen; de achtste zeeuwsche rijksdaalder, het pietje of zevendhalfjc 52£ cent; dehol- landscbc rijksdaalder of zilveren dukaat = ƒ2,50; de halve rijksdaalder of v ijf en tw intig = f 1,25 ; de k wart rij ksdaal- der of dertiendhaif = 62£ cent, dekroon; =^2; de daalder =r ƒ1,50; de goudgulden of acht en twintig = ƒ 1,40. Vroeger had men nog den schel ling = 30 centen en de zcsthalf = 27| cent, maar deze zijn later beide tot eene waarde van 23 centen verminderd. De kopere munten zijn de cent en de halve cent. Voorheen was de koperen munt de duit, van welke er acht gelijk stonden aan ▼ ijf centen of êenen stuiver, maar deze munt is thans niet meer U a^^l ^a* • Raad sk^ Misisteüs. De Raad tan Ministers is zamengesteld uit den Vicc-Prcsi- dent van den Raad van State, de Ministers, die aan het hoofd van eenig departement van algemeen bestuur geplaatst zijn, en den Minister Secretaris van Staat; terwijl de Prins van Ohaiub ▼anregUwege zitting in dezen Raad heeft. Pc Voorzitter, zijnde de Vi- ce-Presidcnt van den Raad van State , en , bij diens afw ezigheid of ziekte , de oudst benoemde Minister , wijst eenen der Referendarissen van den Raad van State aan, om de functien van Secretaris waar te nemen. De werkzaamheden van dezen Raad beslaan in het voorloopig onderzoek van , en het gemeen overleg omtrent alle ontwerpen van wetten en alle zoodanige besluiten , reglementen en verordeningen van bestuur , welke de alge- meene administratie betreffen. De Raad vergadert gemeenlijk een- maal 's weeks, op den dag, dat de Koning zijne gewone audiëntie verleent, maar de Voorzitter doet den Raad zoo dikwijl* buitengewoon vergaderen , als den aard der w erkzaamheden zulks medebrengt. De beraadslagingen van de Raad leiden tot gcene beslissing by meerder- heid , maar de slotsom der overwegingen , zoowel van de meerderheid 40 ALGEMEEN OVKRZIGT. als van do minderheid der leden , alsmede de vóór en te jen aange- voerde moliven , worden , door den Minister , wien het in overweging geweest zijnde sluk meer bepaaldelijk betreft, in lijnc voordragt , aan den koning bekend geniaaLl. Er bestaan negen Departementen van Algemeen Bettuur , alt : de Staats-secretarie; het departement van Bni- tenlandsche zaken; het departement van Justitie; het departement van Binnenlandse he laken; het de- partement voor de Hervormde en andere ee re dien- sten, behalve de Roomseh-katholijke; het departement voor de Roomseh-katholijke Eercdicnst; het departement van Oorlog; het departement van F i n a n 1 1 ö n j en het departement van Koloniën. STAATS-SECRETARIE. Aan de Staat* Secretarie zijn werkzaam : 1 Minister Sec re ta- risvanStaal; 1 Griffier, tevens Admi nistratcur der Staats-Postcrij ; 1 Hoofd-Commics; 4 C o ra m i es e n ; ca 8 A dj u n ct- C om m i e se n. DEPARTEMENT VAN BUITENLANDSC1IE ZAKEN. Aan het hoofd van het departement van Jluitenlanische zaken staat een Minister, met wien een Secretaris-Generaal, een Geheim - Secretaris, een Referendaris en een Secre- taris der Cijfers werkzaam zijn. De werkzaamheden van dit Mi- nisterie bepalen zieh tot de instandhouding en de uitvoering van trac- tatcn en conventiën , zoo politieke als commerciële ; de uitvoering der hesluiten van Z. M., betrekkelijk dc benoeming der Ambassadeurs, Envoyés, Residenten en andere diplomatieke of Consulaire agenten j — de correspondentie met de Ministers en Consuls , hetzij van Z. M. bui- ten 's lands hetzij van buitenlandschc Mogendhedcu , geaccrediteerd bij den Koning , of residerende in de havens van het Koningrijk. Ook is aan dat departement de administratie van dc nationale nijverheid verbonden. AatASSADECBS , EkVOYÈB , RzSIDEJfTES , EKZ. Het Corps diplomah'que bestaat uit: dc Envoyés Exraordi u a- ris en Ministers Plenipotentiarisscn van de hoven van Groot- B r i 1 1 a n j e , van K r a n k r ij k , van Oostenrijk, van P r u i s- s c n , van Rusland, van S ;i r d i n i ë 1 en van Z weden en N o o r- w egc n; de Envoijé Ex t r.iordinaris van Denemarken; de M i- uister Plcninotcntiaris van Nassau ;dcMinistcrsRcsi- denten van Baden en van Wurtcmberg; ea de Z a a k g e- la s t i gd e u van de Ver ce n i gdc Staten van Amerika cn van den Kerkdijken slaat. Het Ncderlandschc hof heeft Envoyés Extraordinarii cn Ministers Plenipotentiarisscn aan dc hoven van Groot- Brittanje, van Denemarken, van Frankrijk, van Oos- tenrijk, van P r ii i s s e n , vau Rusland , van Sardinië en van Zweden cn Noorwegen, alsmede bij den Kerkdijken Staat cn by dc Duitscue Bouds-Vergadering, welke DEPARTEMENT VAN BU ITENL AN DöCIIE ZAKEN. 47 laatste tevens ons land bij de Iloven van Keur-IIesscn en Nassau verte* gen woord igd ; Ministers Residenten aan het hof van Daden cn bij de H anzc - steden ; Zaakgelastigden, aan het hof van Turkije, bij de Vcrccnigdc Staten van Noord - Ame- rika en bij de Vr ij eSlad Frank fort en Consuls-Gene- raal, bij de hoven van B r a * i 1 i ë , van Griekenland, van Portugal endcrBeidcSiciliën alsmede in Zwitserland. Natiohalb Nutebheid. Tot de attributen der Administratie van de Nationale nijverheid, aan wier hoofd een Administrateur en een Referendaris ge- plaatst zijn, bchooren de uitsluitende regten op uitvindingen cn verbeteringen van voorwerpen tan kunst en volksvlijt, de fabrijken, de tralijken en het toezigt over de rijksverzameling der modellen voor bouw- en werktuigkunde. Dat de Nedeblaüde.v zoo volkrijk en digt bcbonwd zijn , is , na den koophandel, mcerendeels aan de groote menigte handwerken , neringen en hanteringen, inzonderheid aan dc manufacturen en fabrijken toe te schrijven. De wollen stoffen en zoogenaamde Friesche lakens zijn reeds in het begin der 9de eeuw beroemd geweest ; want , volgen* het verhaal der historieschrijvers , deed Kabel de groote , reeds te zijnen tijde, witte, grijze, purper e en safierverwige Friesche lakensche kleedc- ren , in os Nebeblande* , tot eenen hoogen prijs inkoopen, om die aan den Koning van Perzië cn andere Vorsten ten geschenke te geven. In de lOdo eeuw werd er groote koophandel gedreven in sloffen , welke voornamelijk in Vlaanderen gemaakt werden : de laken- en slofweverijen bleven, lot in de 14de eeuw, in de steden van Braband cn Vlaanderen gevestigd, maar toen werd een geweldig oproer , onder de wevers ontstaan, hetwelk men met geweld zocht te onderdrukken en te beteugelen, de oorzaak, dat het grootste getal van die wevers zich naar Holland begaf en de weverijen derwaarts overbragt, alwaar zij tot in het midden der vorige eeuw aanmerkelijk gebloeid hebben , maar van dien lijd af tot voor eenige jaren meer cn meer in verval geraakt zijn. Thans evenwel ia de nijrerkeid hier te lande weder tot eenen hoogen trap van welvaart opgevoerd , en sedert de afscheuring van België rijzen er , vooral door de aanmoediging der handelmaatschappij , die de producten der Nederland- sche fabrijken naar de koloniën doel overvoeren , op schier alle punten van het rijk jaarlijks uitgebreide nieuwe fabrijken op. Men vervaar- digt thans lakens en wollens tolTeii , onder anderen te Leydenen te Ti Ibu r g ; tapijten teBaarn, te Deventer en te Breda; linnen inNoord-Braband, Gelderland. Drenthe cn Over ij s- sel; uitmuntend servetgoed en damast, inzonderheid te Haarlem en in de Meijer ij van 's Hertogenbosch. Men heeft eene groote katoenweverij-; drukkerij- cn-verwerij te L e e u w a r d e n ; linnen- en garcnhleekerijen , te Haarlem; mcehaniekc katoenspinnerijen in 0 v e r ij s s e l ; hocdenfabrijken , bijzonder in N o o r d - B r a b a n d ; lijn- ba nen , onder anderen te Amsterdam, te Graft en op onder- scheidene plaatsen in Zuid-Holland; fabrijken van gemaakt ko- perwerk te Utrecht, IJsselstcin, Schoonhoven enz.; ter laatst gemelde plaatse ook fabrijken , van gemaakt zilverwerk ; pot- kbakkerijen cn pijpenfabrijken , vooral te Gouda; steenovens en kalkbranderijen ,' inzonderheid in Z u i d - 11 o 1 1 a n d , in Utrecht «» Overijssel; zeepziedcrijen , vooral in Holland en Utrecht; 48 ALGEMEEN OVBRZIGT. sttjfsclfnbrtjkcn , ouder anderen aan dc Zaan; loodwit-, blaauwscl- cn lakinocsfabrijken en potloodgictcrijen , bijzonder Ie Amsterdam, tc Rotterdam cn te Dordrecht; meesloven in Zeeland en in het oostelijk gedeelte \an Noo o r d- C r a b a u d en Zuid- Hol- land; huskruidi'abrijken , onder anderen te Pu mierende. Men bereidt in Holland goede borax , kamfer en salpeter. Men stookt er vitriool , sterkwater , jenever enz. Bijzonder zijn de branderijen te Schiedam, Delftshaven en Wee» p beroemd , terwijl er op vele andere plaatsen gevonden worden , die korenbrandewijn uilleve- ren, waarvan veel buitenslands gevoerd wordt; ook wordt er in een aantal fabrijken jenever uit aardappelen gestookt , vooral in de pro- vincie Gron ingch, alwaar deze aardvrucht sterk wordt aangebouwd. Er zijn ook vele azijnmakerijen, bijzonder te Amsterdam en te R o t- sterdam; bierbrouwerijen , vooral inNoord-Brahand en Ovcr- ij s s e 1 , alsmede tc Amsterdam ; zont kreten , inzonderheid in Zee- land en te Dordrecht; suikerraffinaderijen, voornamelijk te Rotterdam en tc Amsterdam; oliemolens heeft men in groole menigte, langs de Zaan alleen 120 en te Dor d r e c h t 22 ; papier- molens op onderscheidene plaatsen in Hol la ud, en in menigte op de Veluwe, in Gelderland, zijnde het papier, dat op deze molens vervaardigd wordt, zoo om zijne deugdzaamheid als fraai- heid beroemd. Men vindt overal cene verbazende menigte houtzaag- molens, voornamelijk aan de Zaan, op welke het hout, uit Noorwegen ên de Oostzee herwaarts gebragt, gezaagd, cn tol het bouwen van sche- pen en huizen bekwaam gemaakt wordt; cn , op onderscheidene plaat- sen, voornamelijk te Zaandam, Amsterdam, Rotterdam, Dordrecht, en Harlingen, vindt men aanzienlijke hou tkooperijen van gezaagd hout ; ook is de handel in ongezaagd hout, dat met groole vlotlen den Rijn af, naar Dordrecht en elders vervoerd, of regtstrecks uit Noorwegen gehaald wordt , zeer aanzienlijk. Op vele plaatsen vindt men scheepstimmerwerven , waarop zelfs de grootste schepeai gebouwd worden. De hennip, die men uit koningsbergen, Riga en andere plaatsen in Rusland bekomt , wordt lot garen gesponnen , waarvan in de lijnbanen allerlei soort van touw gemaakt en zelfs zware kabeltouwen, trossen cn wand voor de schepen geslagen wordt ; ook heeft men hier vele ankersmederijén. Er wordt veel garen , in Duitschland gesponnen , meest ruw naar NtDERLATio gevoerd , aldaar gebleekt , op nieuw bereid, ge- twijnd , en tot allerhande gebruik , zelfs tot het maken van de fijnste kanten, bekwaam gemaakt cn naar Vlaanderen , Tlrahantl, Spanje , Portugal, de Middcllandsehe zee en elders vervoerd, l.certcuiv. erijen zijn er in overvloed , cn men maakt er ook perkament. Ycrw-, pel-, snuif- loodwit-, vol- cn trasmolens vindt men er in grooten getale. Voorts heeft men katoen-, bontjes- , mar»eille-, bombazijn-, zeildoek-, band-, lijm-, metaal- en aaiden werkfiil). ijken; glasblazerijen; plateel- cn pannenbak- kerijen ; vcrw-, fijue olie- en andere chciuiealiabeividingen enz. DEPARTEMENT VAN JUSTITIE. Hel hoofd van het Departement van Justitie voert den tilel van Minister van Justitie, aan wien een Secretaris en twee Referendarissen toegevoegd zijn. Tot de attributen van dit Ministerie behoort , alles wat betrekking heeft tot de organisatie en het personeel van den hoogen raad, de gcregtsho\eii , reglbanken cn kan- tongerefften ; het notariaat ; de bedicuende ainbtenai 'en ; de verzoeken Digitized by Google DEPARTEMENT VAN JUSTITIE. 49 om gratie ; vermindering of kwijtschelding van straf ; de verzoeken om dispensatiën ; de comptabiliteit der rcgterlijke kosten ; de uitvoering der wetten , besluiten en ordonnantiën , betrekkelijk het beheer der justitie, zoowel in het civiele als in het criminele; en in het algemeen alles, nat betrekking heeft tot de civiele en criminele wetgeving. De Regterlijke .Vagt wordt uitgeoefend door den Hoogen raad, de Provinciale Gercgtshovcn en de Criminele Regtbank in de pro v i n cie H o 1 1 a nd,dc A r r o n d is sem e n t s-r e g t ba n ken en de Kantongercgtcn. Zij, die in deze rcgterlijke collegiën zit- ting hebben , worden , op voordragt van den Minister van Justitie , door den Koning benoemd. H oog e Raad. De Hooge Raad is zamengesteld uit: één President, één Vice- President, ten minste twaalf en ten hoogste veertien Raadshcc- ren, één Griffier en twee of ten hoogste drie Substituut-Grif- fiers. De Hooge Raad oordeelt ter eerster instantie: 1°. over alle regtsvorderingen , waarin de Koning of de leden van het koninklijke huis als gedaagden worden aangesproken j 2°. over alle regtsvorderin- gen, in welke de Staat als gedaagde wordt aangesproken, uitgezonderd die, welke 's rijks belastingen betreffen • 3°. over alle geschillen in zaken van prijzen en buit , die door de schepen van oorlog van den Staat, of doorschepen bij particulieren uitgerust en van commissie of iettres de marqué voorzien , worden achterhaald en opgebragt , mitsgaders van alle geschillen , welke tusschen de rceders onderling deswege zouden mogen ontstaan ; en 4°. over alle jurisductic -geschil- len : a) tusschen alle rcgterlijke autoriteiten , welke niet behooren tot hetzelfde provinciaal geregtshof ; 6) tusschen de provinciale geregtsho- ven , de criminele regtbank daaronder begrepen ; e) tusschen ecnig provinciaal geregtshof ter eerster instantie regtdoende , en eenige regt- bank of geregt daaronder ressorterende en d) tusschen een provinciaal geregtshof of eene regtbank ter eenre en een ander regterlijk kollegic ter andere zijde. De arresten , door den Hoogen Raad ter eerster in burgerlijke zaken gewezen, zullen onderhevig zijn aan revisie , overeenkomstig de bepalingen van het wetboek van burgerlijke regtspleging. De hooge raad oordeelt bij wege van hooger beroep in burgerlijke zaken : 1°. over de aan hooger beroep onderworpen von- nissen . door de provinciale gercgtshovcn in eersten aanleg gewezen; 2°. over de vonnissen , gewezen bij de hoven van justitie in de Koloniën of bezittingen van het rijk in andere wcrelddcclcn. De Hooge Raad neemt in het eerste en laatste ressort kennis : van alle misdrijven (de overtredingen , waartegen gecne straf van gevangenis is bedreigd, niet daaronder begrepen) , gedurende den tijd hunner funclien begaan door : de Leden van de Staten-Generaal ; de Hoofden der departementen van algemeen bestuur; de Leden van den Raad van State; de Commissa- rissen van den Koning in de provinciën ; de Groot-Officieren van het huis des Konings , en van die der Leden van het koninklijk geslacht j den Kanselier van de orden des rijks ; de Ambassadeurs en andere Gc- unlen bij biiitenlandschc mogendheden; de Gouverneurs en Commis- sarissen des Konings in de koloniën cn bezittingen van het Ryk in andere w erelddeelen ; de Griffiers van de beide Kamers der Staten- Generaal en den Secretaris van den Raad van State; de Presidenten, Rnad*heert'n , Vrorureur-Generaal , Advocaten-Generaal , en de Griffier en Substituut-Griffiers van den Hoogen Raad ; de Leden en Secretaris I Dei*. 4 ■ ' JM) ALGEMEEN 0VKRZ1GT. van clc Algcmeenc Rekenkamer ; de Raden- en Gencraal-mecstcrcn der munt en hunnen Secretaris; de Leden en den Griffier van het Hoos» militair Geregtshof . alsmede de Ambtenaren van het Openbaar Minis- lerie hij dat hof; de Presidenten. Uaadsheeren , Ambtenaren van hel Openhaar .Ministerie en Griffiers van de Provinciale geregtshoven ; gelijk mede den President , Leden en Ambtenaren van het Openbaar Ministerie van de Criminele lleirlhank. De Hoo/e Raad vijst ook in hel eerste en hoogste ressort : 1". over de misdaad van zeerooverij ; 2°. over alle misdaden, gepleegd aangaande prijs en buil, die door de schepen van oorlog van den Sl;;at . of door schepen hij particulieren uitgerust en van commissie, of lettres de marqué voorzien , vi orden achterhaald en E' ragt. De Hoogc Raad neemt kennis van den ciseh tot cassatie, ii legen de handelingen der Provinciale Hoven , de Criminele tank, de Arrondissemcnts-regtbanken en Kantongercgten en tegen de arresten en vonnissen door hen gewezen. De Hooge Raad vernietigt de handelingen , arresten en vonnissen : 1°. wegens het verzuim der vormen , voorgeschreven op straffe van nietigheid ; 2U. wegens verkeerde toepassing of schending der wet ; en 3°. wegens overschrijding der ^^^^J tsöi ^^^^^ • PsOVIXCIALE GeRESTSHOVET». De Provinciale Geregtshoven zijn zamengestcld : in H o 1 1 a n d , uit één President, één Viee -President , 9 Raadsheercn , 1 Procureur-Generaal, twee Advocaten-Generaal , 1 Griffier en twee Substituut-Griffiers ; in de overige provinciën uit 1 President , 1 Yice-Prcsidcnt , zeven Raads- heercn , 1 Procureur-Generaal , 1 Advocaat-Generaal , 1 Griffier , 1 of ten hoogste 2 Substituut-Griffiers. De Provinciale hoven oordeelcn in eersten aanleg: 1°. over alle regts vorderingen , waarin de provincie heirokken is , met uitzondering der zakelijke regten , en wijzen daarin zonder hooger beroep , indien de vorderingen geen vierhonderd gulden in hoofdsom te boven gaan ; 2°. over jurisdictie -geschillen tusschen Arrondissemcnts-regtbanken of tusschen Kantongercgten , in verschil- lende arrondissementen , binnen de provincie voorvallende ; 3°. over alle correctionele vervolgingen binnen het provinciaal regtsgebied , tegen Kanton- regters en hunne plaatsvervangers, Regtcrs , Plaatsvervangers en Leden van het openhaar Ministerie en Griffiers , wegens misdrijven , gedurende den tijd hunner bediening begaan , mitsgaders over de daaruit voortspruitende vordering tot vergoeding van kosten , schaden en in- teressen. Zij oordeelen, behoudens de bepalingen, ten aanzien der cri- minele reglbank , en met uitzondering der zaken aan den Hoogen Raad opgedragen , in het eerste en laatste ressort , over alle misdrij- ven , waartegen ecne lijf- of ontce rende straf is bedreigd, en waarvan hel regt van vervolging tot de bevoegdheid behoort van den Officier hij de Arrondissemcnts-regtbanken in hun provinciaal regtsgebied, over- eenkomstig de bepalingen , daaromtrent bij het wetboek van strafvorde- ring vastgesteld. Zij oordeelen in hooger beroep over daarvoor vatbare vonnissen, zoowel in correctionele als in burgerlijke zaken bij de Arrondissemcnts-regtbanken . binnen hun provinciaal regtsgebied in eer- sten aanleg gewezen, behoudens de bepalingen, ten aanzien der regts- magt van de criminele reglbank. CamiNELE Rr«.tbask ix de Provincie Holled. De Criminele Reglbank in de provincie //o/Wmoct zijn te zamenge- stcld: Dit 1 President, 8 Regters, 1 Officier van criminele Justitie, 1 of ten Digitized by Google DEPARTEMENT VAN JUSTITIE. «1 boogstc 2 Substituut-Officiers, 1 Griffier en 1 6ubstltuut-GrtflW. Dcregts- niagt dezer rcgtbank strekt zich uit tot dat gedeelte der provincie Holland , binnen hetwelk het hof niet is gevestigd. Zij oordeelt in het eerste en laatste ressort, met uitzondering der zaken, aan den Hoogen Raad opgedragen , over alle misdrijven , waartegen eene lyf- of onteerende straf is bedreigd, en waarvan de Officieren bij de Arron- dissements-regtbanken binnen haar ressort bevoegd zijn tot de vervol- ging , volgens de bepalingen van het wetboek van strafvordering. Ia hooger beroep oordeelt zij over de daarvoor vatbare vonnissen in cor • rcctioncle zaken bij do ArrondissemcnU-rcgtbanken , binnen haar regts* gebied gewezen. De ArrondUsements-Regtbanken zijn niet allen uit een gelijk getal leden samengesteld. De Arrondisscments-regtbank van Am sterdam bestaat nit 1 President, 2 Vice-Prcsidentcn , 12 Leden, 1 Officier, 3 Substituut-Officiers , 1 Griffier en 3 Substituut-Griffiers. Die van Rotterdam: uit 1 President, 1 Vice- President, 7 Leden, 1 Officier, 2 Substituut-Officiers , 1 Griffier en 2 Substituut-Griffiers ; die van 'sGravenhagc: uit 1 President, 8 Leden, 1 Officier, 1 Substi- tuut-Officier, 1 Griffier en 1 Substituut-Griffier; die van *s Herto- genbosch, Arnhem, Middelburg, Utrecht, Leeuwar- den, Zwolle en Groningen, behoorende tot de eerste klasse , ieder uit 1 President, 4 of 5 Leden, 1 Officier, 1 Substituut-Officier, 1 Griffier en 1 Substituut-Griffier. Tot de tweede klasse behooren : Breda, Alkmaar, Hoorn, Haarlem, Leydcn, Dordrecht, Deventer, en Assen; deze bestaan uit 1 President, 3 Leden, 1 Officier, 1 Substituut-Officier, 1 Griffier en 1 Substituut-Griffier. Die van de derde klasse zijn even als die van de tweede zamengesteld , maar de Regters en Ambtenaren genieten mindere bezoldigingen ; zij zijn : Eind- hoven, Nijmegen, Zutphen, Tiel, Gorinchcm, Brielle, Zicrikzee, Goes, Amersfoort, Heerenveen, Sneek, Almelo. Winschoten enAppingedam. De Arrondissc- ments-rcglbanken zullen van den eersten aanleg kennis nemen , van alle persoonlijke , zakelijke en gemengde regtsvorderingen van allerlei aard , uitgezonderd die , welke bij de wet verklaard zyn tot de be- voegdheid van de kantongeregten , of van de provinciale hoven en den hoogen raad te behooren. Zij- nemen in het hoogste ressort kennis: 1°. van alle jurisdictie -gevallen tusschen de kantongeregten , van hun regtsgebied ; 2°. van alle personele regtsvorderingen , de waarde van f 400 in hoofdsom niet te bovengaande; 3°. van alle zakelijke regts- vorderingen, indien de waarde van het onderwerp, hetzij in hoofdsom , betzij in inkomsten, tegen vijf ten honderd berekend, niet meer be- loopt dan f 400 ; 4°. van alle regtsgedingen betrekkelijk verplaatsing van scheidteekenen , aanmatiging van gronden , hoornen , heggen , slootcn , van afleidingen en belemmering van waterloopen, alle binnen 's jaars gepleegd en van alle regtsvorderingen wegens bezitregt ; 5° van alle aan hooger beroep onderworpene vonnissen , door de Kan ton - regters gewezen. Zij wijzen in het hoogste ressort in alle personele, zakelijke en gemengde regtsvorderingen aan hooger beroep onderwor- pen , ingevallen partijen verklaard hebben van het hooger beroep af te zien. Deze bepaling is echter niet toepasselijk in zaken, die niet voor dading of rompromis vatbaar zijn , zij wijzen in correctionele zaken ; baunc vonnissen zijn aan hooger beroep onderworpen , met uitzondering Digitized by Google 58 ALGEMEEN OVERZIGT. van liet ge\al . dat tegen b^t misdrijf geenc hoogcrc straf is bedreigd dan cene geldboete van 200 guld. . zonder gevangenis of verbeurd- verklaring van et- nige von: utju'ii . te ramen < f afzonderlijk. Zij nemen rok kennis \au de vordering ter ver",oedinj van kosten en schaden ten beh(»e>e van de l>elecdigilc partij, wanneer die vorderingen geen 1ÏJ0 guld. te boven gaan, maar wanneer die vorderingen lüO guld. overschrijden , moeten /.ij bij eene afzonderlijke burgerlijke actie vervolgd worden. Zij nemen in hooger ressort kennis van de vonnissen, door de Kanton-re;; Iers in eersten aanleg, ter sake van overtredingen, rrc- wezep. Er zijn o*er het gehccle koningrijk 32 Arrondissemcnts-Uegt- banken. KlHTOntERBfiTEH. Er moeten voor elkKanlongcregt zyn : één Regter, twee of hoog- stens v ier Plaatsvervangers en één Griffier. Behalve dc w erkzaamheden aan de Kanton-regtcrs bij dc wet opgedragen , nemen zij kennis, zoo in burgerlijk als in handelszaken, zonder hooger beroep, indien de vor- dering niet meer beloopt dan 50 guld., en behoudens hooger beroep, indien zij niet meer bedraagt dan 200 guld. : 1°. van alle loutere personele reglsvordcringen ; 2°. van alle regtsvorderingen tot betaling van renten, huren en pachten ,' mitsgaders van interessen of gedeelten van inschulden , zelfs in geval de rente, dc huur, de pacht of de hoofdsom der inschuld meer dan f 200 bedraagt , mits dc regtslilel niet worde betwist. Zij zullen , insgelijks zonder hooger beroep , in- dien de invordering niet meer dan 550 guld. beloopt , en behoudens hooger beroep, tot welke som de vordering ziclr mogt uitstrekken, kennis nemen : 1°. van burgerlijke regtsvorderingen tot vergoeding van schaden, hetzij door menschen , hetzij door dieren , toegebragt aan ltfnd, houtgewas, boom-, tuin- of veldvruchten ; 2°. van zoodanig herstel aan huizen, woningen, gebouwen en pachthoeven, hetwelk volgens de wet ten laste van den nuurder valt, en 3°. van betaling van arbcidsiooncn aan werklieden , huren aan dienstboden , en het volbrengen van wederzijdsche overeenkomsten van meesters en hunne dienstboden of arbeidslieden. Zij nemen kennis van burgerlijke regts- vorderingen , ter zake van mondclingen hoon , zonder hooger beroep , indien de gevraagde betering zich blootelijk bepaalt tot eenc geldsom , C80 gulden te boven gaande en behoudens hooger beroep , tot welke uc som de gevraagde betering moge loopen , of ook in alle geval- len , waarin , nevens of in plaats van eenige geldsom , een verdere eisch tot betering mogt gedaan zijn. Zij nemen insgelijks, behoudens hooger beroep , kennis van dc regstvordcringen tot ontruiming : 1°. van huizen, gebouwen, woningen, pakhuizen, stallen, zolders en kelders, zonder onderscheid van het bedrag der huur , indien de huurder geen schriftelijk bewijs van bestaande , vernieuwde of verlengde huur te berde brengt, en in gebreke blijft het perceel te ontruimen; 2°. van pachthoeven , landerijen , tuinen cn andere gronden , mits dc huur , over net jaar berekend , of de waarde van dien , niet meer dan f 200 be- draagt. Zij nemen mede kennis van de regtsvorderingen tot ontbin- ding van huur van huizen , woningen , pakhuizen , stallen , zolders en kelders, mitsgaders van pachthoeven , landerijen , tuin- en andere gron- den , en dien ten gevolge van hunne ontruiming , ter zake van wan- betaling der huurpenningen , zonder hooger beroep , indien de huur , over het jaar berekend , niet meer dan 50 guld. , en behoudens hooger beroep , indien zij niet meer dan 200 gulden bedraagt. In alle ge- Digitized by Google DEPARTEMENT VAH JUSTITIE. vallen , welke voor dading of compromis vatbaar zfln , cn in welke par- tijen zich voor eenen Kanton-refter te hunner keuzo , doch hiunen het arrondissement, aanmelden, cn zijne beslissing inroepen, welke ook de aard van het geschil cn de waarde van het betwiste voorwerp zij. In dat geval zal de Kanton-rcgter altijd wijzen in het hoogste ressort, ten ware partijen , in zaken aan hooger beroep onderworpen , dit beroep hadden voorbehouden. De Kanton-regters vonnissen over alle over- tredingen , op welke geen hoogcre straf is gesteld dan eene gevangenis van zeven dagen of eene geldboete van 75 guld. te zamen of afzon- derlijk , zonder aanzien of die straf al dan niet gepaard gaat met de verbeurdverklaring van eeuigc voorwerpen. Hunne vonnissen zijn aan hooger beroep onderworpen , met uitzondering van het geval , dat tegen dc overtreding geen hoogere of andere straf is bedreigd , dan eene geld- boete , de som van 20 gulden niet te boven gaande ; behalve in zaken van belastingen , welke alle door de Arroudissemcnts reglbankcn worden beregt, voor zoover bij de wet niet een hooger regtcr is aangewezen. Eindelijk nemen de Kanton-regters kennis van de vordering tot ver- goeding van kosten en schaden, ten behoeve der beleedigde partij, wanneer dc vordering geen 150 guld. tc boven gaat. Gaat die vordering echter 50 guld. tc boven, dan moet zij, bij eene bijzondere actie, bij den daartoe bevoegden burgcrhjk.cn regler vervolgd worden. In zaken van overtredingen wordt het openbaar ministerie waargenomen door het hoofd van het bestuur der gemeente , binnen welke het Kanton- geregt zijne zittingen houdt. Er zijn over het gcheclc koningrijk 140 kantongeregtcn. DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN. liet hoofd van het Departement van BinnenlantUche Zaken is een Minister. De werkzaamheden van dit Ministerie strekken zich uit over het binnenlandsch bestuurder provinciën, voor zooverre dit bestuur niet betreft onderwerpen , tot andere Min isterieé'le departementen bchoorendc ; de uitvoering der besluiten van Zijne Majesteit, nopens de aanstelling van leden van burgerlijke kollcgicn cn ambtenaren van het plaatselijk bestuur, dc plaatselijke belangen en comptabiliteit; de grensscheidingen d e r p r o v i n c i ën en der gemeenten; de maten cn g e w i g t e n ; dc schouw- burgen; dc strandvonder ij ën; het kopijregt; dc water- staat; de nationale militie; dc schutterijen; het a r na- wezen; de gestichten van liefdadigheid; de gevan- genissen; het hooger, het middelbaar, cn het lager onderwijs; de wetenschappen, letterkunde en schoono k u n s l e n ; den landbouw; de groote en kleine vissche- r ij ë n ; den koophandel; de scheepvaart; de genees- kundige staatsregeling, de Nederlandschc staats- courant en de a I g e m e c n c 1 a n d s d r u k k e r ij. Hel Binnen la ndxch Bestuur van elke provincie wordt gevoerd door eenen Gouverneur en gedeputeerden uit de Provin- ciale Sta tcu. De Provinciale Staten worden uit de ridder- schap, de steden en den lande lij ken stand genomen; be- noemende de Ridderschap bare leden ; de Raad in de steden dc zijne, en «ir kiezers in dc kicsdistrikten ten platten lande, uit cn voor den lan- delijkcn stand, de hunne. Elke stand kiest een gelijk getal vertegenwoor- digers. di« vervolgens uil hun midden een kollegin van cenigc leden *4 ALGEMEEN OVERZIGT. aanstellen, welke voortdurend zitting houden, en Gedeputeerde ' Staten worden genoemd. Aan dit kollcgie wordt opgedragen alles, wat tot het dagclijksche beheer der zaken , en de uitvoering der alge- nieene wetten betrekking heeft. In de provincie Holland zijn echter , uit hoofde van hare uitgestrektheid en bevolking , twee Gouverneurs , alsmede twee kollegiën van Gedeputeerde Staten , één over Z u i d- en één over Noord - Holland. De kiezers worden ten platten lande door stemgeregtigden benoemd , en zijn tol deze betrekking ver- kiesbaar Nederlanders , ingezetenen der provincie, wanneer zij , over de 23 jaren oud zijnde, eene zekere som in de jaarlijksche belasting dragen. De provinciën z\jn verdeeld in steden en plattelandsgemeen- ten , uitgezonderd F r i e sl a n d, dat in steden en grietenijen verdeeld is, terwijl in Gelderland, Noord-Braband en Zeeland eenige plattelands-gemeenten tot één distrikt zijn verecnigd , aan het hoofd van welke distrikten zich kommissarissen bevinden. De Plaatse- lijke Besturen zijn samengesteld in de steden uit: 1 Burgemees- ter, 2 , 5 of 4 Wethouders en een zeker getal Leden van den Raad, geëvenredigd aan de grootte der bevolking , benevens 1 Secretaris j in degemeentcn ten platten lande uit 1 Burgemees- ter, 2 Assessoren,en een zeker getal Leden van den Raad, geëvenredigd aan de grootte der bevolking , benevens 1 Secretaris. Mates eb Gewiotefi. Bij het Ministerie van Binnenlandsche Zaken is een Adviseur voord* taken der maten en gewigten. Voor de maten en ge wigten, ▼an welke er vroeger bijna even zoo veel onderscheidene soorten bestonden , als er landstreken , steden en dorpen in het koningrijk waren , is ingevolge de wet van 21 Augustus 1810 een tiendcelig stelsel aan- genomen , waarvoor bij besluit van 29 Maart 1817 de benamingen vastgesteld werden. In dit stelsel slaan alle lengte-, oppervlakte- en inhoudsmaten , alsmede de gewigten , in een tiendeelig verband tot elkander. Het heeft tot grond-eenheid de lengte' van het tienmil- lioenstc gedeelte van den meridiaanboog der aarde , lusschen den pool en den equator, en dus het vecrtigmillioenste gedeelte van den geheclcn om- trek der aarde, welke lengte, de Nede r 1 an d s c h e elle (meter) genoemd, door ons tot eenheid voor de gewone lengte -maten aango. nomen is. Hare onderdeden zijn palmen , duimen en strepen. Zoodat de elle in 10 palmen , de palm in 10 duimen en de duim in 10 stre- pen verdeeld wordt. De systematische benamingen dezer onderdeden zijn : decimeter t centimeter en milt met er. Het tienvoud der elle wordt roede (decameter) genaamd , terwijl eene lengte van 1000 ellen , welke bij geographische of afstandmaten tot eenheid aangenomen is , den naam van m ij 1 (kilometer) draagt. Voor de vlaktematen wordt de vierkante roede tot eenheid ge- nomen ; eene hoeveelheid dus van 100 vierkante ellen is eene ore, de grond-eenheid der landmaten ; dragende de hoeveelheid van 100 vierkante roeden , zijnde dus 10,000 vierkante ellen , den naam van bunder (hectare). Eene vierkante elle is 100 vierkante palmen; een vierkante palm 100 vierkante duimen, en een vierkante duim 100 vierkante strepen. Voor de inhoudsmaten is de kubiek elle tot eenheid aange- nomen , welke levens onder de benaming van wisse (stère) lot eenheid voor brandhoutmaat slrckl. Een kubiek elle is 1000 kubiek pal- Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNBNLANDSCHE ZAKEN. 38 me ii; een kubiek palm 1000 kubiok duimen, en een kubiek duim 1000 kubiek strepen. De inhoudsmaten onderscheiden zich in die voor drooge en in die voor natte u-aren vuur l>eide soorten is de k u bi c k pal in (kubieke decimeter), de aangenomen eenheid ; bij de droogt* Maren naglans heeft deze maat den naam van kop (liter) } en bij natte Maren dien van kan (liter) verkregen. De kop wordt in tien maatjes verdeeld. Voorts bevat één schepel 10 k o p , en één mudde 100 kop, terwijl daarenboven aan eene hoeveelheid van 30 in u d d c n den naam van last gegeven is. De kan heeft 10 maatjes en het maatje 10 vingerhoeden, en eene hoeveelheid van 100 kannen maakt een rat uit. Ten einde de gewigtcn insgelijks mei de aangenomen grondeenheid van het stelsel in verband te brengen , is men op het denkbeeld geko- men, om het gewigt in het luchtledige van eene kubiek palm zui- ver gedistelecrd en tot den grooUlen graad van digthcid gebragt Ma- ter, tot eenheid der gewigten, bij ons den naam van pond dragen- de, te doen strekken, liet duizendste gedeelte, zijnde dus het gewigt van een kubiek duim van zoodanig water, is onder de benaming van uigtje (gramme) lal geM igtsr-cenhcid bij kostbare waren aangenomen. Het jtond beslaat uit 10 onsen, en eik ons uit 10 lood en. Het vig/je , of tiende deel van een lood wordt weder in 10 korrels verdeeld. Tot meerder duidelijkheid laten wij hier volgen : Een algemeen overzigt ran het Tiendeelig .Vaten- en Gewigtstelsel. BENAMINGEN. MATE N. Nederland- Systhemali WAARDE. sche. sche. ArSTA^DSHATW. Eenheid. Mijl. Kilometer. 1000 ellen. lloede. Decimeter. 10 . Eenheid. Elle. Meter. 1 « Palm. Déeimeter. Een tiende elle. Onderdeelcn. ] Duim. Centimeter. Een honderdsleell. Lasdiateh. Streep. Milimeier. Een duizendste ell. Eenheid. Bunder. Hectare. 1 0,000 \ierk.cllcn. Vierk.roed. Are. 1C0 vierk. » Oppervlakte mate*. Eenheid. Yicrk. elle. Vierk. meter 1 vierk. elle. of centiare. » palm. Vierk. deci- Een honderdste meter. vierkante elle. Onderdeelcn. < • duim. Vierk. centi- Een duizendste meter. vierkante elle. » streep. Vierk. mili- i Eentieiiduizend- meler. | ste vierk. clle._ 86 ALGEMEEN OVERZIGT. BENAMINGEN. MATEN. Nedcrland- schc. j f In het groot. Eenheid. Kubiek elle. ln het klein. Eenheid Kubiek palm. » duim. 1 K M Onderdeden. ' • streep. H < Voor brandhout. l Eenheid. Wisse. Voor natte waren O Vat. O M Eenheid. Kan. K Ondcrdeelen. Maatje. Vingerhoed. Voor drooge waren. Last. Muddc. Schepel. Eenheid. Kop. * Onderdeel. Maatje. Sijstheniati- \V AARDE. Kub. Kub.decimct. Kub. centi- meter. Kub. milime- ter. Stère. Hectoliter. Liter. Deciliter. Centilitcr. Hectoliter. Décaliter. Liter. Deciliter. 1 Kubieke elle. 1 Duiz. kub. » Een milioenste kubiek elle. Een duiz. niili- üeiisle kub. elle. elle. 100 kan. 1 kan. Een tiende kan. Een honderdste kan. Drie duizend kop. Honderd kop. Tien » Een » Een tiende kop Por.d. Om Eenheid. Onderdeden. { "öod « Voor kostbare waren. Eenheid. Onderdeel. Wigtje. Korrel. Kilogramme. Hectogramm. Décagramme. Gramme. Décigrammc. Een pond. Een tiende pond. Een honderdste Een duizendste pond. Een tienduizend- ste pond. Schouwburgen. Hoewel de schouwburgen ook tot de attributen van den Minister van Binncnlandschc zaken gerekend worden , zijh er echter gecne in de Nï- dehlasdeh , die aan het rijk behooren. Alle zijn stedelijke inrigtingen of partikulicre ondernemingen. Dc policie over de schouwburgen is opgedragen aan dc stedelijke besturen, onder het hooger loezigt van den Gouverneur der pro\incic. ( Digitized by Goógle DEPARTEMENT VAM B1NNENLAHD6CHE 1AKEX 37 Strand vokdebu. liet beheer der Strandvonderij is in de provinciën Holland en Zeeland, welke tc dien opzigte in ressorten verdeeld zijn , alsmede op het eiland S c h i c r in o n n i k o o g , aan 0 j> p e r s l r a u d v o n- d e r s opgedragen ; maar in bet overige der provincie Friesland, aan de stedelijke besturen en aan de hoofden der grietenij- besturen van de aan xec gelegene steden en grietenijen , en in dc provincie Gro- ningen aan de hoofden der gemeente-besturen der zeedorpen. Daar, waar de Gouverneurs zulks noodig achten, worden er nog Substituut- Strandvonders aangesteld. Dc Opper-Strandronders en Sttbttituut- Strandvonders , of, waar deze beambten niet beslaan , de gemeente-be- sturen , zijn belast met de redding en berging van schepen , die , bij afwezigheid van schipper, bevelhebber of eigenaar, op de tot hun res- sort behoorende kusten stranden of breken ; alsmede van de goederen , die aldaar , in dusdanig een geval, opgevischt worden. Wanneer echter de strandgoederen aan wal komen , in tegenwoordigheid van den schipper , of anderen bevelhebber, of van den eigenaar der lading of geconsigneerde, zullen de beambten der strandvonderij zich zoodra mogelijk als zoodanig doen kennen, en hunne diensten tol hulp en redding aanbieden. Ook zijn zij verpligt, om, overal, bij en na eencn storm , de stranden in hun ressort gade te slaan, of te doen gadeslaan, en, door, alle dc ter hun- ner beschikking staande middelen , te zorgen , dat al wat verlaten aan het strand komt, of in zee gevischt wordt, onder hun beheer gesteld worde ; almede moeten zij waken tegen alle vervreemding van zoo- danige goederen , ten welken einde zij , des noods , de hulp en bijsland der plaatselijke besturen zullen kunnen inroepen. Daar, ingeval van schipbreuk , bet redden van menseheu de eerste van alle verpligtiugcu is, zoo zijn de beambten der strandvonderij gehouden, vooral te zor- gen , dal de daartoe aan te wenden pogingeu van dc redding-maatschap- pijen . door dc bemocijemssen der strandvonderij , in geencn deelc wor- den belemmerd en zelfs om die pogingen , wanneer net noodig mogt zijn, zoo veel mogelijk te ondersteunen. Tevens zijn zij gehouden «tipt in acht te nemen dc vcrpligtingen , aan beu opgelegd bij de ver- ordeningen op het stuk der quarantaine. Het R e q t tak K o P IJ. liet rtyt ran kopij of kopiëren door den druk is, voor oorspronke- lijke letter- en kunstwerken , het uitsluitend regt van diegenen , welke daarvan auteurs zijn , of hunne regtverkrijgenden , om hunne oor- spronkelijke letter- en kunstwerken , geheel of gedeeltelijk , verkort of verkleind , zonder ouderscheid van vorm of inkleeding , in êcne of meer- dere talen . met of zonder hulp der graveer- of cenigc andere tus- scbenkouicnde kunst , door den druk gemeen te maken , te verkoopen en te doen verkoopen. Het kopijregt van vertalingen van een bui- tenlands in het licht gekomen oorspronkelijk letterwerk is bet uitsluitend regt van vertalers of hunne regtverkrijgenden , om hunne vertalingen genoemd letterwerk door den druk gemeen te maken , te verkoopen en te doen verkoopen. — Het kopijregt duurt niet langer voort , dan Uintig jaren na den dood van deu auteur of vertaler. Alle inbreuk op Hel kopijregt , hetzij bij cene eerste uitgave van cenig nog niet gedrukt boek- of kunstwerk , hetzij bij herdruk van hetgene reeds in druk was, wordt als nadruk aangemerkt. »8 ALGEMEEN 0VERZ1GT. Eveneens wordt als nadruk taschonwd het invoeren , verspreiden of verkoopen van buiten het koningrijk nagedrukte oorspronkelijke letter- en kunstwerken of vertalingen , waarvan men hier te lande liet kopijregt bezit. — Ouder deze bepalingen is niet begrepen het geheel of gedeeltelijk in druk uitgeven van de Gricksehe en Ronicin- schc aurtores classici, immers voor zooveel den tekst aangaat; voort» bijbels , testamenten , eateehismussen . psalm-, kerk-, en schoolboeken ; mitsgaders alle gewone tijdwijzers en almanakken , zonder dat nogtans door deze uilzondering eenige verandering wordt gemaakt in privile- giën of oetrooijen , welke omtrent gemelde voorwerpen reeds mogten bestaan, en waarvan de termijn nog niet is verstreken. Ook blijft het vrij en onverlet, om in tijdschriften, door middel van uittreksels en beoordcclingen, den aard en de waarde van in druk uitkomend letter- en kunstwerken aan het publiek te doen kennen. — Om het kopijregt te kunnen doen gelden moet alle uitkomend letter- en drukwerk , bij iedere soort van uitgave , zoowel bij eenen eersten druk als bij herdruk , aan de navolgende vcrciscliten voldoen , te weten : dat het werk gedrukt zij op ecne Nederlandschc drukkerij ; dat het werk eenen Ne- derlandschen uitgever hebbe, en diens naam , of alleen , of vcreenigd met dien eens builenlandschen medeuitgevers , op den titel , of, bij jrebrek van titel , waar dit voegzaamst is , gedrukt zij , met aanwijzing ïijner woonplaats en van den tijd der uitgave; dat van elk werk, vóór of gelijktijdig met de uitgave, door den uitgever drie exemplaren, waarvan één door hem op den titel, of, bij gebrek van titel , op de voor- xijde , eigenhandig moet worden geteekend , met bijvoeging der dagteeke- ning en van cene schriftelijke verklaring van eenen Nederlandschen druk- ker , met eigeuhandigen naam , plaatsen dagteekening, dat het werk bij hem gedrukt is, moeten overgegeven worden , tegen recu , aan het gemeen- tebestuur zijner woonplaats, hetwelk dadelijk een en ander aan het departement van fiinnenlandsche zaken verzendt. Wat En staat. Voor het Departement ran den Waterstaat en der publieke u-erken , dal vroeger op zich zelf stond, is aan den Minister van Binnculaud- sche zaken een Raad - Adviseur toegevoegd. Het eigenlijke corps van den Waterstaat en der publieke werken bestaat thans uit : twee Inspecteurs; een Hoofd-Ingenicur over elke provincie , alsmede een II oofd - Ingenieur voor de alge- meen e dienst; verder uit onderscheidene gewone Ingenieurs, Aspirant-Ingenieurs en vaste Conducteur s. Tot hunne attributen behooren : de rivieren . de rivier- en zeewalerkccreiidc wer- ken , de polders , de droogmakerijen , de verveeningen , de wegen , de vaarten, de rijksgebouwen en dergelijk zaken. Voor deze dienst is Oud-Nederland verdeeld in : twee provisionele districten of inspectiën. Het eerste bestaat uil : de prov. N o o r d - B r a b a n d , Gelderland, O v e r ij s s e 1 , Groningen en Drenthe. Het tweede bevat : de prov. Holland, Friesland, Zeeland cn Utrecht. De voordeden , welke de nabijheid van de Noordzee cn de rivieren, die ons land doorstroomen, den ingezetenen aanbieden, worden eenigcr- inate opgewogen door de kostbaarheid , die zulks voor de daaraan pa- lende provinciën veroorzaakt, endoor de groote geldsommen, die moeten .-aangewend worden, om, op onderscheidene plaatsen, de laaflliggoudc landen tegen overstrooming te beschutten. Digitized by Google DEPARTEMENT VAN B1NNENLANDSCHE ZAKEN. K9" D« zecdirincn , dia men langs de kusten van Holland en Zeeland vindt, verstrekken wel tot natuurlijke dijken tegen het geweld der zee, maar op sommige plaatsen zijn zij , door de veelvuldige westelijke en noord- westelijke winden , die het zeevater zeer hoog tegen de duinen opdrijven , en ze op eene verschrikkelijke wijze beuken . aanmerkelijk afgeno- men ; terwijl zij op sommige plaatsen verkruijen , op andere reed* niet meer het geweld der zee hehhen kunnen wederstaan , en door dijken vervangen zijn , zoo als bjj W es t k a p e 1 1 e in Z c c 1 a n d. Ook waren de ten Noorden van de Zuiderzee gelegen eilanden Te x c 1 , V 1 i eland . T e r» c hel ling , Ame 1 and , Se h i er m o n- uikoog, Rottum enz., vermoedelijk eenmaal onderling met el- kander, alsmede aan de zuid r. ij de met dc vaste kust van Holland, Friesland en Groningen, vercenigd ; zijnde naderhand door inbraken der zee van het vaste land gescheiden en in eilanden her- schapen ; tcrw ijl tevens dc Z u i d e r z e e en de D o 1 1 a r d daar- door ontstaan zijn. De Neukhlardei zijn te allen tijde geweldig door dc Noordweste- lijke stormen en de zware vloeden, die deze gemeenlijk vergezelden, geteisterd geworden. Hierdoor en door de lage ligging zijn onder- scheidene streken aan gedurige overstroomingen van de zee bloot gesteld , vooral loopt men ook gevaar van overstroom in gen bij- ijsgang of krnijing van het ijs op de rivieren, iuzonderheid in (i e 1- (Ierland, Noor d-h raband en Holland, voor den T i c 1 e r- waard, den Bom m e I c r w a a r d , dc Betuwe, het Land tusscheu Maas en Waal, Maasland, het Land van Iicusdc n , bet L andvan Alten acn den Alblasscrwaard, uithoofde der kronkeliugen , verzandingen en andere beletselen in de bedding der rivieren , waardoor zich zoo ligt stoppingen of ijsdam- men opdoen. Door de weinig merkbare helling op sommige punten , ontstaat ook eene te geringe werking in den stroom , hoe trolsch , prachtvol en hevig die ook schijuc . en daardoor kunnen alsdan de af- komende srliolsen niet zoo gemakkelijk gelost worden. De oudste vloed, van welken wij vinden gewag gemaakt, ij de Cimhrischc vloed, die, omtrent derdehalve eeuw vóór J. C. ge- boorte, vooral op dc Decnsche en Noordsche kusten, gewoed heeft. Volgens sommigen zoude Engeland toen van hel vaste land afgescheurd en dc Drcntschc busscben ncdcrgeveld zijn. Voorts spreekt dc geschiedenis van den watervloed van het jaar 565 , waarvan ons echter geenc omstandigheden bekend zijn ; alleen vindt men geboekt, dat hij zeer verschrikkelijk geweest is. Bij den watervloed van JJ70 , welke, even als die van ülÖ ,' inzon- derheid Friesland teisterde, zoude, naar men wil, het lustslot A s y- lum, in het jaar 445$ door Bicholu Ulfo gebouwd, verzonken, en het lustslot van dc Fiiesche Koningen op het Roode Klif in- grstort zijn. Üp den Ü6 December van hel jaar 8.>5 werd de zee door eene» geweldigen storm zoo hevig tegen dc kusten aangedreven , «lat de ri- vieren hoven male hoog zwollen, vele binnenlanden overstroomden, gehcelc bosschen ontwortelden en wel 20,000 menschen het leven deden verliezen. Door eenen watervloed van 8J57 of 860 moet, naar men wil . de W ij n bij Katw ijk verstopt geraakt zijn, en het water van Wijk hij Duurstede af eenen nieuwen loop door de Lek bekomen hebben. Digitized by Google 60 ALGEMEEN OVERZIGT. Door den Allerheiligenvloed van 1170 cn een aantal Volgende ovcr- «troomingen , hadden Y 1 a a n d e r e n , Z e e 1 a n d ,11 o 1 1 a n d en F r i c s- land geweldig veel te lijden. Verscheidene plaatsen, die te voren slechts door kreken gescheiden waren , kregen geheelc zee armen tus- schen heide. Hel land tusschen Mcdcmnlik, Stavoren en de eilanden ten Noorden der Zuiderzee verdronk, zoodat daardoor dc Zuiderzee ontstond. Men wil zelfs, dat de vloed voor de muren van Utrecht gestaan, en men voor de «allen dier stad zeevisch gevangen hehhe. Door den kersvloed Tan het jaar 1277 en later invallende vloeden werden 33 dorpen van Groningerland en Oost-Friesland alsmede het stadje Torum bedolven, zoodat aldaar dc Do 11 art ontstond. Door den watervloed van 16 November 1377 , die aan de gehcele kust van Friesland grootc schade veroorzaakte, werd ook Hol- land maar vooral Zeeland zwaar bezocht. De dijken bezweken in dc nabijheid van Biervliet en het land in den omtrek dier stad ging verloren (1). Door den vcrschi ikkclijken st. Elizabeths vloed van 18 November 1421 verdronken er in Zu i d-H o 1 1 a n d 72 dorpen , van welke er 34 nimmer weder zijn te voorschijn gekomen, zijnde daardoor dc Biesbosch ontstaan, en Dordrecht van het vasteland afgescheurd. Dc watervloed van 3 November 1330 trof voornamelijk Zeeland , in welk gewest tusschen deHontcen Hinkelingc alles geheel onderliep, waardoor honderden Zeeuwen , die voorheen rijk waren geweest, zich tot den bedelstaf gebragt zagen. Menigvuldige overstroomingen , inzonderheid van dc jaren 1533 , 1370, 1373, 1623, 1673, 1682 enz. zouden wij hierbij nog kunnen vermelden. Onder dc stormvloeden van latertijd zijn die van 14 cn 15 November 1773 en van 4 en 3 Fcbmarij 1823 berucht , van welke de laatste het water hooger , dan immer te voren bekend was, deed opstijgen. Aangezien dc duinen de natuurlijke grenzen der Noordzee uitma- ken , moet het land , op die plaatsen , waar zij zwak of in het ge- heel niet aanwezig zijn, door dijken , tegen de zee beschermd worden, zoo als ook dc rivieren dcor dijken binnen hunne bedding moeten gehouden worden. Dc dijken worden alzoo doorgaans in twee soorten onder- scheiden , namelijk , in z c e d ij k c n en r i v i c r d ij k e n , zijnde onder den algcmeeuen naam van buitend ij ken beide begrepen. Onder de z e c d ij k c n heeft men drooge en natte d ij ken. Drooge dijken worden die gcheetcn, welke door de dagelijksche zeevloeden niet bcspoeld worden, en natte dijken die, welke door gemelde vloeden bevochtigd worden. Deze dijken , vooral dc later aangelegde hebben eene langzame glooijing cn werden voorheen door palen bezet, om den slag der golven te breken ; daar men echter , iu het begin der vorige eeuw , ontdekte , dat de palen door zekeren worm doorgevreten* ( i ) Leien.waardig, omtront de waterTlordcn , die Zeeland geteisterd hebben , is de, in de N.euwe werken ren bel Zeeuwse h* g e n o o t , c h . p y a n kun. ten en wetenschappen opgcnnmeit rrrliand> lutg nu omrii lioo ;st rerdienstclijkm medearbeider, den geleerden J. ab 1'Tnr.riiT UnsssRuitin. getiteld; de prorintia Zeeland, in hare aloude gesteldheid, cn geregelde vorming b e- • ckouwd bl, uo - i3o, Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BI N\E N L A N DfiCIIE ZAKEN. «1 werden , stelden Pieter Straat en Pieter va* der Dkurb een ander middel voor. Stevige rijsharnien worden met paaltjes op dc beneden sijdc van de builciiglooijing de* dijks bevestigd, zoo ver die door den vloed wordt bedekt , waarna tussrhcn die paaltjes zware stukken steen ( meest Doornikseben ) , zoo veel mogelijk in een gesloten , gelegd worden. Andere middelen in den laatsten tijd beproefd, gelijk bet spijkeren van zinkplaten op paaltjes, bet bekleeden van den voet des dijks met iricensliiitetide gebakken stecnen , schijnen tegen den he- vigen waterslag minder bestand te zijn bevonden , en alzoo minder a.io liet oogmerk te voldoen , dan dc uitvinding der zoogenaamde zinkstukken , bij bel niet zeldzame wegzakken van den oever , on- middellijk aan den voet des dijks ; door welk laatste middel meermalen de grond behouden is , dien men zonder dat aan de zee zou hebben moeten prijs geven (1). Voor zoodanige dijken , die nu en dan door bet water bespoeld worden , bezigt men echter meer algemeen vier- kante , wel begroeide sluitzodcn. Ook geeft men , waar zulks noo- dig is, door bekramming met rijs en riet of met stroo, dc behoorlijke vastheid aan de glooijing. Aan de rivierdijken worden onderscheidene benamingen gegeven , al naar den aard van hunne ligging , zamcnstelling en doel. — Zoo dragen de rivierdijken, die onmiddellijk tegen dc rivier aanliggen en alzoo het eerste geweld van bet water hebben door te staan , den naam van band ij ken, en die gedeelten , waar de rivier kort langs stroomt, worden met den naam van schoor- of schaar dijk bestempeld; terwijl die gedeelten , welke aan doorkwel- bng van rivierwater onderhevig zijn, k wc I d ij k e n genoemd worden. — De d ij k e n of liever de kaden, binnen zoodanige k w c I d ij k e u meestal op geringen afstand gelegd , en dienende om bet doorgekwelde water op te vangen , worden k w e 1 k a d e n , zeldzamer en minder juist, k weid ij ken genoemd. Binnendijken zijn die , welke door voor- bedijking, of later buitenwaarts gelegen dijken, van het water bevrijd zijn, of het niet meer behoeven af te wenden; echter kunnen deze nog bestemd zijn tot nooddijken of om binnenwateren te keeren , en even zoo worden de dijken, door zoodanige voorbeAijkingeu van dezeevloeden bevrijd, Teeltijds b i n nen-zecdij ken genoemd. S 1 a p c r d ij k c n noemt men mede de zoodanige, die achter dc bandijken liggen, en als het ware slapen , zoo lang dc band ijk niet doorgebroken is. Inlaagdijken zijn 4e zulke , die bij voorraad tegen een in gevaar verkeerend vak buiten- dijk zijn aangelegd . en bestemd , om , in geval zoodanig aangevallen dijkvak bezwijken mogt , alsdan terstond in diens plaats lot waterkee- ring te kunnen dienen. Men geeft dezen na«m ook veel aan dijken , die gelegd worden aan de binnenzijde van kolken , waaijen of wielen , door dijkbreuken veroorzaakt. Uitlaagdijken zijn die , welke bui- tenwaarts om zoodanige kolken gelegd worden. — Kanaaldijken, rijn dezulke, die langs kanalen zyn aangelegd. Zij k unnen bestemd rijn, om water te keeren, of om tot trek- en jaagpaden te dienen, of «ndelijk alleen , om op het doelmatigst uitgegraven specie te bergen. Lei dij ken noemt men ook wel die , welke langs kanalen aangelegd, of door moerige en drassige velden opgeworpen zijn , doch meer bijzonder (») Otot de Taderlaodeche teeweeringen »el men niet «onder rrncht raadplegen **« UaaMk. werk ?an den Hoofd-lngenieur A. Calavd , getiteld: Handleiding «•I 4e kennis der dijkabonw- en te e w e r i n g k u n de. m ALGE W EEN OVERZIGT dezulke , door welke aan het water , door overlaten afstroomende , eene bepaalde rigling gegeven wordt. — Deze dijke n dragen dan wel eens den iKiam van ovcrlaatsdijken; echter is drzc laatste naam meer toepasselijk op dijken , die bi j hoog oppcrwatcr tot overloop bestemd zijn. — Wier dij ken zijn zoodanige, die uit zoogenaamd lis- wier zijn zamengesteld. — S e h e n k e 1 d i j k e n ol o p d ij k e n noemt men die , welke tot aansluiting of verceniging van twee andere dijken gelegd worden , zoodat daardoor een polder ontstaat. De be- naming z o m e r d ij k e n wordt gegeven aan d ij k c n , welker be- stemming alleen is , om het zomerwater zoowel van de zee als van de rivieren te keeren ; wordende echter aan deze dijken meer den naam van zomerkaden gegeven. Nood d ij ken zijn die dijken , welke slechts voor eenen korten tijd dienen moeten. Spierdij- ken of z w a a r d d ij k e n zijn dezulke . w ier buiten beloop , des win- ters gewoonlijk, met beslagwcrkcn wordt voorzien. Ook bestaan er nog Tui nd ij ken, zijnde die op welker buitenbeloop een tuin gesteld is , tusschen welken en den kruin de ruimte met hopzakken stroo of andere materialen opgevuld wordt. Onder de Ncderlaudsehe dijken verdienen vooral vermelding de Wcstkapclschcdijk; dc Honds- bos s c li c ; de W e s t f r i c s c h e zeedijk; de R ij n l a u d s c h c Slaper d ij k; dc d ij ken bch oorend c tot d e d i g 1 1 n g van den Merk en Dintcl en den Steen berg schen vliet, in Nnord-BrabandjdcGroningerOostcrdijken, met het Punt van Reide; en, onder meerdere , dc Koud u- mcr- cn Surigcr-slaperdijkcn, in Friesland; enz. Het Koningrijk der Nederland*:* wordt door vijf hoofdrivieren en vele mindere wateren doorstroomd , welke den binnen- en buitenTand- schen handel , vooral op Duitschlaud , Frankrijk en België , zeer veel bevoordeelen. Dc voornaamste rivieren in Nederland zijn: dc Rijn, dc Maas, ■de Schelde, de IJ s s c 1 en de Hun se. Behalve deze voorname en zeer vele mindere rivieren, heeft men in Nederland nog eene menigte ka- nalen, vaarten, meren cn andere binnenwateren. Zelfs vele steden zijn rijkelijk van grachten voorzien, hetgeen zoowel aan den reiziger, als aan den handelaar groot gemak verschaft. De merkwaar- digste kanalen zijn: dc Zuidwillemsvaart; het Noord- Hol- land sehc kanaal; bet Voorn sche kanaal; het kanaal van Katwijk; het Zedcrik kanaal; het kanaal van Slee» nenliock; het Kanaal van Neuzen; de Willemsvaart; dc D cdcni svaart, het Win scho t erdicp ; het Damster- diep enz. Onder de overige wateren zijn dc voornaamste: dc Zuiderzcej liet IJ; het Haarlemmermeer; dc Dollar t; dc Lauwer- zee én verdere groote Friesche meren; de B i e sbo sch enz. In vroe- gere tijden was Nederland echter nog veel waterrijker , dan thans ; want in dc 1 15de , 16oe en 17de eeuwen zijn er alleen in Noord - Holland drieën veertig cn in Zuid-Holland veertig nieren drooggemaakt, die te zamen eene oppervlakte van ruim 64.000 bunders uilmaken. In Groningen, waar de voornaamste meren zijn: het Lcckstcrmcer; het Z u i d 1 a a r d e r m c c r cn het S c h i 1 d m c c r , heeft men in 1018 liet Sappcinccr afgetapt , hetwelk ook het Duivel sm eer gcheeten werd , van wege het geraas des water , dat mecrendeels 16 , l f , 12 cn op dc waadbaars! c plaatsen 7 voet diep was. Andere meren , als hot Huningamcer, het Hockmansmcer heeft de hand des tijds , Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHK ZAKEN. 65 door de kunst geholpen , in die provincie uitgedroogd , en , even als het Sappe meer, ten minste grootendecls , in graan- en weilanden her- schapen. Poldert rijn die landerijen. welke, wegens hare lage ligging of aanslijking uit zee of rivieren , van dijken omgeven zijn. Sommige dezer polders ontlasten hij ebgetij het overtollige water door kanalen en sluizen ; bij andere , die zelfs nog lager liggen dan de waterstand der rivieren of der zee hij ebbe , wordt het water met vijzel-, schroef- of scheprad- watermolens , die door den wind gedreven worden , uitgcmalen en in vaarten afgeleid , waaruit het vervolgens langs uitwateringssluizen , in de zee , in de rivieren of in binnenwateren gestort wordt. — Onder deze laatste polders worden ook de d roo g in a ke r ij e n begrepen. l)e voornaamste dezer droogmakerijen zijn : de Z ij p c , de Beemstc r, de Schermer, de Purmcr, en de Zuid plas. In de provincie Groningen bestaan er eene menigte polders , sedert vele ecuwen gemaakt van dc aanslijkingen uit den Dollart en uit de Noordzee, vooral in de 16. 17 en 18 eeuw. In deze eeuw zijn uit den Dollart nog geboren de Finsterwoldcr polder, en uit de Noordzee dc Noord- polder en dc Uithuizerpolder (1). Hetzelfde heeft ook in andere provinciën plaats gehad , onder andere in Noord - Rraband, welks westelijk gedeelte meest uit ingedijkte slibben bestaat, zijnde de oudste nog aldaar aanwezige polder , Oud-Croniwiel, bij Steen- bergen, reeds in het jaar 1565 ingedijkt. Nationale Militie. Het grondgebied van het Koningrijk der Nederlanden is , met betrek- king tot dc ■} at tonale Mi fit ie , verdeeld in Militie-Kantons, elk , zooveel mogelijk, bevattende acht- tot twaalfduizend zielen. In iedere provincie zijn , naarmate van de meerdere of mindere uitgestrektheid , één of meer M ili t i e-K o m in is sar is s en aangesteld, welke, als zoo- danig, den rang hebben van Luitenant-Kolonel, ten ware zij te voren eeneu hongeren militairen rang hadden bekleed. Aan elk der Militie- Kommissarissen wordt, in de provinciën, waar zich meer dan één bevindt, door den Gouverneur . aan wien dc zorg \oor al wat in zijne provincie tol het werk der Nationale Militie betrekking heelt, is opgedragen , - voor elke ligting , een bepaald ressort, bestaande uiteen zeker aantal Militie-Kantons , tot uitoefening zijner werkzaamheden aangewezen. 'volgc de bestaande wetten op dc ]\alionale Militie , heeft er jaarlijks eene oproeping, loting en indienststciling van eene nieuwe klasse van Mililiens plaats. Ieder Nederlander, welke op den 1 Janua- rij van hei jaar, waarin de loting geschiedt, zijn negentiende jaar is ingetreden en zijn drie en tw intigste nog niet heeft volhragt , is verpligt daaraan deel te nemen , indien bij niet in een der termen van vrijstel- ling valt , die by de wet voorzien zijn , of indien hij niet door het trekken van een hoog norumer eene tijdelijke vrijstelling bekomt, tot dat men tot de oproeping van dat nummer overgaat. Van de natio- (O Over de polder bedijkngen in de provincie Groningen is breedvoerig geban- d'U iu Let oitmui teud« werk van ouxen meerKcp reien medearbeider Mr. II. O» Ptrrn, getiteld Het Groninger B e k 1 e m r e g t , waar n men op het register •rhter het adedeel, ia 1.33; te Groningen uitgekomen, kau «inden, dat er bijna ia b»t gebecle dijkwezen r*n die provincie behandeld i». Digitized by t^OOQle 64 ALGEMEEN 0VERZ1GT. nalc rnflittc worden voor Wn Jaar vrijgesteld : 1° de zoodanigen die den ouderdom , van twee en twintig jaar niet bereikt hebbende, kleiner zijn dan <*éii el 1570 strepen ; 2J , zij , die behebt zijn met ziekten of' gebreken , welke ben tot de dienst van bet Joopende jaar buiten staat stellen , doch waarvan de herstelling mogelijk wordt gc- acht ; 3° de eenigc broeders van allen , die met zulke ongeneeslijke ongemakken of gebreken behebt zijn , dat zij daardoor voor het buisgezin als geheel verloren moeten worden geacht ; 4° de eenigc zonen of kleinzonen , die voor hunne ouders of grootouders den kost winnen ; 5° de eenige wettige, zoons , die tevens eenige wettige kinderen zijn ; 6° de eenige ongehuwde broeders van familiën , die in het onder- houd hunner ouders, door handenarbeid, voorzien; 7° de studenten, in dc Godgeleerdheid ; 8° de kweekelingen , die zich op kosten van het rijk in het Instituut bevinden , tot opleiding voor bet onderwijs inde lagere scho- len ; 9° de zoodanigen , welke zich in 's Rijks dienst te lande of ter zee be- vinden , daaronder begrepen de kweekelingen op de militaire scholen , en bij het groote rijkshospitaal ; 10° zij, die hun beroep van de bui- tenlandsehe zeevaart maken ; 11° weduwenaren , die één of meer kinde- ren hebben , mits hunne kinderen in gecne publieke gestichten worden opgevoed; 12° zoodanige der zoons en kleinzoons van weduwen, in regten gesepareerde, gedivorecerde of sedert vier jaren door haren man verlatene vrouwen, die voor haar, door zijnen handen arbeid, den kost wint ; 13° een broeder of halfbroeder van oudcrloozc fami- liën , wanneer hij voor zijne broeders of zusters den kost wint , en hun, zonder dat, geen middel van bestaan overblijft, mits geen andere broeder deswege is vrijgesteld; 14° de oudste van twee broeders , die gelijktijdig opgeroepen worden , zonder dat een hunner reden tot vrij- slelling heeft ; 1:5° diegene mu\ tweelingen, welke het hoogste nom- mer getrokken heeft , ingeval hij , aan wien het laagste te beurt valt , geen reden tot vrijstelling heeft ; 1C" de zoodanige , wiens eenige broe- der, of eenigc halfbroeder, het zij in persoon, of door substitutie , of door plaatsvervanging, in eenen minderen rang dan van tweeden Luite- nant, bij de nationale Militie, of na eene vrijwillige veibindlenis , bij de land— of zcemagt dient, of wel voor eerstgemelde dienst is gc- designeerd en optreedt ; 17° de gearresteerden , wier zaak bij de regt- banken hangende is en niet vóór het begin der vierde zitting van den Militieraad is afgeloopen ; 18° de correctionele gedetineerden , wier detentie nog niet is geëindigd. Voor altijd worden vrijgesteld : 1° zij , die den ouderdom van 22 jaren bereikt hebbende , en alzoo het 23ste jaar ingetreden zijnde , ^ kleiner zijn dan één el i>70 strepen ; 2° zij , die zoodanig zijn misvormd , of met zoodanige ziekten of gebreken behebt, dat zij voor altijd tot de militaire dienst ongeschikt zijn; 3° de zoodanigen welke door een paspoort doen blijken , dat zij , wegens gebreken , tut de dienst van de land- of zcemagt der Nederlanden behoorlijk zijn ont- slagen ; 4° de geestelijken van alle gezindheden ; 5° de broeders van hen, die hunnen diensttijd hebben volbragl, om ligchaamsgebrcken, door die dienst bekomen , ontslagen , of wel in de dienst overleden of ge- sneuveld zijn; 6° de broeders van hen, wier plaatsvervangers hunnen diensttijd hebben volbragl ; om ligchaamsgebrcken , door de dienst bekomen , ontslagen , of wel in de dienst overleden zijn ; en 7° de zoodanigen , die , na cene vrijwillige verbindtenis bi j het leger of bij de zecmagt , in eenen minderen rang. dan dien 'van tweede Luite- nant , een met den gevorderden diensttijd bij de Nationale Militie gelijk ~~~öigitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN. 83 staand tijdvak van vijf jaren, hebben gediend. — Diegene, welke eenc ontcerendc straf hebben onderdaan, wordtin onwaardig beschouwd oin , hetzij bij (1p land- of bij de zeemagt te dienen , en kunnen oizoo niet als miliciens ingedeeld worden. De ligtinjj heft nlaals ten overslaan van den Militieraad, voor welke een ieder , die ecnigc reden van vri jstelling meent te kun- nen inbrengen , steeds in persoon moet verschijnen , wordende bij na- latigheid daarvan gebonden , gecne reden tot vrijstelling tc be- zitten en finaal voor de dienst gedesigneerd. Een ieder, die aan de oproeping tot vertrek niet voldoet, of zich moedwillig verminkt, wordt ter beschikking van het departement van oorlog gesteld. Na den afloop der werkzaamheden wordt elk jaar door net stede- lijk bestuur cene lijst openbaar gemaakt , aanduidende uit welken hoofde de vrijstellingen zijn verleend , en degenen , welke door opgaven ter kwader trouw -zijn te werk gegaan, die dan, even als hunne mede- pligtigen, met geldboeten of gevangenisstraf getuchtigd worden. SciIUTTBRlJEll. In alle gemeenten, welker bevolking, binnen den besloten kring of omtrek der gebouwen , 2,500 zielen en daarboven bedraagt, zijn $chut- ttrijen opgerigt, tot behoud der inwendige rust. Deze schutterijen dienen in tijd van ooriog en gevaar tegen de aanvallen van den vijand, fn andere gemeenten worden, in tijd van vrede, rustende schut- terijen ingesteld, welke, ingeval van oorlog, gezamenlijk met de schutterijen tot verdediging des vaderlands , dienen. Ieder ingezeten van het rijk , die op den lstcn Januari) van elk iaar zijn 25ste jaar zal zijn ingetreden, en zijn 31ste niet voleindigd zal hebben, i», daartoe opgeroepen zijnde, verpligt de schuttcrlijkc dienst uit te oefenen. üp grond der bestaande wetten , wordt vrijstelling van de dienst der schutterij , hetzij voorwaardelijk , hetzij onvoorwaardelijk, verleend aan : 1 . diegenen , welke met ziekten of gebreken behebt zijn , waardoor zij tot den wapenhandel, voor het tegenwoordige oogenblik, ofwel geheel, ongeschikt zijn; 2° hen, die kleiner zijn , dan 1 el, 570 strepen; 3° Gees- telijken van alle gezindheden ; 4° Professoren en Lectoren aan de Hoogc- seholen, Athenaea en Seminaria; 5° Studenten in de Godgeleerdheid j 6° hen, die den rang van Officier in dienst van den Staat , te lande of ter xce , hebben bekleed , en door eervol onUlag de dienst verlaten hebben , of gepensioneerd zijn , zoolang zij niet in eeucn gelijken of hoogcren rang bij de schutterij kunnen worden aangesteld ; 7° hen , die wegens veran- dering van woonplaats, eervol , in den rang van Officier , uit de schutterij «ijn ontslagen , voor zooverre zij in hunnen vorigen , of in eenen hoogc- ren rang, niet weder kunnen worden aangesteld; 8° degenen, die zich in niilitairc dienst te lande of ter zee bevinden; 9° den broeder van hem, die voor zich «elven bij de schutterij dient , niet dien verstande , dat van een gelijk getal slechts de helft , en van een ongelijk, slechts de k-leinsle helft tot de dienst zal worden opgeroepen ; strekkende deze be- paling zicli echter niet uit tot zoodanige broeders, die, om welke re- denen ook , niet meer bij huune ouders inwonen. Terwijl voorts in tijd van vrede, van de active dienst ook worden vrijgesteld: 10° zij, d«* tot de dirnst der nacht- of brandwacht en tot die der brandspui- *™ zijn aangesteld , zoo lang zij mei die werkzaamheden zijn belast ; 1T lijf- en hu isbedienden , voor welke als dienstboden de personeele belasting wordt betaald, waaronder cchlcr uiet verstaan worden werk* Digitized by Google ftau 6, de Z on dagsche scho- len ten getale van 10 , en de Ueiranrscholen ten getale van 5i. De kos- ten van het onderwijs dier bijzondere scholen, worden gedragen door genootschappen of door particulieren. tf'erktchoUu zijn er 4, als: te 's He r t o g c u b o s c h, te Nyme- gen, te Zwolle en te kampen, ongeveer 800 leerlingen ge- nieten daarin onderwijs. Het geslicht ran doofstommen . te Groningen, door w ijlen den Hooglecraar H. D. Guvot , met behulp van eenigc meuscbeu vrienden , opgerigt , deelde bestendig in dc bescherming en ondersteuning der elkander opgevolgd hebbende Gouvernementen dezer landen, en geniet die inzonderheid ^an Z. M. Het vindt zijn bestaan in d* toelagen der leden , wier getal men op nagenoeg 4000 Iwgroot , waarbij komen do- natiën en legaten , en een jaailijksche landssubsidie. liet instituut be- staat thans uit 70 departementen , en wordt bestuurd door cenc hoofd- directie, bestaande uit eenen Voorzitter, cencn Secretaris en vijf andere Leden. Er zijn 166 kweckclingen , onder welke 91 jongens en 75 meisjes. De kweekclingcn worden , hetzij kosteloos , helzy tegen be- taling van kostgeld, opgenomen, naarmate de ouders der kinderen tulks al dan niet kunuen bekostigen. liet instituut voor ondenrijs ran blinden , te Amsterdam gevestigd, is zijn oorsprong verschuldigd aan dc nienschlievendheid der vrij- metselaren , die het in lüüH opgerigt hebbeu , en het wordt door vrijwillige bijdragen onderhouden. Het gesticht wordt bestuurd door eene commissie; het is bestemd voor beide geslachten, en om daarin opgenomen te worden, moeten de kinderen van 0 tol 12 jaren oud zijn ; dc behocfligen worden kosteloos opgenomen ; bet getal der leer- lingen is 36. De werkplaatsen tan liefdadigheid zijn ten getale van 27. Zij wor- den gevonden in de provinciën G c 1 d e r 1 a n d , 1( o 1 1 a n d , Zeeland, Friesland. O v e r ij s s e 1 en Groningen. liet getal personen , aan welke jaarlijks wordt werk verschaft, beloopt ongeveer 5,600; van welke ruim 000 tevens gehuisvest en gevoed worden, en waarvan Int werkhuis te Amsterdam er meer dan 700 bevat. In die werk- plaatsen, waarin tevens huisvesting en voeding wordt verschaft, be- taalt men slechts een gedeelte van het werkloon. Dc koloniën der maatschappij van weldadigheid zijn gevestigd in de provinciën Friesland, Overijssel en Drenthe; zij beslaan uit drie vrije koloniën, twee gestichten voor bedelaars, eene strafkolonie in een opvoedingsgesticht voor den landbouw tc Wateren De rrije koloniën bevatten S43 gebouwen, waaronder 4 kerken, 15 hoofdgebouwen, 1 OS bijgebouwen, U op zich zelf staande schoolgebouwen, 'II afzonderlijke fahrijken , 39 groote hoeven c n 373 kleinere. De bewerkte gronden hc\atlcn 2.818 bun- der». Op den 1 Januarij 1839 bedroeg de bevolking der koloniën 8270 personen, onder welke 821 ambtenaren en hunne huisgezinnen, voorts 2287, Ixhoorcndc tot huisgezinnen van kolonisten, 487, l>e- )igitized by Google DEP.VRTEAIENT VAN BIffltENLANDSCHI ZAKEN. 69 hoorcnde tot de arbeidershuisgezinnen , 582 van do vcteranenhuisge- zinnen, 1854 weezen , vondelingen of verlaten kinderen , 73 kwecko- ïngen , in het opvoedingsgesticht voor den landbouw , 2il$ bedelaars en 100 straf-kolonislen. Het genootschap tot zedelijke verbetering der gevangenen wordt gere- kend onder de instellingen , welke strekken tol vermindering van het {jelal der armen , omdat het grootste getal der gevangenen lot do behoeftige klasse behoort, en al hetgeen tc hunnen voordeelt: yerrigt wordt, niet zonder iu vloed op den staat der armen is. Het genoot- schap, dat zich met hunne zedelijke verbetering bezig houdt, telt* ruim 4000 leden. Het hoofdbestuur houdt zijne zittingen te A Ri- sterdam; het heeft. 36 ouderbesturen , behalve 1 in de kolonie Suri- name. De regtstreeksehc lninocyingen van het genootschap hadden xich op den 31 December 1832 tot 881 personen uitgestrekt ; 289 kunner hadden , door des genootschaps zorg , godsdienstig onderwijs genoten ; 302 waren in het lezen , schrijven en rekenen geoefend ; 70 hadden werk bekomen, cn 320 ontslagenen waren in staal gesteld, om in hunne beboetten te voorzien. Bovendien was aan nog 1,506 pertonen , in gevangenissen opgesloten zijnde , in welke , vair Gouver- nement* wregc , godsdienstig onderrigt , schoolonderwijs cn arbeid wordt verschaft, eene zijdelingsche zorg voor hunne zedelijke vorming besteed, door bezoeken en toespraken van de bestuurders der afdcelingcn. Er zijn alzoo 1996 instellingen, welke strekken tot vermindering van het getal der armen, van welke 1965 gemeentelijk, tcrwyl de ove- rige eene meer algemeene bestemming hebben ; deze laatste zijn : het esticht voor doofstommen; dat voor blinden; do oloniën der maatschappij vatr weldadigheid; cn het genootschap tot zedelijke verbetering der go- vangenen. Onder de instellingen tot voorkoming van of hulp in armoede be- hooren : de banken van lcèning, de zieken- en begra- fe nisbussen, de weduweir- en weezen fondsen en de tpaarba nken. Banken van leening zijn er 92. Zij bestaan in alle provinciën; 74 zijn verpacht , of, ten gevolge eener bijzondere vergunning , door particulieren gehouden; 18 worden door administralien van liefdadig- heid beheerd. Zieken- en begravenisbitssen bestaan er 274, die in de provinciën Noord -Brnband, Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland en Overijssel gevestigd zijn. De moesten hebben ten oogmerk om, tegen eene wekelijksehc of maan- delijksche bijdrage , in geval van ziekte , genees- en heelkundige hulp ** verschaffen , en om , bij overlijden , in de begrafeniskosten tc voorzien. Het getal der deelnemers in deze bussen l»eloopt meer, dan 67,000. Weduwen- en weexenfondsen heeft men er 16. Zij zijn cpgerigt . Hl, Digitized by Google 79 ALGEMEEN OVERZIGT. Tot het Hooger onderwijs worden ook gerekend d« Latijnsche Scholen, die met het middelbaar cn lager onderwijs, onder het toezigtvan ecnen Inspecteur staan, wiens titel is: Inspecteur der Latijns che Scholen en van het middelbaar cn lager onderwijs. Bovendien is er nog, tot hooger opzigt en regeling der studie , bij iedere Latijnsche school een collegic van Curatoren aangesteld , waarvan de leden door de regeringen der steden , waar zij gevestigd zijn, benoemd worden. Het onderwijs der scholen , hetwelk zich vroeger uitsluitend tot de Griekschc en Latijnsche talen bepaalde, stekt zich thans ook uit tot de vis-, de oardrijks- cn de geschied- kunde; er worden in het gehcele koningrijk 67 dergelijke scholen gevonden , van welke velen echter, waaraan ook in de nieuwe talen on- derwezen wordt, vooral in de laatste tijden , den naam van gymnasten hebben aangenomen. Almede zoude men tot de inriglingen van hooger onderwijs kunnen rekenen, die nuttige stichtingen, waar jonge lieden tot andere, niet tot de zoogenaamde geleerde studiën behoorende , vakken opgeleid worden ; als daar zijn : de K o n i n k 1 ij k c militaire akademie, te Breda : hel Koninklijk instituut voor de marine, tc Mcdcmblik ; de kweekschool voor de zeevaart, tc Amster- dam ; de militaire geneeskundige school, tc Utrecht; de clinische scholen, te Amsterdam, Rotterdam, Haarlem, Alkmaar, Hoorn, Maastricht cn Middelburg; de v ee - a r t s c n ij- school , tc 'Utrecht ; de Koninklijke akademie van beel- dende kunsten, te Amsterdam ; de Koninklijke m u z y k- »cholen, te Amsterdam en te 's Gravcnhagc ; cn de akademie van teeken-, bout-en toegepaste werktuig- en zee- vaartkunde, te Groningen, welke allen later hij de vakken, waartoe zij behooren , nader zullen omschreven worden. Het Middelbaar cn het Lager ondervijs staat , behalve onder het oppertoezigt van den bovengcmelden Inspecteur der Latijnsche Scholen en van het middel baaren lager onder w ijs, ook nog onder het onmiddellijk toezigl van Schoolopzieners, die gehouden zijn, ten minste tweemaal 'sjaars, de scholen van het distrikt, waarover zij gesteld zijn , te bezoeken , en driemalen in elk jaar in de hoofd- stad der provincie bijeen te komen . ten einde hen , die naar eenigen school- onderwijzers rang dingen , tc examineren. Het Lager onderwijs bepaalt zich alleen tol kundigheden , welke voor ieder mensch onontbeerlijk zijn , als : het leien ,t chr(jven en rekenen, waarbij op de meeste scholen thans ook de beginselen gevoegd zijn van de geschiedenis cn aardrijkskunde. Er is bijna geen dorpje zoo klein , ja zelfs geen gehucht van eenig aanbelang in ons vaderland , of er wordt ten minslc óene lagere school gevonden. Dit onderwijs is in j>b Nb- dehlardkx op zulk ecnen voortrcflelijkcn voet gebragt , dat geen vreemdeling , die het naauwkeurig heeft gadegeslagen , dit land ver- laat, zonder den wensch te uilen, dat het in zijn vaderland op de- zelfde wij/c werd ingcrigt. En onder hen , die vooral medege- werkt hebben , om het op die hoogte tc brengen , waarop het zich thans bevindt, verdienen, naast de, in dat opzigt, nooit volprczcne Maatschappij Tot JVut van 't Algemeen , onder anderen Jobarres Herdmccs Niettwold , Hendrik. Wester , Jobaires van Bkbveler en Nicolaas Arslij* , Nir.z. eene eervolle vermelding. F/et Middelbaar ondertrïjs omvat ook vreemde talen , en de meeste tot dezen tak van onderwijs behoorende scholen, zijn tevens Kostscholen, waar- DEPARTEMENT VAN B1NNENIAND8CHE ZAKEN. 75 van het getal over bet gchecle koufngrtjk zeer groot en 'niet wel mo- ge lijk op te geven is. Er zijn vier schoolonderw ijzers-ra ngon en nicmaud wordt lot eenigen tak van onderwijs toegelaten , die niet ten minste den vierden oi' laagsten rang bezit. De vierde of laagste rang bestaat uit dezulken, die in bet lezen, schrijven, en de beginselen der rekenkunde, de regel van drieën ingesloten, tamelijk wel bedreven zijn, en tot het geven van onderwijs eenigen aanleg hebben. — De derde uit dezulken, die in het lezen, schrijven en rekenen , zoo met geheel e , als met gebrokene getallen , wel ervaren , in de toejwssing daarvan op zaken van bet dagclijksch leven cenigc vaardigheid, van do beginselen der Nederduitsche taal cenige kennis , en van cene goede manier van onderwijzen eenig begrip hebben. — De tweede uit dezulken, die . zoo iu het gewoon als kunstmatig lezen , regt bedreven zijn, cene . gord e nette band schrijven * de rekenkunde, zoo theoretisch als prac- tiach , regt verstaan , de voornaamste regelen der Nederduitsche taal , benevens hare gronden , kennen , van de aardrijks- en geschiedkunde eenig begrip hebben , en cene genoegzame bekwaamheid en geoefendheid beziltcu in het geven vau een oordeelkundig onderwijs. — De eerste of hoogste rang uit dé zulken , die — boven en behalve eene gron- dige ervarenheid in onderscheidene vakken van lager onderwijs en inzonderheid in de grondbeginselen en beoefening eener oordeelkundige leerwijze — in de aardrijkskunde en geschiedkunde goede bedrevenheid bezitten, met de natuur- en wiskunde wel bekend zijn, en in beschaafd- heid vau versland uitmunten. — De schoolhouderessen maken , boewei onderling zeer verschillende, gezamenlijk even als dc huisonderwijzers slechts cenen rang uit. De openbare scholen zijn in drie rangen ver- deeld. In die van den hoogstcn rang kunnen alleen onderwijzers van den eersten of tweeden rang worden aangesteld. Die in cene school van den middelslen rang wil benoemd worden , moei voor het minste den der- den rang bezitten. Te Haarlem is, van rijkswege, cene kweekschool voor schoolonderwijzers gevestigd , waarvan reeds door het geheelc land de meest gewenschte vruchten ingcoogst zijn , daar men thans bijua in gecne proincie van het koningrijk koiul , of men vindt er een of meer bekwame schoolonderwijzers, welke in dien uitmun- denden kweekhof de kundigheden hebben opgedaan , waardoor zij niet slechts hunnen stand eer aandoen , maar op enkele plaatsen wederom anderen opleiden , om in latere tijden hun voetspoor te betreden. Ook te Groningen en te Leyden zijn, hoewel op cene mindere schaal, dergehjkc kweekscholen opgcrigt; de eerste door de Pro- vincie Groningen,dc laatste door het departement Leyden der Maatschappij Tot JVut van 't Algemeen. Zelfs voor de verstands- ontwikkeling van hen , die van de edelste zintuigen verstoken zijn , wordt in ons vaderland , op cene voortreffelijke wijze zorg gedragen. Daartoe strekken het Instituut tot onderwijs voor doof- stommen te Groningen, het Instituut voor hel onder- wijs van blinden te Amsterdam, cn eene school tot onderwijs van doofstommen te G e mcr t , welke beide eerst- genoemde reeds boven, hl. 68, omschreven zijn. De sdiool tot ondervijs ran Doofstommen te Gemert , in 1850 Xigt door di'n Heer M. va* Beek, Conrector der Lalijnschc school r , beslaat uit de bijdragen van cenigc mensehenvrienden. Op den 1 Junij 1838 , telde men in deze, sehool 2j kwcckclingcn , on- der wrlke 18, voor wie het kostgeld betaald werd, 8 voor wie het kostgeld gedeeltelijk betaald werd en Ü die gratis opgenomen waren. 74 ALGEMEEN OVERZIGT. Wetesbgbapkn , Letter eb er Schoorb Kcsstks. Da wetenschappen, letteren cn kunsten worden met een bljx on- der goed gevolg in de Nedbbl arden beoefend. De taal des lands , ge- meenlijk, de Nederduitschc, hoewel misschien beterde Neder- land s c h e taal genoemd , stamt af van het Angelsaksisch , en is al zoo eenc uister der Hoogduitsche taal. Schier iedere stad en elke gemeente heeft wel eenen haar eigenen tongval , waaraan door een oplettend oor de inboorlingen z(jn te onderkennen , maar men kan ten duidelijkste vier hoofdtongvallen, onderscheiden , namelijk de Hollandsche, dc Zeeuwsche, dc Gelder sclie of Ncderrijnsche en de Groningsche. Een overgang tusschen deze beide laatste , of mis- schien wel eene afwijking van eenc van beide , is dc 0 v e r ij s s e 1 s ch e tongval. In Friesland wordt m demecste steden vrij zuiver Nederlandsch gesproken met ecnen landeigen tongval en eigenaardige woorden , waarvan men velen bij Oud-IIollandsche dichters wedervindt. Op hetplate land evenwel , spreekt men (met uitzondering van het Bilt) nog alomme de oude en oorspronkelijke Friesche taal , welke in vele opzigtcn met het Engclsch en Angelsaksisch overeen- stemt , en wier belangrijkheid , schoonheid , kracht cn zoetvloeiend- heid in de laatste jaren vele taalkenners , schrijvers en dichters heeft aangespoord haar meer wetenschappelijk te beoefenen. Dc Nederland- sche taal, hare dochter , heeft reeds zeer vroeg hare beoefenaars ge- had , en de oudste dichtwerken , die tot ons overgekomen zijn en van de 13de eeuw dagteekenen , kenmerken zich vooral door zui- verheid van taal. Ja, wat meer zegt, reeds had Nederland zijn Hooft , Vondel en andere dichters van den eersten rang , toen nog Duitschland , door zynen Oirrz, dc kunst van de onsen moest afzien. In de zeventiende eeuw heersebte er, wel is waar over het algemeen minder verheffing in de dichtkunst, maar de taal werd daarentegen in al hare zuiverheid bewaard, cn tot welk eene hoogte, zoowel de dicht- kunst als het proza, sich in onze dagen verheven hebben , kunnen , om nu niet van nog levende dichters en pro ra-schrijvers , te spreken , de werken van eenen Feite, Loots, Helhers, Borger , Ocbbesb, Keeper, Scearp , Kist , Stuart , Scbeltbea , Loblire en vooral Bilderduk ge- tuigen. Tot aankweeking van onderscheidene vakken van kunsten , weten- schappen en letteren , dient vooral , behalve de hierboven opge- noemde inriglingcn van hooger onderwas , het Koninklijk ne- derlandsch Instituut van wetenschappen, letterkunde en achoone kunsten, gevestigd te Amsterdam, dat, zoo door zijne bijzondere nasporingen en eigene ontdekkingen , als door de zorg, om nasporingen en ontdekkingen, die elders gedaan worden, bijeen te zamelen , tot de volmaking der wetenschappen , letteren en schoone kunsten werkzaam is. De leden worden gekozen uit de geleerden en kunstenaars van het geheele rijk , zonder onderscheid in welke provincie woonachtig. Alle personen, welke de wetenschappen, let- terkunde of de schoone kunsten beoefenen , kunnen , hoezeer z^j noch leden , noch correspondenten van het Instituut zyn , de vruchten van hunne nasporingen en werkzaamheden daaraan medcdeelen , en worden zelfs uitdrukkelijk daartoe uitgenoodigd ; zijnde dc secretaris van iedere klasse bijzonder belast, met het ontvangen of geven van alle inlichtingen , onder dc attributen van zijne klasse bebooreiide. Iedere klasse looft, om de twee jaren, eenen of meerdere prijzen uil, voor Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSC11E ZAKEX. fg 9lul9 diegenen , welke, naar haar oordeel, de meest belangrijk» ontdekking gedaan , of liet beste Merk geleverd Lebben , of wel op een voor* gesteld onderwerp eenc verhandeling hebben ingediend , die de klasse oordeelt , dat verdient bekroond te worden. Ook houdt iedere klasse om de twee jaren eene openbare vergadering , in welke de secretaris een verslag der werkzaamheden van de klasse voorleest, de loei» ij- zing der prijzen aankondigt , en kennis geeft van het programma , waarbij nieuwe prijzen worden uitgeloofd. Het zou ons niet mocijelijk vallen , hier een aantal geleerden in al- lerlei vakken op te noemen , die op onderscheidene tijden ons vader- land tot eer verstrekt hebben. Genoeg zij het hier te zeggen , dat onze Erasics , als grondig taal- en godgeleerde , de Groot als uitmuntend uitlegkundige en regtsgelccrdc , Boekuave als voortreffelijk genees- kundige , en Coristiaa* lli vsehs als wis- en sterrekundige zich , zoowel hij vreemden als inlanders , eencn onsterfelijkcn roem verworven hebben {!). In de schooit e kunsten hebben de Nederlanders zich ten allen tijde teer beroemd gemaakt , bijzonder in de schilderkunst en het grave- ren in koper (2); ook heeft het hier te lande nimmer ontbroken , en ont- breekt het mede thans niet, aan zeer bekwame bouwmeesters, scheeps- bouw lieden en beeldhouwers. Tot aanleering en beoefening der beeldende kunsten heeft men eenc Koninklijke Akademie voorbeelden de kunsten te Amsterdam, aan welke , behalve eene jaar- lijksche subsidie, ook van 's rijks wege ƒ2400 gulden worden gegeven, om gedurende vier jaren te worden toegelegd aan twee der leerlingen , welke aldaar ten minste gedurende een jaar onderwijs genoten , en den hoogst en prijs behaald hebben , en zulks ten einde hunne studiën in eenc der beeldende kunsten , in Italië , verder voort te zetten en te voltooijen ; voorts eene Akademie van te eken-, bouw-, toegepaste werktuig- en zeevaartkunde te Groningen , thans voerende den naam van Minerta. Ook worden, dank zij der vaderlijke zorg van het eerbiedwaardig Hoofd van den staat , ingevolge besluit van 13 April 1817, in de meeste steden T ce ke n s c h o l e n gevonden, waar de kinderen van minvermogenden en de handwerkslieden , om niet, in die kunst onderwijs genieten. Maar deze zorg is dan ook niet te ver* geefs aangewend, want op onderscheidene plaatsen is de ijver, om dit onderwijs bij te wonen, zoo groot, dat er op die scholen geene (l) Men ut li -lelijk begrijpen, dit net ons slechts te doen wis, om in ie» der Tak den Toornaamsten op Ie noemen , daar eene drooge opsomming van na— sneu, niet dan re -reiend rijn konde, waarom vrij Toorts rerwijaen naar N. G. tah Kiim, beknopte geschiedenis der Leiteren en Wetenschappen in do Nederlanden, en H. Baron Coixot d'Esctjut Heer TA* Hxurxaooao, Hollen d'a roem in knnaten en wetenschappen, in welk laatste voortref- lqk work men teren* de Nederlandache knnstbeoefe naars naar waarde vermeld rindr. (» ) Hen , die aulks mogtrn betwijfelen , verwijten wij , behalre naar het gedachte werk Taa den Baron Coixot o'Esotxt ta» Huukmoomd, neer K. va» Ma* du • Leren der Schilders; A, HovnAxa», de Groote Schouwburg der Nederlandache Kunstschilders en Schilderessen; J. TA» Gooi. , de Nienwe Schouwburg JerNederlandscheKunstschil de ra en Schil- deressen . en R. tak Er»nx» en A. tam nu» Wrxuoxx, Geschiedenis der Va derlandsche Sc h il d e r k o n s t , sedert de helft der iM« eonw. Digitized by Google 70 ALGEMEEN OVERZIGT. genoegzame plaatsen gevonden worden, om allen te bevatten , die aan zonden wenschen deel te nemen. Almede zijn er sedert eenige jaren twee Koninklijke Muzijksc holen, eenc te Amster- dam en ecne te 'iGravf nhagc, opgerigt , om van geenc stede- lijke , gelijk die te Leeuwarden en elders, te geuagen. De Maatschappijen, Genoot scUajnten en andere inrigtmgen , ter be- oefening van een of ander vak van wetenschap en kunst , door par- ticulieren daargcsleld , ziju zoo menigvuldig , dat wij ons bestek zou- den te buitengaan, indien vij te dezer plaatse daarvan ecne lijst wil- den geven , en deze lijst zoude bovendien waarschijnlijk niet geheel volledig zijn , daar het wel tc vermoeden valt , dat er cenigc dier inriglingcn zullen beslaan , die ons voor als nog niet bekend zijn. Zoo immer, zal er tot de volledigheid van zoodanig ecne lijst eerst dan mogelijkheid zijn , wanneer onze arbeid zal voltooid wezen , en wij dus van elke gemeente , op wier art. wij toch de daar be- slaande moeten vermelden , • de noodige inlichtingen zullen hebben ingewonnen (1). De Rijksverzamelingen van voorwerpen uit het gebied der kunsten cn wetenschappen ziju : de Koninklijke Bibliotheek, het Rijks Archief, de verzameling van penningen en g c- g ra veerde stecnen, het Koninklijke Kabinet van Schilderijen en het Koninklijke Kabinet van Zeld- zaamheden tc 's Gravcnhage , het Koninklijk Museum tc Amsterdam , de rijks verzameling der schilderijen van levende meesters tc Haarlem, en 's Rijks Museum van Natuurlijke Historie te Lcydcn en te Groningen. LlRDIODW. Hoewel er in iedere provincie eene commüssie tan landbouw bestaat , aan welke vooral de behartiging van de belangen der landbou- wers en veehouders is opgedragen , zoo werd deze v oornaine tak van bestaan voor vele ingezetenen nogtans in sommige provinciën door de tijdsomstandigheden cn andere oorzaken gedrukt, cn men hoorde maar al te vaak, niettegenstaande de pogingen, door de Maatschappij van Landbouw tc Amsterdam aangewend , over het k\t ijnen van den stand der landbouwende ingezetenen , klagen. Om hierin zoo veel mogelijk te voorzien, werder, met het beste gevolg, voor weinige jaren, ecne Maatschappij van landeigenaren cnvast- beklcmdc meijers, in de Provincie Groningen, soli- dair verbonden voor dc zekerheid der door haar uitleg even pandbrieven opgcrigt. (i) Eene vrij volledige opgave, aangaande het ontstaan en den voort- gang der moe» te raaattchappoëa ra genootschappen in ons Vaderland, vindt men In do voor I roffel ijko Proeve oener geacLiedenis van bet Ko- ningrijk dor Nederlanden van A. J. Lastdrager , D, 11., bijlage o. Ook in J, G. V, Caxsadicu, Leerboek der Aardrijkaknude, vertaald door Jam J. F. Wir (D, 1. bl. 373) en in bet e£tocd«rlijk uitgegeven ge- deelte \au dat werk, oudvr Jen lilei van Aardrijkskundige beschrij- ving der Nederlanden (UI. J7 , ) «ijii do voornaamite dier li)ke cu nuttige iunitiugcu opgegevou. Digitized by Google DEPARTEMENT VAK BINNENLANDSQIE ZAKEN. 77 De grond , ofschoon vruchtbaar, levert over het algcuiccu geen ge- noegzame hoeveelheid voortbrengselen op , om in do behoefte tier bc« voJking te voorzien. Dit laatste is echter niet aan traagheid bij den landbouwer tc wijten, daar deze er alle» vau trekt, wat vlijt cn be- kwaamheid er van kunnen winnen , maar zulks wordt veeleer vcroor- saakt , doordien vele vette landen in binncnpoldcrs cn andere lage gronden, meestal tot weide voor het vee en tot winnen van hooi worden aangewend ; ook liggen er in dc lioogcre streken nog vele niet ontgonnen heidevelden , die echter thans door het verdeclcn der mark- gronden cn de nijverheid der inwoners allengs verminderen , waartoe vooral dc bemoeijingen der M a a t s c h a p p ij van weldadigheid veel bijdragen, zoo dat men, ten gevolge van de door die Maatsehappij aangewende pogingen, thans, aan de grensscheiding lusschen Fries- land, Drenthe cn Overijssel, waar men vroeger niet dan valen heidegrond zag, cene strook lands van ccnige uren gaans in bouwland herschapen en met bouwinanswoningen bezet vindt. Door al hetwelk dan ook de schaarscithcid van eigen gewonnen graan jaar- bjks vermindert. Dc voortbrengselen van de hoogere kleilanden en in de buiten- polders zijn : uitmuntende tarw , van welke men dc Zeeuwsche on- der de beste der wereld acht; winter- cn zomer- koolzaad , winter-, somer- en maartegarst , rogge , haver , hoonen , groene , graan we en gele erwten , vlas , klaverzaad , aardappelen en andere aardvruchten, van welke een cn ander dc Noordelijke streken der provinciën Fries- land en Groningen rijk cn edelsoortig in voortbrengselen zijn, zoodat er ook vele uitgevoerd worden. Op de ligtcre zandgron- den verbouwt men veel boekweit, zorrerrogge, henuip, tabak, inzonderheid bij Amersfoort cn op dü Vcluwe ; nop , mee- krap , in Zeeland, het noordwesten van Noord-Brabuud, en het Zuidwesten van Holland; mosterdzaad, suikcrij, kaar- dendistel, brem tot bemesting, biezen en riet tot velerlei ge- bruik, moeskruiden, waarvan onderscheidene in Nedeula*», beter Jan elders, tieren en ook voor smakelijker, dan die vau andere landen gehouden worden. Boom- cn aardvruchten zijn hier tc lande in eenen redelijken overvloed. Men legt er zich ook niet bijzondere zorg op den tuinbouw toe ; terwijl dc bloemkweekerij in geen land die hoogte bereikt heeft , als waartoe zy in Holland geslegeu is; daar ook ner- gens de bloemeuhandel zoo sterk gedreven wordL, zijnde Haarlem vooral dc zetel van dc bloementeelt en den handel in bloembollen. Ja, deze laatste is vroeger wel eens lol volslagencu w iudhandel overgeslagen ; of wie herinnert zich nici den tulpenhandel vnn hel jaar 16ó7, toen men voor éene bloem van tien azen negenhonderd cn voor één pond gele krooncn meer dan twaalfhonderd gulden , besteedde. Er is ook misschien geen volk, dat meer kosten aanwendt, om ncltc tuinen en fraaije bloemen te bezitten , dan do Noord-Nederlanders , zoodal onze voorvaderen, hoe spaarzaam anders, zieh soms niet ontzagen, hier- aan schatten te koslc tc leggen. Hoewel deze zucht nu nicl meer zoo in het overdrevene bot gevierd wordt, worden er echter nog rijke lie- den gevonden, die aanzienlijke sommen aanwenden, om hunne buiten- plaatsen tot ware lusthoven aan te leggen, op de meeste van welke n»en zelfs druiven- cn op eenigc ananas-stookplaatsen vindt. Niettegen- staande er sedert de laatste 40 jaren een aanzienlijk aantal gesloopt is. worden hier nog cene menigte fraaije heerlijkheden en buiten- plaatsen gevonden , die met niet minder smaak , dan kosten aangelegd 78 ALGEMEEN OVEUZIGT. •ijn j terwijl deie, wel verre van hun eenig voordeel aun te brengen , jaarlijks vaak duizende guldens, alleen voor het onderhoud, ver- cischen. Onder de welgestelde burgen^ in de steden , is het veelal gebruikelijk een tuintje, op den wal of buiten de wallen , te bexitten , waar zij hunne uren van uitspanning gaan doorbrengen, en dat dan ook altijd , zoo niet geheel, dan toch gedeeltelijk, tot aankweeking van bloemen dient. In Holland is het ten platten lande eene zeldzaam- heid , als men een huis aantreft, waarbij niet een gedeelte van het daartoe behoorend erf, tot dc bloementeelt is ingeruimd. De Veeteelt staat in Nederland mede op eenen zeer hoogen trap. Men heeft er uitmuntend rundvee, vooral in Friesland, van hetwelk eene aanzienlijke menigte alom op de gras- en klaverrijke weiden der lage poldert en andere lage landen vetgemest en vervolgens naar andere landen vervoerd wordt. De boter en kaas, die men in de Neder lan- de* in eene aanzienlijke hoeveelheid bereidt, zoodat de provinciën Hol- land en Friesland te zamen jaarlijks alleen 26 milioen ponden boter en 50 millioen ponden kaas leveren, worden in alle landen als de beste geroemd, en daarom in eene grootc hoeveelheid verzonden, terwijl geen kalfsvleesch ter wereld zoo beroemd is , als het Hollandscbe. Ook schapen, die men er niet slechts voor dc wol en het vleesch aan- houdt, maar bovendien om van dc melk onderscheidene soorten van kaas te bereiden , treft men er in menigte , op het eiland Texel alleen ruim 50,000 , aan. De beste en fraaiste paarden vindt men in Frieslanden Groningen, en deze verdienen vooral als koetspaarden de voorkeur; de Gelderschc paarden zijn zwaarder en meer geschikt tot den arbeid ; dc Zecnwschc paarden zijn wel klein van statuur , maar kunnen toch vele vermoeijenissen doorstaan. Door de jaarlykschc keu- ring der hengsten ; door het verhoeden dat geen andere, dan goed- gekeurde hengsten tot het dekken worden toegelaten, maar vooral door het plaatsen van hengsten uit de koninklijke stoeterij te B o r k u 1 o , op onderscheidene punten van het rijk , wordt er veel tot veredeling van het paardenras tocgebragt, ofschoon deze meer voor de ruiterij, dan voor den veldarbeid en tot wagenpaarden ge- schikt zijn, terwijl de kundige veeartsen, die jaarlijks uit dc te Ütrech t gevestigde R ijks Veearts en ij school voortkomen, door eene doelmatige behandeling van het zieke vee , zorgen , dat de ge- breken , waarmede de paarden of het rundvee behebt zijn , niet op eene of andere wijze voortgeplant worden. De varkens zijn over het gehcelc land verspreid , en men vindt schier geen boerenstulp , waar niet een of meer dezer dieren , tegen den winter, vetgemest wor- den. Op de Bijenteelt legt men zich bijzonder in Gelderland, Noord-Braband, Drenthe en de woudstreken van Friesland, toe , vin- dende men niet zelden in de M e i j e. r y van *s Hertogenbosch, by écnen landman, vijftig en meer korven. In Drenthe is het niet vreemd hij dc zoodanigen , die in de bijenteelt minne middelen van bestaan uitsluitend of grootendeels , vinden , bij de twee hon- derd korven aan te treffen. Na gunstige zomers zyn er, die voor den slagttijd over de drie honderd hebben. Sedert eenige jaren, mogen wij ook bij dc takken van landbouw de z ij de - wormteelt, voegen, daar deze thans in de prov. Noord-Braband en Utrecht in het groot wordt aangekweekt. Er is een kabinet van werk- tuigen en gereedschappen voor den landbouw, zoo tc Utrecht als te Groningen, gevestigd. Digitizad by Google DEPARTEMENT VAN BI N N EN L AN DSCIIK ZAKF.X. T0 YiSSCBUUUJ. De visscherij op de meren , de rivieren en andere binncnlandsche wateren levert eencn grooten overvloed van allerlei heerlijke rivier- visch op. Inzonderheid komt hier de zalm in aanmerking , «elke visch, ofschoon hy in de zee voorttcelt, echter op de rivieren gevangen wordt, werwaarts hy zich in grooten getale begeeft, om voedsel te zoe- ken. Voorheen waren Schoonhoven en Geertruidenberg de voorname stapelplaatsen van den salin , doch sedert men niet meer gehouden is , den visch , welke in dc nabijheid van die steden gevan- gen wordt , aldaar op den afslag te brengen , is die tak van bestaan voordeeliger voor de inwoners der nabijgelegen dorpen geworden , zoo- dat thans de meeste zalm , die in de Biesbosch en d aar-omstreeks gevangen wordt, te Drimmelen, een half uur W. van Geertrui- de nberg, wordt aangebragt, vanwaar er vele naar België en Frank- rijk worden overgebragt. Ook de paling levert, op het Zccuwschc ei- land Schouwen en vooral in Friesland, vanwaar zij in menigte n?ar Engeland wordt uitgevoerd, eencn aanmerkelijkcn handcltak op. Ofschoon de vischvangst op de rivieren dus nog al eeni^ voordeel aan- brengt , is zy evenwel niet te vergelijken bij de visscherij in de N oord- zee , welke in de kleine en de groote Visschery onder- scheiden wordt. Onder de kleine visscherij begrijpt men die , welke , in de Noordzee, die onze kusten bcspoelt, gedreven wordt, waar men kabel jaauw, leng, schclvisch, schol, tarbot, rog, tongen, bot en anderen zeevisch vangt. Onze Viaschers, van* welke er 200 met 35 schepen alleen uit Friesland varen, blijven echter meestal niet vlak aan de kust , maar begeven zich eenige mijlen dieper in zee , inzonderheid ter hoogte van Dojjfrersliaiik , tusschen Engeland en Jutland , waar de ondervinding geleerd heeft , dat dc beste volwassen visch gevonden wordt , die zy dan levendig in de digt aan zee gelegen sleden ter markt bre ïgcn ; hoewel er ook veel versche zeevisch naar Braband en Vlaanderen gevoerd wordt. Het toczigt over de kust visscherij wordt gehouden door een collegie , het eollegi c der kleine of knstvisscherij voor de provincio Holland gelieeten , die uit 1 Voorzitter 10 Leden en 1 Secretaris bestaat, als : wegens Scheven in ge n ,de Voorzitter en 1 Lid ; wegens K a t- wjjk aan zee, 2 Leden; wegens Noord wijk aan zee, Eg- mond aa n zee, Wijk aan zee, Zandvoort, Middelhar- ais, Zwart cwaal, en P e r n i s ieder één Lid. Maar dc meeste labeljaauw ca leng , die door de Nedcrbndsche visschers omtrent IJs- land gevangen wordt, en waartoe vroeger jaarlijks meer dan 150 schepen werden uitgerust , wordt op zee tot labberdaan of zontenvisch gezouten, die de recders dan binnenlands verkoopen of naar buitenlands verzen- den , even als de gerookte zalm en dc gedroogde sehdvisch , schollen ?n scharren , die hier in menigte bereid worden. Over deze visscherij h het toczigt opgedragen aan het collegie , dat den titel voert van : Gecommitteerden der IJslandsrhc en kabcljaauw- visscherijën voor de provincie Zu i d - H o 1 la n d , en dat Bit vijf leden bestaat , zendende Vlaardingcn, Maasland- • luis, Pernis, Zwartewaal en Middel har nis ieder éé- n*n gecommitteerde in dat collegie. Onder de groote visscherij verstaat men de haringvisscherty, die hier te lande vele handen werk verschaft, hoewel thans niet meer *oo veel als vrowger, toen zij als cene goudmijn voor ons Vaderland ALGEMEEN 0VERZ1GT. beschouwd werd, cii jaarlijks aan meer dan 20,000 huisgezinnen oen ruim beslaan verschafte , vanwaar zij haren naam van Groote f isscherij ontleende. Tot op het einde der veertiende eeuw werd deze visch, even als alle andere, verseh {regelen, en er kon alzoo geen handel mede ge- dreven worden ; maar Willeb Reukelszoo* , een visschcr van Bi c r v 1 i et , vond, omtrent dien tijd, de kunst uit , om den haring te kaken en in te zouten. Nadat hij die kunst, naar hem ook wel beukelen genoemd, aan zijne landslieden onderwezen had, is de haringvisschcrij door hare voordeden van groot aanbelang voor d« Nederlanders geworden j die in dc bereiding van den haring, zoo door kaken als inzouten, nog door geen natie geëvenaard , veel min overtroffcu is geworden; waarom ook de Hollandschc haring boven alle anderen gewdd is, en op de vreemde markten veel duurder verkocht wordt , als zijnde veel beter van smaak en van ui.'erdcre duurzaamheid. Vóór de Spaansche beroe- ringen maakten vooral de Zecuwsche visschers veel werk van dezen kandellak; later zich meer op de kaapvaart toeleggende, veronarbt- saamden zij dc baringv isscherij cn deze verplaatste zich grootendcels naar Noord- en Zuid-Holland, cn wel naar dc steden Enkhuizen , V laardinge n , Amsterdam, Rotterdam, Schiedam , Dclfs- bavenen Maas 1 a n d s 1 ui s. Thans is VI aardingo n , dc voor- naamste zetel dezer v isscherij , waaraan ook Maaslandsluis, D elfshaven, Enkhuizen, do Rijp eu Amsterdam ook noff deel nemen. De haring wordt in dc Noordzee, op dc kusten van Engeland en Schotland, van den 2^ Junij tot den 25 November, gevangen ; te weten: van St. Jan tol St. Jakob, of van den 21 Junij tot 2$ Juhj , omtrent Hitland , Fair Ilill , en Rockenes; van Sl. Jakob tot de H. kruisverheffing, of van 25 Julij tot 14 September, omtrent Rockenes oT Sevruiot , en van de H. kruisverheffing tot St. Catharina , of van den 14 September tot den 25 November, in bet diepe water beoosten Yarinoull» ; ook vangt men, niet ver van daar, nog haring tot in het laatst van Januarij. Dc schepen , welke daartoe gebezigd , en haring- huizen genaamd worden , zyn doorgaans 25 lot 50 lasten groot. Deze- blijven , zoo lang de vangst duurt , in zee , maar zy zijn vergezeld van kleinere vaartuigen , jagers gehecten , die bestemd zijn , om den ge- vangen haring spoedig over te brengen. Dc haringvangst is in vroeger tijd geregeld , bij plakkaten , door de Hooge Regering uitgevaardigd. Zoo is, bij plakkaat van 12 Mei 1620, uitdrukkelijk verboden ecnigen haring binnen de klippen op dc kusten van Ierland, Hitland of Noorwegen, te vangen, omdat deze ongeschikt is tot inzouting, alsmede dat men vóór den 24 Junij geene netten mag- uitwerpen. De huislieden , aldus noemt men het scheepsvolk, dat ter baring vaart , mogen elkander de vangst niet beletten , noeb elkanders nctlcn beschadigen. Zij , die niet vangen kunnen , moeten ter- stond naar huis terugkceren. Het scheepsvolk mag geen haring in zee verkoopen , enz. De baring, dien men tusschen den 24 Junij en den 25 Julij vangt, wordt met grof zout toebereid, en daarom grof zouten haring gehec- ten; die, welke men na den 25 Julij vangt, wordt met fijn zout toe- gereed, en de tonnen worden, ter onderscheiding, met bijzondere teekens gebraud. Geen haring, die na den 25 Julij gevangen is , mag ter slecte verkocht worden , zoo hij niet ten minste tien dagen op zijnen eersten pekel gelegen heeft. De baring, welke duren moeten ter verzending dient, wordt aan land verpakt en opgehoogd. Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCUE ZAKEN. 81 Behalve deze haring , gewoonlijk pekelharing genoemd , wordt door de Nederlandsche visschers in het najaar, op onze kusten en in de Zuiderzee, nog veel haring gevangen, die eerst een weinig gezouten en daarna gerookt zijnde, bokking genoemd wordt, en ecne groote vervulling voor de ingezetenen uitmaakt. De voornaamste hangen of hallen , dus noemt men de keeten , waar de haring gerookt wordt , zijn te Zwolle, V o 1 1 e n h o v e en Harderw ij k. Ook wordt de versche of najaarsharing, onder den naam van panharing bekend, bij de mindere volksklasse vrij algemeen gegeten, en overigens tot veevoeder of bemesting gebruikt. De gezouten haringen en ook vele gerookte wordt buitenlands verzon- den , voornamelijk naar de West-Indië , naar Polen en Duitsch- land , vroeger ook in groote menigte naar Hamburg en Bremen; doch sedert de Hamburgers zich ook veel op de haringvangst toeleg- gen , en daarin , naast de Engelsehen , onze voornaamste mededingers geworden zijn , heeft het vervoer derwaarts grootendeels opgehouden. De Hollandsche steden , welke schepen ter haringvangst uitzenden , stellen gezamenlijk een kollegic aan, hetwelk het kol leg ie der groote Visscherij van de provincie Holland genoemd wordt, en uit eenen Voorzitter. 12 Leden, en één Secretaris bestaat; hebbende de Voorzitter en 3 Leden benevens de Secretaris zitting wegens Vlaardin- gen , 2 Leden wegens Maaslandaluis , 3 wegens Amsterdam , 1 wegens Rotterdam, 2 wegens Enkhuizen en 1 wegens de Rijp. Dit kolleirie draagt met de regering zorg voor het behoorlijk in acht nemen der keuren en ordonnantiën aangaande de visschcry ; welke keuren en or- donnantiën niet gemaakt of veranderd mogen worden , zonder dat de raad en de bedenkingen van dit kollegic ingewonnen zijn. De Wdlvitchvangst was vroeger mede van zooveel belang voor de Nedezl&hde.* , dat daartoe jaarlijks tot 286 schepen naar Groen- land , Spitsbergen , en Nova Zembla werden uitgerust. Ook lokte zij een aanzienlijk aantal Nooren , Deenen en Jutten naar deze landen , die tegen het najaar weder huiswaarts keerden , en hunne win ter teering vonden uit hetgene zij op de Nederlandsche schepen overgegaard had- den. De Walvisch vangst werd in het iaar 1614 , door eene bijzondere maatschappij, onder den titel van Noordsche compagnie, onderno- men , die echter, door veel tegenspoed , niet langer dan tot in het jaar 16415 stand hield , en toen vernietigd werd , waarna deze visschery voor een ieder open bleef, en alzoo door onderscheidene rederijen werd uitge- oefend. Deze visscherij geschiedde in de Straat Davis , op de kusten van Groenland en van de eilanden der IJszee ; als : van IJsland , het Boe- ren eiland , het eiland Mauritius of Jan Haaijenëiland , Spitsbergen en Nova Zembla ; maar aangezien de visschen , door de gedurige jagt , die er op gemaakt werd , schuw geworden zijn , zien de walvischvaarders zich thans genoodzaakt de vnwehen dieper in zee , onder het ijs , op te zoeken , waardoor deze visscherij thans met veel meer gevaar ver- gezeld gaat . dan vroeger het geval was , en er ook veel minder ge- vangen worden , zoodat men thans het te kort moet aanvullen door de zeehonden- of robbenvangst. De meeste walvisschen worden tuf- schen de 77° en 79° gevangen. In het begin dezer eeuw werden nog jaarlijks meer dan 100 schepen ter Walvischvangst uitgerust , waarvan eenige vroeger andere later ver- trokken, naardat zij eene langere of kortere reis moesten afleg, gen; die, welke naar Straat Davis stevenden , vertrokken het vroegst, namelijk in Februari), omdat i\j den venten togt hadden te vol- I. Dia.. 6 • Digitized by Google m . ALGEMEEN OVERZIGT brengen; do andere vertrokken in Maart, wederom andere later. Iedere w alvischvaarder heeft, vijf, zes of somtijds meer sloepen bij sich , die op zijde of van achteren aan het schip hangen. Ter plaat.se hunner bestemming gekomeu , laten de waWischvangers deze sloe- pen in zee , bemannen die met eenige van het scheepvolk , onder .welke een harpoenier. Zoodra men nu cenen visch ontdekt, wordt hij nagejaagd, en.. wanneer men hem genaderd is, schiet de harpoenier hem met den harpoen , die aan eeue lange lijn vastzit, in het lig- chaain; is de visch niet zoodanig gewond, dal hij nog kracht heelt, om de geheele lijn uit te loopcu , dan kapt men het louw af, en men tracht den visch andermaal te treffen, hetwelk dan zoolang her- haald wordt tot hij geen kracht meer heeft, om de lijn uit te loo- pen , en sterft , als wanneer men hem met de sloepen naar de plaats sleept, waar het schip ligt, hem aan stukken kapt, en het spek, .waarvan naderhand traan gekookt wordt, even als de haarden, van welke men baleinen maakt , binnen boord brengt. Ofschoon de Groen- . landsche of Straat-Davis visscherij sociëteit te üarlingen , wegens on- gelukkige vangsten en verliezen, is ontbonden geworden, zoo hebben .toch de Heeren Baain» Vissza ia Zoo* aldaar de vaart aangehouden en nog twee of meer schepen in zee, van welke in den loop van dit -jaar er één met verscheidene walvis>chcn bevracht is te huis gekomen, waardoor deze visscherij nieuwe aanmoediging heeft bekomen. * ü' .j • « KOOVOANDEL Et« ScflEEPVAART. Do Koophandel , die als de ziel en zenuw van ons Vaderland aange- gemerkt wordt, moet hier zeer vroeg gedreven zijn. Men bespeurde hier . xrlfs reeds in de onbcscliaafdstc tijden , eenige beginselen van bekwaamheid tot het oefenen van nutte handwerken, die naderhand gelegenheid tot eenen voordeel igeu handel gaven ; maar toen de Romeinen , iu de eerste eeuw onzer tijdrekening, in groolen getale herwaarts overkwamen , be- gon de koophandel meer algemeen te worden. Vele Romeinsehe koop- lieden , zien hier te lande hebbende nedergezet , dreven handel op de ■ BntUnnische eilanden en andere gewesten. In Zeeland heeft men ou- de opschriften, gevonden, in welke de Romeinsehe kooplieden hunne dankbaarheid aan de Goden betuigden, voor liet beveiligen der koop- waren op zee. Ten tijde van ViTELLtus , waren er nog vele Romeinsehe kooplieden in deze landen , die toen door de Kanincfalen gewapenderhand overvallen werden. De grachten, .welke te dier tijde in de Nedebiardek werden gegraven , zijn, naar allen schijn . niet alleen ten dienste der krijgs- lieden , maar ook tot gerief van den handel , aangelegd. Het Frieschc bont was toen reeds zeer beroemd en werd langs die Drususgracht uitgevoerd. Toen later deze landen door de Noormannen overvallen en door de Franki- sche koningen overmeesterd waren, werd de handel aanmerkelijk ver- drukt. Maar in de tiende eeuw begon de handel in geweven stoffen , die uit Vlaanderen naar Frankrijk en Duitschland vervoerd werden, eenen aanzienlijken opgang te maken. Het opriglcn van vrije jaarmarkten bragt ook niet weinig tot de uitbreiding van den koophandel toe(1). In (1) Loieniwjurdig orcr het vroeger bind- lirerkeer dezer linde b Jonkh. Mr. H. M. A. vaw A»cn VAM Wu«; Ge | ch i r d k n n d i g e beichouwiug tid het oude h i n d e I* v e r koe r der stad Utrecht, van de vroeg» • te tijden tot aan do veorti ende eeuw. Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHB ZAKEN. 83 den aanvang der veertiende eeuw, ontstond er een geweldig oproer onder dc lakenwevers , in dc Vlaamsche en Brabandsche steden , hetwelk t doordien dc wethouderschap het niet voorzigtig genoeg gedempt had, gelegenheid gaf, dat de weverijen naar de Noordelijke Nederlanden , en vooral naar Holland, werden ovcrgebragt. Reeds eene eeuw vroeger, na- dat de Ridders der Dtiitschc orde de landen aan de Oostzee hemagtigd hadden, waren de Oostersche koopvaarders begonnen hunne waren ook naar de Nederlanden te voeren en de voortbrengselen dezer landen we- derom terug te brengen. Amsterdam begon, in dc vijftiende eeuw, Antwerpen , dat toen reeds eene bloeijende koopstad was , naar de kroon testeken. Daar deTexelsche zeegaten, omtrent het jaar 1400, door inbraak , wijder geworden waren , begon men het IJ met groote schepen te bevaren. De Oosterlingen bragten hunne granen en hout- waren te Amsterdam ter markt , en die stad leverde hun wederom gezouten visch en haring van de visschcrij dezer landen, en hetgecne verder dit land in grove waren opleverde. Het innemen van Antwer- pen , door den Hertog van Parma, in het jaar 1385, werd van een ge- heel verval des handels in die stad gevolgd. Men verzuimde de Schelde, die voor groote schepen onbevaarbaar was gemaakt, wederom te openen. De kooplieden weken daarop naar Hol land, den mees- ten handel met zich nemende. Van dien tijd af, begonnen do Yereenigdb Nederlanden , midden in den zwaren oorlog , met welken tij te worstelen hadden , door de zeevaart en den koophandel te bloeijen. Onder de talrijke steunscls van den Koophandel , dien de Neder- landers vroeger gedreven hebben , en nog , hoewel op eene kleinere schaal , drijven , is een der voornaamste de ligging aan de Noord- Ree , als mede het gemak om de koopwaren over de Zuiderzee, langs de bevaarbare rivieren, kanalen en vaarten, op eene min kostbare wijze, in kleine vaartuigen, te vervoeren; waarbij nog kwam do gezegende vrijheid, die ieder getrouw en gehoorzaam onderdaan al- Ji/er genoot, terwijl niemand, hetzij ingezeten of vreemdeling , van welken landaard hij ook wezen of welke godsdienst hij ook belijden ruogt , indien hij dc wetten gehoorzaamde , de lasten opbragt en zich stil en vreedzaam gedroeg , voor vervolging of onregtvaardige ver- drukking' te vrcezen had; zoodat elk goed burger, voor zoo ver dit met het behoud van h'?t land bestaanbaar was , volstrekt meester van zijne eigendommen bleef. De aanzienlijke bevolking ; der ingeze- tenen vlijt in het uitbreiden van hunne handwerken, manufactu- ren en visscherijen ; de groote menigte koopvaardijschepen, die zy bezaten ; de aanzienlijke voorraad van contant geld , waarin geen land ter w ereld bij de Nederlanden te vergelijken was , zoodat de koophandel der andere natiën voor een groot gedeelte , roet het geld der Nederlanders gedreven werd ; de natuurlijke spaarzaamheid en winzucht dezer natie; het goed vertrouwen, waarin dc Nederlanders bij andere volken slunden ; de aanzienlijke en rijke w isselbank te Amsterda m , dc Oost-Indische en de West-Indische Maat- schappij en en de Sociëteit van Suriname, hebben veel bij- gedragen . om den koophandel, vooral in Holland, zoo hoog te doen »tijt*en , dat het dc afgunst van alle de audere handeldrijvende natiën gaande maakte , omdat zij zagen , dat dc Nederlanders daarin een ie- der te boven {{'"ff0"- Ook waren het de koophandel en dc zeevaart, die hen in staat stelden , om gedurende tachtig jaren eenen strijd , Ier bekoniing en bescherming van hunne vrijheid tegen Spanje, vol te houden, en «lat ryk eindelijk t» doen zwichten en het te dwingen, Digitized by Google 84 ALGEMEEN OVERZIGT om Jc Nederlanders voor een vrij en onafhankelijk volk tc verklaren. Door de toeneming van den koophandel en de scheepvaart, vermeer- derde ook hunne magt , en toen de eerste afnam, moest de laatste natuurlijk ook verminderen. De voornaamste oorzaak van het afne- men des koophandels is, dat de naburige en andere natiën , waaronder cr zelfs zijn , die in het begin der zeventiende eeuw nog geen denkbeeld van koophandel en zeevaart hadden , cr zich later met alle inagt op hebben toegelegd, en «ie goederen, welke zij voorheen op eene der Nederlandsche markten kochten, gingen opzoeken in de eerste hand cn daaruit verkregen , waardoor zij hunnen handel meer en meer zagen toenemen. Maar het volk, dat onzen handel dc nijpendste slagen heelt toegebragt , is het Engclschc , zoo door zich van lieverlede van een groot gedeelte onzer koloniën meester te maken, als door meer dan eens, maar onder anderen , in het begin dezer eeuw, ons eensklaps dea oorlog te verklaren , ten einde door het nemen van onze rijkgeladene koopvaardijschepen, die, vertrouwenden op eenen onlangs te Amiens gesloten vrede , de terugreis naar het vaderland hadden aangenomen, of in Engelschc havens waren binnengcloopcn , onzen koophandel den doodsteek te geven ; dan desniettegenstaande is onze handel nog al- tijd zeer belangrijk , cn nog mogen de huiteulandschc natiën onder* vinden , dat zij , om gcldlecningen op solide voorwaarden te sluiten , sieh niet te vergeeefs tot onze kooplieden wenden , zoodat men bere- kent, dat hel bedrag der kapitalen, die de Nederlanders in Fransche, Qos- tenrijkschc , Dcenschc , Russisehe , Spaansche , Amcrikaansche en an- dere lecningen ingelegd hebben , 1600 millioenen guldens beloopt. Niet alleen voor vreemden , maar ook en vooral , om het vaderland bij te springen, of ook wanneer het vaderlandschc instellingen geldt, staat dc geldkas van den Nederlander open, en — wij mogen het met een innig genoegen hier ter nederschrijven — nimmer moest er in dc laatslc jaren cenc gcldleening aangegaan worden , nimmer moest cr eene vaderlandsehe onderneming lot stand komen, of de inschrij- vingen overtroffen aUijd ver het benoodigde en somtijds zelfs het dubbel daarvan. Vooral se lcrt den opstand in België , cn de daar- door veroorzaakte afscheiding van die gewesten , is dc handel aan- merkelijk toegenomen , en dit kan wel gedeeltelijk worden toegeschreven aan dc overkomst van vele Hollandsche en eeuige andere handelhuizen , die in België gevestigd waren , maar nog meer aan het uitsluitend bezit van den handel op Nccrlands-Indië, terwijl de bemoci- jingen der Nederlandsche h a n d c 1 m a a t s c h a p pij en onder- scheidene andere nuttige inrigtingen den bloei des handels zeer be- vorderen. De Pïederlandtcke handelmnattchapjrij is , bij koninklijk besluit van 29 Maart 1821 , No. 163 , op den voet der naamloozc maat- schappijen , voor den tijd van vijfentwintig jaren , opgerigt , en kan , na den afloop van dien tijd , verlenging verzoeken , maar ook vóór dien tijd worden ontbonden , ingeval de meerderheid der stemgereg- tigde deelhebbers , te zamen eigenaars van ten minste drie vierde van de aandeelen , daartoe mogt besluiten. Zijne Majesteit heeft zich , met het Koninklijk huis , aan het hoofd der inschrijving gesteld , voor eene som van vier millioen guldens , zijnde bij Koninklijk besluit van 19 April 1824 , No. 41. het fonds dezer Maatschappij bepaald op zeven cn dertig millioen guldens ; het- welk echter by de nieuwe artikelen van overeenkomst , goedgekeurd en vastgesteld, by Z. M. besluit van 22 Junlj 1827, No. 83, is vermin- Digitized by Google DEPARTEMENT VAN B1NNENLANDSCHE ZAKEN. 8i> oVrd op vier en twintig millioen guldens, verdeeld in aandeclen van 1000 gulden ieder, welke in balven en vierde deelen kunnen worden gesplitst. De zaken der Maatschappij worden bestuurd door eene te Amsterdam gevestigde commissie , die , met de directie verecnigd , den Raad der Maatschappij uitmaakt. Er zijn zestien Commissarissen , bij welke ceir door den Koning wordt gevoegd, om voor Hoogstdcszelfs belangen', als deelhebber en garant van den jaarlijkschen intrest, te waken. De eerstbenoemde Commissarissen blijven vier jaren in funclie j daarna treden , naar cenen rooster, bij loting te bepalen , vier Commissarissen ieder jaar af, om opgevolgd te worden door een gelijk getal andere; de aftredende zijn wederom verkiesbaar. De Commissaris, die de be- langen des Konings , als deelhebber en als garant waarneemt , is onder deze beurtwisseling niet begrepen. Dfe Maatschappij wordt beheerd door eenen President en twee Direc- teuren , van welke eene de werkzaamheden van Secretaris waarneemt , wordende , bij ongesteldheid , afwezigheid of andere wettige verhinde- ring van den President, zijne functiën waargenomen door een der Directeuren, daartoe door den Koning te benoemen. De President, de Directeuren en de Secretaris genieten vaste traktementen , 'doch mogen geene andere posten , ambten of bedieningen hoegenaamd , bc- kleeden, noch middellijk of onmiddellijk eenigen handel dry ven of deel hebben in rcederijen of fa brij kon. In alle voorname handelplaatsen,. %p<> binnen als buiten het Rijk, alwaar de Maatschappij ladingen te verzenden ofte ontvangen heeft, en overal elders, waarde Directie zulks ooodig acht, worden een of meer Agenten aangesteld. Deze Agenten genieten provisie. Te Batavia is een ondergeschikte tak van bestuur gevestigd, onder de benaming van factorij, te zamengcsteld uit eenen Voorzitter en vier Leden, die, even als de Agenten der Maatschappij, door de Directie benoemd en bij een besluit door haar ontslagen kunnen worden. Deze factorij heeft t behoudens cene volkomenc ondergeschiktheid aan de Directie hier te lande, het toezigt en het algemeen beheer over de zaken der Maat- schappij in Nederlandscb Oost-Indie. Zij zendt jaarlijks behoorlijke staten en rekeningen, wegens haar beheer, met een verslag harer ver- rigtingen, aan de Directie over. De leden der factorij genieten provisie. Het doel der Maatschappij is de bevordering van den nationalcn handel, scheepvaart, scheepsbouw , visscherijen , landbouw, fabrijken en trafijken , en zulks door, met in achtneming van hare eigene be- langen , te bevorderen , zoowel de bestaande als de nog voor den Neder- landschen handel te openen bronnen van wclvaari , benevens allo xulke ondernemingen, welke bet vertier der voortbrengselen van de Nederlandsche nijverheid kunnen vermeerderen. De Directie is de uitvoerende magt , waardoor de Maatschappij werkt. Aan de deelnemers is door Z. M. een jaarlyksche intrest van vier en een half pc. verzekerd , en bij de aandeelcn worden halfjarige intrest coupons gevoegd. De jaarlijksche opgemaakte en goedgekeurde balans ligt telken jare , gedurende veertien dagen , ter inzage van de stemgeregtigde deelhebbers. Van het overschot van ieder boekjaar wordt een gedeelte als reserve ter zijde gelegd , en bet overige over alle ije- hcele aandeelcn als dividend uitgedeeld. In bijzondere gevallen kan eene algemeenc vergadering van stemgeregtigde deelhebbers worden belegd , waardoor als dan het geheelc ligehaam der Maatschappij wordt vertegen woordigd . 86 ALGEMEFN OVERZIGT Da JTederlandseh* Bank is bij besluit vaa 28 Maart 1814 geoctroijeerd voor den tijd van vijf en twintig jaren, aanvang nemende met den eersten April van dat jaar. Dit octrooi is , bij besluit van 21 Au- gustus 1838 , verlengd en bevestigd voor 25 jaren , aanvang nemende op den 51 Maart 1839, ten ware dit octrooi inmiddels mogt worden ingetrokken , welke intrekking alleen dan zal kunnen plaats hebben , wanneer eene meerderheid van drie vierde der deelhebbers zich ver- eenigt , om daartoe aan Z. M. den Koning verzoek te doen , of ook wanneer de bank , afwijkende van de bepalingen by het octrooi en op de volgende reglementen vastgesteld , het voorldnrend genot van het octrooi mogt verbeuren. Gedurende den voorschreven tijd van vyf- en- twintig jaren , zal aan geene andere corporatie , sociëteit of com- pagnieschap in dit rijk verleend worden, gelijk octrooi, noch ecnigc der voorregten en gunsten aan de bank verleend. Zij wordt geacht uit te maken een kompagnieschap, zoudcr firma, bestaande aanvankelijk uit vijfduizend actiën ieder groot duizend gulden, waarvan de eigenaars de geldschieters zijn , zonder immer in hunne personen of goede- ren aansprakelijk te wezen wegens eenige zaken , de bank betreffende. Later is dit fonds tot ticnmillioen gebragt en , volgens het besluit van verlenging en bevestiging, is het uit die som blijven beslaan. Wanneer het voor het belang van de bank wcnschelijk of raadzaam mogt worden (geacht, om dit fonds te vergrootcn , en daarvan bij Di- recteuren en Commissarissen van de bank , in eene gecombineerde ver- gadering , eene gemotiveerde overweg-ng en raadpleging , zal zyn opge- maakt , zal de Directie de vrijheid hebben , eene voordragt tot zoodanige vergrooting aan Z. M. te doen , welke zich echter niet verder ral mogen uitstrekken , dan tot de verdubbeling van het fonds van tienmillioei en , zoodat het hoogste kapitaal van inlaag, geduren- de dit octrooi , uiterlijk op en tol twintigmilliocncn zal moeten bepaald blijven. Wanneer lot zoodanige uitbreiding besloten en volmagt ver- leend zal zijn, zal daarvan, bij een openbaar besluit, aankondiging worden pedaan, en zullen d-ï alsdan beslaande eigenaren van actiën, gedurende den tijd van «éne maand na die aankondiging, den voor- rang hebben , om in deze uitbreiding deel te nemen , mits zich bij schriftelijke en ondertcekende verklaring , zonder zejjel , daartoe aan de Directie bekend makende. De nieuwe, uit zoodanige uitbreiding voortspruitende actiën, zullen in allen opzigten van dcnzelfden aard zijn als die, welke by óc oorspronkelijke opruiing zijn uitgegeven, doch bij verdere concessie van vergroot Mig , zal , op eene voordragt van Directeuren en Commissarissen der bank, door don Koning worden bepaald , de vaste en algemeene prijs , die voor de nieuw uit te geven actiën , aan de bank zal worden ingebragt , om de dcelverkryging , op eene billijke wyze, daar te stellen. Z. M. heeft bij de eerste oprigling der bank, voor rekening van den Lan- de , deel genomen voor vijf honderd actiën , zich voorbehoudende , ora die deelneming uiterlijk tot duizend actiën uit te breiden, welke uit- breiding daarna werkelijk heeft plaats gehad. De actiën staan op de namen der deelnemers en het transport daar- van geschiedt ten overstaan der directie, bij ongezegelde acte. Alle verkoop van actiën op tijd , mitsgaders alle premiën en kanscontrac- ten te dezer zake, zijn ongeoorloofd, nietig en van onwaarde. De eigenaars van actiën hebbcu, naar mate van hunne inlage, in alle operatiën van belcening en escomplo boven anderen den voorrang. Digitized by Google DEPARTEMENT VAX BlNNENLANDSCHE ZAKEN. 87 De actiën kannen bij de directie niet worden beleend. Zij rijn niet arrestabel , dan alleen ter executie Tan Tonnissen , in krach te van ge- wijsde overgegaan , of wel ingeval van faillissement van dengenen , op wiens naam zij staan. Zij ziju in de belasting aan geen tam at ie on- derworpen. De operatiën dezer bank bestaan: 1° in het cscoraptcren van wis- selbrieven en ander handelspapier , op naam of aan order , voorzien van twee of meer voldoende handteckeningen ; 2° in bel beleenen van effecten, goederen, waren en koopmanschappen; 3" in den handel in goud cn zilver, biljoen en verdere muntmalerialcn , en in die tc doen vermunten en verwerken ; 4° in het ontvangen van gelden in re- kening courant, en in het betalen van assignatiën of quitantiën , op die rekeningen af te geven , en zulks niet verder of meerder , dan tot het monlant op elke rekening te goed zijnde ; verleenendc de bank nooit eenigerlei voorschot of crediet in blanco , aan wien het ook zijn moge ; en 8° in het bcleencn op vreemde geldspeciën en munt- materiaal tegen eene verminderde rente. De bank vermag geene waren , koopmanschappen of goederen , hoe ook genaamd , noch eenige effecten of credit' len ten laste van den Staat, buiteulandschc mogendheden of bijzondere ingezetenen , koopen , inruilen of verkrijgen ; ook mag zij geen aandeel hebben , of direct of indirect deel nemen , in eenigen buiten- of binncnlandschen handel , bedryven cn compagnieschappen van schepen, assurantiën, vissche- rijëiu, fabrijken , traïijken, landbouw- of eenige andere goederen hoe- genaamd , almede vermag zij niet te koopen of tc bezitten eenige vaste goederen , uitgezonderd alleen zoodanige lokalen , als zij tot haar eigen gebruik noodig heeft. Onder dit verbod is echter niet begrepen het muntmaterieel , zoo als daarvan ook wordt uitgezonderd het geval, dat de directie raadzaam mogt achten , om de onderpanden van bcreenin- gen , waarvan de aflossing in gebreken is gebieven , bij de wettige re- alisatie van zoodanige onderpanden , aati tc koopen lot vermijding van schade voor de bank. De bank vermag beleeningen te doen op inschrijvingen in de groot- boeken der Nationale Schuld , hetzij op de originele inschrijvingen zei- ven . hetzij op de certificaten daarvan, uitgegeven of nog uit te geven, en bij de directie geviseerd ; voorts op alle andere binnenlandsche ef- fecten, obligatiën , schuldbric\cn cn actiën, alsmede op pro\inciale- , plaatselijke- en poldcr-obligaliën en dergelijke; deze laatste r.anr den cours, welke des noods zal bepaald woidcn door de makelarrs, ract de tauxatiën voor het regt van successie belast; cn wijder: oj. iifrctcn, door bmtenlandschc Mogendheden en Staten hier tc lande rpr^jptieerd en gedomicilieerd, cn door alhier gevestigde geaccreduivrde handelhuizen geteekend , mits die op de beurs te Amsterdan rucrloopcnd eene courante waarde hebben ; — verder op roerende goederen , producten , gefabriceerde en ongefabriceerdc waren en koopmanschappen , bier te Lande liggende , en onder de bewaring cn het bcslttnr der directie wordende gedeponeerd en gebragl. De bcbening geschiedt voor drie Baanden , bij acte voor notaris en getuigen gepasseerd. Van alle brleeningen zijn uitgezonderd en zullen onder gecnerlci voorwend- sel mogen worden beleend : alle onroerende goederen , alle schepen , en voort* alle effecten , schuldbrieven en obligatiën , actiën of credieten , ten laste van buitenlandsche Mogendheden , personen , compagnieschap- pen . maatschappijen en corpora tien , cn zijn mede van de faculteit 88 ALGEMEEN OVERZIGT van beleening uitgesloten , actiën of aandeden in banken , Oost- en "West-Indische handcl-societciten , assurantiën, fabryk- of landbouw- societeiten , die buiten het Rijk of in onse overzeesche bezittingen zyn opgerigt. De betaling bij de bank geschiedt in contante speciën , of m bank- biljetten ter grootte van: ƒ 1000, f 500 , f 300, /" SfcOO, f 80, ƒ60, ƒ 40, f 25 , welke biljetten dagelijks, op vertoon, in kontanten be- taalbaar xijn. Het bestuur dezer bank is toevertrouwd aan eenen President en 8 Directeuren , binnen Amsterdam woonachtig en bijgestaan door eenen Secretaris. Zes Commissarissen hebben het toezigt over de hande- lingen van dit bestuur. Het dividend wordt jaarlijks door President en Directeuren , met Commissarissen , in eene vereenigde vergade- ring, bepaald. De president en Secretaris worden te allen tijde door Z. M. benoemd. — De benoeming der zes Commissarissen geschiedt door de vijftig voornaamste geintresseerden. —President, Directeuren en Com- missarissen maken , bij iedere vacature eener plaats van Directeur , eene nominatie van twee personen , waaruit Z. M. de keuze doet. — Alle zes maanden treedt één der Directeuren af, en jaarlijks twee Commissarissen j doch zij zijn allen weder in dezelfde kwaliteit De akten van bclecning en Terkoop , de renversalen, recenisscn en bankbiljetten , ten overstaan van de Directie gepasseerd ot door haar uitgegeven wordende, zijn vrijgesteld van het regt van regis- tratie; zoo ook alle assignatiën , op de bank afgegeven, en de boeken aldaar gehouden wordende. Ook is een en ander , met uit- sondering der akten van verkoop en belecning , vrij van zegel. De gelden , in rekening-courant bij de bank te goede , zijn niet arrestabcl, dan alleen ter bckoniing van toegewezene gelden bij een rcgterlijk vonnis. Er zal eene Bijbank te Rotterdam worden gevestigd , waarvoor de reglementen , drie maanden na den ingang van het laatste octrooi der Nederlandsche bank , door den President en Directeuren zullen worden voorgedragen , om de opcratiën van de bank in alle hoofdplaatsen der provinciën en andere voorname steden te doen bed ry ven , hetzij door particulieren , hetzy door gecommitcerden , zoodanig als zy tot het ge- rief van iedere plaats raadzaam zullen oordeclen. Er zyn weinig landen , op welke de Nederlanders geen handel drij- ven j hetzy zij alleculyk op vracht varen, in welk geval zy hunne schepen aan anderen verhuren , hetzy zij zeiven hunne waren der- waarts en anderen van daar herwaarts overbrengen. De voornaamste .handel wordt echter thans gedreven , behalve op onze Oost- en Westi ndische bezittingen, op de Levant, Italië, S p a nj e , Portugal, Frankrijk, Groot-Rrittanje, de Noord- scheryken, de Oostzee en Duitschland, alsmede on de Vereenigde Staten van Noord-Amerika en de onlangs gevestigde Zu id- Am erika a nsch e Staten; aan den Atlanti- achen oceaan. De Oost-Indische handel kan gevoegelijk onderscheiden worden in den handel , welke uit Europa met onze bezittingen gedreven wordt, in den handel , welke deze bezittin- gen onderling dry ven, en eindelyk in den handel van Neder lars met andere landen in Oost- Indien, welke niet aan het rgk behooren. Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENL AN DSC1IE ZAKEN. 89 De handel uit Europa met de Oott-Indische bezittingen zeiten , werdt vroeger uitsluitend door cene maatschappij of compagnieschap gedreven , en wel met leer aanzienlijke voordeden , zoo lang buiten- laiuLsch geweld of overiuagt kon wederhouden worden , om de bronnen daarvan aan te tasten, en zich geheel of gedeeltelijk die eigen te maken. Zelfs nog in dc laatste jaren van het bestaan dier maatschap- pij , en , nadat reeds zoo menige tak van handel aan het kwijnen was geraakt , begrootten Commissarissen-Generaal het jaarlyks retour van Indie op zeventien en een half millioen guldens; terwyl het zuiver voordcel. dat deze bezittingen met de destijds bestaande in ng tingen, na aftrek van ƒ831,000 uitdecling aan de partipicantcn of actiehou- ders der Oostindische Compaguie , en na betaling van alle interessen der gemaakte schulden en andere uitgaven in Europa, op f 1,025,379 geschat werd. De oorlog met Engeland , in het jaar 1780 uitgebar- sten , bragt haar echter een zeer aanmerkelijk nadeel toe en veroor- zaakte eene onherstelbare kwijning , zoodat de interessen , der lot herstel dier schaden in Europa opgenomen kapitalen , cene som van by de vijf millioenen guldens vercischten. Naauwelyks gaf het ryk retour, in 1795 naar Europa afgezonden , eenig vooruitzigt , om de geledene verliezen te herstellen , of de ongelukkige oorlog van dat jaar vol- tooide het verderf der Oostindische Compagnie ; dit zoo ryk retour vi ej in *s vijands handen , en , bij een Staats besluit , werd het oc- trooi dier Compagnie ingetrokken, en dus haar geheel bestaan ver- nietigd. Thans staat de handel op Oosl-Indië voor ieder ingezeten van het Komügbmk. deb Nederlands* open. De voornaamste koopwa- ren, die van daar herwaarts gevoerd worden , zijn: koflij, peper, suiker, kruidnagelen, muscaatnoten , foeli, kamfer, Ban ka's tin, ta- marinde , sapanhout en arak ; voorts diamanten , goud , paarlcn , amber , cardamom, katoenen garens, aloë, kurkuma, drakenbloed, stoklak, gomgutta , gom , myrrhe , benjoïn , borax , ruwe cachou , lange peper , staartpeper , sago , schellak , paarlemocrschclpcn , gember , soija enz. Men brengt derwaarts : equipage-goederen , zeildoek , touw en teer j fijne lakens en kasimieren , grof laken voor de krijgsmagt j pro • visiën waartoe behooren : wijnen, bier, sterke dranken of likeuren, hammen , boter , kaas , olie , meel , Europesche vruchten op brande- wijn enz. j ijzer en staal aan staven , beste sloten en eenig ander ge- werkt ijzer, alsmede spijkers in onderscheidene soorten; voorts, wat de voorwerpen van weelde betreft : zilvergoed , gouddraad en een i ge bijouteriën ; meubelen , schoenen , laarzen , zadels , krameryen , horo- logieglaswerk , vengster- en spiegelglas ; eeuige koperen- , tinnen- , yzeren- en blikken waren ; mitsgaders lijnolie en loodwit. De handel welke de Oost-Indische bezittingen onderling drijven ge- schiedt voorna mcly'k in Europesche waren , alsmede in Indische lijn- waden, opium, foeli, nagelen, muscaatnoten, poedersuiker, kamfer, tin , koper, Japansch koper enz. In den handel, welke van Nederland onmiddellijk op den vatten wal van Indiè' gedreven wordt, deelde eertyds ook de Oostindische Compagnie voor een aanzienlijk bedrag. Zij alleen toch bezat de ruwe voortbrengselen van de Indische eilanden , die , buiten het geld , hoofd- zakelijk tot de inkoop der relouren , op de Kusten van Coromandel, Malabar en Bengalen, dienden, en kon dus, door den geringen prijs, dien zy daarvoor besteedde, en uit hoofde van vele gunstige verbindtenissen , met de Vorsten dier landen aangegaan , dc goederen tot mindere pryzen , dan de overige Europesche volken inkoopen , 90 ALGEHEEN OVERZ1GT en alioo , indien zulks noodzakelijk was , ook voor lagere pryzen a£- zetten. De Compagnie had daardoor , als het ware , de uiagt in han- den , om de markt te bepalen , cn voorzag om die reden ook bijna geheel Europa van deze voortbrengselen. Nadat Engeland zich uit- sluitend de heerschappij op het Indische schiereiland verzekerd , en al de voortbrengselen cn dat land aan zich cijnsbaar gemaakt hoeft, is deze handel echter, voor het grootste gedeelte , in de handen van die natie overgegaan. De voornaamste wareu, die van gezegde kusten naar Europa verroerd worden, zijn: katoen, peper, salpeter, verw- hout , gomlak , borax , sandelhout, suiker, katoenen- en zyden stoffen , shwals enz. Ook de kandel op China is voor ons niet meer zoo voordeelig als eertijds , uit hoofde dat de Engclschcn de waren , die zij uit China- voeren , met voortbrengselen van Bengalen betalen, en dus zoowel op afzending als retour winst behalen , hetgeen geenszins het geval is met onze kooplieden , die verpligt zijn het grootste gedeelte der Chiuesche koopwaren met baar geld te voldoen, en du» alleeu uit het retour de inkomsten hunner uit- en te huisreis moeten vinden. Ook is deze handel, te onzen opziglc, ook nog beperkt geworden door het ruimer aandeel dat andere natiën daaraan genomen hebben. De goederen, die uit China gehaald worden, zijn: thee, suiker, nankin, koper, borax, aluin, kwikzilver, porselein, verlakte waren, kaneel, rabarber , muskus en ondeischeidene droogerijëu. De koopwaren , die derwaarts gevoerd worden , zijn : katoen , laken? cn andere stof- fen , glaswerk , vossen- , otter- cn bevervellen , sandelhout enz. De handel op Japan is , behalve aan de Chinezen , alleen aan de Nederlanders toegestaan , die ccne factorij hebben op het eilandje Desima, zynde een uithoek van de stad Nanga^aki. Sedert het jaar 1609, hadden de onzen ecne loge op Firando, maar nadat zij, in 1659, veel bijgedragen hadden, om aan de Portugezen, met welke «y toen in oorlog waren , het land te doen ontzeggen , zagen zij zich twee jaren later zclvcn genoodzaakt , de plaats tc gaan innemen , welko de Portngezen verlaten hadden , zijnde hel gezegde eilandje Desima , dat de gedaante heeft van eencu uilgcspreiden waayer. Op dit ei- landje slaan niet slechts de woningen van het Opperhoofd cn verdere Nederlandsche beambten , maar ook ecne reeks van pakhuizen , . tot berging der aangebragt wordende ladingen; voorts een intrek of ver- blijf voor de Opper ban ioozon , de Ottona's , de Kasserossen r de Tolken , de Beambten der geldkamer cn voor de verdere Japanrchc bedienden; wijders een groote vlaggcmast, en eindelijk, sedert 1823 T ecne bota- nische tuin, welke meer belangrijk dan uitgebreid is. Dit alles staat, nis het ware , opeengedrongen op ccne oppervlakte, die slechts vijf en zestig roeden lang en achttien breed is , maar draagt niet tc min den wijdschen titel van factor ij vanden Nederlandschen han- del in h et rijk van Japan. De Nederlanders halen van daar: kamfer, verlakte waren cn vooral koper, cn voeren aldaar hunne koloniale cn andere waren in. Ingevolge het reglement op het beleid der regering, van het Justi- cicwezen, den handel en de scheepvaart voor de kolonie Suriname, gearresteerd den SI Julij 1821, mag de handel en vaart op en van deze kolonie alleen geschieden uit- en naar het Moederland, zoo dat alle de daar gewonnen wordende producten nergens, dan onmiddellijk naar na Nederlands* mogen worden gezonden, cn alle behoeften en waren , voor de kolonie bcnoodigd, alleen uit het Mocderlaud dcr- Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCUE ZAKEN. 91 waarts mogen «orden aangebragt ; waarvan echter uitgezonderd zijn de Noord-Amerikanen , ann welke de vaart op Suriname , overeenkom- stig de toen beslaande inrigtingen . is vergund gebleven; en de inge- ictcncn der Nederlaudsche West-Indische eilanden, aan welke dexetiUe regten als dc Noord-Amerikanen zijn toegestaan. Volgens de deswege beslaande verordeningen mogen de Noord-A mcrikane.i niet anders van deze kolonie uitvoeren , dan : oud koper , tin of lood , alsmede tabak , en hel hoofd product van uitvoer mclas«ic. De goederen, waarvan de invoer, met Noord-Amcrikaanichc schepen wordt toegelaten, zijn: aardappelen en andere aardvruchten , beschuit , blom (fijn meel) , boomvruchten, gevogelte, hoornvee, houtwaren, kaarsen van sperma- cetie, muilezels, olie van spermacetic of traan, p.sardcn , peulvruch- ten, rijst, schapen, inbak in bladen, varken. , viscü en vleescb, do beide laatste artikelen gedroogd, gerookt, gezouten of in pekel. Naar be Nederlasdsii worden van Suriname uitgevoerd : suiker , koflij , ka- toen , cacao, indigo, mclassic, rum, oranjeschillen, tonka , gom, kwassichout, wormbast, aroroot enz. Het meeiendecl der koloniale producten wordt naar Amsterdam uitgeroeid, ceu veel kleiner ge- deelte gaat naar Rotterdam, terwijl een nog geringere hoeveelheid naar Middelburg gebragt wordt. Men berekent den gehcclcn uitvoer naar as Nederlaxdei op 70 , hoogtens 80 scheepsladingen. De invoer bepaalt zich alleen tot de koloniale consumlie , maar is , naar de hoeveelheid der bevolking, ongemeen groot. Van de Nedcclaade* worden ingevoerd allerhande soorten van levensmiddelen , gezamenlijk provisién geheeten, bestaande in : zoo gedroogde, gezoutcne , gerookte, ingelegde als verschc eetwaren , dranken , wijnen , bieren , likeuren , minerale wateren enz. ; alle mogelijke mans- en vrouwcnkleedin^stuk- ken, welke veelal gemaakt nit de Neder lapdea komen ; verder alle be- denkelijke meubilaire goederen, zilver-, aarde- en glaswerken; overi- gens allerhande soorten van modewaren , galanteriën , bijoutericn , toilet-artikelen, verlakte goederen , bronswerken , muzijk en muzijL- instruruenten j alle keukengereedschappen, van koper-, ijzer-, tin-, blik- en aardewerk; paardentuigen, zadels enz.; ook nog geconsig- neerde plantaadjc- behoeften, zoo als: stoomwerktuigen , suiker- en disteleerkelels ; bouwmaterialen , als : mopslecncn , kalk , cement , vlocr- steenen of plavuizen , koper- en ijzerwerk ; gereedschappen voor den veldarbeid, alsmede voor molenmakers, timmerlieden en metselaars: verfolicn , hoepels, linnen voor koflij en katoenbalen; en eindelijk: ni t nis ti ogen voor de slaven, als: bont lijnwaad, tl r (Tc ls, waak jassen, boeden, messen, scharen, kammen, scheermesr.cn, tonteldoozen enz. De handel op Curacao en de verdere West-Indische eilanden is ge- bed en al verloopen , en sedert het jaar 1793 is dit eiland , als bet ware, van Nederland in weder keer ige betrekkingen afgescheurd, en heeft de aanvoer van goederen uit het Moederland geheel ongehou- den , zoodat er tegenwoordig ieder jaar slechts ééne kleine brik komt. De uitvoer is buitengemeen gering , en beslaat slechts in : cabriethui- den en eenig slecht vee, gedroogde oranjeschillen en zout. De voornaamste invoer bestaat uit : gezouten vleesch , spek en visch f tarwemeel, aardappelen, ruwe suiker, brood, tabak, roodc wijn , maderawijn, brandewijn , jenever en rum. In de handel op de kust van Guinea, die grootcndecls in handen der Europeanen is , had ons Vaderland vroeger een aanzienlijk deel , thans is hij echter van minder belang. De uitvoer bestaat in goud en ivoor , waartegen allerlei Europescne fabrijkwaren , speelgoed , ko- ralejö , kruid, lood en bijzonder brandewijn worden ingeruild. I 9* ALGEMEEN 0VBRZI6T. Onder den Levantscken handel verstaal men dien, welke gedrevei» wordt op alle landen van bet Turksch gebied, welke aan de Middel- landschc en Zwarte zeeën gelegen zijn, alsmede die op Egypte env Griekenland , en in het bijzonder den handel op desleden: Kon- stantinopcl, Aleppo, Smirna, Odcasa, Alexandrië, en Alexandrett e; ofschoon de schepen , die derwaarts varen , altyd eerst Livorno, Marscilleen andere havens van het gebied der aan de Middellandsche zee gelegen Christcn-mogendheden aandoen. In do veertiende en vijftiende cenw , werd er, te Antwerpen , sterken handel op Venetië gedreven. Dat gemeen ebest ontving specerijen en andere Oost— indische waren over Snnrna en Aleppo , alwaar die waren , door ka- ravanen , te lande , gebragt werden. De Antwerpenaars haalden deze koopmanschappen van Venetië, en vertierden ze hier te lande. De vaart op de Middellandsche zee w as echter , • met den aanvang der 16de eeuw, van weinig belang, ofschoon de koophandel voor het grootste gedeelte van Antwerpen naar Amsterdam was overgebragt , en de specerijen , nevens andere Oost-Indische waren , die de Antwerpenaars van Venetië haalden , na de oprigting der Oost- indische Compagnie , uit de Indien zelve veel goedkoopcr , dan elders, waren te bekomen. Het duurde niet lang, of deze handcltak nam eene tegenovergestelde rigting, want de Joden , omstreeks dien tijd uit Spanje verdreven , en van welke vele zich als kooplieden te Amsterdam ncderzetteden , ondernamen, om de Oost-Indische «aren naar de plaatsen te vervoeren , vanwaar men die gewoon was te halen r aangezien die goederen, zelfs te Aleppo en te Smirna, wcrwaarls men ze te land, met karavanen, overbragt, en waar de Venetiancn ze gingen koopen , veel duurder «aren , dan in de Nederlanden. De Christen kooplieden te Amsterdam, nu ziende, dat hunne Joodsche stadgenooten , op deze wyze aanzienlijke voordcelcn behaalden, vestigden Nederlandsche kantoren in de voornaamste koopsteden van Italië, op do eilanden van den Archipel, te Ronstantinopcl, te Alexandrette , tc Smirna en elders, die met de kantoren in Nedebland ecnen voordee- ligen handel dreven , welke hand over hand toenam ; om echter onder- scheidene zwarigheden uit den weg te ruimen , en dien voordceligen handel te begunstigen , werd men in het jaar 1628 te rade, om tc Absterda* eene kamer van directie op te rigten , onder den naam van Direc- teuren van den Lcvantschcn handel en navigatie inde Middellandsche zee, welk kollegic nog tot in onzen: tijd bestaan heeft, maar sedert eenige jaren ontbonden is. Er ver- trokken voorheen jaarhjks drie of vier vloten naar de Middellandsche zee, onder het geleide van 2 oorlogschepen, voerende 48 a 50 stukken. De koopvaardijschepen , die men daartoe gebruikte , en , omdat zij de Straat van Gibraltcr moesten doorvaren , straalvaarders genoemd wer- den , waren bemand met 60 tot 70 koppen en gemonteerd met 20 tot 24 stukken. Het sterk wapenen der straatvaarders was eene nood- zakelijke voorzorg, omdat de vaart op de Middellandsche zee, zeer gevaarlijk was , wegens de zeeroovers van Algiers , Tunis en Tripoli , en ofschoon het Algiersche roofnest in 1830, door de Franschen is uitgeroeid en, die van Tunis en Tripoli, daardoor verschrikt, zich niet meer zoo openlyk op de zeerooverij toeleggen , is deze vaart echter , ook thans nog , niet zonder gevaar , wegens de zeeroovers , die zich in de Gneksche wateren ophouden. Men zendt naar deze gewesten : peper, nagelen, muskaatnoten, suiker, cacao, verwstoffen, kramerljen, jucht- leder , Oostindischc katoenen , lijnwaden , muscus , lood , tin , blik , Digitized by Google DEPARTEMENT VAÜ BINNENLANDSCHE ZAK EX. 95 %taal, zweeds eb ijxer , tyzcrdraad, koper, koperdraad, loodwit, koper- rood , kwikzilver , barnsteen , roodaarde , cinaber , blaauwsel , indigo , cochenille, olifantstanden, meekrap, campcclichont , fernambttkhout , vermillioen, pek, teer, barst, stokviscb, haring, gerookte zalm, la- kens, sarge, saai. grove grijncn, zeildoek en linnen; en men bekomt van daar terug ; Levantsche koflijbuncn , Turkseh leder , kemels- cn geitenhaar , zijde , katoen , vloertapijten , dimetteu , galnoten , Arabi- sche wierook, gommen, droogerijen en geneeskundige kruiden. De Spaansche oorlog , die iu de zestiende eeuw begon , belette echter den Hollanderen niet hunncu handel op S/mnje onder vreemde vlag- gen te drijven. De Koning zag dit oogluikend aan , uithoofde do Hollandschc kooplieden den Spanjaarden de voorwerpen uit het Noor- den , welke zij tot het bouwen hunner schepen zoo zeer noodig had- den, aanbragten ; dit duurde echter niet lang, daar de Spaansche Koning al spoedig bespeurde, dat zijne vijanden, door de winsten, die zij uitzijn koningrijk trokken, in staat gesteld werden, om het tegen hem uit te houden , waarom bij hunne schepen in beslag nam , en ai den handel op Spanje den bodem insloeg. Bij het twaalfjarig bestand van bet jaar 1609, werd de handel, tusschen de beide volken, eerst wederom opengesteld , doch met het einde van dit Iwstand , kwam er op nieuw een verbod, hetwelk tot in het jaar 1618, toen de Mun- stersche vrede gesloten werd , in stand bleef. Vermits de Nederlan- ders, gewoon hunne Oostindisebe waren uit Spanje te halen, door het bedoelde verbod , daarin verhinderd werden , zoo werden zy nu ge- noodzaakt, om zeiven die waren in Oost-Indië te gaan koepen, waar- door de grond werd gelegd voor onze vaart op , en alle onze bezittingen in Oost-Indië, en Spanje bet grootste débouebe voor zijne Oostindische voortbrengselen verloor. Zoo werd dit verbod voor ons eenc bron van welvaart en voor Spanje van groot verlies. De handel op Spanje in andere goederen heeft van 1618 tot het jaar 1702 geduurd; doch werd toen, door den opgekomen oorlog, op nieuw gestremd en eerst, na den Ctrerhtschcn vrede van het jaar 1715, op den vorigen voet hersteld. Span je sloot een verbond van koophandel met de Staten , op den 26 junij 1714. Sedert dien tijd werd er in Uolland sterk op Spanje en in het bijzonder op Cadix, gehandeld. De Nederlanders brengen naar dit Koningrijk : specerijen en andere Oostindisebe waren, inland- sche manufacturen, lijnwaden, kanten, cacao, juchtleder, Sehotschc kousen, tarwe, naalden, spelden, benjoïn , polcmiten , lint, zjjden stoffen , kamerdoek , zcilgarcn , nettengaren , zeildoek , spijkers en kramcrijen. Zij halen van daar en inzonderheid uit de havens van Barcelona, Alicantc en Mallaga: brandewijn, wijnen, olyf- olic , cissers (zekere soort van erwten), vr irhtcn en wol. De Koophandel op Portugal is zeer voordcelig voor do Nederlan- der». Vóór d;it men uit deze landen , naar de Indien voer , was hij een der hoofdtakken van onzen handel, doch toen Portugal, in bet jaar 1->S0, met Spanje vereenigd werd, kwam er verbod op den handel met beide deze rijken. Nadat de Portugezen in het jaar 1610 bet juk der Spanjaarden afgeschud, en den Hertog van Braganza tot Koning uitgeroepen hadden, werd er in het volgende jaar een bestand voor tien jaren , tusschen Portugal en de Staten gesloten , waardoor de handel op dat land weder begon te herleven. Doch dit bestand , in bet jaar 1615$ verbroken zijnde , begon de oorlog on nieuw , die eerst met den vrede van bet jaar 1661 ten einde liep. Bij dezen vrede werden aan de Nederlanders aanmerkelijke voordeden voor hunnen 94 ALGEMEEN OVERZIGT. koophandel toegestaan , die sedert vrijelijk door het geheele koningrijk gedreven werd. De Koophandel op dat land geschieat meest op Lis sa* bon, Oporto en Setubal of St. Ubes. Men zendt derwaarts: aller- hande zijden-, garen- en wollen manufacturen, lijnwaden, katoenen stoffen, kamerdoek , stijfsel , was , touwwerk , hennip , vlas , kruid en lood , staal , speelkaarten, koperen bekkens , papier, juchtleder, stokvisch , gezou- ten visch , baring en van tijd tot tijd granen. Men bekomt van L i s- sabon terug: zout, wijn, katoen, wol, sumak , "vijgen, rozijnen, anijszaad, olijfolie, oranjeappelen, chinaasappelen , citroenen, limoe- nen, amandelen, goud, zilver en diamanten; van Oporto: olie, wijn, sumak enz., en van S e tu ba 1 veel zout. Ook halen de Nederlan- ders veel wijn van Madera, dien zij gedeeltelijk naar Oost- en "West- Indië vervoeren. De Koophandel op Frankrijk is te allen tijde sterk door de Ne- derlanders gedreven, en niet zonder aanzienlijke voordeden voor de Fransehen, omdat men oneindig meer koopwaren uit Frankrijk trok , dan men derwaarts zond. Vóór den Munsterschen Vrede van liet jaar 1648 , w erd de Nederlandschc handel door het Fransche hof aanmerkelijk begunstigd. Na dien tijd echter weigerde Frankrijk de vorige traktaten van koophandel te vernieuwen , en dreigde nieuwe belastingen op de Ncdcrlandsche koopwaren te leggen. De Afgezant der Staten vertoonde den Koning , dat men genoodzaakt zou zijn , de belastingen op de Fransche waren , die herwaarts werden gevoerd , insgelijks l" verhoogen ; hetwelk schadelijk voor Frankrijk zou uit- komen. Hij wees in het bijzonder aan , dat er jaarlijks voor meer dan drie en veertig milioentn aan Fransche waren hier te land werden vertierd. In het jaar 1662 werd er een handels- traktaat getroffen. Men beloofde er zich, van weerskanten, vele voordeden van , doch men vond zich , na weinige jaren , in zij- ne verwachting aanmerkelijk bedrogen De Fransche Koning stel- de . in het jaar 1667 , zulke zware inkomende reglen op de Ncdcrland- sche koopwaren , dat elk den lust verging , om die naar Frankrijk te brengen. Men bragt daarenboven, in Frankrijk, Noordsdie Maat- schappijen tol stand , als of men in den zin had , den Nedcrlauderen van alle kanten afbreuk te doen. De Staten verboden toen den in- voer der Fransche wijnen en brandewijnen. Men rigtte in Neder- land nieuwe weverijen op van Fransche wollen stoffen, en deed zijn best, om die beter koop, dan dc Fransrhen konden doen, te lev eren. liet misverstand tusschen Frankrijk en de Staten barstte, in liet jaar 1672, tot eeneu volslagen oorlog uit, die met deu Nijmeeg- schen vrede van het jaar 1078 eindigde. Men voegde bij het vredes- verdrag een hsndrLstraktaat, hetwelk in alle deden met dat van het jaar 1662 overeenkwam; doch, even als het eerste, slecht werd nage- leefd. De Fransrhen bezwaarden weder de Nederlandschc waren, en de Nederlanders hcvlijligden zich daardoor te sterker , om in hun cigp.n land, gouden en zilveren passementen, fin w celen , linten, hoeden, papier en andere waren te vervaardigen , die zij vroeger uit Frankrijk plag- ten te halen. Het herroepen van het edict van Nantes , in het jaar 1685 , dreef een groot aantal kooplieden , die de Hervormde godsdienst waren toegedaan , uit Frankrijk. Zij bragtcn de Fransche handwer- ken in db Vereewigde N ederlaxdex , en berokkenden Frankrijk daardoor cenc bijna onherstelbare schade. De Fransrhen zagen hunnen misslag- in, toen het te laat was. Zij poogden, bij den Ilijswijkschen vrede van het jaar 1697 en by den Utrechtschcn van het jaar 1713, Digitized by Google DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN. 93 4o zaken op den vorigen roet to herstellen , en schaften te dien einde onderscheidene zware belastingen op de Nedcrlandsche naren af, doch het mogl weinig haten. De Fransche waren werden hier te lande op verre na 100 veel niet getrokken, als voorheen. Thans is de koophandel op Frankrijk weder aanzienlijk , en wordt voornamelijk gedreven op de havens van B a v o n n c , Bourdeatix, Duinkerken, L i b o n r- n e , M a r s e i 1 \ e , N a n t c s en R oc h e 1 1 e. Men voert derwaarts : la- kens, lijnwaden, koper , zoo gewerkt als onbewerkt , tin, lood, schrijf- pennen , beddenveeren , wol , specerijen en kruiderijen , kamelotten , kaas, boter, raapolie, lijnolie, traan, aseh voor de zeepzieders, zwa- vel, dni*en, hout, masten, harpuis , teer cn pek, droogerijen, verw- stofleti , musctis, hennip , zaailijnzaad , vlas, bcverwol , pelterijen, juchtleder , spaansch leder , kwikzilver , staal , ijzeren staven , koper- draad , ijzerdraad , blik, koperrood, gom, galnoten, indigo, verwbont , suiker, talk, kaarsen , tabak, meekrap, kamfer, rijst, anijs , stijfsel , kanefas , touwwerk , haring , zalm , naarlen , diamanten enz. Men be- komt uit Frankrijk daarvoor terug : zijden manufacturen , lakens , kousen t Handschoenen, hoeden, velerhande krainerijen , galanterie-, en mode- waren , glas, wijnen , brandewijn , azijn, kastanjes , pruimen , rozijnen, vijgen . olijven , gember, amandelen, noten, honig, was, saffraan, Spaansch groen . zout, zeep, olij , foelie en notenbooinenhout. I)a> Koophandel op hel Brilsche Kijk f die reeds in dc middeleeu- wen zeer aanmerkelijk was , nam kort na het ontstaan van dc republiek der Vewerugde Nedem.aidet< , op nieuw, zeer in belangrijkheid toe, maar later , toen de naijver der Engelschen eenige goederen zwaar belastte , en de invoer van onderscheidene andere geheel deed verbieden , werd hij grootelijks gestremd. Die handel bloeit evenwel thans nog voornamelijk te Amsterdam, Rotterdam en te Dordrecht , welke beide laatste sleden echter beter gelegen zijn voor de vaart op Londen en andere Engclsche plaatsen, dan Amsterdam. Men vaart van hier op Londen, Liverpool, Bristol, Huil, Newcattle, S u n d e r 1 n n d , E d i n b u r g , Dub 1 i n cn C o r k, werwaarfs men de navolgende goederen zendt : specerijen , ge- neesmiddelen , vlas-, lijn-, raap-, hennip-, klaver-, karwei-, mos- taard-, uijen- en tuinzaden, raap- en lijnzaadkocken , bloem wortels , chicoreiworlel , aardappelen, vlas, biezen, boonen , erwten, eiken- schors, meekrap , houten hoepels, bezems, touwwerk, genever , wijn , ruwe zijde en alVal van zijde, tarw, haver, zeildoek, papier, stijf- sel , pot aseh , weedasch , lakmoes , blik , orlcans , marmer , smeltkroe- zen , mineraalwater , eau dc Cologne , vernis , terra de Srenna , tabaks- pijpen , aardrijkskundige kaarten, beenderen, kalfsbuiden , schapen- wol, honig, paling, en vooral boter, kaas, enz. Dc goederen, die men van daar terug bekomt, zijn : ijzerdraad , ijzeren winkelwaren , spaden , schoppen , spijkers , platen , hoepels en ander ijzerwerk , staal , vertinde platen, koper, koperen tollen, tin, lood, loodwit, krijt, vi- triool , aluin , pijpaarde, vuursteenen, smee- cn steenkolen , klipzout, aardewerk , manden , zouthandelaars-, apothekers- en vetwaren, lakens, saaijen , flanellen en vele andere wollen stoffen, zijde, zijden en wol- len kousen, wrerk van vlas, hoeden, mutsen, rum, brandewijn, Icr- scbe boter , talk , koeijen- en ossenhuiden , kalfsleder , lijm , traan , walTischbeenderen en paarden. De vaart naar het boorden cn de Oostzee is eene van de eerste , wel- ke de inwoners dezer landen ondernomen hebben. Omtrent het mid- den der dertiende eeuw gingen vele van dc voornaamste steden van Digitized by Google 90 ALGEMEEN OVERZIGT. Duitschland en de Nederlands een verbond aan, tot voortzetting en beveiliging van den koophandel. Men noemde dit verbond hetllan- xce- verbond en de steden Hanzeesteden. Reeds in de 13de eeuw wa* Stavoren eene druk bezochte Hanzcestad , die zich in het jaar 1308 met Hamburg, Bremen en Lu bek tot wederzijdsclie handelbcscherining verbond, en in 1241 was Stavoren reeds de be- langrijkste dier koopsteden. Ook Molqucrum en llindelopen genoten groole voordeden , door het tolverbond van de Sond. De Hanzeesteden waren in vier klassen verdeeld: de Lubeksche, de Keul- sche , de Brunswijkcr en de Dantziger. Onder de Kenlsche klasse be- hoordcu die Ncdcrlandsche steden , welke toen , wegens baren koophandel , vermaard waren , te weten : Arnemuiden, Arnhem, Bolsward, Deventer^ Dordrecht, Elburg, Groningen, Harderwijk, Kampen, Nijmegen , Roer monde, Sta voren, Tiel, Utrecht, Venlo, Zutphen en Zwolle. De Hanzeesteden waren eenen geruimen tijd meester van de vaart naar het Moorden en de Oostzee ; tot dat Erik, VIII, Koning van Denemarken, in het begin der vyftieude eeuw, aan onderscheidene andere volken, onder anderen ook aan de Hol- landers en Zeeuwen , verlof gaf, om door de Sond te varen, en op de Oostzee te handelen. De Oostersche enNooidsche handel werd, van dien tijd af, zoo sterk, door de inwoners dezer landen voort- gezet , dat de vaart der Hanzeesteden daardoor aanmcrjkehjke schade leed. Na het twaalfjarig bestand van het jaar 1609 , zoch- ten alle mogendheden van Europa de vriendschap van onzen Staat. De Hanzeesteden , die reeds veel van haren ouden luister verloren hadden , zagen zich , ter beveiliging van den geringen handel , die haar nog overschoot, genoodzaakt, om, in het jaar 1631 en vervolgens, onder- scheidene handelstraktaten met de Republiek der Vereemgde Nederlardeh te sluiten. De Nederlanders behielden de vaart op de Oostzee genoeg- zaam alleen. Het Hanzeatisch verbond eindelijk verbroken zijnde hebltcn de meeste steden , die er toe behoorden , den naam van Uan,' zeesteden verloren. Lubek , Hamburg en Breinen hebben echter dien" ouden naam nog lang gevoerd. Onder den IVoordschen handel verstaat men in het algemeen, den handel op Rusland, op Denemarken, op Noorwegen en op Zweden. De Koophandel op Rusland, vroeger de Moskovische handel genaamd r werd eertijds over Rcvcl en Ncrva gedreven; maar in het jaar lo81 begonnen de Nederlanders rcgelregt op Archangel te haudclcu. De Czaar van Moskovië stelde, in het jaar 1604 , den handel .op Archan- gel open , en van dien tijd af, hebben de Staten er zich altoos op toegelegd , om met het Russische hof op eenen vricndschappclijken voet te blijven; terwijl dat hof van zijnen kant den Nedcrlandschen koop- handel altijd aanmerkelijk begunstigde. Thans wordt de Koophandel op Rusland meest van A m s t e r d a m gedreven , op Archangel, Peters burg en Moscou, w cru aarts men zeudl : papier, kaar- ten, lakens, zyden en wollen stoffen, sergies, trijpen, saaijen , fluwcclcn , kalaminken , peper, muskaatnoten, nagelen, kancel, car- demon , suiker, koflij , vijgen, rozijnen, pruimen , amandclcu, geconfijte gember , drnuge gember , galnoten , saffraan , boom-olie , fransche wij- nen , aluin , zwavel . wierook , loodwit , menie , spaansch groen , koperrood , kwikzilver, salanioniac, kamfer, rozenrood, indigo, terpentijnolie, verwhout, blik, tin, lood, vingerhoeden, naalden, spelden, koper- draad, ijzerdraad, zilverdraad, gouddraad, diamanten, passement- Digitized by Google 1 DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHB ZAKEN. »7 werk, kanten, panrlen, kerkkroonon , kandelaars, gcel-kopcren ketels , toieuwe haring, hoeden, linten, bunsingvellen , Westindische bevcrvel- Icn , olifantstanden ivi koralen. Men haalt van «laar : velerhande pelte- rijen, bcverwnl , huiden, lams- en schapenvellen , kalfsvellen, robben- Tellen , j-icht- en ander leder, varkensborstels , was, gezouten zalm , kaviaar, visehlijm, talk, potasch , weedasch, pik, teer, pak mat ten, scheepsmasten , hennip , hennipgaren , hennipölic , granen , linnen- manufacttiren , servetgoed, zeildoek, potdoek , linnengaren enz. J)e Koophandel op Denemarken is niet uitgebreid , maar toch van ▼cel belang , voor de Nederlanden . Naar dat land zendt men voor- namelijk gesponnen tabak, zont, papier, wijnen , brandewijn, bier, azijn, cenigc specerijen en kruiderijen, zijden stoffen, lakens , lijnwaden , kanten , ijzer, spiegels enz. ; en men bekomt van daar : IJslandschc slokvisch , talk , huiden , hennip , Uslandsche kous- «en en wanten , potasch , weedasch , aluin , was , zwavel , vossen- en beerenvellen. De Koophandel op If oorwegen of de Kleine Oost is van veel meer ge- wigt, en wordt meest gedreven op Bergen, Drontheim, Chris- tiaansand en Christiania, werwaarts men zendt : witte Fransche wijnen, Spaansehc wijn , brandewijn, jenever en andera sterkedranken, azijn, specerijen, zout, suiker, kaas, hop, rijst, amandelen, prui- men , rozijnen , tabak , kalk , steen , Tcrwstoffen , lakens , baaijen , sergies , zijden stoffen , wollen en zijden kousen , en allerhande krame- rijé'n. Men bekomt van daar : zeer veel slokvisch, bokkenvellcn , koper, pek, teer, talk, levertraan, maar vooral gezaagde en ongezaagde hout- waren , als : scheepsmasten , hei- en groote masten , juffers en sparren , «rreinen planken , eiken balkjes, handspaken, blokhout , linden timmer- hout, vuren knieën , ankerstokken, eiken tonnen , duigen , enz., alsmede veel brandhout. De vaart op Bergen in Noorwegen was voorheen van woovecl aanbelang , dat de Bergervaarders te Amsterdam ecne bij- zondere kamer hadden , en er ten hunnen behoeve, door de hoogo rege- ring, onderscheidene Leuren gemaakt zijn. De Koophandel op Zweden wordt voornamelijk gedreven op Stok- hoim, werwaarts dezelfde goederen, al« naar Denemarken en Noorwe- gen , gezonden worden ; maar hij is veel aanzienlijker ten opzigte van de waren , die men van daar krijgt , bestaande voornamelijk in aller- hande houtwaren , teer , pek , zwavel , talk , tin, ijzer, koper, koper- draad , koperen ketels en bekkens enz. Onder den Ooslertehen handel begrijpt men dien , welke gedreven wordt op de havens en koopsteden langs de Oostzee, die onder Rusland, Pruissen enz., behooren. De Koophandel op de Oostzee is een voorname tak van den Neder- landscben handel. Deze wordt voornamelijk gedreveu van A m s t erda m, op de navolgende plaatsen: Riga, Nerva, Revcl, Pernau, Oessel, D orpat, M i 1 1 a u , Lihau, Memel, Koningsber- gen, Dantzig, Elbing, Stcttin, Lu beek, Wismar en ltostock. Men zendt derwaarts: wijn, jenever, brandewijn, azijn, zout, boter, kaas, tabak, haring, napier, glas, suiker, koflij , krui- denierswaren, peper, gember en andere specerijen, droogerijén , kra- merijen , baleinen , Franseh glas , Fngelsche steenkolen, lakens , wollen en zijden stoffen , camelotten , grijnen , meekrap , wijnsteen en allerhande verwwaren , en men krijgt van daar: wagenschot, vathout, pijpdui- gen, balken, klaphout, planken, molen roeden , scheepsmasten , eo andere boutwaren j voorts tarwe , rogge , garst, lijnzaad , hennb , vlas , I. Dszt. 7 • Digitized by Google 98 ALGEMEEN OVEBZIGT. komijn, antju , hop, teer, barst, was, talk, potasch , wcedasch, sol- poter , barnslccu , veren , wol , juchtleder , huiden , staal , lood en schcepsanLcrs. l)c Koophandel op P misten wordt, behalve op de lot dat rijk behoorende sleden inde Oostzee, vooral gedreven op Berlijn, Bres- la u, Na um burg, Erfurt, Aken, Keulen, Coblcnz, E 1 be r fe 1 d , Dusseldorp en Solingen , waarheen men zendt : specerijen, kruiderijen, suiker, olie, witte was, zeep, zout, haring, zouten visch , kaas , koflij , thee , indigo , n>eckrap , allerhande ge- malen verwhout, koper, porselein, zijden en wollen stoffen , katoenen lij nvt aden, neteldoek enz. j en men trekt van daar: granen en taden , koperdraad , ketels , bekkens , ijzergeschut , kogels , bommen , granaten, degenklingen, lcijen , vuursteenen , duifstcen , vlocrslcencn , timmerhout, eiken balken, houtwaren, Kculsch aardewerk, zoollcder, lakens, linten, beddetijken, linnen, garen, varkensborstels, rijn- en moezclwijnen cn minerale wateren. De Koophandel op de overige gedeelten van Duitschland is mede van veel belang , maar zeer verschillend , naar de onderscheidene plaat- sen, waaropmen handelt. Zoo zendt men naar Hamburg, A 1- tona cn Brcmen specerijen, koflij en suiker, droogerijén , kra- merijën , verfwaren, gemalen en geraspt verwhout, oesters, traan, raapiilie, aardewerk, lakens, zijden en wollen stoffen; en men krijgt van II a m b u r g en A 1 1 o n a : vele Silezischc garens en lijnwaden , poU- aseh , Saksiseh koper, koperdraad, zwarten wit blik, honig, siroop, scheepstimmerhout, pijp- en vatduigen, als mede granen cn velerhando Noordsche koopmanschappen. Brcmen levert: ijzeren kagchels , vuur- ovens, granen, lijnwaden, Brunsw ijker garens, timmerhout, potasch, honig, zagen, pijlakens, anijs, wol enz. Haar burg, Minden, en Os n ab r u g geven : lijnwaden, allerhande molcnsteencn cn pot- asch; Zittaii allerhande lijnwaden. Naar Lcipzig zendt men: lakens , wollen stoffen , zijden manufacturen , kanten , vcrwstoffen , krarnerijen enz. , cn men krijgt van daar : garen , blik enz, Naar Frank f o rt aan den Me in, Ilanau, Wurti burg, Kitzingcn, Bamberg en Heilbron zendt men : allerhande wollen, zijden en halfzijden stoffen, lakeus, saaijen , linten, kanten , spelden , naalden , cn andere kramerijën , specerijen, droogerijén, krui- derijen , suiker, hoeden, handschoenen, rottingen, tin, koper, in- digo , cochenille , vcrwstoffen , gemalen verfhout , allerhande Oostin- dischc waren, en inlandsehc katoenen; men brengt van Frankfort terug : rijnwijnen, wijnsteen, potasch, scheerwol, saffloer, Duitsche pruimen, drukkersïnkt , glas enz. Hanau levert: (luwcelcn , grove grijnen , zijden en wollen stoffen, kousen, mutsen, handschoenen en tabak. Wurzburg den besten rijnwijn. Kitzingcn potasch. Bamberg: pruimen , saffraan , zoethout , koorn en w i jnen. Heil- bron, allerhande glas en wijnsteen. Naar Neurenberg zendt men : zware olifantstanden en verwsloffcn, len dienste van de veelvul- dige, aldaar gevestigde , fabrijken ; voorts nagelen cn andere specerijen, inzonderheid: peper, gember, allerhande kruiderijen, geraflineerde sui- ker, indigo , tngelsch leder , Leydsehc lakens, saaijen , karsaaijen , fla- nellen , gedrukte katoenen enz. W aartegen deze slad levert : kindcr- Ï oppen, allerhande kinderspeelgoed . kunstig draaiwerk van ivoor, hout, opcr- en ijzerwerk , ijzeren geldkisten , koperen kerkkroonen , goud- draad, zilverdraad, gesponnen gouden zilver, messen cn kargezocn- goedertn voor West-Iudië. Naar Augsburg zendt men: specerijen, Digitized by Google DEPVKTEMENT VAN BIN N EN LAN D6CHE ZAKEN. 99 kruiderijen, verwstoflen , lakens cn wollen stoffen; on men krijgt van diar: böiubazijuen etiz. Naar Heiningen zendt men : allerhande la- kens en andcie manufacturen , gedrukte en katoenen lijnwaden, en men krijgt goede bombazijnen van daar terug. -Naar Ü lm zendt men : specerijen, verw waren , gedrukte katoenen, lijnwaden, zijden en wol- len stuften. Saltsburg levert: goud, zilver, koper, staal, ijzer, «out enz. Goszlar geeft allerhande 'mijnstoffen. Van Stutgardt krijgt men glas en spiegels. Naar We en en zendt men: diamanten, fluweelen , gouden en zilveren lakens, damasten en andere zijden stof- fen, zijden, gouden cn zilveren linten, lakens, sergies, allerhande stoffen , neteldoeken , rottingen , specerijen , kruiderijen, vcrwstoffen , gedrukte katoenen, lijnwaden, porseleinen enz. en men bekomt van daar: kwikzilver, llongaarsch koper en wijnen. De Koophandel op Ziritserland wordt voornamelijk gedreven op de navolgende plaatsen: Zurich, S c h a f li a u s e n , Winthcrhur, Ncufchatcl, ïhun, Bern, St. Gallen cn Bazel. Men «endt derwaarts: lakens, zijden cn wollen stoffen, specerijen, droo- gerijën , vcrwstoffen , koffij cn suiker , Westindische katoenen , netel- doeken, flanellen, saaijen, lijnwaden, fluweel, rottingen, olifantstanden, juchtleer, baleinen enz.; men krijgt van daar: inlandschc en Itali- aanschc zijde , floret, zijden krippen , lamfers. Naar Gcnevc zendt men dezelfde goederen, als naar Zwitserland, welke dan voor een groot gedeelte verder naar Zwitserland en Savnijcn gezonden worden , en van daar bekomt men: fluweel, taf, zijde, goud- en zilverstoffen, passementwerk , kanten, linten, kunstig staal- cn ijzerwerk, kristal en zakhorologién. De voornaamste Koophandel op de Vereenigde Staten tan Noord- Ame- rika wordt gedreven op de stad New -York. Men zendt derwaarts: fijne llollandschc linnens, jenever, lijnolie, zeildoek, enz. en men krijgt van daar terug : Virginischc tabak in bladen , suiker, rijst, ruwe katoen , enz. De voornaamste Koophandel op dc onlangs gevestigde Zuid-Atnert- kaanxche Stalen heeft plaats op B ue nos Ajrcs, Rio Janeiro, Car- tagena, cn Porto-Bello , w erwaai Is men zendt: lakens, Oostindischc katoenen, saaijen, bombazijnen, sergies, polemitcn , lint, zwart flu- weel, trijp, kamerdoek, gewalkte en stroohocden , papier, nagelen enz. , cn vanwaar men terug bekomt: goud in staven, zilver in baren, huiden , varinas tabak enz. Op het einde van het jaar 1837 , bestond de Nedrrlandsche koop- vaardijvloot uit 1 591 zeeschepen, waaronder 162 fregatten, te zamen metende 1 11,81 f lasten; gedurende het jaar 1838 zijn, door veron- ge lukking , slooping en verkoop naar buitenslands , uit de vaart geraakt 3(> schepen, waaronder 5 fregatten, te zamen groot 3464 lasten. Daarentegen zijn in hetzelfde jaar op de Nederlandscue werven af- gebouwd 81 schepen , waaronder 10 fregatten , te zamen metende 8973 lasten. De gehcelc vloot was derhalve in het jaar 1838, met 45 bodems vermeerdrrd , telde toen 1139 bodems, metende 117,315 lasten , cn bestaat uit: 17G fregatten, 20 pinken, Cl brikken, 14 schoeners, 33 barken, 1 brigantijn, 14 ga Ij oo ten , 2 galjassen, 842 koffen, 212 smakken, 193 tjalken, 156 hoekers, 10 bumschepen , 6 gaffelschepen , 2 kagen, 2 damsehepen , 9 belunders , 8 koffen, 1 paveljoensc hip , 1 logger, 7 sloepschepen , 1 praamschip , 2 stoom- de hep»-n . 13 biinschepen , benevens 80 beneden de 20 lasten. Gedu- rende 1838 zijn ingeklaard: onder Nedcrlandsche vlag 2194, onder 100 ALGEMEEN OVERZIGT. Engclsche 1103 en onder andere vlaggen 1898 schepen, gezamenlijk nietende 767,043 tonnen , cn uitgeklaard : onder Nederlandsche vlajj 17 10, onder Engclsche vlag 757 , onder andere vlaggen 1138 scli«- ficn . te zatucn melende 1)00,731 tonnen. Bo\ cntlien zijn nog in hal- ast ingeklaard 583 schepen, houdende 31,581 tonnen , en uitgeklaard 3559 schepen, metende 534,811 tonnen. Gereeskciwige Staatsheceliho. Het geneeskundig onderzoek en toevoorzigt , over het geheele Rijk, is opgedragen aan eenen Referendaris, wiens titel is, Referendaris voor de zaken der geneeskunde. Onder hem zyn , iu de hoofd- stad van elke provincie, pro\inciale coumiissicu van onderzoeken toe- voorzigt aangesteld, behalve in de provincie Holland, waar vier der- gelijke commissiën bestaan , als twee in Noord-Holland , namelijk : te Amsterdam en te Haarlem, en twee in Zuid-Holland: te 'sGra- venhage cn te Dordrecht, terwijl buitendien, in elke stad, waar vier of meer Mcdicinae Doctoren of Chirurgijns gevestigd zijn , en waar de plaatselijke omstandigheden zulks gedoogen , eene stedelijke com- missie van geneeskundig tocverzigt beslaat. Aan deze commissie is het toesigt, de handhaving en de beslissing over onderscheidene zaken, geschillen en verordeningen, betrekkelijk de geneeskundige dienst , op- gedragen. Ieder die , zonder eenen doctoralen g; aad aan cenc der Lnnds hooge scholen te hebben verkregen , een of ander vak van geneeskunde wil uitoefenen, is gehouden een examen, voor eene der provinciale com- missien van geneeskundig toevoorzigt, af te leggen. Zij, die zich lot het alleggcn van een examen in de heel- en verloskunde willen be- kwaam maken , kunnen, in de daartoe \ereischt wordende wetenschap- pen, onderwas ontvangen aan de clinische scholen, waarvan er 7 ia ons vaderland bestaan , als: te Amsterdam, te Rotterdam, te Haarlem, .te Alkmaar, te Hoorn, te Maastricht en te Middelburg. By Koninklijk kcsluit van 1 September 1838, is ook de oprigting van cenc clinische school te 's Uertogcnbosoh inge- willigd , doch deze is nog niet in werking. De Medicina? Doctoren , welke tevens of den graad van Doctor Chi- mrg'uc , of die van Artis Obstetricise , of beide laatstgenoemde ver- kregen hebben , of die bij eene provinciale commissie van geneeskundig onderzoek en toevoorzigt, als heel- of als vroedmeester geëxamineerd zijn , zyn overal geregtigd tot de verceuigde uitoefening der genecs- en heelkunde , der genees- cn verloskunde , of der genees- , heel- en verloskunde , alles naargelang van den wettigen graad , of der quali- ficatie, welke zij, tot de afzonderlijke uitoefening van elk dier vak- ken , verkregen hebben. De heel- en vroedkunde zullen ook , hoedanig de titel ook tot de afzonderlijke uitoefening dier vakken luiden moge, door hen, die voor elk dier vakken eenen wettigen titel bezitten , overal vereenigd kun- nen worden uitgeoefend. De Medicina; Doctores, die tevens den graad van Doctor Artis Phar- maceuticse verkregen hebben , of als apotheker bij eene provinciale commissie van geneeskundig onderzoek en toevoorzigt geëxamineerd en toegelaten zijn , zijn geregtigd , om ten platten lande of in de ste- den , volgens art. 6 der wet , van 12 Maart 1818 , inet het platte Digitized by Googl DEPARTEMENT VAN BïNNENLANDSCHE ZAKEN. 101 lAnd gelijk gesteld , aan hunne patiënten geneesmiddelen te leveren , cn tevens apothekcrswinkcl te houden. In steden , waarin ecne plaatselijke kommissie van geneeskundig tocvoorzigt gevestigd is , blijft het aan de Medicina; Doctores ontzegd , zoowel geneesmiddelen aan hunne palicnteu te leveren, als, gelijktij- dig met de geneeskundige praktijk , de artseiiijincngkunde uit tc oe- fenen, welken graad of qualificalie lij overigens voor het laatste vak zouden mogen bezitten. Echter is hun toegestaan om , op grond van liet door hen als zoodanig verkregen akademisch diploma , bepaaldelijk ten platten lande, of in de daarmede gelijkgestelde steden, genees- middelen te leveren , zonder evenwel open apothekerswinkeU te mo- gen houden. Nedsrlardsche Staatscourant er Algemeen b Lardsdrcxeeiuj. • De Nederlandsche Staatscourant , zijnde het regeringsblad, hetwelk Provinciën toe te laten, endc voorts in het verbond toe te laten aeh- ■ tervolgendc hetgeen voorsz. is. » Dit besluit echter , door geen na- dere bevestiging bekrachtigd zijnde, is geen algemeenc wet gewor- den , maar iedere provincie bleef , omtrent die toelating, handelen naar goedvinden. Dc Nationale Synode te Dordrecht, in de jaren 1618 cn 1619 gehouden , bevestigde de leer der Gereformeerden , zoo als die in de geloofsbelijdenis der Gereformeerde kerken ten jare 1575 te Emden aangenomen, cn in dc Jfiidelbergschc Catechismus vervat was, cn verwierp dc gevoelens der Remonstranten. In het jaar 1651 bevestigden dc Staten of leden der bijzondere provinciën dc Gere- formeerde geloofsleer, zoo als die bij de svnode te Dordrecht was vast- gesteld geworden , en dit bleef alzoo voortduren tot op de staats- omwenteling van 1795, lot welken tijd dus dc Gereformeerde Gods- dienst de hccrschendc, of liever de bevoorregtc, Godsdienst was, ter- wijl zij ook wel dc Godsdienst ran den staat genoemd werd , omdat de Hoogc Regering alleen aan de belijders van deze Godsdienst werd toevertrouwd , cn geen belijder van cenigc andere geloofsleer tot hoogc ambten of waardigheden mogt bevorderd worden ; echter werden , «elfs reeds inden Spaanschcn oorlog, andere gezindheden geduld, welke van tijd tot tijd meer vrijheid verkregen en meer beseherming genoten , coodat men zeggen kan , dat alle godsdiensoefening vrij cn onbe- lemmerd plaats had en dat het cenigc onderscheid alleen in dc voor- regten van dc Gereformeerden bestond , wier Predikanten bovendien uit de inkomsten der geestelijke goederen cn gedeeltelijk door de provinciën en de steden betaald weiden. Dit onderscheid tusschen de bevoorregtc gezindheden heeft met dc omwenteling van 1795 opge- houden. De belijders van elk bijzonder godsdienstig genootschap werden van toen af even geschikt verklaard lot het bekleeden van hooge ambten , waardigheden en regeringsposten , wanneer hunne deug- Digitized by Google HERVORMDE EN ANDERE EEREDIENSTEN. 103 en bekwaamheden hen daarop aanspraak deden hebben , en dit regt is ook, in het jaar 1815, bij art. 192 der grondwet, aan eiken Nederlander toegekend. liet bestuur over het Hervormde kerkgenootschap is thans aanbe- volen: 1° aan ecne Algcmecue Synode, welke eens in het jaar bijeenkomt , en waarvan de Leden , behalve de Secretaris cn de ^hiestor , die aanblijvende zijn , verkozen worden uit de Provinciale kerkbesturen j 2° aan eenc Algemecnc synodale Commissie van zeven Leden, namelijk: de President en de Secretaris der Sy- node en vijl andere Leden , Predikanten of Ouderlingen. Voorts is het Rijk, ten opzigle van dit kerkgenootschap, verdeeld in 10 provinciale kerkbesturen ; zijnde : dat van Gelderland, van Zuid- Holland, van Noord-Holland, van Zeeland, van Utrecht, van Friesland, van Overijssel, van Groningen, van Noord-Braband cn van Drenthe. Deze provinciale bestu- ren zijn weder in klasses cn de klasses in ringen verdeeld. De klassis van Maastricht, welke in drie ringen verdeeld is, staat echter op sich zelve, en behoort tot geen der gemelde Provinciale kerkbesturen. De Proviciale kerkbesturen bestaan uit de Presidenten der klassikale , benevens cenen Secretaris en eeuen Ouderling. De klassikale zijn belast met het onmiddellijk opzigt over een aantal ge- iten , tot ééne klassis gebragt. De ringvergaderitigen, dienen, zoo in de waarneming der vacaturen tc voorzien, als om de bijeenkom- i der Predikanten , tot éenen ring brhoorende , gemakkelijker te ma- ken , al-iuede ter versterking van den band der broederlijke liefde , niet tot uitoefening van eenig kerkelijk bestuur. De Presbyteriaansche kerken, zoo Entjelsche als Schotschc , behooren bij de Nederlandsche klassen eil ringen. V oor de W, aahche kerken bestaat eene afzonderlijke kommissie , uit welke een lid naar de jaarlijksehe vergadering der Synode wordt afgezonden. Gelijk regt is toegekend aan eene , in het jaar 1820 benoemde , commissie tot de zaken der Protestantsche kerken in IS'ederlandsch Oost- en Wesl-l Wie. Ook zijn nog in alle de provinciën van het Kijk aangesteld , Provin- ciale Kollegiën van toezigt op de kerkelijke administratiën bij de Hervormden , cn voor de klassis van Maastricht een Kollegic ran toezigt op de finanliële administraliën bij de Protestantsche Gemeente». Er bestaan over het gcheclc rijk bij het Hervormd kerkgenootschap 43 klassen, 129 ringen en 1225 gemeenten, die bediend worden door 1434 P.edikanten. Het beroep van eenen Predikant by de Hervormde gemeenten ge- schiedt op zeer verschillende wijzen. Aan de meeste is hot regt van vrijberoep door den kerkenraad toegekend, Melk beroep echler door de kerkelijke goedkeuring, en ook door de politieke goedkeuring van Z. M. den Koning, baar volle beslag ontvangen moet. In andere ge- meenten is, of aan den Koning, ofaau dc Amhaehtsheeren en Am- bachtsvrouwen, het jus patronatus latcalis opgedragen, hetwelk hun bet regt geeft, om eenen Leeraar aan de gemeente ter beroeping voor testellen. Dit regt van collatie wordt elders, zoo als in de provincie Groningen, op die wijze uitgeoefend, dat «de unicus collator of de gezamenlijke collatorcn , den Leeraar alleen beroepen , behoudens ker- lelrjke goedkeuring. Somtijds heeft de Ambachtsheer slechts hel regt *an halve collatie, in welk geval dc kerkcraad eene nominatie vormt, waaruit hij alsdan den Predikant kiest. Elders weder heeft hij het regt, om met den kerkcraad mede tc stemmen, lei wijl hij elders alleen Digitized by Google m ALGEMEEN OYERZIGT het regt van agreatic heeft , dat is , om het beroep van den kerke- raad goed of ai' te keuren. Weder op andere plaatsen , hebben eigen- geërfden of floreenpligtigen het regt, om eenen predikant te kiezen. Voor de Engel tche Presbyterianen bestaan er 4 gemeenten , met twee kerken , waarin door 4 Predikanten wordt dienst gedaan. De Schotsche Presbytertanen hebben maar écne gemeente , met 1 kerk , cn 2 Predikanten. Onder bet reisort der Waalsche commissie iljn 19 gemeenten, die door Jtó Predikanten bediend worden: Doopsgezudii. De Doopsgezinden worden du» genoemd, omdat zij beweren, dat de Christelijke waterdoop , alleen aan personen , die tot jaren van onderscheid gekomen zijn en hunne geloofsbelijdenis afgelegd hebben , bediend, als den eenigen waren cn sehriftniatigcn doop beschouwd moet worden j terwijl zij, alle menschelijk gezag in zaken Tan gods- dienst verwerpende , alleen den bijbel als regelmaat van geloof en leven eerbiedigen. Men noemt hen ook Mennonieten of Menisten , naar Menho Simors , een Friesch Leeraar , wiens leer en schriften bij de meeste Doopsgezinden in groote achting staan. Geboren den 13 Januarij 1503 te Witmarsun in F r i c s 1 a n d , begon hij reeds in den jare 1530 of 1531 , in zijne geboorteplaats , waar bij destijds R. K. pastoor was , legen het Pausdom te prediken , en verliet de R. K. kerk in het begin van het jaar 1536 , waarna hij in 1561, overleed. In het eerste rekkelijk en verdraagzaam, liet hij zich naderhand bewegen, om te beweren, dat men dezulken, die, wegens onregtzinnighcid of verkeerd levensgedrag , uit hunne gemeenten gebannen waren , niet alleen vermijden moest , maar dat de echtgenooten , indien een van beide gebannen was . zich van tafel cn bed moesten scheiden. Het bannen geschiedde, behalve om de werken des vleesches en grove do- lingen, ook om geringe misvattingen en om het trouwen met personen van eene andere gezindheid onder de Christenen , of zelfs met Doopsge- zinden van eene andere soort. De meeste Doopsgezinden van onzen tyd wijken, in deze overdrevenc gestrengheid, ver van Mekno Siboks af j makende zijne regie navolgers, zoowel in dit als in andere stukken, tegenwoordig maar een zeer klein getal uit. De Doopsgezinden waren , juist uit hoofde van die gestrengheid in hunne christelijke gevoelens , vroeger in verschillende soorten onder- scheiden. De voornaamste waren de Vlamingen, de Waterlan- ders en de Friezen. Men had daarenboven onder hen D a n t z i- gers, Groningers, Zwitsers enz. Onderscheidene andere na- men , met welke men ecnige kleine afzonderlijke gemeenten van Doops- gezinden voor dezen plagt te noemen , zyn reeds voor meer dan eene eeuw geheel buiten gebruik geraakt. De Vlamingen cn Friezen zijn, onder deze namen eerst omtrent het jaar 1566, bekend geworden. Onder de Doopsgezinden in Fries- land bevonden zich onderscheidene Vlamingen , die met de Friezen in klceding, huishouding enz. verschilden. Hier kwamen eenigc andere oneen ighedrn bij , die zoo hoog rezen , dat de Vlamingen afzonder- lijke vergaderingen hielden, en sedert niet dien naam van hunne me- debroeders, de Friezen, onderscheiden werden. De ff aterlandsche Doops- gezinden zijn, meer dan tien jaren ^ vroeger bekend geweest. Omtrent het jaar 11>54 en lo55 beweerden eenigc Doopsgezinden , in Water- HERVORMDE EK ANDERE EEREDIENSTEN. 10tf land en te Francker , dat men den Christclijken ban niet mogt urt- od'cnen, dan na drie voorafgaande vermaningen aan hen, uien men de gemeenschap wilde ontzeggen. Deze rekkelijkheid werd van hunne ^estrcu^e medebroeders veroordeeld , en de Waterlanders en Franckers, nu zehc in den ban gedaan, zagen zich genoodzaakt afzonderlijke vergaderingen op te rigtcn. Van dien tijd af, heeft men ze met deze twee bijzondere benamingen onderscheiden , van welke de eerste tot op dezen lijd in wezen gebleven is. Later werden de Doopsgezinden , al thans in de provinciën Groningen en Friesland, naar hunne meerdere of mindere naauw gezetheid in loer en leven , in f ij n e of jjrove Menisten verdeeld. In de stad Groningen had men nog voor weinige jaren drie onderscheidene Doopsgezinde gemeenten , namelijk: die der Vlamingen, in de Oud-Boleringestraat, die der andere Doopsgezinden, in de Uardingestraat, en die der Zwitsers, welke door Vermancrs werden bestuurd. Na de vcrecniging hebben tij allen thans écne kerk , gelegen in de ccrstgemcldc straat. Vier stukken zijn er, die de Doopsgezinde!) vroeger van de andere Christenen onderscheidden. Zij staan namelyk den doop der bejaarden voor, en beweren dat het ongeoorloofd zij eencn eed te zweren; voor zich zeiven het veiligst achtende geene wapenen te voeren , noch de bediening van het overheidsambt waar te nemen. Echter zijn er eenige Doopsgezinde Leeraars, die zich nu niet meer zoo als voor- «lczeu, weerlooze, maar vraaklooze Christenen noemen, en over het eudzweeren en het overheidsambt op zulk ecne wyze spreken, dal zij , in die stukken , met de andere gezindheden hier te Lande genoegzaam schijnen overeen te komen. Eenige weinige Doopsgezin- den hebben de voetwassching nog lang , als godsdienstige plegtigheid , iu gebruik gehouden. Bij eenige anderen werd het gemeentelijk gebed in stille gedaan. De meeste Doopsgezinden komen in de gevoelens , die lusschen de Gereformeerden en de Remonstranten in geschil stonden , het naast met de laatslgemelden overeen. Evenwel ontbreekt het ook niet aan Doopsgezinde Leeraars , die , in deze stukken , genoegzaam de Gereformeerde gevoelens omhelzen, en zich, in het onderwijzen der jeugd en iu het opstellen van lcerredeuen en geloofsbelijdenissen , veel Tan de schriften der Gereformeerden bedienen. De Leeraars der Doopsgezinden werden vroeger op vele plaatsen, in- zonderheid in Noord - Holland en Friesland, uit de be- kwaamste der Broederen gekozen , en trokken dan doorgaans geen of eeue zeer geringe wedde. Hierom moesten zij hun bestaan door den koophandel of eenige andere hantering vinden. En dit was de voor- name oorzaak, dal men op vele plaatsen, naargelang van de grootte der gemeenten, zoo vele Leeraars vond, die men B ro cd e rs- Ver- in a n e r s of Liefdepredikers noemde ; terwijl ook hunne buizen des gebeds , vermaningen geheten werden (1). Elders werden jongelin- gen . door geoefende Leeraars hunner gemeente , tot de predikdienst be- kwaam gemaakt. Ook plagt men weL eenige jongelieden in de kweekschool (i) Urn. die meer omlrcnt d • Liefdrpredikera wer.gchen la wetan , moeten wij v er«ij*en naar liet Jaarboekje roor de Uoopigciiude gemeen to e a saam lij al der lttmouatrantacbe gemeenten en Predikanten in da Soestaande. (t) Men zie den oorsprong « da gcTo!gco deter geschillen breeder opgege- ven, op het Art. Amstcadam, hl. igjs HERVORMDE EN ANDERE EEREDIENSTEN. 109 Dit kerkgenootschap is verdeeld in ics ringen ; als : 1° Amster- dam; 2" Rotterdam; 5° 's Graven li a(fc ; 4°. Utrecht; 8° Haarlem en 6° Groningen. Het telt 46 gemeenten benevens 11 filiaal- of bijgcinccnlcn , en U8 kerken , die door J$i» Predikan- ten en 2 vaste Proponenten bediend worden. Behalve de lot de bo- , vengenoemde ringen behoorende, heeft dit kerkgenootschap nog eëne gemeente te Maastricht, écne tc Paramaribo, en ééue te Batavia welke gemeeulen ieder 1 kerk en 1 Predikant hebben. Te 0 u r a c, a o zijn de Gereformeerden en de Lulherschen vereenigd , hetwelk bij Koninklijk besluit in het jaar 1823 bekrachtigd is. Voorts hebben de Evangclisch-Lutherschcn nog in de vroeger ons toe- behoord hebbende kolonie de Kaap de Goede Hoop 1 gebeente met 1 kerk en 2 Predikanten , en in de , nu Engelsche kolonie , de Berbicc 1 gemeente, met 1 Lcrk en 1 Predikant. Ten gevolge van Z. M. besluit van 8 Deecmber 1816, is er in het daarop vol- gende jaar ecu Seminarium voor deEvangclisch-Lu- therschen te Amsterdam opgerigt , waar zij , die daartoe geschiktheid hebben, tot het heilig dienstwerk worden opgeleid; moetende zij echter , die den rang van Theoloyiae Doctor willm beko- men , alvorens hel examen daartoe aan de Iloogcschool te Lcyden afleggen. De Hersteld - Lutherscheit hebben mede een afzonderlijke Synode , y Zijne Majesteit den Koning der Nederlanden is. Zij is zamciigesicld uit zeven aartspriesterdommen , te weten : bet aartspriesterdom van Ho 1 U n d - e n-Z c e 1 a n d , dat van Utrecht, dat van Gelderland, dat van Friesland, dat van Za 11 and- en -Drenthe, dat van Twen the en dat van Groningen. De R. K. gemeenten, die niet tot een dezer aartspriesterdommen bchooren , worden gerekend tot het voormalig Bisdom of Vicariaat Generan 1-Apostolijk van 's H c r t o g e n b o s c h ; tot het Vica- riaat van het voormalig Bisdom van Ilocrmondej tot het Vicariaat van Breda, bevattende het Hollandsch ge- deelte des voor maligen Bisdoms van Antwerpen; tot het Vicariaat van het Land van Ravestcin en Megen, zijnde een gedeelte van het voormalig Bisdom van Luik; of tot het Zeeuwsche gedeelte des Bisdoms van Gent. De Fice-Superior in de Hollandsche Zending , die tevens Bisschop- pelijke Commissaris in het Zeeuwsche gedeelte van het Bisdom van Gent is, benoemt de Aartspriesters, die wederom dc Pastoors en Kapellanen aanstellen. Deze benoeming geschiedt in het Vi- cariaat-Generaal Apostolijk van 's H c r t o ge n b os ch en in het Vicariaat van Breda door den Administrateur Aposto- lijk ; in het Vicariaatvan het voormalig Bisdom Roer* monde door den Ficarius Generaal Apostolijk, en in het V i c a r i aa t van het Land van Ravestcin en Megcn door den F icarius Apostolijk. Er zijn in JYaord-Nederlanr , met inbegrip van de stad Maastricht cum annexis, 1 152 dienstdoende geestelijken, als: 1 Bisschop in parti- bus , 8 Besturende Kerkvoogden, 7 Aartspriesters, 25 Landdekens, 35 Professoren en Praeccptoreu der Seminariën , 660 Pastoors en 478 Kapcllanen. Op den 1 Januari) 1837 bestond de Roomscb-Katholijke bevolking , uit 897,874 zielen. Het getal gemeenten of standplaatsen , anders ge- zegd statiën, parochiën of pastorijen , beloopt 1691. Er zijn 768 Ier- ken, bijkerken en kapellen. Het getal der nog aanwezige kloosters beloopt 11, alle in Noord- Braband, van welke 5 door 19 mannen , en 6 door 81 vrouwen bewoond worden. Bovendien be- staan er in die provincie nog enkele religiense gestichten van lief- dadigheid en onderwijs , die de hoedanigheid van kloosters niet bezitten. Er zijn nog slechts twee Bcggijnhoven , als één in Noord-Braband te Breda, en één in Noord- Holland te Amsterdam. ROOKSCB-KATHOLIJKEK V4N DB OÜDB ClEAEZU. De Roomsch-Katholijken van de oude CJerezij worden door hunne tegenpartij, Jansenisten gcheelen , naar Cornelius Jaksejics , Bisschop van ipercn , die , in het jaar 1638 gestorven zijnde , een werk orer de genade naliet, Augustinus genoemd, omdat het, naar zijn oordeel, met de leer van den Kerkvader Algistmus overeenkwam. Dit werk werd , door eenen zijner vrienden , in het licht gegeven , en maakte ter- stond zoo veel gerucht» in de Spaansche Nederlanden en in Frankrijk , Digitized by Google DEP. VOOR DE ZAKEN DER. R. K. EEREDIENST. 113 dnt er het Roomsche hof kennis van kreeg. Hen beschuldigde den Bisschop van verscheidene dwalingen , en men beweerde, dut daarin vyf «tellingen voorkomen , die geoordeeld werden met de Roomsche rcgtzinnig» hcid te strijden. Paus Innocentius X veroordeelde deze vijf stellingen , bij eene bnlle van 31 Mei 1653. De aanhangers van Jansenics verwier- pen . zoo wel als de Paus , den Ketterschcn zin , die in de veroordeelde stellingen opgesloten lag , doch zij beweerden , dat die in gemeld boek niet werden aangetroffen. Dit bewoog Paus Alexander VII, om hen, die staande hielden, dat de vijf stellingen in het boek van Jansemcs niet gevonden werden , of in den zin , door hem beoogd , niet veroordeeld waren, bij een bulle van 16 October 1656, voor kinderen der boosheid te verklaren , en de stellingen op nieuw te vcroordeelcn , in dienzelfden zin , welken er Jinsenius in beoogd had. Hij ging nog verder en cischte , bij eene bulle van 15 Maart 1665, alle Geestelijken eene onderwerping af, zoowel aan zyne constitutie of vaststelling van het jaar 1656, als aan die van zij- nen voorzaat Innocentiüs X. Aldus stonden de zaken in het begin der achttiende eeuw , wanneer de voorstanders der gevoelens van Jansen ros in de Vereenisoe Nederlanden zich openlijker, dan te voren, verklaarden , en daardoor eenen vrij hevige n tegenstand van het Roomsche hof te lijden hadden. In het jaar 1713 werd de bulle of constitutie Unigenitu* uitgevaardigd , in welke honderd en eene stelling , getrokken uit het bock van Pater Qdesnel en voor een groot gedeelte met de leer van Jansenius overeenkomende , veroor- deeld werden. De Pausselijkc Nuncicn deden hun best , om deze con- stitutie, in de Veiieemgde Nederlanden, te doen aannemen, hetgeen door de Priesters, die hunne zending van deze Nuncicn hadden , en door nog vele andereu , gedaan werd. De verwijdering tusschen deze aan- nemers der constitutie en de aanhangers van Jansekics werd intusschen, van jaar lot jaar, grooter. De laatstcn , ziende, dal de statiën of ga meenten, die te voren door Priesters van hunnen aanhang bediend waren geweest . bij hun afsterven , door aannemers der constitutie , vervuld wer- den, waren op middelen bedacht, om hel verval , dal hunne party hieruit te duehten had , te voorkomen. Het kapittel van Utrecht , dat geheel nit aanhangers van Jansenius bestond , verkoor , onder oogluiking der Regering , zekeren Cornelius Steekhoven tot Aartsbisschop van Utrecht , die in het toekomende de zending zoude kunnen doen. Deze werd in- gewijd door DoaiNiccs Maria Varlet , die door den Paus tot Risschop van Rahylonie was aangesteld , doch naderhand , het vormsel aan zooge- naamde Jansenisten bediend hebbende, van zijn ambt werd afgezet en in den ban gedaan. Men verzocht , met veel onderwerping , 's Pausen bevestiging op deze verkiezing ; dorh de brieven , waarbij dit verzoek gedaan werd, bicven onbeantwoord, en even zoo hebben die van da Oude r.lerezij , telkens als er een nieuwe Risschop of Aartsbisschop verkozen was , de bevestiging van den Paus verzocht , hetwelk dan ook altijd zonder gevolg gebleven is. Van toen af, zijn zij geheel van de andere Roomsch-Katholijkcn afgescheiden gebleven, doch hunne aan- hangers nemen meer en meer in aantal af. Aan het hoofd van de Oude Clcrezij der Roomsch-Katholykcn zijn thans de Aartsbisschop van Utrecht en de Risschoppcn van Haarlem en van Deventer. Deze vervullen do openval- lende statiën met Priesters van hunne party, die in het Seminarium te Amersfoort hunne studiën volbragt hebben. Het Kapiltcl van Utrecht, door hetwelk de Aartsbisschop verkozen wordt, bestaat uit 9 JU- aonniken , de Aartsbisschop en de. Dekea durondw begrepen. Onder I. Dmjl. 8 * 114 ALGEMEEN OYBRZIGT. de Xanonniken ia er een , die hei ambt van Secretaris van het Kapittel bekleedt , en één , die dat van Keurder der boeken waarneemt. Dit kerkgenootschap telt thans 23 statiën of gemeenten en 27 Leer- aars , van welke 23 Pastoors en 2 Kapellanen zijn. DEPARTEMENT VAN OORLOG. Aan het hoofd van het Departement van Oorlog staat een Kom- missaris-Gencraal. Dit departement is in twee Afdcelingen geschcidon , die van de Lasdbagt cn die van do Zeemagt. LaIIIIIT. Het bestuur over dc Landmagt is aan den D i r c c t e n r-G e n e- raal van Oorlog toevertrouwd , aan wien een Secretaris- Generaal is toegevoegd , en onder wien 1 Directeur voor de Militaire Zaken, en 1 Directeur voor do Adminis- tratie werkzaam zijn. Het koningrijk is verdeeld in vijf Gr oo te Militaire Kom- ma n do' s, waarvan het eertte is zamengcstcld uit de prov. Hol- land en Utrecht; het tweede uit dc prov. Gelderland, 0 ver ij ss el, Friesland, Groningen en Drenthe; het derde uit de prov. Z ee la n d ; het vierde uit de prov. Noerd -B ra ban d tfl het wijfie nit dc prov. L i m b u r g. Aan het hoofd van de krijgsmagt staat 1 Veldmaarschalk ea 1 Kolonel-Generaal. Dc Generale ttaf bestaat uitéén Generaal- Majoor, Kolo- nels, Luitenant-Kolonels, Majoors, Eerste Kapi- teins. Tweede-Kapiteins, en Eerste Luitenants. Dc Plaatselijke ttaf bestaat uit : Plaatselijke Kommandan- ten van dc tweedeen derde klasse cn uit Plaats-Majoors vaa dc eerste , tweede en derde klasse. Tot het Wapen der Infanterie beboeren , behalve de 49 bataillons schutterij en 8 v r ij w i 1 1 i g e ja ge r k o r ps cn , 1 afdeeling grenadiers, 2 ba t a i 1 1 o n s j a g e rs , 11 afdcelingen in- fanterie, 1 algemeen depót der land raagt en 4 ga r- nizoens-kompagniën. Bij het Wapen der Katallerie zijn: 5 afdcelingen kuras- siers, 2 regementen ligte dragonders, 1 regement huzaren en 1 regement lansiers. Het Korps Marechaussee bestaat uit 3 kompagnien ; zijnde : da kompagnie van Luxemburg, die van Noord-Bra- band en die van Limburg, en uit een vel d- eskad ro n , dat uit twee kompagnien is zamengesteld. De Artillerie is verdeeld in 5 Directie n. De hoofdplaats der Eerste drlillerie-Directie is gevestigd te 's Graven ha ge; die der Tweede te N ij m c g c n ; die der Derde teVlissingen; die der Vierde te Breda; en die der Vijfde te Maastricht. Het Departement van den Grootmeester der artillerie M ordt beheerd door ecnen Directeur, aan wien cencn Onder-Directeur toegevoegd is. Het Stapel en constructie Magazijn is te Delft; de Geschutgieterij te 's G r a v e n b a ge. De voornaamste Vestingen van het rijk zijn : Bergen op Zoom, Breda, Brielle, Coevorden, Delfzijl, Geertruiden- berg, Gorinchcm, Gravt, Groningen, 'sHertogea- Digitized by Google DEPARTEMENT VAK OORLOG. 11» boseh , Maastricht, Naarden, Nemen, Nijmegen, Roer* monde, Venlo, Vere,Vlissingen en Willemstad. Tot het wapen der Artillerie behooren : 2 bataillons veldV artillerie, 1 bataillon vrijwillige artilleristen, 1 korps rijdende artillerie, 5 bataillons artillerie- nationale militie, 1 bataillon artillerie- schuttery, 1 divisie pontonniers, 1 bataillon artillerie-trans- porttrein, en 1 artillerie-garnixoenskompagnie. De Algerneene Directie der Genie is opgedragen aan een Gene- raal Majoor. Er zijn vier Fortificatie Directie n. Van de Eertte Fortifi- catie Directie 'u de hoofdplaat* Utrecht, van de Tweede Deven- ter, van de Derde Vlissingcn en van de Vierde Breda. Wel Korps Mineur* en Sappeur* f bestaat uil 2 bataillons. De werkzaamheden , verbonden aan de dienst der correspondentiê'n op de hoofdpunten der telegraphüche liniën, worden door de Adju- danten der Opperbevelhebber» van de vestingen waargenomen , in «elke de bedoelde punten zijn geplaatst. Het Archief van Oorlog en TopographUch Bureau is gevestigd te 'sGravenhage. De Koninklijke Militaire Akademie te Breda. Aan de Koninklijke Militaire Akademie worden jongelieden, dia zich tot het afleggen van een examen , ter bekoming van den rang van officier, wenschen bekwaam te maken , onderwezen in aHe die kun- digheden , welke daartoe vereischt worden. De studiën dezer Akade- mie zijn in vier studiejaren verdeeld , zoodat de kadets gewoonlijk na vier jaren tot tweeden Luitenant benoemd worden. De Militaire Administratie wordt gevoerd door Intendanten der eerste en tweede klasse, Onder-lntendantender eer- steen tweede klasse, Adjunct-I ntendan te n,Aspi ra n t- Intendanten, K a p i t e i n -K w a r t i e r m c e s t e r s , Eerste Luitenant- Kwartiermeesters, en Twee de-L u itenant- Kwartiermeesters. Er bestaat bij deze dienst 1 bataillon trans- porttrein , 1 kompagnie werklieden en 1 kompagnie hospitaal-soldaten. Aan bet hoofd der Geneeskundige dienst , staat een Inspecteur- Generaal. Het Rijks Hospitaal ter Instructie is gevestigd te Utrecht. Er zijn bovendien twee Garnizoen* - Hospitalen , na- melijk : één te Ngmegcn en één te Maastricht; twee tij- delijke Hospitalen , één te Delft en één te Gorinchem; één Militair Hospitaal te V ere ; 8 garnizoen* Ziekenzalen , name- lijk : te 't Gravenhagc. te Brielle,te Amsterdam, te Groningen, te Kampen, te Bergen op Zoom, te Breda en te Vlissingen; twee en twintig garnizoen* Infirmerièn ; als . te Alkmaar, te Amersfoort, te Arnhem, te Coe- vorden, te Deventer, te Docsborgh, te Dordrecht, te Gouda, te Haarlem, tcHarderwyk, aan de Helder, te Hellevoctsluis, leLeeu warden, te Leyden, te Lief- kenshock, te Middelburg, te N a a r d e n , te Neuzen, te Willemstad, te Woerden, te Zutphen, en te Zwolle; en vyf tijdelijke ziekenèlablistetnenten , te weten : te Axel, te Hulst, te Sa* van Gent, te Sluis en op het Fort Frederik Hen- drik. Ook is er nog een burgerlijk Gasthuis te 's Herto- genbosch, tot Hospitaal ingerigt. De administratie dier etablisse- menten wordt gevoerd : by het Rijk* Hospitaal, door eeneu Directeur, bij de Garnizoen*- Hospitalen eu Ziekenzalen , door Administra- teurs, en bij de Garnizoen*- In firmeriën door Menagemeesters. 11« ALGEMEEN OVERZIGT Paar echter dc laatste functien voor het meerendeel door Officieren borden waargcuoinen , zoo wordt huo ook de benaming van Admi- nistrateurs toegekend. De Geneeskundige dienst , zoo by dc Hospitalen , Ziekenzalen en, Infitmcricn , als bij het leger, wordt waargenomen door Eerste Offi- cieren van gezondheid, Chirurgijn-Majoors, Offi- cieren van gezondheid van dc tweede en van de derde klasse, Apothekers van de eerste, van de tweede en van de derde klasse. Er is een Invaliedenhuis te Legden gevestigd, waarin verminkte krijgslieden worden opgenomen. Bovendien wordt nog , door bet Fonds tot aanmoediging en ondersteuning van de gewapende dienst in de Nederlanden , onderstand aan verminkte en verwonde verdedigers, des vaderlands, benevens aan de nagclalcne betrekkingen van in lands krijgsdienst gesneuvelden, uitgereikt. De Generale staf van het leger te Velde bestaat uit 1 Veld -Maar- schalk; 1 Kolonel, fungeren d Chef van deaGeneralen ■ taf; 1 Ge n c r aal - M a j o o r , belast met het oppertoezigt ▼ oor de dienst der genie te velde; 1 Ge neraal- Majoor, Komman dant der artillcrietc velde; 1 Intendant der eerste klasse, Directeur o^pr de administrativ» dienst b ij het leger; 1 Luitenant-Kolonel, Ko m-. mandant van hetHoofdkwurlier;en 1 Kapitein, toe- gevoegd Ban dcnKommandan t van het Hoofd kwa rtier. Het Leger te Velde is verdeeld in drie d i v i s i ë n , elli van Ue* brigaden. Tot dc Eerste brigade der eerste divisie behooren : de ja- gers van van Das, de afdeeling grenadiers; het eer- ste 1) a t a i 1 1 o n jagers, en het eerste en tweede b a- t a i 1 1 o n der achtste afdeeling infanterie. Tut do Tweede brigade, het tweede hataillon jagers en de v ij f- d e afdeeling i n f a n t e r i c. Dc Eerste brigade der tweede divisie b«-slaal uil d« Noord - Rrabandschc jagers, en de zevende en twaalfde a f d B cH»g « n infanterie; de Tweede brigade uit de koninklijke jagers, de tweede en acht- tiende afdceüngen infanterie. Dc Eerste Brigade der derde Divisie is zamengestcld uit het derde en vierde bataillon der achtste afdeeling, en uit dc gchcele negende afdeeling infanterie; de Tweede Brigade uit dc Noord- II ollandsehe jagers, deGroningsche jagers, en de tiende en zeven- tiende afdeclingen infanterie. De Kavallerie bij het leger te Velde is in twee brigaden verdeeld , als : Eerste brigade: de afdeclingen kurassiers No. 1 , 3 en 9 , alsmede hel regement lanciers No. 10 ; Tweede Brigade de r e g e m e n l e n 1 i g t e dragonders No. 4 en 8 , en het r e g e- m e i. t huzaren No. 6. De sterkte van helleger kan , de schutterij mede gerekend, op ruim 100,000 man begroot worden. Ze KM ACT. Aan het hoofd der Zeemagt staat een Directeur- Generaal der Marine, aan wien een Secretaris-Generaal toegevoegd is , en onder wien 1 Inspecteur; en 1 Onder-Inspecteur voor de uitrusting; 1 Inspecteur der maritime ge- bouwen; 1 Inspecteur van 'sRyks lijn banen; en 1 Hoofd- machinist bij *§Rijks stoomvaartdienst werkzaam zijn. by Google DEPARTEMENT VAX OORLOG. D« Commissie tot het rinden der lengte op ?ee , het verbeteren tier xeekaarten en het e ram i neren der Zee - Officieren beslaat uil 1 Pre*i- dent en 2 L e d e. n. De Marine is verdeeld in drie Hoofd -D e p a r t e m en l en , nis : het Hoofd- Departement der Marine van de Zuiderzee, met 1 D i re cl e II r "te Amsterdam enl Oude r-D irecteur aan het N ien w e-D i èpj het Hoofd- Departement der M 'urine van dè Maze , met 1 Directeur te Rotterdam en 1 Onder-Directeur te Hel le vo et * I u is , en het Hoofd- Departement der Marine van de Schelde met 1 Direc- teur te V 1 i s s i n g e n. Voor het Loodswezen , de Vuren , tonnen en bakens tijn 2 Inspecteurs als één voor het II o o f d - D e'p a r tement der Zuiderzee en één voor de Hoofd» Departe- menten van de Maas en de Schelde, benevens 3 O n d e r- In- specteurs, namelijk.: 1 aan den Helder, 1 te Terschel- ling, 1 te Groningen, 1 te B ri e 1 le en 1 te V l i ss i n g e n. Er zijn 3 Rijks scheepstimmerwerven als: 1 te Amsterdam, 1 te Rotterdam en 1 te Vlissingcn; 3 rijks lijnbanen te A m- Iferdam , te Rotterdam en te Vlissingcn. De Zeedienst bestaat thans uit 12 Linieschepen: waaronder 2' van 84 stukken (dc Zeeuw en N e p l u n u s) ; 6 van 74 (Waterloo, Kortenaar, J u p i t e r , T r o m p, de Ruiter en Piet Uein); 1 van 64 (Zeeland); 2 van 60 (d.c Waal cn Doggcrsba uk); en t van 54 (d c Rijn); 17 Fregatten, waaronder 14 van 44 stuk- ken (Diana, dc Am stel, de Schelde, deSambre, de Maas, fiellona, Rotterdam, Paleiubang, Jason, de Zwaan, Ccres, de IJsse l , de Lek en Holland , en 3 van 32 (E u r i d i c e Kenau Hasselaar eu Maria Reigersbergen); 2 Geraseerde F re- gatten , ieder van 21 stukken (dc Rupel en Algiers) ; 12 Korvetten , waaronder 2 van 32 stukken (Jun o en Ar go); 9 van 28 (de Dolfijn, Pollux, de Triton , Atalan te, Ne hal ennia , II i ppomenes, A j a X Boreas en Ca*lor), en 1 van 20 (d e Eendragt) 1 Geraseerd Korvet van 20 stukken (A uiphitrite); 10 Brikken van 18 stukken (de Kemphaan , de Valk, de Pan the r , Echo, Pegasus, de Meer- min, Merkuur, Venus, de Koerier, en de Zwaluw); 8 Schoenders, 4 van 14 stukken (de Vliegende visch, de Postillon , d c Snelheid en de Arend) ; 1 van 12 (dc W indhond) ; en 3 van 8 (dcGier, de Pelikaan en de Brak); 1 Tnstructievaartuig van 12 stukken (Urania); 4 Stoombooten, 1 van 8 stukken (Cerberus) ; en 3 van 7 stukken(Curaqao, Phocnix en Etna); 3 Transportschepen (Dord- recht., de Merwedc eu Print Willem Frederik Hendrik); KI Gaffelkanonneerbooten , waarvan 10 a 1 mortier en 3 stukken , 33 groot model a 5 stukken en 46 klein model a 3 stukken ; en 13 roeikanonnecrboolcn h 2 stukken. Het korps Zeeofficieren der Ncdcrlandsche marine , aan welks hoofd 1 Admiraal geplaatst is, bestaat uit: V ic e- Admiraals ; Schou- ten-bij- n acht ; Kapiteins; Kapiteins- Luitenants ; Lui- tenants der eerste en der tweede klasse; en Adelborsten der eerste en d e r tweedeklasse. Voorts heeft men Schrijvers en Vict ualiemeesters van de eerste van de tweede en van de derde klasse; Adjunct-Schrijvers; Klerken; Oppcr- ■ tuurliedcn van de eerste en tweede klasse; Op- perschippers van dc eerste en tweede klasse: Kou- stapel-Ma joors ; 0 p p e r t i m me rli ed e n ; Tweede Schip- pers ; B o o t s 1 i e d e n ; Eerste Kuiper»; en Botteliers. De Geneeskundige dienst staat ond«r denzclfdeu Inspcrlvur-Generaal als die van de landmagt. 118 ALGEMEEN OVBRZIGT ZtJ , dia zich tot het afleggen van examen als Officier bij de Zeemagt villen bekwaam maken , worden daarvoor toegelaten aan het Koninklijk Instituut voor tl* Marine dat to Medemblik is gevestigd. De geneeskundige dienst bij de Marine wordt waargenomen door Chiriirgyn-Majoors van den eersten, van den twee- den en van den derden rang; Chirurgijns van de tweede en van de derde klasse. Het Hospitaal der Marine is te Enkhuizen. Aan het hoofd van het korps mariniers staat 1 Schout bQ nacht, tijdelijk Inspecteur. Dat korps bestaat uit twee di- • • visien. Beloomho rui mjutaibek na zie eb tb lakdi. Zij , die , het zij ter zee of te lande , in minderen rang , dan dien van Officier , onafgebroken twaalf jaren het Vaderland, getrouw en zouder menigvuldige malen gestraft te worden , gediend hebben , be» komen cencn bronzen medaille , welke na vier en twintig jaren dienst met eenen zilveren verwisseld wordt, terwijl bij het uitreiken van dezen medaille , even als bij het verlecnen van pensioen , een dienstjaar in tijd van Oorlog voor twee gerekend wordt. Hun , die na den opstand in België, in het jaar 1830 tot bet mobile leger behoord of in de ves- tingen dienst gedaan hebben , is *nog tot lieriuneringsteeken toegewezen een metalen krnis , vervaardigd uit het geschut , dat in den tiendaagschen veldtogt op de Belgen veroverd is. Aan de verdedigers der Citadel van Antwerpen, in December 1833, is bovendien tot aandenken aan dit hel- denfeit een afzonderlijke medaille toegekend, en voor ben, die den oorlog op Java in de jaren 1825-1830 hebben bijgewoond , is mede een afzonderlijke medaille bestemd. MlLITAlBB ReGTSPLEMNG. Voor de Militaire Regtspleging heeft men een Hoog - Militair Ge- regtshof en Krijgsraden. Het Hoog Militair Geregtshof, dat zijne zitting houdt te Utrecht, is zaïncngestctd uit negen Leden, de President daaronder l>cgrepen, te weten : t w e e R e gts g e 1 e e r d c n , drie Officieren van de Zeemagt, en vier Officieren van de Landmagt; voorts zijn daaraan verbonden een Advokaat Fiskaal voor de Zee- en Landmagt, een Substituut van den Advo- kaat- F i s k a a l , 1 P r o v oo s t - G e n e r a a 1, 1 Griflier en 1 Substituut Griffier. Aan de jurisdictie van dit Hof zijn onderworpen , alle militaire en andere , tot de zee- en landmagt bchoorende , personen , en zulks wegen» alle militaire en commune delicten t door hen begaan ; voor zooverre daaromtrent bij de wet geene uitzondering is gemaakt, en voor zoo- ver die delicten niet bel reuen *s Lands belastingen , middelen en im- positiën te water en te lande. Alle de definitive sententen , bij het Hóóg-Militair Geregtshof, ter eerster instantie gewezen, worden, alvo- rens die te pronunciëren , aan den Koning gezonden. Bij aldien , bin- nen verloop van veertien dagen, geen beschikking daartegen iukomt, worden zij uitgesproken. De sententiën , bij dit Hof in appel gewezen , hebben kracht van arrest. Het Hof vergadert gewoonlijk vijf dagen in iedere week, maar bij zaken, welke spoed vereischen , kan de Pre- sident buitengewone vergaderingen beleggen. De Krijasraden voor de Landmagt bestaan uitlPresident, zijnde een Hooftf-OfTicier van het leger , cn 6 L e d e n (meestal 3 Kapitein* Uigitized by DEPARTEMENT VAN OORLOG. 119 «3 Luitenants). Bij eiken krijgsraad neemt een And iteu r Mil U tair de functie van openbaren Aanklager en tevens van Griffie waar. Ertijnin tijd Tan vrede 10 Audi leuren- Militair; als: 1 voorNoord- Braband, 1 voor Gelderland, 1 voor N o o r d - II o 1 1 a n d , 1 voor Zu i d-Hol la n d , 1 voor Zeeland, 1 voor ü t r e c h t , 1 voor Friesland, 1 voor O v e r ij s s c 1 , 1 voor (i r o n i n g en en Drenthe en 1 voor L i m b u r g. Thans zyn er bovendien nog Tij- delijke Auditeuren Militair , als 1 voor elke vesting in slaat van beleef cn 1 l»y den Krygsraad bij het leger te velde, welke laatste de eenige Permanente Krijgsraad is; wordende de overige , op vcraoek van den Auditeur Militair, door den Konuuandant van de plaats, waar hy zijn verblijf houdt , uit de Officieren van het garni- soen dier plaats, bijeengeroepen. Geen vonnis, door eeneu krygsraad voor de Landniagt gewezen , mag ten uitvoer gelegd worden , zonder dat het door het Hóóg-Militair Geregtshof bekrachtigd is ; behalve die, welke door den krijgsraad by het leger te velde gelegd zijn ; aU moe- tende deze aan de goedkeuring van den Prins- Veldmaarschalk on- derworpen worden. De Krijgsraden toor de Zeemagt bestaan, wanneer een enkel schip in see is, uit SLeden, doch anderzins uit 7 Leden. Tot F i s k a a 1 en Secretaris, word gemeenlijk een Schrijver of een Victualiemees- ter gekozen. DEPARTEMENT VAN FIN ANCIEN. Hel Departement van Financiën heeft aan het hoofd een en Minis- ter , die den titel voert van Minister van Financiën. Deze is , onder de onmiddellijke bevelen van Zijne Majesteit , persoonlijk belast met de directie van 's Rijks Schatkist, met de algeraeene administratie van alle 's Rijks ontvangsten , en met het bestuur van alle de uitgaven , welke uit de schatkist gedaan worden. De tienjarige en de jaarlij k- tche begrootingen van staatsbehoeften worden door hem aan Z. M. aangeboden r met voord ragt tevens van de middelen , geschikt om die te bestrijden. De Minister van Financiën alleen beschikt over de fond- sen , tot de schatkist van het Rijk behoorende . doch niet anders dan nit kracht van algemeene of bijzondere autorisatiën , door Z. M. verleend. Hij zorgt voor de instandhouding van het grootboek der Nationale schuld ; voor al wat betrekkelijk i» tot de verevening , inschrijving cn voldoening der uit 's Rijks schatkist betaald wordende pensioenen ; voor het houden der registers van de in gereeden gelde gestort wordende borgtogten ; en voor de uitbetaling cn teruggave daarvan. In zijne be- trekking van President van bet Amortisatie sijndikaat, heeft hij het toezigt over de rigtige rentebetaling der Nationale schuld en andere aangelegenheden dienaangaande. Het Departement van Financiën is verdeeld in 11 afdeclingen ; als : de G eneral e Secretarij ; de generale Thesaurie; 's Ry ks uitgaven, waaronder ook de pensioenen behooren ; de directe belastingen; de in- en uitgaande regten en Rijnvaart; de accynsen; de indirecte belastingen; de compta- biliteit; het contentieus; het personeel; en de poste- rijen en verdere middelen van vervoer. Ge.ieb.alb SccnETAftlJ. Dr Generale Secretarij van het departement van Ftmweieu , waarmede 190 ALGEMEEN OVERZIGT een Secretaris Ga ne ra al belast is, heeft dc behandeling tan dc algenieene zaken. Gefisbaib Thesavrie. De Generale Thetaurie heeft het beheer over 's R ij k s schatkist. Dc Minister wordt in de directie van 's Rijks schatkist en de algemeens controle over 's Rijks ontvangsten cm. bijgestaan door eenen Refe- rendaris belast met dc Generale Thesaurie. Alle de gelden , welke in 's Rijks schatkist komen , zonder onder- scheidt van bestemming, worden vereenigd by den Algemeenen R ykskassier, die in alle arrondissementen Agenten heeft j door middel van welke hy tegen kwitantie alles ontvangt, wat hem voor rekening van het Ryk wordt aangeboden , en daarentegen de onder hem berustende fondsen , op last van den Minister van Financiën , be- schikbaar stelt , daar , waar die voor de betalingen worden vereischt. In elke provincie , is , onder de bevelen van den Minister van Fi- Financiën , een ambtenaar , die den titel voert van A d m i n i s- trateur van de Schatkist in de provincie. Aan de pro- vinciale Administrateurs tan 's Rijks Schatkist is opgedragen, het toezigt over de regelmatige overstorting cn verantwoording va» *s Rijks middelen en inkomsten in hunne provincie ; te dien effecte , dat zy' den Minister van Financiën bevordelijk zijn voer de con- trole , welke door hem , in betrekking tol 's Rijks ontvangsten , moet worden uitgeoefend. Zij hebben zelve geen geldelijke kas t ofschoon op hen afgegeven worden de orders tot betaling ten laste van de staatsbegrootingen , alsmede ten laste van de bijzondere f zoowel 's Ryks als provinciale , fondsen. Tot hel doen plaats hebben dier betalingen beschikken zij , ten gevolge van de au- toróatiëa van den Minister van • Financiën , bij assignatiën , be- taalbaar bij dc Agenten van den algemeenen Rijkskassier in hunne 's Rijks uit&aveb. In het bestuur van 's Rijks uitgaven wordt de Minister van Finan- ciën bijgestaan door eenen Administrateur van 's R ij k s U i t- gaven. Tot diens attributen behooren het beheer en dc zorg voor de re- gelmatige voldoening van alle schuldvorderingen ten laste van den Staat. Het Amortisatie-Syndikaat , ingesteld hij de wet van 27 December 1822, heeft vervangen de generale directie van 's Lands Amortisatiekas en het Syndikaat der Nederlanden. Het bestaat uit vijftig Leden en wordt gepresideerd door den Minister van Financiën. Het dagelijkschc beheer der xaken en de voorbereiding van al hetgene door de gebeelc vergadering van het Amortisatie-Syndikaat , ter voldoening aan zijne instelling , moet worden gedaan , is opgedragen aan cene bijzondere Kommissie den titel van Permanente Kommissie van het Amortisatie-Syndikaat voerende, en uit den Vice-President en zeven Leden bestaande. Jaarlijks beeft er eenc zamenroeping plaats van alle de leden van het Amortisatie-Syndikaat, in welke vergadering de rekening wordt overgelegd en voorloopig gesloten ; alsmede bepaald de som , die in het volgende jaar tot inkoop van schuld zoude kun- nen worden gebruikt. De" Administratie der domeinen , wateren en bosschen } vaarten en vegen, in Noord-Nedejilaud , voor zoover die onder het Amortisatie- Syndikaat behoort, is toevertrouwd aan twee Administrateurs, die elk een ressort onder zich lebben. Hel eerste ressort bevat: de Digitized by Google DEPARTEMENT VAN FINANCIËN. Ut provinciën Noord-B ra band, Gelderland en O v • r Q s s e 1 ; tot het tweede ressort behooren de provinciën Holland, Utrecht, F r\ e s- land, Groningen cn Drenthe, terwijl Limburg vroeger tot hetoWe en Zeeland tot het vierde ressort behoort hebben. De Directie van het Grootboek der Nationale Schuld is gevestifd te Amsterdam. De daarstelling en instandhouding van dit grootboek is , onder bet toezigt van den Minister van Financiën , opgedragen aan een© kommissie van zeven Leden , wier werkzaamheden zich uitstrekken tot besluit van 21 Januarij 1836 , No. 97 , wordt beheerd door eenen raad, onder den titel van Raad van bestuur van het al- gemeen burgerlijk pensioenfonds, bestaande uit vier, door den Koning te benoemen , Leden , geadsisteerd door eenen Se^ cretaris , mede door Z. M. benoemd , uit eene nominatie van drie personen , door den Raad voor te dragen. Het beheer over het, bij Koninklijk besluit van 29 Mei 1822 , No. 19 , daargesteid , pensioenfonds voor de ambtenaren , tot 's Rijks ontvangsten behüori nde , is thans insgelijks aan den gezegden Ilaad opgedragen. In iedere provincie bevindt zich een Ontvanger , die roet den ontvangst der inkomsten van het fonds en met de betaling der pensioenen heiast is. Volgens de wet van 21 December 1838 zijn de uitgaven voor 1839 hegroot op: f 44,219,264,44 , als: 1,423,000 voor het huis des ko- nings ; ƒ 534,100,00 voor de secretarij van den Slaat en hooge Colle- gien ; f 797,600 voor het departement van builenlandsche zaken : / 1,477,000 voor dat van Justitie ; f 3,049,850 voor Binnenlandsehe «aken; f 1,373,500 voor de zaken der Hervormde kerk enz. j f 400,000 voor de zaken van de Rooiusch Kathol ijke Eeredicnst j f 4,750,000 voor het departement van Marine ; f 19,348,374,44 voor dal van financiën , f 11,000,000 voor dat van oorlog eo f 93,840 voor dat van koloniën. De gczamelijke inkomsten zijn voor bet jaar 1839 geraamd op ƒ39,284,947,18. Ten tijde der oude Graven en Heeren in de gewesten , waar er zulke waren , wist men van gcene altoos durende schattingen en be- lastingen , levende de Graven cn Landsheeren van hunne eigene goederen en inkomsten ; en hadden zij , ten dienste van den Lande , of wel bij bijzondere gelegenheden , tol hun bijzonder gebruik, meer- der penningen noodig, dan verzochten zij die, bij wijze van beden, van dc Staten. Deze laatsten kwamen ongaarne tot het inwilligen van eene altoosdurende belasting. Keizer Karei V kon zelfs, hoe zeer hij er ook op aandrong , niet eens eenen stuiver van ieder morgen lands vaste schatting bekomen , en zijn zoon Fairs II verkreeg niet , dan met veel moeite , ee/ie . negenjarige bede om den oorlog tegen Frankryk te kunnen voeren. De kostbare en lang- durige oorlog tegen Spanje maakte weldra het opleggen van nieu- we en zware belastingen noodzakelijk, en men vond toen zoo veel afkeer van Spanje, zooveel zucht tot het Vaderland onder de inge- zetenen, dat, gelijk als Hooft zegt: « de zaamelpenningen uit het • diepste der borzc gcwilligh werden opgebracht , ter liefde van 't landt » en de vryheit» en dat dc landzaten, gelijk de Groot zich uitdrukt j Digitized by Google 122 ALGEMEEN O.VBRZIGT. • « alles gaven ,. om aan den Hertog van Alva geen tiende penning te • geven.* Na het einde van dien. oorlog, hébben de Nederlanders, door den naijver der naburen , weinig rust genoten , zoodat de lasten eerder vermeerderden dan verminderden , en hoewel de oorlog nu en dan wel eens door den vrede werd vervangen, konde er dan toch , uit hoofde van den schulddenlasi , aan geene vermindering van belastin- gen gedacht worden , terwyl de kosten van ecneu nieuwen oorlog , meestal door geldleeningcn of vrijwillige giften moesten bestreden worden. Het zoude niet wel doenlijk zjju , alle de bijzondere lasten op te tel- len, die de ingezetenen der Vzbeenigdb Nedeblahdex droegen, en die zoo menigvuldig waren, vooral in Holland, hetwelk allyd zwaarder, dan de andere provinciën , belast is geweest , dat een onzer vuderlandsche schrijvers in de achttiende eeuw zeide : dat alles daar belast was , behalve de lucht, die men inademt; terwijl de beroemde Byhbebsboek zich daar- omtrent aldus liet hooren : « Te Romen had men , om den Vrijenstaat • volkrijk te maken , zulken , die ongehuwd bleven , eene schatting » opgelegd, maar in Holland en Zeeland, moet men ook van het trou- » wen beulen ; ja , het is zelfs niet geoorloofd te sterven , zonder • boete te geven.» Ondertusschen kon men de voornaamste belastingen onder deze drie benamingen brengen j Regten op inkomende en uit- gaande goederen; Belastingen op vaste goederen t erfenissen en personen ; en Imposten op de verteringen en huisselijken omslag. Van de inkom- sten dezer belastingen, werd door de Staten der provinciën, door wier ingezetenen zij werden opgebragt , een groot gedeelte ten behoeve der provincie zelve aangewend; een gedeelte werd echter jaarlijks in de Las van de Generaliteit» Rekenkamer overgestort , om daaruit de al- gemeene uitgaven vau het Land , en , onder dezen inzonderheid de oor* logskosten , te bestrijden. Het bedrag van het gene iedere provincie alzoo ten behoeve van het gemeene land en de kas der Algemeene Re- kenkamer storten moest, was, naar het vermogen van elk gewest, over de provinciën omgeslagen: zijnde dit in het jaar 1612, op cenen vaste voet gebragt , en deswege bepaald j dat , van elke honderd gulden , zoude betaald worden door : Gelderland f 5 : 11 : Holland - 87 : 14 : 8. Zeeland . . - 8 : 1 : 10. Utrecht - tt : 15 : 5. Friesland 11 : 10 : 11. Overyssel - 3 : 10 : 8. Stad en Lande - 5 : 15 : 6. Drenthe - 0 : 19 : 10. f 100 : 0 : 0. Doch behalve deze verdeeling der gewone, was er nog ccne an- dere, welke plaats had in bijzondere heden, en op eene ecnigzins andere wijze geschieden. Iedere provincie bragt tot elke honderd guldens van deze buitengewone beden het navolgende op : Gelderland f 5 : 12 : 13 Holland - 58 : 6 : 4* Zeeland -9:3:8 Utrecht - 5 : 16 : 7£ Friesland -11 : 13 t 9g Overyssel - 3 : 11 : 5 Stad en Landa - 5 : 16 ; 7j 100: • Digitized by Google DEPARTEMENT VAN FINANCIEN. 123 Waarbij bet Landschap Drenthe nog éénen gulden betaalde. Het beheer over de algeraeene geldmiddelen was , vóór het iaar 1795, aan don Raad van State toevertrouwd, en, behalve hetgeen de gewesten , overeenkomstig bovenstaanden omslag , betaalden , kwamen nog in *s Lands schatkist de gelden , die door de Generaliteitslanden werden opgebragt ; alsmede die , welke 'in oorlogsteden uit de brand- schattingen , verbeurdverklaringen em. getrokken werden. Volgens Art. 23 der Unie van Utrecht, waren de ingezetenen, zoo voor hun- ne personen als goederen , tot de voldoening der ingewilligde lasten •en regten verbonden. Door het gedurig te kort komen in 's lands middelen , moest men , nn en dan , buitengewone maatregelen aanwenden waardoor allengs ** lands schulden vermeerderden. Vooral zijn, meten sedert de om weu- teling van 1795 , deze schulden aanmerkelijk toegenomen , zoodat de opbrengsten van vroegere jaren de betaling der intresten niet kon- den bestrijden. In 1831 bedroegen de schulden : aan werkelijke schuld naar i£ procent 786,530,272 , en aan uitgestelde schuld 1,203,933,312 te zamen 1,990,488,784. Waarvan België volirens de beslissing der Londcnschc conferentie , eenc som van5,000,000 , gulden jaarhjkscbe renten zal moeten overnemen. De belastingen , welke thans in het Koningbmk de* Nederlanden wor- den geheven , kunnen in vier hoofdsoorten onderscheiden worden ; te weten in: Directe-bclastingcn; In- en Uitgaande reg- ten; Aecynsen en Indirecte belastingen. De Minister van Financien staat aan het hoofd van het bestuur «ver alle deze belastingen en regten. Aan hem is, voor ieder der Tier opgenoemde vakken, toegevoegd een Referc ndarii, terwijl voor de drie eerste soorten daarenboven aan het Ministerie van Fi- nanciën zijn verbonden: een Inspecteur-Generaal der Di- recte belastingen , in- en uitgaande regten e n a c c y n- • e n , en voor de Rijnvaartregten een Inspecteur , onder dentitel van : in fpecteur voor de Rijnvaart op het Nederlandsen grondgebied. Dibectb Belastingen. Tot de Directe belastingen behooren 1°. de Grondlasten, 2°. het Personeel (geheven naar de 6 grondslagen, te weten: naar de huurwaarde der gebouwde eigendommen, met de aanhoorige erven en gronden ; naar de deuren en vensters ; naar de haardsteden ; naar hel mobilair, dat in de gebouwde eigendommen gevonden wordt; naar het getal dienstboden en naar het getal paarden door de schat- p'igkgen gehouden wordende ) ; en 3° het Patentregt. Ia- n Uitga aüdb Regten. Tot de In- en uitgaande regten behooren : 1°. degoederen, varen en koopmanschappen, die het R ij k worden in-, uit- en doorgevoerd; 2°. het tonnegeld der zee- schepen; 3°. de buiten- en binnen vuur- ton- en ba- kengelden en 4°. de R \j n v aa r t regte n. Accjjrsih. Tot de Aceijnten behooren: een Impost op het zout; de zeep; i*t geslacht; het gemaal; het bu i t e n lan d s eb gediste- 1*4 ALGEMEEN OVERZIGT leerd; het binnenlands ch gedittelccrd: d« binntn- landsche bieren eu azijneu; de suiker; dcuturt, en da steen kolen. homecre Belastiksen. Tol de Indirecte belastingen behooren : 1". de Registratie-, Ze- gel-, Griffie-, Hypotheek enSucccssicrcgten; SK het Kadaster, en 3.°.* de Loterijen. Go M PT A B 1 LITE1T • Peafdeelingvoorde Comptabiliteit is belast met het onderzoek en de verificatie van verantwoording der Ontvangers , alsmede van alle on- kosten en uitgaven , die uit de middelen worden bestreden . mitsga- ders met hel toezigt over den borglogt der comptablen. Er bestaan vier Verificateurs der Comptabiliteit in dc provinciën, als: één voor Noord -Braband en Zeeland; één voor Gelderland, Utrecht en Overijssel; één voor Zuid- en Noord-Hol- land; en één voor Friesland, Groningen en Drenthe. Voor de Registratie rijn er twee Inspecteurs-Generaal, een Hoofd-Inspccteur, twee Verificateurs der eerste klas- se, en een Verificateur der tweede klasse aan het Minis» terie van Financiën werkzaam. Het bestuur der Griffie re gten is met dat van de Registratie- en Successicrcgten vcreenigd. — De Minister is het Hoofd daarvan , even als van alle Administratiën der Belastingen , waarvan het beheer in dc Pro- vinciën uitgeoefend wordt door dc Hccrcn Gouverneurs, daarin geas- sisteerd door Provinciale Inspecteurs voor elk vak en de noodiga Inspecteurs, Verificateurs cn Controleurs inde onderscheidene vcrdeelingen der Provinciën. De Directie van '/ Rijks zegel bestaat uit : 1 Verificateur-der eerste klasse, 1 Controlenren 1 Commies-expediteur. Van deze takken van inkomsten is het bestuur in de provinciën opgedragen aan den Gouverneur, bijgestaan door eenen Provin- cialen Inspecteur; terwijl voor het toczigt cn tot de ontvangst m de provinciën gewone Inspecteurs; Verificateurs; Ont- vangers en Controle urs-magaz ij n meesters voor het buitengewoon zegel bestaan. Ook van het Kadaster is de Minister van Financiën het eenig be- sturend Hoofd , met medewerking van de Hccren Gouverneurs. Er bestaan voorts Provinciale Bewaarders cn Bijzondere Be- waarders, welke laatste thans in vcreenigiug gebragt worden met de Bewaarders der Hypotheken. Bij de Koninklijke ft ederlandsche Loterij is een Ontvangc r-G e n e- raai, belast met de kollektc en de voldoening der prijzen en preuiiën. Hij geeft, dc loten uit voor zijne eigene rekening en risico , tcu kantore generaal in 's Gravcnhage , en door de G ck walif iccerde kollektctirs en Ontvangers, welke hij, in de voornaamste steden tot dat einde aan- «telt. Bovendien is er een Directeur , die het beheer voert , over alles wat de trekking der loterij betreft, die de zorg heeft voor dc bewaring der bussen , en tevens voor het vergaderen der nummers cn der prijien. Ten overstaan van den Directeur cn verder daartoe aangewezene autoriteiten en ambtenaren , geschiedt de trekking in het openbaar te *• Gravenhage. De Directeur zorgt ook voor dc uitgave der dageUjk- sche lgsten gedurende da trekking. Er mogen gcene loterijen, zcHs DEPARTEMENT VAN FINANCIËN. 113 •iet roet weldadige oogmerken, zouder toestemming tan het hooger bestuur , plaats hebben. CoRTERTlECS. De contentieuse zaken worden aan het Ministerie van Financiën bij eene afdeel ing behandeld , terwijl er in de provinciën R ij k s A d v o- katen xijn , bijzonder door de Administratie ter verdediging harer regten aangesteld. Personeel. De Afdccling rakende het Pertoneel der ambtenaren bij het Ministe- rie van Financiën adviseert den Minister op alle zaken, betreffende de benoeming, aanstelling, suspensie en < demissie van ambtena- ren voor de Middelen , liet toezigt op hun gedrag , en de te ne- men maatregelen , om die ambtenaren tot hunnen pligt te houden. Alle ambtenaren , tot den graad van Ontvanger ingesloten , als- mede de Stirnumeraircn worden door den Koning , die , tussehen den rang van den Ontvanger en dien van Kommies , door den Minister , en alle andere mindere beambten door de Gouverneurs benoemd en aanjjestcld. Het opperbestuur over de middelen is in de provinciën op- gedragen aan den Gou verneur, welke daarin wordt bijgestaan door eenen provincialen Inspecteur. Voorts bestaat er in iedere provincie een Iloofd - Inspecteur, zijnde een ambulant ambte- naar, belast met het algemeen toezigt op alle de deelcn van den dienst, terwijl iedere provincie, voor de administratie der middelen, iu arrondissementen is verdeeld , aan welker hoofd een ArroDtlii- sements-Iuspecteur is geplaatst , die onder zijne bevelen een Ecker aantal Controleurs heeft., meer onmiddellijk belast met het toe- zigt op de deelen van de dienst, welke, naar plaatselijke omstandigheden, aan hunne zorg zijn toevertrouwd. Er bestaan over het gebeele Ko- ningrijk 29 arrondissementen, verdeeld in 106 controles. De belastingen, regten en accijnscn worden geïnd door Ontvangers, daartoe expressclijk benoemd, en gesurveilleerd door Visiteurs, C o in m i s e n en Opzieners. Posterijer es verdere biddeler var vervoer. De Administratie der Posterijen is , onder het opperloesigt van den Minister van Financiën , opgedragen aan eenen Referendaris, bij wicn tevens een Inspecteur-Generaal fungeert. Aan do distributiekantoren wordt de dienst alleen door eenen Distribu- teur terrigt. Aan het hoofd der postkantoren zijn geplaatst : een Directeur en een Controleur, of wel een Directeur alléén, onder wien weder onderscheidene Commiesen werkzaam zijn. Er zijn in het gebeele Ryk 81 postkantoren, 124 distribu- tiekantoren en 70 stations voor de paardenposterij. Op ieder station der paardenposterij zijn één Postmeester en Postillons aanwezig. Niemand, behalve Postmeesters der paar- denposterij , voorzien van eene speciale commisie , mogen bijzondere wisselplaatsen aauleggeu, wissel paarden leveren, of paarden Aerhiireu, om reizigers van de eene wisselplaats naar de andere te vervoeren. Deze verbods bepaling strekt zich echter niet uit tot de voerlieden der kleine . niet op veren of riemen hangende , rijtuigen , bekend onder den naam van vracht- of voerkarren ; noch ook tot de voerlieden van alle anders huurrijtuigen , die steeds kleine dagreizen afleggen , 116 ALGEMEEN OTBRZIGT. zonder Tan paarden te verwisselen. Geen Postmeester mag wis- telpaarden levrren , aan iemand , die de vorige artikelen roogt hebben overtreden. Van het vorenstaande zijn echter uitgezonderd de wissel- plaatsen , aangelegd ten dienste der postwagens , vertrekkende op vaste dogen en nren , en die bij biljetten zijn aangekondigd j mitsgaders hei vervoer van brievenmalen , op de plaatsen, waar deze dienst niet aan is opgedragen, mits deze wisselplaatsen uitsluitend de postmeesters tot de gemelde dienst worden gebcz:gd. De Postmeesters hebben de keuze van hunne Postillons, maar zy mogen geen Postiljon van een ander station overnemen, wanneer deze niet voorzien is van een getuigschrift van goed gedrag, afgegeven door den Postmeester, on- der wien hij het laatst heeft gediend. De Postillons dragen ep weg eencn armband met eene koperen plaat , bevattende het gekroonde naamschrift des Konings , met het omschrift: Koninklijke JVederlana\che Posterijen. Zij zijn daaren- boven gekleed in de navolgende uniform: een donkerblaauw buis of rok , met rooden kraag en opslagen ; een geel lederen broek; een paar laarzen; ccn blaanwcn rijmantel of jas, met rooden kraag; en een gladde ronde hoed. Het is hun verboden eenige belooning, boven de bij de wet bepaalde postiljons gelden , te vorderen. DEPARTEMENT VAN KOLONIËN. Aan het hoofd van liet Departement van Koloniën is een Minister, die het opzigt heeft over het bestuur en de administratie van alle de bezittingen en etablissementen en van bet justitiewezen in de kolo- niën van den staat; van hare financiën , landbouw, nijverheid en handel in bare betrekkingen tot het moederland. . OPPERHOUTVESTER». Het Departement der Opper-houtvesterij staat onder bet bewind van eenen Opper-Jagermeester en Opperhoutvester, onder wien een Secretaris en een Commies werkzaam zijn , en aan wien een Advokaat'consolent toegevoegd is. Het gehcele Koningrijk is in 31 j ag td is t r i k ten verdeeld, welke ieder eenen Houtvester aan het hoofd hebben, die Adj.u net-Houtvesters onder «ich heeft. GROND. De grond der Neoerlahdkh is bijna overal vlak en laag , en bestaat, vooral in de noordelijke en westelijke provinciën meest uit klei veen , sand en moerassen. In de oostelijke provinciën is de grond hooger en bestaat gedeeltelijk, zoo als in F r i e s l a n d en G ro n i n g e n , nit voor IreflFe lij ke kleigronden, gedeeltelijk, zoo als in G el d er 1 a n d , Overijssel en vooral in Drenthe, uit heidevelden, die eene voortzetting zijn van de zandige heide , welke zich door Pruissen , Hannover en de Pruissische provincie Rijjiland , van de Oostzee tot aan de Schelde uitstrekt, en somtijds, zoo als dit op de Vel uwe en in de provinciën Utrecht en Drenthe het geval is, zandige heuvelen bevat. De veengronden zijn voor dit laud , hetwelk geene kolenmijnen en weinige bosschen bevat, die het van brandstof kunnen voorzien , eene wezenlijke behoefte ; en leveren aan duizenden ingeze- tenen middelen van bestaan op. De meeste belangrijke veengronden zijn die , welke in de provinciën Friesland, Groningen, Digitized by Google GROND. It7 Drenthe en Over ij ssel op hooien zand» gen ondergrond gevon- den worden, en afgegraven lijnde, eenen voor ontginning teer ge* schikten bodem opleveren. Op dusdanigen ondergrond zijn , sedert de twee laatste eeuwen , onderscheidene zeer welvarende en volkrijke dor- pen ontstaan. De lagere veencn worden even als andere laag gelegene landen of polders , door watermolens of stoomwerktuigen , droogge- Biaakt , en kunnen daardoor mede in Louw- en wcilaud herschapen worden , zelfs , wanneer de ont baggering geene te groole waterplassen heeft gemaakt , groeijen deien weder met veenstof digt. De hooge veengronden worden met kanalen of vaarten doorsneden , welke tót vervoer van den turf noodzakelijk sijn , en het land naderhand dienen tot aanvoering der mistspecicn en tot afvoer van de producten, of- schoon dan die kanalen , of liever de wijken , welke daarop worden aangelegd , te menigvuldig en daardoor hinderlijk zyn. Eigenlijke bergen vindt men er evenwel niet , wel hier en daar eeni- gc lage bergen , als de Veluwsche bergen enx. , en langs den zeekant , op de meeste olaatsen , zandheuvelen van 80 tot 100 voet hoogte , duinen gehcetcn , die de landen , welke lager dan het middelbare waterpas der zee gelegen zijn, legen het geweld der golven beschermen. Van de vorenstaande bijzonderheden , behoort men evenwel in som- mige opzigten de provincie Limburg uit te zonderen , waar, onder de gemeente Kerkrade, zeer rijke steenkolenmijnen gevonden worden, terwijl men er desgelijks onder de gemeente >Y ittem ontdekt heeft, cht nog byna algemeen de gewoonte , om kort voor het middagmaal een zoogenaamd borreltje of morgcnslokjc , meestal uit jenever bestaande , te gebruiken. Ja , in de laatste jaren is het gebruik van sterken drank op zulk eene schrikbarende wijze toegenomen, dat, in de provincie Gelderland, waar, in het jaar 1828, eene bevolking van 288,836 zielen 1 13,300 opcenten voor dc belasting op de jenever ophragt, in het jaar 1836, eene be- volking van 326,425 zielen daan oor 162.968 betaalde. Terwijl het uit eeue vergelijking met de belasting der overige provinciën gebleken is, dat Gelderland thans nog de minste is in het gebruik van sterke dranken , en dat er provinciën zyn , die , naar evenredigheid der bevolking, bijna eens zooveel gebruiken (1). Zij die middelen heb- ben , om wijn te drinken , gebruiken dien meestal niet overdadig , maar daarentegen heeft, sedert de laatste vijf en twintig jaren, het geregeld liezoeken der koflijhuizen en herbergen des avonds meer en meer veld gewonnen. In koopsteden drinkt men des avonds in de kofliihuizen meest wijn , in dc mindere herbergen bier; welke drank in de kleinere steden ook doorgaans aldaar gebruikt wordt, hoewel men op sommige plaatsen , 700 als in Friesland en Groningen, bij den geringeren burgerstand , de gewoonte heeft van ook des avonds jenever te drinken. O) Men lete over «Te nadoelen van het gebruik der sterke dranken, het hoekje van nnsnn vertic i^tclijkeu medearbeider O. G. Heldkixo , de Jenercr •»ü«r dan de Cholera, een volksboek in voorbeelden en cijfer* »°»r arm cn rijk, oud cn jong, waar a men, op eene tabel legei»o»«r bL S#, bet hierboven gra-gdc ral g i'aatd vinden. ALGEMEEN 0VERZ1GT. Het licvelingsgeregt der Nederlanders is aardappelen en zelden «iet men , hetz(j by' rijken of armen , een middagmaal houden , waaj b# deze aardvrucht , met vleescb en boter gebruikt , niet ecne voornam* plaats bekleedt. Voorts gebruikt men des zomers, veel verscbe groen- ten , peulvruchten en moeskruiden en des winters ingelegde groenten , gedroogde peulvruchten of op andere wyzen voor bederf bewaarde -voortbrengselen van den grond. Dc mindere volksklasse voedt zich , behalve met aardappelen , met vele nicelspyzen , groenten en brood i dit laatste voedsel wordt evenwel hier te lande niet in die hoeveelheid als wel in Frankrijk en België , gebruikt j hoewel het roggenbrood b^J onzen boer en bij den gcringen stedeling overal ook dagclyksebe kost is. Ofschoon de vleeschspyzen hier over het algemeen ais minder onont- beerlijk beschouwd worden, dan wel elders plaats heeft, wordt er bijna nimmer een middagmaal zonder vlcesch of spek genoten. Dc landlieden , gebruiken het vlcesch meest gezouten , en het spek meest gezouten of gerookt. Weinige huisgezinnen vindt men ten platten lande , die tegen het einde des jaars niet , naar evenredigheid van hunne talrykheid , ecne zekere hoeveelheid vleesch of spek in dc kuip steken cn in den schoorsteen hangen , ten einde dit , in den winter, met ingelegde groenten of gedroogde peulvruchten, cn in den *omer, met hetgene de tyd mede brengt, te nuttigen. Spek wordt echter ten platte lande meer dan vlcesch gebruikt, in sommige stre- ken wordt, niet alleen bij de. mindere volksklasse, maar zelfs by de tneergegoede landlieden, alleen des zondags , ofby buitengewone gelegen- kei d vleesch opgedischt. Viseh , vooral versche , dien de zee, welke d« kusten besnoeit , cn dc talrykc binnenwateren , die het land in alle rigtingen doorslroomcn , in overvloed opleveren, wordt door dc meeste Nederlanders als ecne lekkernij beschouwd ; tcrwyl zij zich ook gaarne op den haring, te regt Necblauds zeebanket genoemd , vergasten. In den winter stellen dc stokvisch , de labberdaan en dc gedroogde visch menigeen voor het gemis van verschen visch schadeloos. VOLKSVERMAKEN . Doorgaans sterk van ligchaamsbouw cn van ccn gezond gestel sijn de Nederlanders tot alle ligchaamsoefeningen geschikt. Vroeger* waren dan ook het m a 1 i c n , kegelen, kaatsen enkolvcn dcgclief- koosdc zomervermaken van dc stedelingen en landlieden , maar deze «pelen hebben grootendcels het veld moeten ruimen voor het biljard; terwijl dc kaarten, helaas ! zoo ten platten lande als in de steden , het edeler spel der kegels cn kolfbal, even als het v c rkecrb ord cn het damspel hebben verdrongen. ïlet damspel is evenwel zoo geheel niet uit het gebruik geraakt of er worden nog , inzonderheid onder den bur- gerstand , lieden gevonden, die hierin cene zeldzame bekwaamheid bezitten ; pven als men hier te Lande ook beoefenaars van het aloude schaakspel aantreft, die voor dc beroemdste meesters van andere landen niet behoeven onder te doen; zoo is de s c ha a k - s o cic t e it van Amster- dam vóór eenige jaren, in ccnen wed strijd met die van Antwerpen overwinnaar gebleven. Ten tijde van de kermissen, die niet slechts in de groote steden , maar zelfs op de meeste dorpen, eenmaal 's jaars gehouden worden, geeft het landvolk zich , hoewel niet meer zoo uitbundig als in vroeger dagen, aan luidruchtige vrolijkheid over. Het papegaai schie- ten, in schier alle onze gewesten voorheen zeer in zwang, heeft Digitized by Google VOLKSVERMAKEN. 155 bijna overal opgehouden. De Schuttersdoelen , waar men zich vermaakte en bekwaamde in het behandelen van boog eu geweer, kennen wij nog alleen van naam. Sedert de wreedaardige en zoo wei- nig met onzen volksaard slrookcnde spelen, van het katknuppe- len, palingtrekken, ganskoppen enz. , meer en meer builen zwang zijn geraakt , bestaat het cenige kermisvermaak op de meeste dorpen, in het koek hakken, of in het dan- sen, en men hoort weinig meer van die hevige vechtpartijen ge- wagen , die vroeger geene zeldzaamheid op eene Hollaiidschc , Noord- Brabandsehe of Gelderschc kermis waren. Meer nogtans dan het dansen, behooren hier, en wel bijzonder in Friesland, het kaat- sen of balslaan, en vooral de harddraverijen, dat geliefkoosde volksvermaak der landzaten , te huis. Deze laatste brengen onge- twijfeld haar nut mede, daar zij niet weinig tot de aanmoediging van het veredelen der paardenrassen bijdragen. De meeste heeft men in Groningen en Friesland. In 1837 heeft men ter stede van Groningen, buiten dc Ebbingcpoort , zelfs den Koning op eene prachtige harddraverij onthaald. In sommige streken van ons Vaderland, zoo als onder anderen in Zeeland, beeft nog op Kermistijden naar den - ring r ij den plaats , bij welke gelegenheid hij die dc over- winning behaalt niet zelden op cene bespottelijke wijze zijne vreugde aan den dag legt. Het s c h a a ts e n r ij d e n , dat zoo oude Ncdcrlandsche volksvermaak , hetwelk reeds in de 14e eeuw onder onze voorvaderen beoefenaars vond , behoort zoo geheel in de Nederlanden thuis , dat zeker geen volk ter wereld met bet onze daarin kan wedijveren. De Friezen en Groningers munten vooral in het snel rijden uit, zoodat een rijder niet zelden eencn afstand van vier of vijf uren in één uur tijds aflegt; maar dc Hollanders w innen het in sierlijkheid van zwaai. Dat die kunst nog even goed hare beoefenaars heeft , als in vroegere dagen , heb- ben Klaas en Willek Oostindie* te Koogaan de Zaan nog in den winter van het jaar 1822 getoond, door op éénen dag, zijnde den 29 December van dat jaar , de sleden Alkmaar, Mede m- blik, Enkhuizen, Hoorn, Edam, Monnikendam, Pu r merende, Amsterdam, Wcesp, Muiden, Naar den en Haarlem, op hunne schaatsen te bezoeken; waartoe zij , alleen door omstandigheden buiten hen , acht uren langer besteed hebben dan Claes Aris Caeseooper in 1G76 op eencn dergelijkcn togt had gedaan. Onder de Friezen vindt men er, die alle dc elf steden van hun ge- west op éénen dag bezocht hebben. Bij eencn wedloop op schaatsen, die den 50 Januarij 1858 te Harlingcn plaats had , reed F. U. n«- eesstra van Terzooly , tot tweemalen, dc lengte der baan van 1Ü0 Nederlandsehe ellen , binnen den korten tijd van 14 seconden af, zoodat hij , indien hel mogelijk ware in dc zelfde snelheid voort te rijden, de afstand tusschen Harlingcn en Amsterdam in 2 uur, 22 min. zoude kunnen afleggen (1). Wanneer des winters de sneeuw het veld overdekt, ziet men den rijke, in de sierlijkste arresleden, kostbaar uitgedoste paarden bespannen, ronddraven, terwijl de (i> Zie de*o en rog meerder opgaren r»a amlrijc'en der Friezen, in hot over het Schaatsenrijdeu dCr Frieten, door Am Wassbrbcrcm , atdrgedeelü ia dc Frie.cJie Volk* - Almanak xoor het jaar i85fl. ALGEMEEN 0VERZ1GT. minder gegoede , op schaatsen , zelf de slede voortschutft , en zich dese vcrmocijcnde inspanning getroost, om het voorwerp zijner kcuie mede in het ijsvermaak te doen deelen. en de nijvere landman dit voertuig gebruikt , om de vrucht zijner noeste vlijt marktwaarts te brengen. BETREKKING TUSSCHEN NEDERLAND EN BELGIË. Aangesien het Traktaat der 24 Artikelen , waarbij de scheiding tusschen het Koningrijk der Nederlanden en België bepaald wordt, onder het afdrukken van dit Algemeen Overzigt onherroepelijk is vastgesteld, mecnen wij dit Ovcrzigt niet beter te kunnen beslui- ten, dan met de opgave der onderlinge betrekking , die er, ten opzigto van het grondgebied, ingevolge het bovenstaande traktaat, tusschen Nederland en Be tg ie zal blijven bestaan. De walerloosing voor Vlaanderen , zal tusschen het Koningrijk der Nederlanden en België geregeld worden , in overeenkomst met de be- palingen ten dien aanzien in art. VI van het definitief verdrag vast- gesteld, dat den 8»l0° November 178l>, tusschen Zijne Majesteit den Keizer van Duitschland en de Staten Generaal, gesloten is. De beschikkingen van art. 108 tot 117 ingesloten, van de algemecne akte van het Congres van Weenen , betrekkelijk de vrije scheepvaart op de stroomen en bevaarbare rivieren , zullen toepasselijk worden ge*» maakt op de stroomen en bevaarbare rivieren, die het Belgische cn Nederlandsche grondgebied vaneen scheiden of gelijkelijk doorloopen». Er zal door de Nederlandsche regering op de vaart op de Schelde en hare monden, een cenig regt, van f 1,150 per ton, worden gehe- ven, te weten: ƒ1,12 van de sehepen , die, van uit de volle zee komende, de W ester Schelde zullen opvaren, om zich langs de Schelde, of door het Kanaal van Neuzen, naar België te be- geven , en f 0,38 per ton van de schenen, die, langs de Schelde of door het K a n a a 1 vanNcuzen, uit België komende , deWestcr- Schelde zullen afvaren, om zich naar de volle zee te begeven^ Rullende de hefling van dit regt, door de Nederlandsehe Agenten te Antwerpen en te Neuzen, plaats hebben. De schepen, die uit volle zee aankomen, om zich langs de Westcr-Sc helde naar Antwerpen te begeven, zullen, als zij van, roet betrekking tot den gezondheidstoestand, verdachte plaatsen komen, de bevoegdheid heb- hen , om , vergezeld van eene gezondheidswacht , zonder verhindering of vertraging , dc reis voort te zetten , en zich zoo naar de plaats hun- ner bestemming te begeven. De schepen , die zich van Antwerpen naar Neuzen of omgekeerd, begeven, of op dc rivier zelve ziek met dc kustvaart of dc vischvangst bezig houden, zullen aan gcenerlei regt onderworpen zijn. liet loodswezen en de betonning , zoowel als het onderhond der zeegaten van de Schelde beneden j4nhrerj)eny zal aan een gemeen- schappelijk toczigt worden onderworpen. Met v»cdcrzijdseh overleg* zullen gematigde loodsgelden worden vastgesteld , en deze gelden sullen voor dc schepen van alle natiën dezelfde zijn. Het zal aan . de keuze van elk schip staan, dat zich langs de Schelde, van uit de volle zee naar België, of van België naar volle zee begeeft, om zoodanigen loods te nemen , als het zal verkiezen , en het zal diensvolgens aan beide landen vrijstaan, om langs den geheelen loop der Schelde eu aan haren mond, de diensten voor het loods- wezen te vestigen , die voor het verschaffen der loodsen noodzakelijk Digitized by Google BETREKKING T 1EN NEDERLAND EN BELGIË. 155 znllen geoordeeld worden. De beide regeringen iiju gehouden , ieder voor ïiaar gedeelte der rivier, om de bevaarbare zeegaten van de Schel do en van hare monden te onderhonden , en daar noodigc tonnen cu bocijea te plaatsen en te zorgen . dat deze in behoorlijken staat blijven. De tak der Schelde, die de Ooster- Schelde heet , bij de tegen- woordige plaatselijke gesteldheid niet tot de vaart van de volle zee naar Antwerpen en den Rij n gebruikt wordende, zal, langs zijnen gcheelen loop , met gecne hoogere regten of tolgelden kunnen worden bezwaard, dan die volgens de tarieven van Mcntz, van den 31 Maart 1831 , op de v aa rt van Gorinehem tot aan de volle zee , worden geheven, naar evenredigheid der afstanden. De scheepvaart op de bin- nenvateren , tusschen de Schelde en den Rijn t om van Antwerpen aaar den Ryn te komen en omgekeerd , zal wcdcrkccrig vrij blijven , en slechts aan gematigde tolgelden worden onderworpen , die voor den handel der beide landen dezelfde zullen zijn. Indien natuurlijke gebeurtenissen de hiervoor aangewezene wegen in het vervolg voor de scheepvaart onbruikbaar mogtcn maken , zal de Ncdcrlandsche rege- ring . aan de Belgische scheepvaart, ter vervanging der gezegde, dan onbruikbaar gewordene, wegen voor de scheepvaart , andere zoodanige wegen , die even veilig , en even goed en gemakkelijk zijn , aanwijzen. Het gebruik der kanalen f die te gelijk de beide landen doorsnijden, »al vrij en aan de ingezetenen daarvan gemeen zijn. Blen zal weder- keerig en op dezclide voorwaarden daarvan genot hebben , en van wederzijden zullen slechts gematigde regten voor de vaart op die ka- nalen worden geheven. De handels-gemeenschap docr de steden Maastricht en Sittard zal geheel vrij blijven , en ouder gecnerlei voorwendsel belemmerd kunnen worden. Het gebruik der wegen , die deze beide steden deorloopcn en naar dc grenzen van Duilschland geleiden , zal slechts aan de betaling van een matig tolgeld voor het onderhoud dier wegen onderworpen zijn , op zoodanig eene wijze , dat dc tran- sito-handel aldaar gecnerlei hinderpaal kunne oudervinden , en dat die wegen, door middel der bovengemelde tolgelden, in eencn goeden, en dien handel gerijvenden , staat onderhouden worden. In geval er in België een «lemce weg mogt zijn aangelegd, of een nttur kanaal zijn gegraven , tegeuorer het JYederlandsche kanton Sittard aan dc Maas uitkomende, zal het aan België vrijstaan, om aan het Nederlandschc gouvernement te vragen , hetwelk zulks in deze veronderstelling niet zal w eigcren , dat gezegde weg of gezegde vaart , in overeenkomst met hetzelfde plan, geheel en al op kosten en roor rekening van België , door het kanton Sittard heen . tot aan de grenzen van Duilschland, verlengd worde. Deze weg of dit kanaal , die alleen tot het onderhouden van handels-gemeenschap zouden kunnen dienen , zal , ter keuze van het Nederlandschc Gou- vernement, aangelegd worden, hetzij door ingenieurs en werklieden, welke België gemagtigd zoude worden daarvoor in het kanton S 1 1- tard te gebruiken, betzij door ingenieurs en werklieden, die Nedek- u*d zal leveren, en die, op kosten van België, de bepaalde werken 'uilen aanleggen, alles zonder eenig bezwaar voor Nkdeiilaïid en zonder benadeeling der uitsluitende regten van souvereiniteit op het grondge- bied , hetwelk de bedoelde weg of kanaal zal doorsnijden, de beide partijen zullen met gemeen overleg het bedrag en de wijze van heffing der regten en tolgelden regelen, die op zoodanigen weg of kanaal * uilen worden geheven. ALGEMEEN OVERZIGT. Tc rekenen van den 1>tn> Jannarij 1839, zal België, uit hoofde der verdeeling van de ojtenbare schulden van het Koningrijk dek Ne- derlanden , met eene som van vijf miüioen Nederlandschc guldens aan jaarlijksche renten belast blijden , Maarvan de kapitalen van bet debet lies Amstcrdaniseheii groothoeks of van het debet der algctueene Ryks- kas van het Koningrijk der Nederlanden , op het debet van het Bel- gische grootboek xullen worden overgeschreven. De kapitalen en renten, welke dien ten gevolge tot een gezamenlijk bedrag van 8.000,000 Nederlandschc guldens aan jaarlijksche renten , op het debet van bet Belgische grootboek zullen worden overgebragt en ingeschreven, zullen geacht worden een gedeelte der nationale Bcl- ffischc schuld uit te maken ; en België verbindt zich , om noch voor bet tegenwoordige, noch voor de toekomst, eenig onderscheid temaken tusschen dat gedeelte zijner openbare schuld , hetwelk uit zijne ver- eeniging met Nederland voortvloeit, en alle andere reeds gemaakte of nog te maken nationale Belgische schuld. De afbetaling der hierbo- ven vermelde som van 5,000,000 Nederlandschc guldens aan jaarlijksche renten, zal regelmatig, van halfjaar tot halfjaar, hetzij te Brussel, hetzij te Antwerpen , in gereed geld plaats hebben , zonder eenige korting , van «eiken aard die ook mogt zijn , noch voor het tegen- woordige, noch voor de toekomst. Door middel van het voor zijne rekening nemen der gezegde som van 5.000,000 guldens aan jaar- lijksche renten, zal België van alle verpligting jegens Nederland, uit hoofde der verdceling van de openbare schuld van het Koningrijk dek NEDERLANDEN , OllllaSt zijll. De verken tan openbaar of bijzonder nut , zoo als vaarten , of an- dere van soortgelijken aard , die geheel of gedeeltelijk op kosten van het Koningrijk der Nederlanden aangelegd zijn, zullen met de daaraan verknoch- te renten en lasten aan dat land toebehooren , waarin rij gelegen zyn. « Er zullen geene regt en mogen geheven worden op den uitvoer van erfenissen, en de Slaat zal geencrlci regt hebben op de nalatenschap van een overleden vreemdeling , ten aanzien van de personen en goe- deren der Nederlanders in België , en Belgen in Nederland. De hoedanigheid van gemengd onderdaan , voor zoo ver het bezit van eigendommen betreft , zal erkend en gehandhaafd worden. De pensioenen, wachtgelden en tractementen van non-activiteit en reforme , zullen van wederzijden , xoo in het burgerlijke als in het militaire, nan allen uitbetaald worden . die daarop , in overeenkomst met de wetten, vóór den 1 November 1830 in werking geweest, regt hebben ; zullende de bovengemelde pensioenen en tractementen der regthebbenden , die geboren zijn op het grondgebied , hetwelk thans België uitmaakt, ten laste van de Belgische schatkist komen, en de pensioenen en traktementen , der regthebbenden welke geboren zijn op het grondgebied , hetwelk thans het Koningrijk der Nederlan- den vormt , ten laste der Nedcrlandsche schatkist blijven. De vonnissen, in burgerlijke of handelszaken gevezen, de akten van den Burgerlijken stand , en de akten voor eenen JVotaris of ander openbaar ambtenaar verleden , tijdens het Belgisch beheer , in die gedeelten van Limburg en van het Groothertogdom Luxemburg, welke weder in het bezit van Zijne Majesteit den Koning der Neder- landen , Groot-Hertog van Luxemburg, komen, zullen iu volle kracht en werking worden gehandhaafd. Digitized by Google AARDRIJKSKUNDIG DER 1T 3 S 3 H L £ 1T S S 1T. A. AA , buurt in Rijnland. Zie Adr , Otjder-Adb of Oud-Aa. AA , pold. in Rijnland. Zie Aanildee. AA (1), riviertje in de Meijerij van 's Hertogenbosch , prov. IV oord - Braband , dat niet ver boven hel dorp Rcusel ontspringt , en , noord- waarts aanslroomende , zich beneden Lage Mierde in de Reutel ontlast. AA , onder dezen naam ontspringt in Munsterland de Overijsselsche rivier de Schimeek,. Zie voorts dat woord. AA, voormalige riv. in Overijssel, thans Zwakte Watek gehectcn. Zie voorts dat woord. AA , water in Rijnland, prov. Zuid-Holland , dat onder Alkemade uit de Keverjtoel komt , en , meteenen noordooctehjken loop, zich in het Haarlemmermeer ontlast. AA, watertje in Twenthe, prov. Overijssel, dat zijnen aanvang neemt in hrt gehucht Drijne , gemeente Lonneker , langs Hengelo en Borne noordwaarts aanvloeit , en in de Almelosehe Aa uitloopt. AA . een besloten, en van dciVieutce Vecht doorsneden, riv. in Sa l land , prov. Overijssel , dat zijn aanvang neemt f u. 0. van Zwolle , bij het gewezen slot Westerveld , zich in het Zwarte Water ontlast , cn daar ook wel de Westerveldscee Aa genoemd wordt. AA, riv. in Limburg. Zie Ghatrererbeek. (i) Aa of Aha, en hel daarmede verwanUchapte Aa of E ebeleekeat in de meeate UUn «ittr; vandaar dal er «oo vela rivieren gavondrn worden, dia desei dxagea. I. Deei. 1 AA of Aade , riv. in het W ederkttartier , prov. Utrecht. Zij ont- springt «'en weinig Ic-n N. van Brcukelcn, loopt eerst zuidwestwaarls , en vervolgens noordwest u aarts toL bij Iluwiel, van waar zij, na eerst eene noordelijke en vervolgens ecne oostelijke rigling genomen te heb- ben , met eenen noordelijken loop , naar Nieuwer Ter Aa vliet, alwaar z'(\ den naam van Aucstkl of KnoaMF Afstel aanneemt. AA, oudtijds Aur. , riv. in de Vrijerij van '$ // ertogenbotch , prov. !\ aord-Rraband , die in het hoogste van de Peel, uit eene menigte beken van meerdere of mindere grootte , waarvan het voornaamste uil het veen Zeren Moeren komt , ontslaat, vervolgens met ver- scheiden kronkelingen noordwaarts door of langs Someren , Asten , Lierop , Helmond , Aarle, Beek , (iemert , Krp , Veghel , Dinlher, Hees- wijk, Middelrode en BciTicum , naar 's Herlogenbosch stroomt, waar /ij . na door eene waterpoort, de Kleine Hekel genaamd, binnen die s!ad gekomen te zijn, zich met den Dommel vereenigt , hebbende /ij eerst in 1'->11 haren tegenwoordigen loop gekregen, daar zij vroeger om 's Hertogenbosch , welke slad toen nog niet haren tc- genwoordigen omvang had , heenliep. Ten jare 1669 had de Kom- mandcur van 's Hertogenbosch, Iuil va* Bvikbbstbin , builen de Hinthamerpoort dier stad , eene visscherij aangelegd ; om deze van genoegzaam water te voorzien , deed hij een gedeelte der rivier de Aa daar doorheen leiden. De stroom kreeg dien ten gevolge zulk eencn sterken scheut , dat het bed der rivier binnen de stad droog lag, weshalve de regering den Kommandeur verzocht, de afleiding te stoppen, hetwelk deze weigerde, waarop de regering zelve die deed toemaken. Daar echlcr de Kommandeur den dam weder weg- nam , waardoor niet alleen het bed der rivier binnen de stad , maar ook de grachten van het hoornwerk en het ravelijn aan de Hinthamerpoort , droog liepen , vervoegde zich de regering hierover bij de gemagtigden van den Raad van State , die zich toen juist te 's Her- logenhosch bevonden, ten einde alles in oogenschouw te nemen, Maar- op de regering vrijheid kreeg, om de afleiding buiten de Hintha- merpoort te doen afdammen. De Aa ontvangt in haren loop de Asten schc Aa, de Vlier- of Bakclschc Aa, de Esperloop, deMicrle, de Rups, de Beekgrnafen de Leibcek, nadat deze laatste zich met de Vinkei verecnigd heeft. Er zijn lx* wij zen voorhanden , dat de Aa , meer dan 130 iaren , van Helmond af tot 's Hertogenbosch toe bevaarbaar is geweest , lang naderhand bleef zij dit van Koks, eene buurtschap van Gemert, voor kleine schepen eu platboomde schuiten , thans is zij dit nog van de sluis van Erp, ruim vier uren van 's Hertogenbosch. De schaarsch- heid en duurte van brandstoffen binnen die stad waren oorzaak , dat men in 162I5 in bedenking nam , om de Aa van haren oorsprong af bevaarbaar te maken , ten einde alzoo de Poel-turf en het brandhout , uit de Meijerij , gemakkelijk en met minder kosten binnen 's Hertogenbosch te brengen. Diensvolgens werden cenigc gevolmagtigden benoemd, om de rivier van don Slipdonkschen molen , onder Lierop , tot aan de stad toe te onder- zoeken. In het volgende jaar kwam men met die van Helmond, Aarie, Boxtel en andere plaatsen overeen, om de sluizen te verwij- den , of eenige nieuwe te maken , en iu 1627 en 1628 waren die sluizen reeds iu bchourlijken staat gesteld , en de rivier op eenige plaat- sen verdiept, waartoe de Koning van Spanje aan die van 's Herlogen- bo«;rh vrijheid verleend had. Ten gevolge van de kort daarop gevolgde belegering van die slad door FnEUERiü Hevdrik, Prins van Oranje, in Digitized by Google AA. 3 het jaar 1629, is «leze zaak blijven steken tot in 1798, als wanneer, bij de nieuwe Staatsregeling1 der Bataafsche republiek , bet plan tot bevaarbaarniaking der Aa weder opgevat werd. Maar ook toen is hier- aan geen gevolg gegeven , vermoedelijk , omdat men , hij nadere inzage . begreep, dat de voordeden, die er uit zouden voortspruiten, niet kouden opwegen tegen de onkosten , die bet werk zoude veroorzaken. De breedte der Aa. volgens zekere overeenkomst tusscben de gemag- tigden der stad 's Hertogenbosch cn van het kwartier Peel land , bepaald zijnde , zoo gelastte de Raad van State der Vcrecnigde Nederlanden , in het jaar 1731 , den Raad en Rentmeester der domeinen van Braband, om deze rivier op die beraamde breedte te doen brengen en voorts ta doen houden. De lengte dezer rivier van Asten naar 's Hertogenbosch i*, als men haren loop volgt, ongeveer 10 uren. Door de Aa en hare takken worden verscheiden molens in beweging gebragt , waarop koorn , run en oliezaad gebroken wordt. Keizer Karkl V heelt, als Hertog van Braband, in het jaar 1848 , om het onder water zetten der landen door dc watermolens te beletten , een plakaat uitge- vaardigd , waarbij de hoogte van het water , dat elke molen schutten mogt, bepaald werd. AA of Ara , riv. , die in het Pnrissisch regdistr. Munster , omtrent twee Duitsche mijlen van het steedje Coesvcld , ontspringt , met cenen westelijken loop door Boekholt, ten Z. van Dinxpcrlo, aan dc grenzen van Gelderland komt , waar zij zich met de , uil het- zelfde regdistr. komende, JI altwij ker beek vcreenigt, om, gedurende een half uur, in eene noordwestelijke strekking, dc grens- scheiding tusscben die provincie en het Pruissische te vormen ; voorts , ons Vaderland binnendringende, blijft zij in dezelfde rigtiug voortloopcn , en ontlast zich , £ u. boven Ulft , onder Gcndringcn , in den Ouden IJstel. AA of Aha, ook wel Drehthsche Aa genoemd, maar thans bene- denwaarts meer onder den naam van het Hoorkschr Dibf bekend , misschien naar het voorheen onder Helpen gelegen non neu klooster M aria op den Ié o ome. Deze riv. ontstaat uit ecnen zandigen grond , een wei- nigten O. van de buurschap Schoonla, in de provincie Drenthe ; vloeit van daar niet eencn zacbten stroom noordwestwaarts voort , tusschen de gemeenten Gieten en Rolde door, bekomt, een weinig beneden Taarlo, bij («asteren , eenen aannierkelgken toevoer van water uit het Taarlo- schedicp(dat hoogerop den naam draagt van L o o n d e r- en D n u r- * e r d i e p) , hiermede vereenigd stroomt zij met meer kracht , altijd in de- zelfde rigting' , tusschen de gemeenten Vries cn Anloo door , langs de ge- huchten Oidcmeulcn , Zeegzc cn Schipborg , telkens haren naam , naar die der plaatsen , welke zy bezoekt (in Oldkretler Die» , Zeeczer Dik» en Sch ie borger Diep) veranderende, lot dat zij, na eene menigte van hooilanden , in haren loop , bespoeld te hebben , omtrent de oude ver- vallen schans Blanckeweer , hel Groninger gebied aandoet. Tot hiertoe kan zij niet bevaren worden , maar naauwelijks raakt haar regtcr oever dc provincie Groningen , of zij is dieper cn tamelijk breed, hoe- wel niet dan voor kleine schepen bevaarbaar. Na alzoo een half uur lang tot grensscheiding tusschen Groningen en Drenthe verstrekt ta hebben, verlaat zij deze laatste provincie, bij Oosterbroek, van waar zij. door eene vergraving, met renen bijna regten loop, langs de kleine meertjes van het Hamrik afgeleid wordt, terwijl hare vorige kil, die nog een lang eind ver dc grensscheiding uitmaakt, opgedroogd en niet dan met moeite hier en daar te kennen is. Nu stroomt zij door Groningerland , altijd hare noord westelijke rigting vervolgende , maar t \ A A. krijgt , even boven het dorp Karen , weder cenen buitengemeen kron- kel! gen loop, die haar tol aan du slad Groningen bijblijft, «aar zij zich thans stort in het Schuiten/liep , en den naam van Reitdiep aan- neemt, lievig is vooral in den winter of na zware regenvlagen de stroom dezer rivier , hetwelk aan haar sterk verval , vooral in Dren- the, moet toegeschreven worden. Zie voorls Reitihep. AA of Au», ook wel Ka.lt r. Aa of Koude Aa , dat is Koude \V\- Ttn . r. licelen , kleine riv. , die, in het westelijke deel van het Prnis- sisrlie re;jdi-itr. Hunsln- , bijna 3 uren ten westen van het stadje Coesfeld , ontspringt , met eenen noordvvcslclijkcn loop , door hel stadje Ahaus en langs Wessem en Alstcde vloeit, ter hoogte van het Witleveen in Orerijxsel komt , voorts in cent; W. N. westelijke rig- ting doorstroomt, tot zij , niet ver van Goor, in de Regge valt, of die rivier helpt vormen. AA, Weemieis, Wkecams of Wr..-.nEizE , riv. in de Baronij ran Breda , prov. j\ oord-B raband , die zijnen oorsprong neemt uit twee aderen , waarvan de cenc boven Brecht, en de andere boven West- doorn, in de heide van Antwerpen ,* ontstaat , den naam van Bijloop mededragende , aan de grenzen eerst dc Kleinbekc cn nog een ander riviertje ontvangt. Onder Zondert en Wernhout in ons Va- derland komende , loopt de Aa door die gemeente , alsmede door li ijsbergen en Vrinsenhagc , naar Breda , w aar zij zich voorheen in de stadsvesten ontlastte , en voornamelijk diende , om den thans afgebroken, grootcn watermolen in beweging te brengen; hel ove- rige vialer , dat door dien molen niet kon verzwolgen worden , liep door twee kanalen . beide nog in wezen , waarvan het eenc , ge- naamd de (lampei, binnen de stad boven de tolbrng en hel andere de Donk geheeten , beneden die brug zich in de Merk ontlastte. In het jaar 1082 heeft men echter den loop van dit riviertje geheel en al gestopt, en het ca en boven Breda in dc Merk geleid. Door deze afleiding der Aa zijn hare spranken dc G ampel en de Donk nu de ten eenenmale afgesneden , en deze krijgen nu het water alleen door den gewonen vloed uit dc Merk. De Ga m pel heeft, door middel van eenc sluis in dc stadsvest, zijne uitwatering wel behouden, maar de Donk loopt tegen den wal te niet. Onder de gemeente RijsUergen wordt een korenmolen door het w ater dezer rivier in beweging gebragt. AA (ALMELOSCHE) , riv. in Twente, nrov. Orerijuel, die, met verscheiden takken , op de grenzen van Hannovcr , in het gehucht Mander, onder Tubbergen , ontspringt, voorts zuidwcstwaarls naar Almelo loopt, en, na die stad doorstroomd te hebben, dezelfde rig- ting houdt, tot zij zich met de Vriexche Aa verecnigt, met welke zij eenen zuidelijken loop neemt, om zich, tusschen Enter en Rijssen , in de Regge te ontlasten. AA (ASTEN'SCHE) , riv. in de Meijerij van '» Ilertogcnbosch , kw. PeeUand, prov. N oord-B raband , die omstreeks het gehucht Neerkant , gemeente Deurnc en Liesscl, met verscheiden adertjes in de Peel ont- springt, noordwestw aarts aanslroomende langs Liesscl vloeit, ver- bolgens tusschen Vlierden en Ommelen doorloopt, cn , beneden Licrop , 1 u. boven üeunoud, in de Aa of Ade valt. Tusschen Vlierden en Ommelen drijft de Astexscbe Aa een watermolen , de Belgcrensche molen genoemd. Men wil , dat zij door de bebouwing van nieuwe gronden langs hoe water- rijker wordt, zoodal de watermolen van Stipdonk , die even beneden d«? plaats, waar dit riviertje in de Aa valt, op deze laatste rivier gevon- Digitized by Google AA $ tien wordt, behalve in tijden van langdurige droogte, in den zomer iel den eeneu dag behoeft stil Ie slaan. AA (BAKELSCHE) of Vliek, riv. in dc Meijerij van 't Hertogen bnseh, kw. Pcelland, jirov. Noord-Brahand , dat onder de gemeente Deurnc en Liessel uit dc Peel voortkomt , tussehen Deurnc en Bakel westwaarts aanstroomt, en zirh , na de Rawijsche Loop en de O ud c A a of R a a k s e li e Loop opgenomen te hebben , bij liet Guldenhuis te Rivtel, met de Aa of 1 de vereenigt. Zij wordt ook wel eens . vooral beneden Schaapstal , eene buurt onder Bakel en Milhezc , waar zij voorheen ecnen oliemolen dreef, de Schaapstalsc.be Aa benoemd. AA (BLOKZIJLER) , riv. in Orerijssel. Zie Aa (Stkkwijkeii). AA (DRFATSG1IE) , riv. in Drenthe en Groningen. Zie Aa of Am . ook wel Dr.EMiiscHE Aa. AA (F1VEL) of Fiiel A\. doch doorgaans enkel dc Fitel genoemd , riv. in Groningen , die oudtijds haren oorsprong had in de hoogc zuidelijke veenen van Duirswold, van «aar zij noordwaarts stroomde tot \Y ilte- wierum. Aldaar verogl , noordwaarts loopt lot aan het Buitster Verlaat . waar zij nog vermeerderd wordt melde Pekel- Aa ; van hier af weder noord - oostwaarts stroomende komt zij aan de Oudezijl , hij de Langeakker Schans, waar zij weder eene meer noordelijke rigting aanneemt, om zich. door de Statenzijl , in den Dullart te ontlasten, na nog eerst het \V ij m c e r d i c p te hebben opgenomen. AA (WIJDE), breed water in Rijnland, prov. Zuid -Holland , dat , bij Hoogmadc , uit dc verecniging der O u d e A a uiet de Does, ontslaat , en , noordoostw aarts aanstroomende , zich in het B raa stem er- in n-r ontlast. AA (WOLD-) , Wolder AAofRu*En Aa, riv. in Dieverdertlingspil , prov. Drenthe, dat met twee adertjes uit dc Echtensreenen komt , die , zuidwaarts aanloopcnde , zich eeu weinig boven Ruinen vereen i- gen. Voorts, zijnen loop , in dezelfde rigting . langs Ruinen en Ruincr- wold voortzettende, valt dc Wold-Aa, een weinig boven Hcppcl , in dc li ar titer Aa. A A (ZEVENA ARSCHE) , in de Lijmers, prov . Gelderland, thans slecht» eene breede sloot ; vroeger een bevaarbaar riviertje, stroomende lusschen Zcvcnaar en Oud-Zevenaar. Op oude platen ziet men zelfs vrij groo- te schepen, voor het toenmalige Seventer, daarop gelegen. Waar- schijnlijk is het verdroogd, toen de Rijn, die eenmaal lang» Oud-Zc- vrnaar stroomde (grlijk uit dc oude strangen . daar nogaanwezig. blijkt) , steeds meer en meer zijnen loop naar de zijde van Herwen, Aarlh en Panncrdeu nam. A A BROEK of Acnorit . polder in de Raronij tan Breda, prov. IVoord-Braband , arr. en kant. Breda, dislr. en gem. Prinsenhage, langs de Merk . ten N. van Breda gelegen , tegen die stad aanpa- lende , ouder ecncii afzonderlijken dijkgraaf staande . cn 92 bund. 78 v . roed 15v. el I. groot. Het land ligt tt tol 8 palm boven A.P. AACKINGE, Ackiuga of Au.ki*<;E , buurt in Friesland, kw. Zeren- volden , griet. Stellingtrerf-Oosleinde , arr. Ileerenreen , kant. Olde- berkooft, £ u. Z. O. van Appelschc. AAC.KMARIJP, AkMAiiijp oI Eajiarup , d. in Friesland. Zie Ackmarup. AADE, riv. in It recht. Zie Aa of Aade. AADE of Oideii-Aadi: . b. , prov. Znid-f/ollund. Zie Ade (Oi der-). AADE (TER), geh. cn kast., prov. it recht. Zie Aa (Teii) of Ttr. A.vr.r. MGDORP ook wel Aa«.tfm>orp en. hij vcikorting daarvan. Kit «trip j^noemd , buurt . prov. > nord- Holland , arr. en I, u. IV W. van Alkmaar, kant. Alkmaar No. 1, gein. Schoorl-Urrct- Hargei rn-Cauip ' ii '/. van S< hoorl . i u. \. van Berg™. Oudtijds behoord: Int 10 A A C. lot het Buljuir schap van B rederode , en men vonder dc huizen Po c- I c n b 11 r g en H a z e n d a a I. AAGDÜRPER POLDER , pold. in bet voorin. Baljuw-hap van Bre- tlerode, prov. IS oonl- Holland , arr. en kant. Alkmaar , jjani. Schoort- Groet llarger-en-Vamp , 189 bunders groot. Het grootste deel van dezen polder behoort tot de IhiiiiI Aagdnrp. AAGHTENDIJK , dijk in j\oord-//o(land. Zie Aagti:*dijk. AAGHTENDORP of Aaghtesrerv. , oude namen van Beverwijk. Zie dal «oord. AAGHTEWVEG. dijk in Voord-Holland. Zie Avotivdijk. AAGT (HET), ruim laarveld, met mocrigen grond , in ffun&inuo , prov. Groningen , arr. Appingadam , kant. ff insutn , tiisschen de dor- pen Eenriini en Hoorn , het welke eerst in het begin dezer Eeuw , met sloten in regelmatige stukken lands verdeeld werd. AAGT ^SANCT), oude naam van Bevkhwje. Zie dat woord. AAGTE (ST.). d. , prov. i} oord-B rabaud. Z'tc Acatha. (St.) AAGTEKERKE, gein., nrov. Zeeland, eiland Walcheren, dist. en arr. Middelburg, kant. Vere (1 m. k.,3s. d.), uit hel dorp A a gtekerke en innige verspreid liggende woningen bestaande. Het is eene heerlijk- heid , die sedert lang aan hel geslacht Tuibaut toebehoort , eu thans in ei- gendom bezeten wordt door de H. K. H. G. vrouwe Wii.hei.risa Corneua Jacoba Gravin var Limburg Stirii*, geb. Thibaut va* Aagtekerre. Zij grenst ten N. aan Domburg en Oostkapelle . ten O. aan Oostkapelle en Grijpskerkc. ten Z. aan West ka pel Ie en ten W. aan W'estkapellc en Domburg. Men heeft er eene Hervormde kerk , die dooreen predikant liediend wordt, en met een wit marnieren gedenkteeken prijkt, ter eere van den lieer ÜEitDRik Tribalt , in leven Ridder van St. Mi- chiel en Heer der plaats. Na de Hervorming was Aagtekerre ker- kelijk met Domburg vrreenigd en schijnt eerst in 1021 ecu bijzon- deren predikant te hebben gekregen , hoewel Leo>ard Mootaert of Mo- jakkt reeds ten ja re 1*593 als Predikant van Aagtekerke vermeld w ordt , hetgeen echter zal moeten verstaan worden als medehelper van Gabriel Happart of Happaart, destijds Predikant te Domburg en Aagtekerke. Het beroep van den Predikant geschiedt door medestemming van den Ambachtsheer. Kerkelijk behoort dc gemeente tot de klassis van Middelburg, ring van Vere. De gemeente lelt 340 inwoners, die alle lot de Hervormde godsdienst behooren en in den landbouw- hun be- staan vinden. Het getal huizen beloopt hier 50 ; ook is er eene dorp- school, die door 50 kinderen bezocht wordt. Het dorp Avgtekerke, Aagte3kehe , of Aachtererke , ligt 2 II. N. W. ten W. van Middelburg, 2^ uur Z. YV. van Vere , 3 u. N. W. van Vlissingen , £ u. Z. AV. van Oostkapelle. Men »ag voor- been ten Z. 0. van dit dorp, dc overblijfselen van het gewezen Klarissenklooster Watcrloosw erve. Zie voorts dat woord. A AGTEKLOOSTER (ST.)of Kloosterv a* St. Agatha, kloost . van de orde der kruisheeren , in het Land van Cuyk, prov. I\ oord liraband , arr. en 8 u. N. O. van Eindhoven , kant. distr. en 2 u. N. ten W. van Boxmeer , gem. ('injk-en-St. Agatha , \ u. Z. vanCuyk . en even zoo ver N. van Oeiïelt. Reed» den 2 Februarij 1371 werd de grond dezer stichting gelegd door Diiiucrikvav Heurnf. , Heer van Pertrijst en Buffel , die , als voogd van Jan IV , Heer van ('uyk , over deze landstreek het bewind voerende, tot welwezen van »> zijne ziel en die zijner opvolgers en vrienden aan de orde van hel H. >' kruis gaf en afstond eene kapel, welke ten jare 1300 gebouwd en r> aan do H. Acatrv toegewijd was. r Digitized by Google AAG. II Kort hierop hebben Wee geestelijken van de gezegde orde, die uil het klooster te A speren , in Zuid-Holland, afgezonden «aren, om in het l*and van Cuyk te gaan eateeliiserrn en prediken , cenigen grond bij deze kapel aangekocht cu daarop eenc woning getest , die zij zich eerlang in staat zagen lot ren klooster te verhouwen , terwijl de kapel tot crue kerk vergroot werd. Gedurende den taclitigjarigcii oorlog stonden de kloosterlingen onderscheiden niafen aan mishandelingen van beide partijen ten doel ; zoo werden achtervolgen» hunne kloostergebouwen geplunderd . het nieerendcel der daartoe behoorende goederen deerlijk ver- woest en zelfs eeuige hunner kloosterbroeders gevankelijk naar Bommel en naar het huis Bleijenbcek in Kleefsland weggevoerd. Dien ten gevolge vlugtten in de meesten der achtergeblevene Kruisheereu eerst naar het huis Kieppenherg bij OeflVit en van daar naar Gennep, en kwa- men niet weder in het gerust bezit van het klooster, vóór het jaar 160Ï), als wanneer hel hun door gunste van Filips Willem, Prins van Oranje, die zijn vader als Heer van Gravc en den Lande van Guyk opge\olgd was, werd teruggegeven , terwijl zijne broeders Maueits en tREDMiikllKKDHiK , hun de v rijlicid verleenden , om de noodige bouwstoffen tot herstelling van het klooster vrijelijk langs de Maas aan te voeren. Nadat zy' zich in 1636 , ten gevolge van de plakaten van retorsie , ge- noodzaakt gezien hadden , andermaal het klooster te verlaten en drie jaren daarna weder derwaarts gekeerd waren, werd dit gesticht met al zijn toeliehooren , den 8 Januarij 1614 , ten voordccle van den Prins van Oranje, verbeurd verklaard; en nadat hun in het begin des j aars 1618 aangezegd was om te vertrekken, werden de geestelijken, be- staande toen uit achttien priesters, twee klerken en elf leckebroeders , den 14 Augustus van dat jaar , met geweld daaruit gedreven. Later echter verkregen de gccstclykcn weder vrijheid om het klooster te be- wonen , mits doende eenc jaarlijksche uitkeering van 1200 gulden aan de doineinkamer van zijne Hoogheid , en deze vergunning hebben zij tot nu toe behouden , hoewel de gezegde som later tot op 1700 gulden verhoogd werd. Ook is de vergunning, die zij aanvankelijk hadden, om nieuwe leden aan te nemen , hun later weder ontnomen. Het kloostergebouw is vry groot, heeft weinig of geen sieraden, maar is van eenc nette bibliotheek , ten gebruike van de geestelijken , voorzien, waar fraaije handschriften uit de 14 , Ui en 16de eeuw , met gekleurde en in goud afgezette voorletters , gevonden worden , onder anderen ook een uitmuntende fraaije en net geschreven bijbel. De kerk, die een vrij goed orgel heeft , is ruim en luchtig , en dient ook voor de ingezetenen van het dorp St. Agatha , dat aan de stichting van het klooster zijn aanwezen verschuldigd is , hoewel deze eigenlijk tot de static van Cuyk behooren. Zie voorts Agatba. (St.) AAGTENDUK (ST.) of St. Aagtejweg. oudtijds Aaghtenduk of St. Aaghtei weg. dijk in J\ oord- Holland f door Graaf Floris Vaangelegd , om bij storm het zeewater te keeren. Zij loopt buiten Beverwijk , langt hel Monnikenveld , voorbij het adellijk huis Adrichcm. By den water- vloed van 4 en ö November 1673 brak ouder anderen ook deze dijk door. hetwelk veroorzaakte, dat een groot gedeelte van Waterland onderliep. AAGTEN IH>RP, buurt, prov. ?i oord- Holland. Zie Aagdorp. A AGTENDORP of Aagtlskere , oude naam van Beverwijk. Zie dat woord. .WGTENKfcRK . d. en gein. . prov. Zevland. Zie A akteklbel. AAGTEN WEG (ST.) , dijk in .\rltnd-HoUar.d. Zie A vctwouk (St.) AAL AAL, voormalig kast. iu liet Land run /leunden, prov. /Voord- Braband , disl. Waalwijk, gem. IV ijk-en- Aalburg. Het werd den 27sten Augustus 1Ü2I door die van Bommel verbrand. AALBEEK oCAlbeecr , buurt in bet Ixind run l alkenburg, \tro\. Limburg, dislr. arr. en 2Jj u. N. O. van IHunslricht , kant. en i\ u. N. O. Umi ü. van Mecrssrn, gem. en J u. \V. van Hulsberg; met een kasteel. A ALBERG . d. en heerlykh. . prov. IV oord- Bi-aftand. Zie Albvrg. AALBERGEN , geh. , prov. Orerijsscl. Zie Alberge*. AALBERTSBERG, A albrechtsberg , Aelbertsrehg , Albkrtsberc of Albrixutsberg , ook veeltijds bel Hiis te Bloeiemdaal gehecten , oud adellijk buis , prov. /V oord- Holland ', ^ ti. \V. van Bloemendaal , inde duinen , waarvan de stichting toegeschreven wordt aan Graaf Flobis II , bijgenaamd de lelie, die in 1 122 overleden is. In eenen oorlog , die tusscben zijne beide zonen Dirk V I en Kloris de Zwarte ontstaan was . werd het door dezen laatsleu in brand gestoken. Naderhand weder her- bouwd zijnde . diende het tot bof en schatkamer der Graven , zoo als blijkt uil de bezegelde brieven aldaar, ten jare 1281 , 1288 , 1291 en 1202. door Floris V en, ten jare 1513, door Jai II , uitgegeven. Om dit te beter in geheugeni» te houden , hebben latere eigenaars , ter gelegenheid van eene vcrtinunering aan het gebouw , in den muur, naar de zijde van den boomgaard , op hardsteen doen stellen : llic oiovda* Hollajidiae chria , d. i. Hier was roorheen het hof ran Holland Er is hier ook nog lang een kapellet je geweest aan de Heilige Petroelh toegewijd t maar dit is tegenwoordig verdwenen, ofschoon daarin zelfs nog tot in de 18de eeuw dienst schijnt gedaan te zijn. Thans is de streek , waar dit huis gestaan beeft , nog onder den naam van Aalbertsberc bekend . en maakt een gedeelte der gein. Bloeinendual-Telrode-Aalbvrtiberg- en de- Vogelenzang , arr. en kant. Haarlem, uil. AALBOIIGH, d. enheerlijkh., prov. ]\ oord- Braband. Zie Aalburg. AALBRANTSW A ARD, pold., prov. Zuid-Holland. Zie Ai.bra>dsu aard. AALBRECHTSBERG, oud. adell. huis, prov. Pi oord-Holland. Zie Aalbertsberc. AALBURG , Aalberg of Aalrorgh, in 'slands oude geschiedenis onder den naam van ALBcncn voorkomende , is een d. en heerl. . in hel Land ra» /lensden, prov. IS' onrd-Braband , dislr. en 2 n. N. O. van IV aalwijk , arr. en 3 tl. W. ten N. van '* Hertogenbosch , kant. en \ u. N. W. van Heusden, gem. JVijk en Aalburg , ? u. Z. van AV ijk. Men beeft er een koren- molen.ruim 60 buizenen onge\eer 400 inwoners, van welke cle Hervormden kerkelijk met // eesbeen gecombineerd zijn , hoewel die dorpen ieder eene kerk hebben; die te Aaldirg, welke niet zeer groot en van eencn nictzecr spit- sen toren voorzien is , staal digi aan de Maas , bijna op den dijk , waarvan zij door den kerkhofsinuurgescheiden is. De weinige Rooinschgezinden . die bier gevonden worden, behooren onder de pastorij van Heusden. Men heeft bier éene school. Den 27 Augustus IJS 11 werd dit dorp door die van Bommel aan kolen gelegd. In 1809 werden hierdoor eene overstrooming, die ten gevolge eener dijkbreuk te Rijswijk , nabij Woudrichem , plaats bad . vergezeld van eenen hevigen stormwind, meest alle huizen beschadigd , terwijl sommige geheel instortte.!. AALBURG-EN-HEESBEEN , kerkelijke gem. . prov. IV oord-B raband , klassis en ring van Heusden. Het is eene combinatie, die twee kerken heeft, welkedoor é* iicn predikant bediend worden. Zij telt iiiO zielen en de predikant wordt bij agreatie van den Ainbachtshcrr van Aalburg beroepen. AALDEN of All*. geh. , in Zuidereld , prov. Drenthe, kant. en i\n. N. van Dalen, gem. cn \ u. Z. van Zwcelao. A A L 15 AALDONK , geh. , prov. Limburg , distr. arr. en 14 u. N. van Roer- monde , kant. en 8 u. N. van Horst, gcm. en 5 ••• van Ottersnm. Het behoorde voorheen tot het Hertogdom Kleef. AALEBEEK , verbastering van Aarlebeek. Zie Aarle , d. in Peelland. AALHEM, d. in Voorfl-flrabond. Zie Alu. AALKEET-BIN\ENPOLl)ER,pold. in Delfland, prov. Zuid- Holland , arr. Rotterdam , kant. Vlaardingen, is 415 bund. 99 v. rocd. 44 v. ell. groot, waarvan bund. 78 v. roed. 88 v. ell. , onder de gein. Maas- Itind , eu G8 bund. 20 v. roed. 556 v. ell. onder Vlaardinger- Ambacht- en-Babbertpoldcr. Hij wordt bemalen door ccnen windmolen , die onder Maasland staat AA Lk EET-Bl; ITE N POLDER , pold. in Delfland, prov. Zuid-Holland, arr. Rotterdam, kant. Vlaardingen, 729 bund. 57 v. roed. 41 v. ell. groot, waarvan 407 bund. 40 v- roed. 96 v. ell. onder Maasland, 506 bund. 53 v. roed. 59 v. ell. onder Vlaardinger- Ambachl-en-BablterspoUler en 15 bund. 84 v. roed. , 64 v. ell. onder Vlaardingen. Hij wordt bemalen door twee windmolens, l>eide onder Maasland staande. AALMEER, drooggemaakt meer in Kennemerland. Zie Daaliker. AALMELOO of Aalbeloe, stad, prov. Overijssel. Zie Albelo. AALSMEER, kant., prov. Pi oord- Holland , arr. Amsterdam, pa- lende N. W. aan het Haarlemmermeer , N. aan het kant. Nicuwer- Amstel, W. aan de prov. Utrecht en Z. aan de prov. Zuid-Holland. Het bevat de volgende 4 gera : Aalsmeer- en - Kudclstaart, Kal- slagen - en - Bildcrdam , Lcvmuidcn - cn - Vriesekoop en Tha- men - en-Uithoorn, en beslaat eene oppervlakte van ruim 2700 bund, met 4600 inw. AALSMEER, d. en kant. hoofdpl. prov. Noord-Holland , arr. en 5 11. Z. W. van Amsterdam, kant. Aalsmeer, gein. AaUmeer-en-Ku- delstaart , } 11. \V. van Kudelstaart, aan den oostel ijken oever van hel Haarlemmermeer, die vroeger den grond van dit dorp van lieverlede zoo- danig af kabbelde , dat het in 1632 1900 morgen 449£ v. roed lands besloeg, en in 1752 sleehls 1690 morgen 875J v. roed. terwijl het vp»eger nog grooter verandering moet ondergaan hebben. Bij re- solutie van bun Ed. Hoogmogende, de Heeren Staten van Holland en Westfriesland, dd. 12 Maart 1767, werd besloten tot het daarstellen van zwaar paalwerk , waarachter eene steenen glooijing , langs den oe\er >an gemelde meer, hetwelk hier zooveel vreugde veroorzaakte, dat Schout en Schepenen , benevens dc gequaliliceenlc Ingelanden van het ambacht , uit aanmerking, dat hierdoor het overschot van de bezittingen der ingezetenen , onder den Goddelijken zegen , zouden kunnen bevei- ligd en ltcwaard blijven , besloten, jaarlijks eencn plegtigcn dankdag te houden . waarvan dc eerste gevierd is op den tweeden Pinksterdag 1767 en de andere vervolgens alle jaren op den 8sten Maart, zijnde de verjaardag van Prins Willem V , en waarmede men voortging tot in 1795, toen dit gebraik afgeschaft is. Aalsmeer zoude volgens sommigen , om de ligging tussehen onder- scheidene poelen , eigenlijk eene woordverbastering van Allés-beer , Alkeer zijn ; naar anderen , om de menigte aal , die in het nabijgele- gen Haarlemmermeer gevangen wordt, zoo veel als Aalmeer beteeke. nen , mij komt bet echter niet onwaarschijnlijk voor dat het zynen naam ontleend heeft van een meer van dicnzclfdcn naam , waarvan men bij oudt schrijvers gewaagd vindt. 14 AAL. Dh aii.baehlshccrlijkheid van A ais weer is door '* Lands Staten nooit verkocht, maar altijd in de Graaflijkheid dt*r provincie gebleven, zoodnt het dorp onmiddellijk onder de Staten van Holland en West- Friesland gestaan lieert.. Het werd van onds onder Rijnland gerekend , later behoorde liet tot liet baljuwschap van kennemerland , waarvan bet toen het zuidelijkste dorp uitmaakte, in 179$ werd bet weder onder hel hoogheemraadschap van Rijnland gebragt. Nopens den tijd der stichting van Aalsmeer valt niets met zekerheid te bepalen ; vast gaat bet echter , dat het een zeer ond dorp is , het- welk in oude brieven onder den naam van Alsrar voorkomt , hoewel bet in een brief van Graaf Kloris V van het jaar 1275 , gen«emrl wordt het Veeisla™ vau Aalsxeer. J)e opgezetenen zijn van onds, door 's lands Graven , met verscheiden voorreTten beschonken ireworden. Zij waren tolvrij in Holland, Zeeland tl tl «-» ' rn Friesland en mogten binnen Leyden niet bekommerd worden ; dat is wanneer zij om personele of loopendc schulden , binnen die stad in bewaring genomen waren , mogt de Schout en Gcregtc van Aalsmeer ben afschripen , als wanneer Schout en Geregte van Leyden zoodanig eene afschrijving moesten doen gelden ; dit voorregt werd door deze dorpelingen genoten , omdat zij , nevens onderscheidene andere dorpen , geld geschoten hadden tot het bonwen der Vischbrng, ter gemelde stede, welke brng, van de vroegste lijden af, het nitpad en de over- gang tot de Rijnlandschc dorpen over den Rijn geweest is, van waar dan ook die dorpen vcrpligt waren , haar te helpen onderhou- den. Het oude raadhuis, dat in 1619 gebouwd was, is in 1780 afgebroken, in welk jaar het tegenwoordige geheel nieuw op- getrokken is, hoewel het jaartal 1619 nog in den gevel gevon- den wordt. De Hervormden hebl>en hier eene oude kruiskerk , die vóór de Refor- matie aan St. 1'ieter en Paulus toegewijd was, en toen ter begeving van de Alidisse van Rijnsburg stond. Zij staat digt aan het Haarlem- mermeer, opeen nel kerkhof, dat eenige voelen hoog ligt om de graven droog te houden , is van eene aanzienlijke groolte en heeft eenen vrij hoogen en spitsen toren. Boven een der ingangen staat het jaartal 11)19, hetwelk men voor het jaar der stichting zoude kunnen houden , indien zulks niet wedersproken werd door cenen ouden brief, volgens welken Jorar var Schetter, kanonnik van Oudmunster , te Utrecht, reeds in 1548 de pastorij van Aalsmeer bekleed heeft. Zoodat men dit jaartal, even als dat van 16-J3, hetwelk boven eene andere deur gevonden wordt , voor de aanwijzing der tijd van vernieuwing of ver- grooting van dit gebouw te bonden hebbe. De gem. behoort tot de elas. van Amtierdam, ring van Weesp, heeft, een vrij beroep , wordt door eenen Predikant bediend en telt 1000 zielen. Er zijn twee Mcnn. gem., welker kerken in buitenbnurtenstaan , een van de veree- nigde Vlaamsche en Watcrlandsche, die een vast Predikant heeft, en ren van de Fricsche , die door liefdepredikers bediend wordt. De R. K. behooren tot de statie van KudeUtaart ; die van de Oude f.ler. , anders {fewfïd Jansenisten , hebben hier ook kerk en pas- toor. Voorts zijn nog in dit dorp een diaconie- wees- en oude mannen- en vrouwenhuis , dat in 1176 voor rekening van het dorp aange- kocht werdt , eene school, met 120 leerlingen en een departement der Maatschappij tot Nut van 't Algemeen, dat den 16 Januarij 1814 opgcrigt is en 13 leden telt. Digitized by Google A A L. IK < Kr is hier ongemeen schoone gelegenheid voor de visscherij , vooral van paling-, ook vindt men er onderscheiden booinkwcckcrijcn en fruit» hoven , inzonderheid is het bekend door de aardbeziën , die meest te Amsterdam ter markt gebragt worden en waarmede men hier velden van '60 tot 200 roeden l>ezet vindt; er zijn zelfs jaren geweest, waarin deze vrucht \an \ecrlig tot drie en veertig duizend gulden opbragt. Voorheen waren hier ook aanzienlijke katoenbleekcrijen voor de toen in den unit rek van Amsterdam bestaande katoendrukkerijeu , ééne woerij eu leerlooijerij. In de geschiedenis wordt van dit dorp weinig gewag gemaakt, alleen lezen w ij dat het in 1420, met het nabijgelegen en sedert 1811 daarmede vereenigde Kude Istaart , door die van Itrecht onder brand- schatting gesteld is, en dat in 1336 aan de dorpelingen toegestaan werd vijftienhonderd ponden te mogen omslaan , tot herstel van de vervallen lasten hunner kerk j maar eerst in 1648 verkregen zij van den 1'rius van Oranje, een reglement tot hel verkiezen en aanstellen van Burgcmcestercn , Schepenen enz. Het wapen van Aalsmeer is een klimmende roode leeuw , op een hlaauw veld, houdende in zijne voorste pootcn cenen kronkelen- den paling. AALSMEER, voormalig water ,prov. Noord- Holland. Zie Alkchhebb. AALSMEER-EN -KL DELSTAART, gein. , prov. Noord- Holland, arr. Amsterdam, kant. Aalsmeer (4 m. k. , 8 s. d.). Zij bevat de dorpen Aalsmeer en Ku delstaart, benevens dc buurten B e z w o re n- ke rf, d c K lei ne Noord, Oosteindc, W e stci nde . Ü itcr- weg en Zijd weg, en beslaat eenc oppervlakte \an ruim 1600 bund., met ruim 2300 inw. , onder welke 1100 llerv., 600 Menu. , 480 R. K. , 100 van de Oude Cler. of Jansenisten, 13 Luth. 2 Remonst. en 20 Joden. Er zijn in deze gemeente twee llerv. kerken . van welke die te Kudelstaart door den Predikant van Uithoorn ca KudeUtaart bediend wordt, 3 Menn. kerken, met 1 vasten Pre- dikant en acht Liefdepredikers, 1 R. K. kerk met éénen Pastoor en 1 van de oude Ger. of Jansenisten , insgelijks metéenen Priester, de inw. van de overige gezindheden behoorcu tot hunne respective gein. te Amsterdam. Men heeft er 4 scholen , te zamen een getal van 500 leerlingen hebbende. Het wapen der gemeente is hetzelfde als dat van het dorp Aalsmeer. Zie hierboven. AALST, d., prov. Gelderland, kw.en7^u. Z. W. van Tiel , distr. Bommelerwaard , kant. en 3£ u. Z. W. vau Zalt-Bommel , gem. en \ n. van Pocderoijen 7 13 u. van Arnhem, aan de Drielsche en Wel- sche betering, bet bad eertijds een oud kasteel, waarvan nog eenige overblijfselen te zien zyn. Men telt er ruim 400 inw. , die bijna allen tot de Herv. gem. behooren , welke hier eene kerk met cenen Predikant heeft. , en tot dc klass. en ring van Bommel gerekend wordt. De vervulling der predikantsplaats geschiedt door een vrij beroep. De R. K. kerk, die hier vóór de reformatie ge* onden w erd , en waarin eene vikarij opgerigt w as ter ecre van dc II. Maagd Maria en St. A^tojucs , stond onder de parochiekerk van ff'ijk in het Land ran Heustlen ; thans behooren de weinige , hier wo- nende R. K. tot dc pastorij van Amenode. AALST, d. en kast. prov. Gelderland, distr. Orcrbetutte. Zie Asbelst. AALST, buurt, prov. Gelderland, kw. 2* u. N. O. van Tiel, distr. Neder-Beimve , gem. en \ u. Z. van Lienden , met ruim 130 inw. en een fraai hecrenhuis, K o'l vensc boten geheetcn. Digitized by Google 1G AAL. AALST, g«*m. in de Meijerij van 's llertogenbosch , kw. Kempen- fand , prov. ,V. Braband , distr. Oirscfiot , arr. cn kant. Eindhoven, (5 in. k. , li s. d.) grenzende ten N. aan Gestel- cn- Blaarthem , ten W. aan Wnalre , ten Z. aan Dommelen en ten O. aan Hceze. Het is eenc heerlijkheid , l>cslnande uit het dor]» Aalst , en de geh. Achter» eind, Ekenrooy en Laareind, die met /f aa/reen Valkent- waard, aan cenen Heer behoorde, zyndc in 1326 een uit het geslacht van Hordes; in 1881 werd zij door het geslacht var Rotselaer bezeten , en gingen toen bij koop iu dat van VAM der Cluzek over , dat ze in 1772 verkocht, als wanneer Waal re en Valkenswaard weder van deze Heerlijkheid gescheiden werden. Er zijn in deze gem. ruim 800 inw. cn eene R. K. kerk , welke om- trent een kwartier ten W. van het dorp, van alle huizen afgezonderd, staat , en tot het voormalig bisd. of vicar.-gener. apost. van 's ller- togenbosch in het dek. van Eindhoven, behoort. De weinige Herv. die hier wonen, worden tot de gem. Valkenswaard, Domme- len-Hr aal re-en- Aalst gerekend. Men heeft er eene school, linnen- weverijen cn langs het riviertje dc Tongelrecp , dat cr doorstroomt , goed wei- en hooiland. Hetdoq» Aalst, ligt 4 u. Z. 0. van Oirschot , 1 u. Z. van Eindhoven , aan den straatweg van 's llertogenbosch op Maastricht cn aan het riviertje dc Tongelreep. Het is lang doch niet breed , hetgeen aanleiding gegeven heeft tot het Kempcnlandsche gezegde : lang en smal gel ijk Aalst. Voor- heen was dit dorp volkrijker en welvarender dan tegenwoordig , daar het zynen bloei le danken had aan dc menigte hier wonende voerlieden, an- ders de pracht van Aalst , genoemd. Deze voerlieden reden heinde en verre niet hunne waren en bragten zeer veel geld terug , dit heeft echter sedert lang opgehouden. Dc 1 rieereu van Aalst hadden hier vroeger een goedhuis, het Huis te Aalst gehcetcn. AALST (HUIS TE) , voorin, adellijk huis , in de Meijerij van 's ller- togenbosch , kw. Ktmpenland , pruv. JV oord- Braband , distr. en 4 u. Z. 0. van Oirscliotf arr. kant. en 1 u. Z. van Eindhoven, gein. Aalst. Het is sedert bijna eene eeuw in eene boerenhoeve veranderd. AALST (TER), geh., in de Baronij van Breda, prov. Noord- Braband, arr. Breda, kant. gem., en £ u. van Oosterhout. AALSTRAAT, geh. in dc Baronij tan Breda, prov. Noord-Bra- band , arr. en 4 u. Z. 0. van Breda, kant. distr. en 3£ u. Z. Z. O. van Ginneken, gem. Gilze-en-Rijen , 8 minuten W. van Gilze , te midden der heide. AALSUM of Aalzdx, d. prov. Friesland, kw . Oostergoo , griet. Oost- Dongeradeel , arr. en 3J u. van Leeuwarden , kant. cn \ u. N. van Dockum, even zoo ver Z. W. van Metslawier , 1 u. W.van Bornwerd , aan de Paczens, zeer hoog en schoon gelegen. De landerijen van dit dorp loopen tot aan Dockum, wordende die stad grootendeels daar- door omringd; zelfs behoort de voorstad van Dockum, dc Streek genoemd , aan de Ee gelegen , tot dit dorp. Gedurende de belegering van Dockum door dc Geldcrschen onder Arkelens was hier een leger opgesla- gen. Onder dit dorp liggen de buurten Sybrandahuis, en de Marren , vroeger ook de stalen Stinstra en Mokkcma be- nevens een nonnenklooster. Er loopt een rijweg van Dockum naar de dorpen in het N. dezer grietenij door. Ook kan men door dc Paesens tot vóór Dockum varen. De kerk en toren , welke op eenen hoogen heuvel staan , behooren aan de Herv. , die kerkelyk met ff' etsen t gecombineerd zijn. De R. K. worden tot de statie van Dockum gerekend. Digitized by Google AAL. 17 AALSUM of A.VLZL'», geh. in het Westerkveartier , nro.v. arr. en 3 ii. N. W. van Groningen, kant. en l£u. N. van Zuidhorn, gem. en J ii. W. van Oldehore niet 80 inw. AALSUM of A ALKiiir.RkLoosTEn , voormalig klooster van Graauwe BiKters in Friesland, dat eerst onder het dorp Akkrum in Utingera- deel, aan den noordkant der Boorne, gestaan heeft, waar het in de oorlogen tusscheu de (ieldersehc en Bourgondische Vorsten , tot cene versterkte inlegering diende, maar in 1521 geheel afgebrand zyudc , vertrokken de zusters naar Aalstim in Oost-Dongeradeel. A V LSI' M -EN - W' ETSENS , kerk. gem. , prov. Friesland, onder de klas. en ring van Dockum. Het is cene combinatie welke twee kerken heeft , die door éénen predikant bediend worden. Zij telt 480 tielen en de predikant wordt door de floreenpligligen beroepen. AALSVOORT, geh. in het Land van Ravestein , prov. lYoord- Brabantl, arr. en 5 u. N. O. van '* Hertogenbosch, kant. distr. en 6 ii. N. W. van Boxmeer, gem. cn J u. van Herpen. AALTEN , kant. , prov. Gelderland, arr. Zutphen , palende ten N. «an de kant. Winterswijk en Groenlo ten W. aan het kant. Terborch ten Z. en O. aan dc 1'niissischc Rijnprovinciën. Het bevat in de 2 gem. Aalten en Dinxperlo ruim 7800 inwoners. AALTEN , gem., in het voorm. graafschap Zutphrn, prov .Gelderland, kw . en arr. Zutphen distr. Brederoort kant. Aalten, (11 m. k., 7 s. d.) op de Pruissische grenien die het ten Z. O. bepalen; ten N. liggen de gem. Winterswijk en Lichtevoordc j ten W. Wisch , en ten L. Dinxperlo. Zij bevat het dorp Aalten , het stadje Brederoort , en daarin 2 Gereformeerde, 2 Roomschgczinde kerken cn ruim 8300 inw. Het dorp Aalteü, is 8 n. Z. O. van Zutphen, | u. Z. W. van Bredevoort , aan de Slingerbeek , die omstreeks dit dorp den naam van Aaltensche beek aanneemt , zeer aangenaam op ecnenafliellendcn berg gc- gelegcn. Vroeger behoorde het tot het drostambt Brederoort, en er was hier ongemeen veel doortogt van karren , die uit Dtiitschland kwamen of derwaarts vertrokken , maar toen de regering van Arnhem , als Hceren van de heerlijkheid Westervoort , bij het dorp van dien naam, cene brug over den Usscl hadden doen leggen , die echter in 1813 weder afge- broken en door een veer vervangen is , nam deze doortogt merkelyk af, hetgeen zware oneenigheden tusscheu het kwartier van Zutphen en de stad Arnhem heeft doen ontstaan. Thans is het dorp nog «eer neringrijk cn heeft een welvarend aanzien. Men telt cr 1930 , die twee katoenspinnerijen , bombazyn- en diemetfabrijken, «Mie fabrijk van gestreepte doeken , ecne uitgestrekte bleekerij , waarop diemet en bombazijn door een stoomwerktuig wit gemaakt worden , f^ne fabrijk van weefgoederen , steen- en pannenbakkcrijen , olie- en pel- molens , looijerijen , branderijen , en brouwerijen hebben , terwjjl zy neh ook met bijenteelt en landbouw bezig houden. De kerk der Hrrv. , welke van tufsteen gebouwd is , en met een zeer fraai , voor weinige jaren bijna geheel vernieuwd orgel prijkt , is te klein voor de gem.. die, behalve uit de inwoners van het dorp, nit die van de daaronder behoorende buurschappen Haart, Hrnrne , IJterlo , Lintelo , Dalen en Barlo bestaat, ruim 4200 «Men telt, door twee predikanten bediend wordt, en tot de Mas», van Zutphen, ring van U intersvrijk behoort. De R. K. hebbrn hier ook cene static, onder het aartsprie?terschap van Gehlrrland, die ongeveer 700 zielen telt, en waarvan de kerk i. Dm. a 18 A V L. s door één pastoor bediend wordt Toon men hier bezig was om een nieuw woonhuis voor den tweeden predikant Ic bouwen, oj> een stok land dat daartoe door Z. M. den koning geschonken was , werden hij het graven \an eene put ter diepte van 29 v. , cenige noten van eene. zeer grot)te soort gevonden. Dikwerf vindt men in deu omtrek van dit dorp iets dat versteend is; zelfs zegt men, dal een men- selielijk ligehnaiu , in de kerk hegraven, geheel versteend zoude zijn. Kr worden hier twaalf sterk heiorhte jaarmarkten gehouden, bij welke gelegenheid er veel handel gedreven wordt. Voorts is hier eene school «>n een de-parlement der maatschappij Tot Nut van 't Algemeen , dal den Mi Octnh.T I SI 7 opgcrigt is en 2* leden telt. A Al/TENSOHK UKHlv, watertje in Gelde vla nd , dal onder den naam van Si.i\< uit 1'rnissehen komt , en in de gemeente Aalten eerst den naam van Kukhevoohtscije Heek en vervolgens dien van Aaetex- scni: Uekk aanneemt, waarna hel zich in twee takken, «le Bielhei me r Heek en de Slinge splitst. AALTKNSClliï UROEK of Aaltesmioek , geh. , in het voormalig graafschap Zutplten, prov. Gelderland, kw. arr. en 8.^ u. Z. O. van Zutphen, distr. rn 1 u. Z. \\ f. van Brcderoorl , kant., gein. en § u. Z. \V. van Aahen , aan de Munstersche grenzen. AALTJES MEER. meertje in Vriesland , kw . Ooslergoo , grietenij Dan- tumttdcel , \ u. Z. W. van Rinsumageest, 1 u. Z. 0. van Birdaard , 1 u. N. 0. van Oudkerk en * u. N. van Roodkerk. AAI/ZCM. Zie Au.su*. AAW , geh. in de Betuwe, prov. Gelderland , kw. , arr. en 7 u. N. O. van Ticl, dislrikt Orerbeluvre ,kant. . gem. en \ u. N. 0. van Eist , 'l u. Z. van Arnhem , met eene hrug over de Lingc. AAN 1>E POOKT VAN VALKENBIRG , geh. in hel Land ran Valkenburg. Zie Vilt. AANDIJK, geli. in ..J. veler Jmbacht , prov. Zeeland, arr. Goes , kant. 1.nl , distr. Hulst, gem. Zacmslag. A ANDIJK, oudtijds Av^oick.d. en gein. prov.. i\ oord-Holland. Zie Axdijk. AVNE, huurt in Orerijsxel. Zie \>e. A ANGENHEY , doorgaands »e Hr.v genoemd, geh. in hel JahhI ran fnlkenbui ij , prov. Limburg, distr., arr. en 1 u. N. O. van Maastricht, kant., gem. en l£u. N. \Y . van Heerlen. Het is in de laatste jaren zeer toegenomen, zoodat er nog in dit jaar (18Ö7) eene kerk zal wor- den gebouwd. Er is ook een kasteeltje, Mecsen broek genoemd. AANSCHOT , geh.. in de Meijerij ran 's Hcrtogenbosch , kw . Valland, prov. A. lirulxind , d»?tr. Oirschot, arr. Eindkoren, kant. Sf. O eden rode, gem. Son-cn-Brcu./el. A\NSTOOT, d., prov. Gelderland. Zie Otteiuoo. AANWAS (1), pold. in het Marqnisaat ran Bergcn-op- Zoom, prov. ft' oord-B raba nd , arr. Breda, kant. en distr. Boosendaal , gem. Stecn- (i) Onder aanwassen, rerstaat men in het algemeen da aan xco ©r ririer aangegroeide landen, op do beneden stroomen schorren, gorzen, slikken gelieeten. Ia de provi.uie Groningen verstaat men door aanwas de ainslijkin? , die xee of rivier aan strand of oerer raakl. I leeft <üo aa<>gc»lijkte stof geno«gca- me hoogto cn vastheid verkregen, dat er f.ns or» groeit, dan noemt uien die kwelder, vandaar dal l« t aan *co of rivier gelegen land doorgaans wordi rer- koclit me t i ij n k welde r en a a n \t a *. In liet YVcslri n i-Idacbc nocuit uiru deze aangesnelde, ou^cJijkte landen , l' ï t c v g o r s s e n. Digitized by Google A A N. 19 "hergen- en-Kruisland , in 1184 bedijkt, groot ruim 190 bunders. De laagste gronden liggen omtrent 40 duim onder Al'. AANWAS (vERDRoskM aajwas) , pold. in het Marquisaat van Bergen-op-Zoom , prov. JYoord-Braband, arr. Breda, kant. en distr. Roosendaal j gcm. Steenbergen-en- Kruisland, in 1482 bedijkt, ruim 41 ± bund. groot. De laagste gronden liggen omtrent 40 duim onder AP. AANWAS, geli., iii het Marquisaat van Bergen-op-Zoom , prov. JYoord-Braband, distr. Roosendaal, arr. Breda, kant. Berge n-op- Zoont , gein. en £ u. van Ossendrecht. AANWASSEN, bezomerkadc pold. in de Langstraat , prov. JYoord- Braband, arr. 's J/ertogenbosch , kaut.eu distr. Waalwijk, gem. cn ten N. van Raamsdonk. AA POL DER, pold. in Rijnland, prov. Zuid-Holland, arr. Legden, kant. Jf oubrngge, gcm. Alkemade, ten N. door het Kagernicer , ten W. en Z. door de Bolgeryt en ten 0. door de Huigsloter-polder bepaald. AAR, riv. in Rijnland, prov. Zuid Holland, die aan dc Lage zijde van den Riju onder Aarlandervccn , met den naam van Korte Aar , uit den Af/n kouit , aldaar, met eeuen noordoostelijken loop, de scheiding tus- schen dc gemeenten Aarlandervccn cu Outshoorn-en-Guephoek uit- maakt , voorU in dezelfde rigting cenen meer bogtigen loop aannemen- de , den naam van Kromme Aar verkrijgt , die zy bij deu zoo genaam- de ri Galge- of N oordei ndsc ben molen verliest, om , onder haren gewonen naam , noordwaarts door de gemeente Ter-Aar te loopen en zich onder N ieuw veen , bij het Huis te Drecht , anders gezegd liet Tolhuis , op dc gren- aen van Noord- cn Zuid-Holland , in de Drecht tc ontlasten. Voorheen zijn er verscheiden overeenkomsten tusschen dc naburige ambachten over het gebrtii k van de Aar gesloten . Door middel van dit water hebben dc voenlieden uit deu omtrek bekwame gelegenheid , om hunne turf naar Amsterdam en elders te vervoeren, terwijl zij mede een gedeelte uitmaakt van dc trekvaarten tusschen Amsterdam en Lcyden. Om echter de %aart der schepen van Gouda op Amsterdam korter temaken, hoeft men later eeue vaart gegraven, die ouder den naam van Nieuwe v aart , tegen over de Goudsche sluis , door dc Rijnbrug , uit deu Rijn komende, over cene lengte van 2000 ellen naar de Kromme Aar liep. Wanneer deze vaart gegraven zij is met geen zekerheid tc bepalen, zij «chijnt echter ouder te zijn , dan de Ucimanswetcring , die in het jaar 1603 is aangelegd. In den jare 1824 en 18255 , is -op het voorstel van xlcn Heer Jakoi »e Josc, Dijkgraaf van den Amstelen Nieuw er- Amstel , door ecne verlen- ging van de iSieuve Vaart, tot aan den Galge- of Noordeindschen molen, de vaart langs dc Aar nog merkelijk bekort, aangezien daardoor de Kromme Aar geheel vermeden wordt, wordende deze verlen- ging thans ook bet Kaxaal cn het bestaan hebbende gedeelte veelal de Oc»e Aar geheeten. Terwijl , al mede op voorstel van gezegden Heer , db Aar, cn bet Kabaal, over hare gcheclc lengte, van de Rijnbrug on- der Aarlandcrveen af , lot aan hare vereeniging met de Drecht toe , tot op ruim drie el beneden AP. uitgediept enalzoo,even als dc Drecht en de Am- Uel,y oor groote schepen bevaarbaar gemaakt zijn. Op dat water liggen thans drie bruggen , allen voorzien van dubbele vallen , en tusschen de hoofe drn eene wijdte hebbende van 8 el , 7 palm, 9 duim, benevens nog eene bijzondere doorvaart voor de vlotten. Vóór de verandering aan deze vaart waren er twee sluisjes op dc Aar, die beide thans uil 20 AAR. haald 011 Icn eenenialc vernietigd zijn ; maar in hunne plaats is T»p : Drerht , in de nabijheid van het huis te D recht f ecne geheel nieuwe sternen sehiil sluis aangelegd. Langs deze vaart is , van den Rijn af tot aan den Galgemolen , ran geheel nieuwe dijk geleed gewor- den , ter hreedte van 7 ellen op dc kruin en in het midden 4 palm en 2 duim verheven hoven Al* , zijnde behoorlijk met zand en puin overdekt; t«*rw ijl de walorkecring over de andere zijde der vaart op zoodanige breedte is aangelegd , cTat dc kruin daarvan eenen be- hoorlijk bepuinden rijweg oplevert, ter breedte van 3£ el, tevens met verscheiden voldoende uithaalplaatsen voorzien en ter wederzijde beplant ; welke weg voor de gemeenschap tusschen Aarlanderveen en Alphen dient, die tevoren, over de nu vernietigde (ialgmolenbrug , langs de Kromve cn Kor- te Aaü plaats had. Op den eerstgenoemden dijk zijn, bij den aanvang en aan het einde der Krühe Aar, twee vaste bruggen gelegd, ter breed- te van ruim 3£ el , dienstig tot vereeniging of invaart van gezegde Korte en KiiouKF. \ar in de Nieuwe Vaart , zijnde de verders over dezen ge- heelen dijk of weg van ouds gelegen hebbende bruggen meestal ver- breed , en die, welker gebruik zulks toeliet, verlaagd; zoodat hij nu niet alleen dienstbaar is voor de dorpen , daar langs en in de nabijheid gelegen . maar , in vereeniging gebragt met den weg op Gouda , levens den koristen weg tusschen de sleden Rotterdam en Amsterdam oplevert. AAR (DER), Oude naam van Ter Aar. Zie Aar (Tbr). AAR (KORTE), water in Rijnland. Zie Aar. AAR (KORTER), d. of liever buurt in Rijnland, prov. Zuid-Hol- land, arr. en 4 u. N. 0. van Lcijden , kant. cn 1| u. 0. van tf 'ott- bruggc , gein. s/ar. Zie voorts Aar. (Ter) AAR (KROMME), water in Rijnland. Zie Aa*. AAR (EAN(iER-) , d. of liever buurt in Rijnland, prov. Zuid- Holland, arr. 3£ N. 0. van Leydrn ; kant. en 1 u. 0. van Woh- bmgge , gem. Ter Aar. Zie voorts Aar. (Ter) A\R (01/ DE) , water in Rijnland. Zie Aar. AAR (TER-), ook wel oudtijds genoemd Der Aar, en op de mees- te kaarten onderscheiden in Langer- fn Korter Aar, eene der meest noordelijk gelegen gem. der prov. Zuid-Holland , arr. Leydrn, kant. H oubrugge (20 m. k. , 2. s.d. 1e afd.), ten Z. van de Noord- Holland- schc frem. Kalslagen- en- Bilderdam en Lrvmuiden-en-Vriesekooi» . alsmede van Nieuw veen cn Zevenhoven, ten \V . van de gem. Nieuw- koop en Aarlanderveen, ten N. van Aarlanderveen en Oudshoorn-eu- Gncphock en ton 0. van Woubrugge en Rijnsaterwoude. liet ambacht van Ter Aar, maakt met Zwammerdam en Reeuw ijk de Heerlijkheid der Dorpen en Landen tan V oshol, welke heerlijkheid thans in eigendom bezeten wordt door den H. E. H. G. Heer Jonk- heer G. J. Beeldsnijder , te Utrecht. Het water de Aar, dat door deze gem. zijnen loop neemt, ver- deelt haar in twecdcelen, waarvan het westelijke gedeelte Lange r- Aaren het oostelijke Korter-Aar genoemd wordt, om reden dat de westzijde met meer lengte langs dc Aar ligt dan dc ooster. De gemeen- schap tusschen deze twee doelen wordt door middel van de Aardammer- brug, cn , \ u. gaans noordelijker, door het zoogenaamde Papeveer onderhouden. Deze gemeente bevat behalve de dorpen of liever buur- ten Langer Aar en Korter Aar, de buurten dc Aardam, en de zoogenaamde Kerkbuurt. Zij bestaat, aan de westzijde van de Aar, uit do Langeraarsche of Noordeindache , de. Middel- en Citeindscbe polders, benevens gedeelten van de Vier ambacht s- Digitized by Google A A R. «i Wasscnaarspolders. en aan de oosUijdc der Aar, uil de Kor- ter aarsclie en Rloklandschc polders, benevens gedeelten van dc Srhilker-eu Hocf-ch Sc bouten polders en van den zoogcnaamdcii Zcvenaiubacbtspolders of IS ieu w koopscbe Droogmakerij, en is volgens het kadaster 1868 bund 1 v. roed. en 97 v. ell. groot. Men teil er 1700 inw. die meest inden landbouw, en tcelderij van erwten r peulen cn booncn bun bestaan vinden; zijnde de veenderijen, die vroe- ger aldaar gevonden werden , genoegzaam uitgeput en voor het groot- ste gedeelte in drooggemaakt bouw- en weiland veranderd. De Herv. gein. van Tbr Aar, die, ten jarc 1589, door den dienst van HeitRicirs 1\et>eri baar beslaan kreeg , bezit cenc welgebouwde, kerk, die ten tijde der beeldstorming in 1566 begonnen en in 1«68 vol- tooid is. Toen zij nog bij de R. K. gebruikt werdt, Mas zij aan de li. Maagd Maria en den Martelaar Adriakis toegewijd. Aan den toren , die niet zeer hoog , met cenc achtkante spits opgehaald is , werd , blij- kens ecnen in den muur geplaatsten steen , in 1501 den eersten strcit gelegd. Deze kerk staat, even als de predikantswoning, die in het jaar 1734 gebouwd is , benevens het schoolhuis, in de droogmakerij der Vier ambachtspolders , en zij zijn omringd van eencu dijk, op dat hun- ne fondementen door het wegloopcn van hel water niet zoude verzak- ken. De Herv. gcm. behoort thans tot de klass. van Legden, ring van ffotrden, en telt ruim 500 zielen. De predikanlsplaats is eene collatie van den Ambachtsheer van Voshol. De R. K. kerk staat in den Wassenaarschen polder, en moet reeds kort na de reformatie be- staan hebben, maar is even als het huis van den pastoor, in 171ft herbouwd. De static behoort onder het aartspr. van Holland- en Zee- land, tot het dek. van Rijnland cn lelt iets minder dan 1200 zie- len. In deze geheele gcm. is slechts céne school en é«ln korenmolen. De gem. Ter- Aar heeft geen eigen wapen , ofschoon men als zoodanig wel eens opgegeven vindt dat van het geslacht vam Aersei Beïrres, hetwelk vroeger in bel bezit der heerlijkheid A oshel geneest is , bestaande uitvier kwartieren, waarvan het 1ste en 4de gouden schilden zijn, doorsneden met eencn zwarten balk , op welken een St. Andries kruis van Schaak (rood en wit) is afgebeeld ; het 2de en 3de lijn ieder weder in vieren ge- deeld , zijnde het 1ste cn 4de gedeelte blaauwc en zilveren Beijersche. spillen, het 2de en 5de gouden schilden, dragende ieder ecnen klim- menden leeuw, van welke 2 zwart en 2 rood zijn. AARCKN , d. in Limburg. Zie Arcex. AAJID, d. in Gelderland. Zie Aardt. AARD (DEN)-, ook wel Hoogenaard genoemd , geh. in de Baron ij 'ra » Breda, prov. jYoord-Braband, arr. Breda, distr. Prinsenluige , kant. Ginneien , goni. Gilze-en- Rijen , te midden der heide gelegen. AARD (TER), geh. , prov. Drenthe. Zie Aert (Ter). AARDAM, buurt, in Rijnland } prov. Z. Holland, arr. Legden, kant. fVoubrugge, gem. Ter siar , met eene brug over de Aar , naar dit gehucht de Aardaxierbrug genoemd. A ARDEKERVEEN, oude naam van Aarlatsdervee*. Zie dat woord. A ARDEN BER(»ER-GRACHT,vaart in Orerijtsel. Zie Areïbergkrgracut. A \RI)ENBROEK , buursch. op de ) r el uwe , prov. Gelderland, kw. Jrnhrm , distr. Middel- Veluwe , arr., kant. en 1 u. N. \V. van Zul- pAen , gem. Voorst; 390 inw. AARDENBL Rfi , gcm. , in het voorm. Staatx-l laanderen , prov. Zee- land . arr. Middelburg , kant. en distr. Sluis (ó m. k., 9s. d.) . ten N. van drgem. Erdc, ten O. van Hcile en Sluis, ten Z. van Oosthurg en ten 22 AAR. W. van St. Kruis. Zij bevat behalve de stad Aardenburg, ook nol- len N. de Isabclle- en Di omede - polders , ten O. de Oude Stad Aardenburg, ten Z. een gedeelte van de polders llcooste- Ecdc, en Bew cster-Eede-bezuidcn-St. -r ieterdijk te» "W. de Oude haven van Aardenburg en een gedeelte van den polder B e w ei tcr-Ee d-b cnoor den -St.- Pi etersdij k , beeft 542 h. , en ruim 1100 inw. , onder welke bijna 1000 Herv. , 380 R. K. , J50 Mcnn. en 5 Luth. De Herv. gem. werd vroeger door twee Predikanten bediend ; thans heeft zij éénen Predikant en behoort tot de klass. van JJzendijke , ring van Sluis. De Predikantsplaats wordt door een vrij beroep van den kerkeraad vervuld. De eerste, die v»y als Predikant te dezer plaatse vermeld vinden , is Jobasjes IJsebban of IssnxAii. lly werd in het laatst van 1778 alhier beroepen, en bekwam het volgende jaar ze- keren Tbovas Bbcscben tot ambtgenoot. De static der R. K. wordt tot het Zeeuwsen gedeelte van het Bisdom Gent gerekend , staat ais zooda- nig onder cencn Bisschoppclijkcn Commissaris , en heeft éénen Pastoor ^ die onder het deken, van Hulst behoort. De Mcnn. kerk wordt door éénen vasten predikant bediend. De Luth. behooren tot de Gemeen- te van G roede. Voorheen bestond hier ook eene Fransche gem. , die echter tegenwoordig bij de Nederduitsehe ingelijfd is. De stad Aahdetcbgiig , die tot de steden van den tw eeden rang be- hoort, ligt 7 u. Z. van Middelburg, ruim li u. Z. O. van Sluis, 1 u. van de Belgische grenzen, 8° 10' 23" N. B., 1° 6' 43" O. L. van Parijs. Zij was vroeger Rodenburg gehceten , niet Roodenbvrs zoo als vele schrijven , alsof deze naam v an de roode stadsmuren zoude ontleend zijn. De naam komt af van het Angelsaksische woord rode, dat ree of rede betcckent, en zinspeelt op de voortreffelijke ligplaats voorsche- pen , die hier vroeger gevonden werd. Wanneer echter die naam in dien van Aardekicrg overgegaan zij, is niet gecne zekerheid te bepalen. In een der privilegiën van het jaar 1201 draagt zij wel reeds dezen laatsten naam, maar men vindt er nog van later dagteekening, tot in 12-13 toe, waarin zij onder dien van Rodenburg voorkomt. Vóór het stichten van Brugge was zij van zooveel belang, dat zij voor een der aan- zienlijkste sleden van Vlaanderen en voor de hoofdstad der zeeplaatsen van dit gewest gehouden werd. Zij had eene haven , waarvan men onget eekend vindt, dat zij wel zeshonderd schepen koude bevatten, terwijl hare wallen nagenoeg 70 bund. lands besloegen. De stad zelve had 2000 schreden in harén omtrek, 74 straten, v\ji Sa\oye, echtgenoot van Joiiv^a, Gravin van Vlaanderen, verlof verkregen om een kanaal te graven , dat in zee uitliep , hetgeen den handel iler stad niet weinig bevorderlijk «as. Sommigen beweren, dat Aarde.ibi hg, be- nevens eeiiijje andereVlaamsehc steden, oudtijds lot Zeeland behoord hchl>e. In vroeger eeuwen moeten de Sneven, die door dc Franken tot den Benetien Rijn doordrongen , en het land , dat zich van hier tot Gallië uit- slreklte verwoestten , zich ook hier vertoond , en onder anderen Rode* - ■rnc, toen reeds eene aanzienlijke handelstad, verbrand hebben. Daar Eligics, in het midden der Y II eeuw, hen nog in deze streken aantrof, schijnen zij zich , op dc eene of andere wijze, hier gevestigd te hebben. Ten tijde van Lodewuk. de F' rome werd Rooeibihg door de Dccnen ander- maal verbrand. Sedert is zij wel weder hertrouwd ; maar nimmer lot ha- ren ouden luister opgeklommen , w aarloc veel bijbragt , dat zij gestadig aan oorlogsrampen of watervloeden ten doel stond , want in 1300 viel hier een gevegt voor . waarin dc Vrijlaten of die van het Vrije van Sluis en Brnggc door de Franschcn geslagen werden, doch onder do regering van Lodewuk, Graaf van Vlaanderen, werd de stad vruchte- loos liek'gerd door de Gentenaars , die na verloop van zes weken onvenïg- terzake moesten aftrekken. Slechter verging het echter deze slad in 1383 , toen de Gentenaars , vcreenigd met de Kngelschcn , haar plunderden , uit- moordden en verbrandden . tcrw ijl zij , den 19 November 1 104 , dooreenen watervloed he\ig geteisterd werd. Nanuwclijks was zij deze rampen cenig- zins te boven, of zij werd in 1132 nogmaals verbrand door de Geule- naars , die tegen hunnen Graaf, destijds Philips de Goede, Hertog van Rourgondie , aan het muiten waren. De overstrooming van Octoberl612 heeft hiermede veel schade nangerigl. Ook leed, nadat de Staatschen zich in den Spaanschen oorlog meester van (Mende gemaakt hadden , hel platte land om Aahdenrurg veel van de bezetting, die in de gemelde slad lag. Dc opgezelenen werden er gedurig door gebrandschat, en de brandschat- tingen met zoo veel geweld ingevorderd, dat dc Aardenb-irgers , bene- vens andere Vlamingen , den Aartshertog Albehtis va* Oostekmjk be- wogen . om het beleg van Ostende Ir ondernemen. Gedurende die belegering, in het jaar 1604 , viel Aviidenbirg zonder sLag of stoot in handen van dc Staatschen , doordien zes vaandelen Dnilschers, die er in bezetting lagen , op de aaunadering van Prins Maumts, in allerijl op dc vlugl sloegen. Deze vorst deed de stad merkelijk versterken en voorzag haar van bezetting. Na hel sluiten van den Munslerschen vrede, in 1Ö48 , liet men de vestingwerken echter weder vervailen en men nam zelfs voor, dc sterkten geheel te slechten ; maar de provintie Zeeland begrijpende, dal. als Aahdevcl-rg in 's vijands handen kwam. niet alleen Sluis maar geheel Staals-V laaiideren verloren zonde zijn. w aar door Zee- land voor alle vijandelijke aanvallen bloot zoude liggen , deed daartegen , zoodanige ernstige verlogen . dal die slooping als loeu niet plaats had, hoe- wel het ve, vallei.c nok niel weder hersteld werd. In 1672 had de Gene- raliteit andermaal hc»h»lcu de o\ < i -ige volingwcrk*! van A \rpi:ibi no tc Digitized by Google AAR. sloopen. De ten uitvoerbrengingvan dit besluit was, op aanhouden van dc Zecuwcu en die van Aarde* bi bc zclv en , nog eenigen tijd uitgesteld , toen de Fraiisclien , den 26 Junij van dat jaar, 's morgeus omstreeks twee ure, met 8000 of 9000 man voor het stadje kwamen. Van binnen was schier geen voorraad, de aarden «allen war«n onvoorzien van palissaden , en met niet meer dan negen ligte stukken gescbut be- zet, van welke slechts vier bruikbaar waren; dc grachten hielden op cenigc plaatsen naauwelijks twee voet water. De bezetting, onder aanvoering van den kommandant Joajs Cau, was , kort voor de aan- komst der Kranschcu , naar Sluis in Vlaanderen uitgetrokken , zoodat er. nog maar zes en dertig of acht en dertig man , onder het bevel van den vaandrig Elias Beekman , in de stad waren gebleven ; en men niet meer dan 17*5 weerbare burgers op de been konde brengen. In dezen hagchclijken toestand werd dc stad door dc Franse hen be- sprongen , die , onder het geschreeuw van sla dood , sla dood , op de landpoort aanvielen, maar door de burgerij en bezetting, na eenen storm van anderhalf uur, teruggedreven werden. Twee later beproefde, aanvallen even vruchteloos afgoloopcn zijnde , trok «Te vijand den 28. Juny af, met achterlating van 620 krijgsgevangenen , onder welke negen officieren waren, terwijl hij zelve het verlies, voor deze stad geleden , op vijftienhonderd man rekende ; de Aardenburgers daarentegen verlo- ren geen enkel man, en hadden slechts twee of drie ligt gekwetsten. De vrouwen hadden by deze gelegenheid zoowel haren moed be- loond als de mannen. Ecne der aanzienlijkste , Margareta Sakdra , huisvrouw van den voorzittenden schepen Pieter Rooman va* Haarlem , «al met ceucn hoop jongens op hare stoep , de kogels , die te groot varen , midden door te hakken, en zond die bij boeden vol naar den «val. Deze dappere tegenstand was alzoo oorzaak , dat dc stad be- houden bleef. In 1747 moest zy evenwel voor de magt der Franschcn onder Lowe*dahl bukken , die op den 17 April aldaar zyn intrek nam, en haar, tot na den Vrede van Aken , in 1748, bezet hield. In 1794 werd dit plaatsje , zonder slag of stoot , andermaal door de Franschen in- j^enomcu , aan w ien het , even als geheel Staats-Vlaandercn , bij liet alliaulie-lractaat van 16 Mei 17955, werd afgestaan, en die het in 1814 , zonder cencn aanval af te wachten , weder verlieten. Ook bij de laatste beroeringen , die ons vaderland geschokt hebben , is Aai\de*bl'rg niet ongemoeid gebleven , want den 30. üctober 18->0 werd zij bezet door zekeren Ernst Gregoire , zich noemende Belgisch Kolonel , aan het hoofd van ongeveer 600 man , zoogenaamde geregel- de troepen, en 1200 of 1500 baanslroopcrs , zyndc een zaamgcraapte noop Vlamingen , meest uit de hefic des volks, waarbij zich in ucu nacht nog cene dergelijke bende van 600 man, onder welke het schuim van verschillende natiën , meest echter Franschcn , onder het bevel van den Vicomle Pontecom-awt , voegden. Na 800 guld. uit dc stedelijke kas en verder dc kas van den ontvanger van's Rijksbelastingen geligt en eenen vruchtcloozcn aanslag op Oostburg gewaagd te hebben , verliet Gregoire met zijne bende den volgenden dag reeds weder de stad. Niet lang echter bleef Aardesbtrg van dezen overlast bevrijd , want reeds den 2 November werd zij andermaal door Gregoire bezet . die nu weder de kas van den ontvanger ligtte en , tot geruststelling zijner troepen , welke meenden dat de burgers geweren verborgen hadden, ten ein- de hen om te brengen , vier gijzelaars vorderde . die. bij naar Maldeg hem deed vervoeren, maar des anderendaags weder .slaakte. Na vier dagen toeven? f werd Aaiuumum aiidn vcif \an deze lastige gas- Digitized by Google AAI). l«i verlost, eu bleef nu geheel van militaire bezetting ontbloot tot op- den 21. November, als wanuccr de stad met een detachement van 66 man van de 3c Afdceling Noord-Ncderlandsche Infanterie , onder liet bevel van den lc Luitenant van Kerckoirlk bezet werden, zoo als xij ook sedert dien tijd altijd door Noord-Nedcrlandschc troepen is bezet gebleven. Tijdens den tiendaagschen \eldtogt in 1831 , hebben de onzen de Stroobrugge , liggende even op Belgisch grondgebied , over bet riviertje de Lieve , op den straatweg van Aardevdcrg op Mal- «leghem , tweemaal overmeesterd , en de vijandelijke batterijen al- daar vernield. Vóór en tijdens dien veldtogt zijn de polders aan- dc zuidzijde der stad en langs de geheele grenslinic van dit district , op bevel van den Kolonel Lkdkl , als een >erdediiigsiuiddel tegen dm vijand , deels met zoel, deels met zout water geïnundeerd geweest , en alzoo gebleven tot in de maand Jnnij 1833. Te Aardevbciic waren vóór de llrrvorming , behalve de parochiekerken aan de H. Muayd Maria (in het jaar 1294 door Paus Roiti facits tot eene abdij verheven) en aan St. Havo gewijd , tv.ee kapellen aan St. Jacob en aan St. Joris geheiligd , benevens vier kloosters. Ten gevolge van den beel- denstorm waren op het einde der 16e en in het begin der 17e eeuw de kerkgebouwen te Aardenburg zoo gehavend , dat , toen de stad in het jaar 1601 aan de Staten overging, van die der 11. Maayd alleen het muurwerk , twee torens en eenige pilaren overend stonden , sedert is * zij geheel gesloopt geworden. Die van St. Bavo is thans bij de Herv. in gebruik. Het is een aanzienlijk gebouw , prijkende, sedert 1809 niet een zeer goed orgel. Zij moet, naar men wil, reeds in 940 ge- slicht, maar de voorkerk in het begin der 13e eeuw vernieuwd zijn , het- geen sommigen heeft doen vermoeden . dal zij toen eerst gebouwd is j de aebterkerk werd eerst in 1667 uit haren vervallen staal her- Meld. Uit laatste gedeelte het ruimste en schoonste, wordt niet meer tol uitoefening van de godsdienst gebruikt. Bij deze kerk staat een liooge doch niet zware toren, waarin twee klokken hangen. Voor- heen had de kerk twee torens , maar de kleine , in den vorm van eene piramide, zonder uurwerk of klokken, is voor eenige jaren , ter ont- lasting van het dak der kerk, afgebroken, zijnde de stoel daarvan , overdekt met een kapje , nog aanwezig. De kerk der R. K. is niet groot , xij werd in 1804 gesticht , en heelt een orgel en eenen to- ren met eene kleine luiklok zonder uurwerk. Die der Menn. is mede niet groot, doch zeer net en voldoende voorde kleine gem. , heeft geen toren en is in 1793 geheel vernieuwd. De kloosters zijn sedert het jaar 1604 verbouwd en tol andere gebruiken ingerigt. Onder de openbare gebouwen kan men hel stadhuis, staande op de groote markt , rangschikken , dat in 1627 gekocht en in order gebragt is . maar uitwendig niets bijzonders heeft , en vroeger alleen door het beeld der geregligheid . dal in eene nis in den voorgevel stond , van de andere huizen onderscheiden was. Sedert eenige jaren is echter dit l»eeld aldaar niel meer aanwezig , ten gevolge der verandering en ver- plaatsing der vensterramen in den voorgevel. Men bewaart er de stads- an-hivcn , waaronder een aantal op pergament geschreven charters en brieven , gedeeltelijk voorzien van de zegels van eenen Dnitschen Kei- zer , van Koningen van Engeland , Hertogen van Bonrgondien , Graven van Vlaanderen, van Valois , van Holstein , enz. Het oudste stuk dag- teekent van 1201, het jongste en tevens hel ecnigsle uit de 17e eeuw i* *an H. H. M. de Heeren Staten Generaal der Vereenigde Nederlan- den . fn draagt het jaartal I6H7. Voorts wordt hier nog gevonden eer. Digitized by Google 26 A A R. reyisler , dal omtrent hel jaar 1330 zeer nel oj> perkament geschre- ven is. en waarin kopijen van oude charters, met V laamselie vertalin- gen rr tegen over, geboekt zijn. Men vertoont er ook den degen van tien dapperen vaandrig Emas Beehaa* . den verdediger van Aardev BtKf. hij liet beleg 1072 Iiiervoren vernield , waarbij is gevoegd eene zeer nel op pcrgainent geschreven geschiedenis van liet bedoelde beleg, beule ten jare 1781 door den lieer 1). Raderrachfr , Heer van '\icinrrrkerk enz. . aan de stad ten geschenke gegeven. IK* degen hangt in reu on/.cl lelijk daartoe vervaardigd kastje . vnarby het navolgende bijschrift van Bellahi gevoegd is: Dit \Beek*v>s degen, in wiens onverwinbre vuist, Hij 'l vege Nederland , door 't Franseh geweld verguisd , Op d'Aardciiburgsclien wal inanhallig deed herleven, Door Rader»a<;uers gunst den roeit des tyds ontheven. Keiie schilderij, in eene der zalen van hetzelfde gebouw opgehangen , en deze heldhaftige verdediging voorstellende , is insgelijks tot een aanden- ken , door den Heer Jacobis Fret van Vlissingen , aan de stad geschonken. De stad beeft door middel Van eenen straatweg gemeenschap len IS. met Sluis, Oostburg en Breskcns , en ten Z. niet Maidcghcm of België. Men vindt er een gasthuis, een burgerweeshuis, twee ko- renw indmolens (op een van welke eene garste gortpelderij is) , eene tak'iksfabrijk eene leerlooijerij , eene Nederdiiilsche school , waarin te- vens de Franschc taal onderwezen wordt , en des maandags eene grann- en weekmarkt , waarmede de stad is begunstigd bij Koninklijk Insluit van 51 Mei 18i2G , no. 118. alsmede eene vrije jaarmarkt of kermis, invallende op den eersten maaudaj; na het Pinksterfeest, waar- in de stad is bevestigd bij eenen brief van Git va^i Dampierre , (iraaf van J laaiuht-en , gegeven op Pinksteren vnn hel jaar 1 £!>!). Eene maat- schappij van kooplieden bouwde in 1731 te Aarde>burg eene mcestoof , iloch Kijkende zich niet slaande houden , en is sinds jaren verdwenen. De haven dezer stad werd in 1813 door «len FYauschen Generaal vas Dab- kt. , meltocstemming van den Fransehen Keizer, weder toegedijkt en alzoo tot polder gemaakt, sinds welken lijd deze plaats geene noemenswaardigen handel meer heeft. De ingezetenen leven van den landbouw , inzonder- heid van den graanhandel. Kn hoewel alle vroegere bronnen van bestaan dezer plaats verloopcn zijn , zoo heeft zij thans nog bij voortduring hel voor- komen van welvaart door de voor als nog niet ongunstige gesteldheid harer ingezetenen. Geene plaats , hel zij stad of dorp , in dit dislrikt kan ook in fraaiheid van omstreken met haar vergeleken worden. Hel wapen der stad is een gouden veld , beladen met eenen dubbelen burg van keel (rood) , daarboven een gouden kroon met. vijf flcurons , en Ier we- der zijden vastgehouden door eenen kliinmenden leeuw van keel. AARDENBl HG, Huis te 's Gravenhagc in het Voorhout, vroegcr- onder dien naam bekend als bclioorendc aan de erfgenamen van 's lauds Advocaat Johai v v* Oi.de>harxevkld. AAKDKMH'KG (01 DE HAVEN VAN), pohl. in het voorin. Slauts f Innmlcn n. Zie Havei tas Aarreshurg (Oioe). AARDENBl RG (0LDE STAD), pold. inliet voorin. Staals-Viaan- derru. Zie Stm» Aarde* bi rg (Oide). AARDENBl RGER-AMBACHT, voorheen eene streek lands in Ffaan- tterrn , palende O. aan Hulster-Ambacht, Z. aan het Vrije van Brugge. \V .tan DaimiK-r-AiiiKicht en de Noordzee, en N. aan hel ISoorde Digitized by Google \ A R. 27 hjkc gedeelte \a» Int Land van Cad/and en aan Oostburgcr-Anihaehl. Het bestond uit dc kerspelen St. Kruis. St. Laurcris, Ouze- Lieve- Vrouwe- b c z u i d c o , Ome- Kiev e - V rouwe -be- noorden, (',o\ uli', 11 c y u c k c w e r v e , O n ze - L ie v e - V ro u wc te Sluis, II e i 1 e . Caihand, en S t. Ha a I's , en behoorde , na den Munstcrschcn Vrede , geheel aan Staats-Vlaanderen , behahe St. Latircns , dat tot Oostenrijks- V laandcren gerekend werd. Hel geheele Staalsche gedeelte was ongoeer 779 bunders groot, en maakt thans een gedeeld van het distrikt Sluit in de provincie Zeeland uit. AARDKMIOUT .boseh, prov. Noord- Holland , ten Z. W. van Haar- lem , ten \Y . van dc Levdsche vaart. De naam moei, naar men wil, zooveel )»eleckcnen als de andere hout of de tweede hout , zijnde de eerste, gemeenlijk enkel den Hout genoemd, an de overzijde der Levdsehc vaart gelegen. Wegens de bckoorbjkc wandeldreven, die hel oplevert , gaan dc bewoners van Haarlem en de omstreken zich aldaar dikwijls Terlustigen. AARDT, Aard of Aart, d. in de Betuwe, nrov. G elderland , kw., arr. en 1 u. Z. 0. van Arnhem, distr., kant. en \ u. Z. van Zerenaar , gem. en i u. N. van Herwen. Dc kundige oudheidkenner E^elberts wil , dat Are«ia- cn , waarvan men in dc reistalcl van Avto.vyh, op de kaart van Peiitmser en bij Tacitvs gewag gemaakt vindt, ter dezer plaatse gelegen hebbc. Velen meenen , dal hel tegenwoordige Arnhem, het oude Arkhaccrj geweest zij, terwijl anderen dit weder te Erichem of Arichem bij Buren willen zoeken ; de in dc nabijheid van Angercn en Gent, in dc Betuwe, ontdekte Romcinsche oudheden , doen ons echter hier het liefst deze oude Romcinsche burgt plaatsen. Men heeft te Aardt 4j0 inw. . een kasteel , van ouds toebchoorende aan het adellijke geslacht tas Hi'gekpoth , en ceuc Herv. kerk , welke voorheen ceneu eigen Predikant had, maar sedert 1637 met Herwen gecombineerd werd, waarbij later ook Pannerden gevoegd is, van welke combinatie de pastorij nog in Herwen ligt. De hier wonende R. K. bchooren lot v i c- Digitized by Go< A A R rcudc cl van dcu Bosch, de Droogmakerij West zij de- en «mi gedeelte van de zoogenaamde N i e ti w ko o p s e li e Droog- makerij of Z e v e n a m b a c. h t » p o 1 d e r s. De hier gevonden wordende gronden zijn op zeer vele plaatsen met do beste soort van veen bezet geweest, w aarom dan ook al vroeg hier een begin gemaakt is met de gronden uit Ie veenen , zijnde de uit deze uitveening voortgekomen plassen reeds sedert \ele jaren drooggemaakt welke gron- den nu de schoonste, vruchtgevende landerijen oplc\crcn, alwaar tevens de fraaiste boerderyen gevonden worden. Het ambacht van Aarlanderreen is 2346 , bund. 3 v. roed. , 13 v. ell. groot, behalve nog ongexeer 490 bund. in de Nieuw- koopsche Droogmakerij , en telt thans 364 h. , ruim 3600 inw. , onder welke 17S0 Herv. , 760 R. K. , 50 Luüi. , 20 Remonst. en 60 Joden. Men heeft in deze gcm. erne Herv. en ecne R. K. kerk, eene Israëlitische ringsynagoge , \óór omtrent drie jaren geheel vernieuwd en plegtig ingewijd , eene zeer beroemde Franschc kostschool , met on- geveer 30, eene Ncdcrduitsrhc school, met een gemiddeld getal van 'I4Q leerlingen , 1 korenmolen , 1 trasmolen , 1 pauuenbakkerij , de wijd- vermaarde zoogenaamde Alphensche besehuilbakkerij , \ele pijpen-fabrij- ken , 1 goudsmedcry ; terwijl overigens deinw. meest hun beslaan vinden in veenderij , vlasserij , landbouw , graan- en veeteelt en handel ; zijnde er aan de lage zijde van den Rijn acIc belangrijke en fraai |a winkels en langs den Rijn de uitinunlcudslc landerijen en bouw mans- woningen, vele kaaspakhuizen en zes watermolens. Het dorp \ARLAMitn\EF> , \an ouds Ahleyeen , en thans nog veelal door de landlieden bij verkorting Aabletee* of ook wel Harleyeepi gehec- len, terwijl de stichtingsbrief van het St. Pancras kapittel te Leydei* het als Aardkkevees opgeeft, wordende ook wel ter onderscheiding >an de Aarlanderreensche Rijnbuurt de Aarl^derveessche Kerkbuurt genoemd , ligt 4 u. N. O. van Leyden , l£ u. Z. O. van Woubruggc , 1 u. N. van Zwammerdam en even zoover AV. van Nieuwkoop; ontleent waarschijnlijk zynen naam van de ligging in de veenen en aan de Aar, en strekt zich omtrent de kerk, met eene dubbele rij huizen langs den Aarlandcrveenschen dijk, zoover die bestraat is, uit. De kerk der Herv. , die alle hlyken draagt , dat zij van oude dag- teekening moet zyn , is een ruim kruisgebouw , dat aan iedere zijde cenen kapelgc\el heeft. Zij is net bevloerd en met leijen gedekt , heeft aan dc x oorzijde cenen bijzonder fraaijen vierkanten tooren gehad, nu cehtcr een toren met achtkanten koepel , Aan klok en uurwerk voorzien, en op het midden >an het dak stond vroeger ook nog een vierkant torentje. De gemeente , die, ruim 1000 zielen teil , endoor ééncii leeraar bediend wordt, behoort lot de klass. \at\ Leyden t ring van Woerden. Dc predikant wordt door den kerkeraad beroe- pen maar dc Ambachtsheer heeft bet regt van agreatic over dit be- roep. De eerste Herv. leeraar alhier , was Florentius Mam , die in 11)90 be- roepen werd. De R.K. hebben hier ook eenczeer nellc cn welinftcrifrtekerk , die aan JouAft*ES den Dooper toegewijd is. Dc statie, die 260 com- municanten telt en door cénen Pastoor bediend wordt , wordt onder het aartspr. van Holland cn Zeeland, en tot het dek. van Rijnland gerekend. Tot de Israëlitische ringsijnagoge , waar- by' een voorlezer de dienst waarneemt, behooren 17 omliggende dorpen. Ook heeft men er eencn korenmolen, eene zeer fraaije , ruime, doelmatige ingciïgte cn in 1830 geheel nieuw opgebouwde doipschool Digitized by Google AAR. TOci onderwijzerswoning cn met Zwamincrdam heeft dit dorp een departement Tot IV ut van 't Algemeen , dat den 11. October 1818 opircrigt is, cn 25 leden telt. Toen de Fransehen, die, in het jaar 1672, in deze landen gevallen waren cn tot 's Gravenhagc dachten door te dringen, dezen toeleg mislukt zagen , trok eene hunner benden op Nieuwkoop al*, om dat dorp te plunderen, maar de Baljuw van Nieuwkoop bragt ras cenige gewa- pende boeren op de been , onder welke zich ook eene kompagnie van Aarlandervcen bevond. Deze vielen de Franscben aan cn verdreven hen , waardoor hun voornemen verijdeld werd en deze streek van hun bezoek verschoond bleef. Ook hadden die van Aarlanderveen een aanmerkelijk aandeel aan den opstand der inwoners van Alphen en Oud* - hoorn tegen de Franscben in 1815. Het wapen van Aarlanderveen is een zilveren schild waarop een doods- hoofd , onder hetwelk twee zwaarden kruislings over elkander liggen , met cenen horen daaronder. AARLANDERVEEN EN PCLMOT. Onder dezen naam is de gemeen- te Aarlandervcen bekend , als eene heerlijkheid die vroeger in bezit was van de Hecren van Oudshoorn , mede bezitters van de heer- lijkheden Oudshoorn en de Gnephoek , van de hoogc heerlijkheid van Vrijhoeve en van de hofstede Rijnenburg onder Hazerswoude , welke hofstede voorheen een Hollandsch leen was. Rij afstand van Heer Dirk van OuDsnooRN , andercu zeggen bij zijn overlijden, in het jaar 1521 , werd zijn zoon, Heer Wille», met alle deze heerlijkheden verlijd. Heer Willes, in den tweespalt tusschen Hertog Willes van Beu eren , en diens moeder , Kcizerinne Margareet , de Hoekschc zijde , dat is . die der Keizerinnc gekozen hebbende , werden alle zijne Heerlijke goederen , in het jaar 1551 , door den Hertog verbeurd verklaard, en , in den jarc I5;ii, verkocht aan Heer Arnolo van Usselstein , van wicn zij zijn overge- gaan op Heer Adriaak van Raaphorst, in wiens geslacht die goederen ecnigen tijd gebleven zijn. Naderhand zijn zij geraakt aan den huize van KnLENRLRG, doeh vervielen bij het overlijden van Jasper van ku lenrcrg , weder aan den Koning van Spanje , als Graaf van Holland , die ze verkocht aan Heer Roeland le Feyres. Vervolgens is deze heerlijkheid bezeten bij de gebroeders Jan, Francois en Roeland van Heemstede, en naderhand nog bij hunne nicht, Vrouwe Anna de Haiw:oirt, die tijdens het afzweren van den Koning van Spanje aan hel Hof diens Koniugs haar verblijf hield, waarom zij door de Staten van Holland cn "Westfrics- land verbeurd verklaard , cn in 11)95, aan Ernst van Mansveld, Veld- maarschalk in dienst der Staten , in mindering zijner achterslallen , Ier leen gegeven werden. Thans is zij een eigendom van den \Y. E. W'. Heer Reinhard Jan van der Meilen, Predikant te Amsterdam. AARLANDERYEENSCHE KERKV AART , vaart in Ilijnland, prov. Zuid-Holland , arr. Leyden , kant. ff' 'oultrugge , gcm. Aarlanderreen , die vroeger , uit den Rijn komende, tusschen den Noord- en den Zuid- einderpolder door , naar het dorp Aarlandervcen liep , en de gemeen- schap tusschen dat dorp cn den Rijndaarstelde. De Sluis het kerk- s I u i s j e , nog ten huidigcn dagen zoo genoemd , is w cggebroken , w aar- door het gebruik dier vaart opgehouden heeft.- De ingezetenen van het dorp kunnen erhter door twee sluizen , als ééne in het dorp zelve , en ééne aan den Galge- of Noordcindschcn molen, met vaartuigen in het kanaal cn den Rijn komen... AA RL A N" DER V EENSCHE RIJNBUURT of Lage zijde van den Ruin otu Alphen en Zwahherdam in Rijnland , prov. Z. Holland, arr. cn 30 A A H. 5 ii. O van Leijtleu f kant. en 1 n. Z. O. van Woubrugge f gcm. ew 1 u. Z. van Jarlanderveen. Ten N. door den Rijn van Alphen ge- scheiden , strekt zij zich van do Aarbrug over dc Rijnbrug, tot voorbij Zwauuncrdain , langs den Rijn, tot aan dc rivier dc Ziende, (/.ijudc een groot nnr gaans) uit, is, uithoofde van hare living langs den Rijn, zeer levendig door de drokke scheepvaart, en een gedeelte wordt ook wel de Tm» markt genoemd, omdat hier , in vroeger dagen, eer •dit gedeelte nog *oo volkrijk was , verscheidene turfschuren, langs den Rijn slaande, gevonden werden. l»e inw . , onder welke 900 lïerv., hooren van den Aarbrug, tot even over den Rijnbrug, kerkelijk onder Alphen, terwijl zij met die van Oudshoren-eii-tinephoek iu dc inkwartiering declen. Ook was van oudsher hier dc gewoonte, dat, wanneer burgers in oor- logstijden te dienste van het land werden opgeroepen, als ook wanneer het wapenschouw was, de manschappen alsdan op Oudshoorn en niet op Aarlaudcrvccn werden opgeroepen. Hierover ontstond zelfs , in het jaar 1G£9, eenig geschil, dew ijl de schout van Aarlandervcen begeerde , dat de bewoners van dit gedeelte der gemeente zich met hunne wapens naar zijn dorp zouden begeven , als wezende zijne onderhoorigen ; zij daaren- tegen weigerden zulks ; maar wilden wel te Oudshoorn verschijnen , waarop aislocn door gecommitteerde Raden den 2 Julij 1630 , uitspraak is gedaan , iu O. van Oir$chot , arr. cn 3 u, N. O. van Eindhoven , kant. en £ u. N. W. van Helmond , gem. Aar- ic-Risicl , l n. N. W. van Rixtel cn 3£ u. Z. O. van 's Hertogenbosch. Men wil, dat dit dorp oudUjds Adelbe of Adelree genoemd werd, uithoofde de adel zich hier gemeenlijk ophield, ten einde digt bij het tiof te wezen, wanneer de Ilcrtog' van Braband , zoo als nog al dik- wijls plaats had, zich op het kasteel van Helmond bevond, ter- wijl eenigeiidellijkc huizen, die hier staan of geslaan hebben , tot staving van dit gevoelen worden aangehaald. Hasewixkex. (1) gist, dat men Aable vroeger Adehee noemde, omdat bier misschien ( i ) ü c » r h i c d- 011 aardrijk»kundigobcseschadigd werd. In het volgende jaar werd cr wel weder eene andere spits op dezen toren gesteld , maar deze is slechts 11,29 voet hoog. Deze kerk wordt thans in combinatie met die van Helmond en R i'.r / el bediend. De schuurkerk te Aarle , die tot de R. K. godsdienst gebruikt wordt , viert als patrones de H. Maagd Maria. Na dc verovering van *s Ilertogcnliosrh in lü£9, zijn Aarle en Rixlel, altijd door éénen pastoor bediend geweest , doch nu Rixlel als parochie vernietigd is, maken zij te zamen de parochie van Aarle uil, die, onder het voormalig bisdom of vicar. geuer. a|K)st . van 's Hertngenboscfi , lot bet dek. van Helmond behoort en 1 100 zieleu telt. Over de benoeming tot de pastorij van AuiLEwas in 1809, onder koning Lodkwijr, ccnige moeijelijkheid ontstaan, welke in der minne is bijgelegd, en de vrije henoemJng en instelling is aan den vicaris apostolijk verbleven. Te Aarlf. is nog eene kapel in wezen , eerst gebouwd omtrent het jaar 1397. Zij is voorzien van een torentje en uurwerk, cn thans door eenen muur in tweeën gescheiden, zijnde bel eene gedeelte een raad- huis en het andere tot eene dorpschool ingerigt. Voor omtrent twee eeuwen was deze kapel zeer vermaard , w egens een Liere-f'rotnre-beeld f bekend onder den naam van Onze-Licre-f ''rouw te Aarle in 'l zand r dat, naar men wilde, wouderen verrigltc , waarom dan ook jaarlijks- onderscheidene lieden , uit de omstreken , herwaarts eene bede- vaart deden, hetgeen niet weinig levendigheid aan het dorp bijzette- thans worden vele vreemdelingen derwaarts gelokt door de beide jaarmarkten, waarvan dc eene dingsdags na halfvasten , cn dc andere? di ngsdag na den tweeden zondag in Julij invalt . zijnde de eerste vooral vermaard door de menigte fraaije paarden , die dan uit alle oorden der- waarts worden gebragt. De inw. van Aarle , wier getal thans ongeveer 4i>0 Indoopt . leg- gen zich met ijver toe op het ontginnen van woeste gronden en Uei laten uitbroeden van jonge ganzen cn hoenderen , hetwelk hier O) Zie he «clidc werk op dcttUdc blidx. Digitized by Google 52 AAR. tenen tak van koophandel uitmaakt, wordende cr op eiken donderdag eeltige honderden kuikens van hier naar *s Hertojj^nhtech en voorts naar Holland verzonden. Ook hebben de drie broeders , Henricus , Alevius en Evert Petit hier eene klokgielerij opgcrigt, die met zeer veel voordeel aan den gang wordt gehouden , en w aar zeer fraaije klokken van allerlei grootte gegoten worden. De oude Hertogen van Braband hebben , uit erkentenis voor de be- wezen dicnklen , aan de ingezetenen van dit dorp de vrijheid van jagt rn visselierij geschonken. Den 4 December 1300 werden de ge- ineene hei- en wei-gronden te Aarle door Jan II aan die van Aarle , BeckcnRixtel uitgegeven , welke uitgift, den 19 Mei 1339, door Her- togin Joaw a en haren gemaal Wenceslacs van Lcxesrurg nader bevestigd is. Aarle werd in 1398 gebrandsehat en geplunderd door de Spanjaar- den, die er het volgende jaar het weinige, dat zij overgelaten had- den , nog kwamen wegrooven. Bij den inval der Fransehen, in 1672 , had het almede veel te lijden , cn dertig jaren later werd het door hen afgebrand. Toen , in 1792 , die natie weder in ons land viel , moes- hen de dorpelingen , ten dienste der troepen van Dvsoorier , hooi , stroo cn haver leveren , en werden achtervolgens, nu eens door de Fransrhen dan weder door de Bondgenooten verontrust. AARLE, gch. in de Veijerij ran 's ffertot/enbosch , kw .Kempenland , prov. IV oord- Braband, arr. en 2£ u.N.W. van Eindhoven , distr., kant. en 1 u.N. O. van Oirschot , gem. cn £ u. W. van Best , aan den weg van dat dorp naar Oirschot. Het is door houtgewas omgevenr en doet zich zeer aangenaam voor , daar de meeste huizen, op eenigen afstand van elkander, rondom een door hoog geboomte digt belommerd grasveld , gebouwd zijn. AARLE (HOOGE) , ook wel , hoewel verkeerdelijk , Hoogen-Aa gespeld, geh. prov. Noord- Braband , distr. en l£ u. Ti. van Helmond; arr. en 5£ u. N. O. van Eindhoven , kant. gem. en \ u. Z. W. van Gemert. AARLEBEEK , verkeerde benaming van het dorp Aarle. Zie dat woord. AARLE-RIXTEL , gem., prov. JY. Braband, distr. Oirschot, arr. Eindkoren , kant. Helmond, (29 ra. k. , 3. s. d.) grenzende ten N. aan de gem. Beek-en- Donk, ten Ti. O. aan Gemert, ten O. aan Helmond , ten Z. aan Mierlo , ten W. aan Stiphout en Lieshout. Zij bevat de dorpen Aarle en Rixtcl, benevens de gehuchten Aschdonk, Koudenberg, het Groene woud, Overbrug, de K ij- of R ij t b r o e k e n en S t r ij p. s In 1610 vierden deze dorpen, voor 6300 gulden , verpand aan Johan Frascois van Dongelrerge , maar die penningen daarna weder afgelost, waardoor zij onder de Staten-dorpen terugkeerden. Men telt hier ongeveer 1200 inw. en de oppervlakte beslaat 1142 bunders . er zijn eene R. K. kerk , eene Hervormde kerk , een schoolgebouw, en eene klokgietcrij. Voorheen waren cr vele kastcelen , of adellijke huizen, die thans meest gesloopt of in boeren hofsteden her- schapen zijn. In 1809 hccrschtc in deze gem. eene besmettelijke ziekte , die echter door de zorg van 's lands regering spoedig gestuit werd. AARLEVEEN . d. in Rijnland. Zie Aarlanderveen. AARNEMLIÜEN , stadje op hel eiland Walcheren, prov. Zeeland Zie. Arneruiden. AARNHEM of Aarnrei* , stad. prov. Gelderland. Zie Arnrev. AARNOUTSBERGEN , voormalig d. in den grooten Zuid-Hollandschen waard , dat bij den watervloed van 18 Nov. 1421 verdronken cn nim- AAR. wier weder bovengekomen is , men weet evenwel niet juist de plaats, waar |jet moet gelegen hebben. AARSEN , d. in Limburg, Zie Arce*. AARSLLISJE, voormalig sluisje op de Aar, in Rijnland, prov. Zuid- Holland, att. Legden, kant. Woubrugge, gem. Ter Aar, tus- schen de Kattcnbrug en den Aardarn , ter keering van bet Amstelwater uit den Rijn aangelegd , maar bij de verbetering van de vaart op deze rivier, in 1844 en 1823, uitgehaald en geheel vernietigd. Het had slechts eene wijdte vanv2.62el, tusschen de slagstijlcn , en was voorzien met overleggers tor hoogte van 1,74 el, bo>en AP. AART, d. in de Betuwe, prov. Gelderland. Zie Aardt. AART (DEX), geh.op de Veluwe, prov. Gelderland, kw., arr. en 7 u. N. W. van Arnhem , distr. Nvder-V eluwe , kant. gem. en 6 u. van Barneveld. AART-ELOUENBOSCll, pold. in den Biesbosch, prov. Zuid- Holland, arr. Gorinchem, kant. Sliedrecht , gem Giestendam en Giessen-Oudkerk , die metde polders G rob b e n do n k, Colsterweer, B ijlandsche waard en F lor is ran de n Te mpel, 96 bunders groot is. Zy liggen tusschen het Houweningswater en de nv. de Merwc, boven den Hoogkil. AARTH (TER), geh. in Drenthe. Zie Aert (Ter) AARTSBERGEN , oudadell. kast. in Zuid-Holland. Zie Heeraartsberr. AARTS WA ART, Aertswaert of Aertsweerde , in oude brieven Ha- rosavard, Harrsweerde , 11 arts w aarde of Hereswaart genoemd , en in de 12c eeuw reeds onder den naam van Villa Herewardis be- kend, voormalig d. in den Groolen Zuid-Hollandschen Waard, aan den Alm. Het was een der 34 dorpen , die , bij den watervloed van 18 Novem- ber 1421 , verdronken, en sedert niet weder tevoorschijn gekomen zijn. AARTSWOL'D , bij sommigen ook Eertswoude genoemd , d. , in de Vier 71' oorder Koggen, prov. JY oord-Holland , arr. en 3 u. N. W. van Hoorn , kant. en 2 u. Z. W. van Medemblik , gem. Hoogwoud- en- Aartswoud, 1 u. N. van Hoogwoud aan den Zeedijk , in welken hier eene sluis is , om het binnenwater te ontlasten. Ofschoon dit dorp altijd met Hoogwoud eene vrije heerlijkheid^ uitmaakte, had het voorheen evenwel eencn afzonderlijken regtsban , die ruim 210 bunders lands besloeg. Het d. heeft twee buurten, die op eenigen afstand van malkander gelegen zijn. De Uerv. , die eene gemeente van 330 zielen uitmaken en tol de class. van Hoorn, ring van Spanbroek, be- hooren , hebben hier eene kerk , met eenen vrij zwaren vierkanten toren. Men ziet tegen eene balk in de kerk het jaartal 155 1U, het- welk doet gissen, dat zy tc dier tyd al gebouwd zij. De gem. wordt door eencn Predikant bediend , die bij agreatie van den Ambachtsheer beroepen wordt. De R. K. behooren tot de static van Hoogwoud. Er is hier ook eene school met ruim 50 leerlingen. AAS (DE), olaatsop de Z. O. kust van het eil. Terschelling, prov. jV. Holland , arr. Alknutar, kant. Texel, \ u. van de Hoorn. AASDOM , gedeelte van dc gem. Ahcoude-Proostdije-en-Aasdom , in bet Aederkwartirr , prov. en arr. Utrecht, kant. Baambrugge , tusschen den Krommen-iingslel , de Oude Wavcren dc Hoolcndrecht. Het bevat met Aasdom- Proostdije ruim 930 bunders , in twee polders, den Holen- drechtcr polder en den Waa rd - en- A s sakkers polder, die ieder écnen molen hebben. Dc inw. behooren kerkelijk onder Abcoude. Volgens sommigen zoude het aasdomsversterfregt van deze streek zij- nen naam ontleend hebben. AASDOM IN 'T VEEN , polder in het Ncdcrhcartier , prov. en arr. ttrecht, kant. Baambrugge, gem. Abcoude-Proosdije~en-4n%dom I. Deel. 3 51 AAS. ligt Z. O. van Aasdom, O. van dc gem. Viukcvecn . N. van Abcou- dc-Baamhrnggc , en W. van don Krommen Angstel , bevat ongeveer 46*> bund. en wordt door molens uitgemalen. De Herv. inw. behooren tot dc gem. linkereen, de R. K. tol de static van Abcoude. AASDOM PROOSTDI JE, polder in het JVrderkicartier , prov. en arr. Utrecht, kant. Baambrnggc, gem. Abcoude-Proostdije- en Aasdom, grenst N. aan de Oude Wavcr, 0. aan Vinkeveen , \V. aan Waver- veen . en Z. loopt het tusschen de l>cide laalslgemcldc gem. in een punt uit. De Herv. inw. behooren tot de gein. f'inkereen, de R. K. tot de statie van H aterreen. AASPR AXG , riv. , prov. Gelderland, dat £ ti. van den uitloop der Aa of Aha in den Ouden IJssel , uit het eerstgenoemde riviertje voort- komt , eerst noordwaarts aanstroomt , vervolgens , bij het huis de Bon- tebrug , eene meer noordwestelijke rigting neemt , en eindelijk, met eenen zuidelijken bogt , zich £ u. beneden Ulll , onder Gcndringen , in den Ouden IJssel ontlast . AASTEIN , A vstes, d. , prov. Tfoord-Braband. 7Ae As.te*. AATSERBERG , geh. in Limburg, zie Astebbkho. AAXENS, geh. , prov. Friesland 7 kw. Westerpoo , griet. W onseradeel , arr. en *2 u. W. van Sneek, kant. en 1 u. L. van Bolstrard , onder Tjerktcerd, en £ u. van dat d., aan een watertje , dat hier de grens- scheiding tusschen Wonscradeel en . Wymbrilseradeel vormt. Het be- hoort kerkelijk onder de gem. Tjerktterd-en Dedguin. AAXTERWIJK., d. in Waterland. ZicAwvuk. ABAI, riv. en haven in Oost-Indië. Zie Abej. ABBEGA , ook Abegfa en Abivga genoemd, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. W gmbritseradeel , arr. , kant. en I J u. W.van Sneek , 1£ li. N. W. van Ylst. Men telt hier nagenoeg 190 inw. l>c Herv., die hier eene kerk met een fraai orgel hebben , behooren tot de gecombineerde gem. van Oosthem-Abbcga-en-Folsgara , de R. K. tot dc statie van Ylst. Voorheen had men onder dit dorp de vol- rnde adellijke sloten , Heringa en "W i g m a n a bij de buurt bbega ster-Rygc; Attama, Sytinga en Ronninga in het buurtje Morra; voorts Ban ga ma in de Oosterburen. ABBEGASÏER-RYGE , b. , prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wijmbrilserndeel , onder Abbeaa , en l u. N. van dat dorp gelegen. Hier lagen oudtijds de staten Heringa en Wigmana. ABEJ of ABAI , riv. in Oost-Jndië , op dc Noordoostkust van het cil. Borneo. ABEJ of ABAI , haven in Oost-I ndië , op dc Noordoostkust van het cil. Borneo, aan dc riv. van denzelfden naam op 60° 20' N. Br. 114° 3' O. L. Het is de voornaamste haven in die streken. Men wint in dezen omtrek, die goed bebouwd is, rijst, peper en kaneel. ABBEKERK, voormaals eene sinalstede, thans een d. in dc Vier Noorder Koggen , prov. Woord- Holland , arr. en 2 u. N. van Hoorn, kant. cn 1| u. Z. W. van Medemblik , gem. Abbekerk-en-Lambert- sehagen. De Herv., wier kerk eencn toren met eene spits heeft , waarvan in 10156 dc eerste steen gelegd werd , behooren tol dc gecombineerde ffem. van Abbckerk-en-Lambertschagen , de R. K. tot de static Lam- bcrtschagen-de-H'eere-en-Zijbecarspel. Er is hier cene dorpscbool met ruim 3o leerlingen. ABBEKERK-EN-LAMBERTSCHAGEN, gem. , prov. ^ oord- Holland, arr. Hoorn, kant. Medemblik ( 4 m. k., 5 s. d.), grenst ten N. aan de Zuiderzee, ten W. aan de gem. Hoogwoud-en-Aarlswoud , ten Z. Digitized by Go ABB. aan Sybecarspel- cn- Benningbrock cn ten O. aan Twisk. Het bevat in de dorpen Abbekerk en Lambcrtschagcn, benevens een gedeelte van de gehuchten de Weere en Coppershorn cn den polder B e n- nc meer 117 li. en 680 inw. , die in landbouw en veeteelt hun bestaan vinden . en onder welke 100 Hcrv. , 230 R. K. ,26 Menn. en 4 Lutb. zijn. Di* Herv. gein. van ABBEkERk-Es-LABBEnTscn vers heeft twee kerken , die door éenen predikant bediend worden, cn behoort tolde klass. van Hoorn , ring van Vedemblik. De R. K. hebben hier geen kerk maar behooren tot de ï>latic Larnberlscliagen-de-lFeere-en-Sijbecarspel , de Menu. tot dc geui. van Twisk-en-slbbekerk , de Lutb. tot de gem. van Medemblik. Er zijn in deze gem. , die 476 bunders groot is, 2 scholen, welke gemiddeld door 63 leerlingen bezocht worden. ABBEKIN DEREN , op sommige kaarten verkeerdelijk onder den naam van Apeeixderex voorkomende , buurt, in Zuid-liereland, prov. Zeeland, distr. , arr. , kant.cn l n. Z. 0. van Gocs , gem. cn £ u. Z. van KUtetinge. ABBEMA , voorin, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo , griet. Idaarderadeel , Z. W. van Grouw cn daar tegenaan palende. ABBEMA , voorin, stins , prov. Friesland, kw. Zerenwolden, griet. litingeradeel, bij Akmarijp , reeds voor meer dan eenc eeuw afgebroken. ABBEMA , voorm. state . prov. Friesland, kw. Zerenwolden , gnct. Utingeradeel , onder Akkrum , «aarvan men zelfs niet meer weet , waar zij gestaan heeft. ABBEN BROEK , gem. in het Land van Voorn, prov. Z. Holland , arr. en kant. Brielle (11 in. k., 7 s. d.) , uit het dorp Abbepi- broee. en ccnigc verspreid liggende huizen bestaande, is eenc hecrl.. die . blijkens eenen daarvan nog bestaanden leenbrief bij het geslacht de Vos v ax Steexwijk , in het begin der 13de eeuw . door Graaf Flobis IV f als leengoed geschonken is , en vroeger bezeten werd bij dc Heercn van het geslacht van dien naam , van welke een met name Gerrit vaw Abbekbboek , m de geschiedenis als een der hoofden van de Kabcljaauwsche partij tc boek staat, zijnde hij in 1481 bij een gevecht aan dc Vaart bij Utrecht, nevens zijnen zwager Wille» vak Valkexsteik , door de Hoekschen krijgs- gevangen gemaakt, terwijl hij in 1489 met de Roltcrdamschc Hoek- schen eene overeenkomst leekende , waarna hij in 1404 overleed. Thans is zij een eigendom van de H. E. H. G. Heercn J. A. Baron dc Vos va>i Steewijk , genaamd va* Esse* , en H. de Vos vak Steeswijk , die dc regten tot voordragt van den Burgemeester , het gemeentebestuur , tot benoeming van eenen Dijkgraaf , Heemraden en schoolmeesteren col- latie van Predikanten bezitten , terwijl vroeger aan deze hecrl. het Jus vitae et necis (het regt van eigene regtspraak) etc. , verbon- den was. Zij is ruim 1000 bund. groot en grenst ten N. aan Heen vliet en Geervliet , ten O. aan Biert-en-Stompcrt , ten Z. aan Zuidland en Oudenhoorn , en ten W. aan Nieuwennoorn. Men heeft er ééne zeer fraaije , in 1831 geheel nieuw gebouwde school , ruim 640 inw. , die in graan- , vlas- cn aardappclcuteclt , als- mede in den graanhandel hun bestaan vinden , en cene kerk, een groot gebouw met eenen dikken toren , die vóór de Hervorming aan den H. EciDits toegewijd , en waarin op den 11 Mei 1481 . een kapittel van 8 kanoniken gesticht was ; ook bestond hier toen zekere broeder- schap , ter gedachtenis van dc zeven weeën der H. Maagd , en er wa- ren in deze kerk zeven vikarijè'n , waarvan elk haar bijzonder al' taar had. In het jaar 1747 stortte door hevigen stormwind een der kapclgcvcls aan de zuidzijde geheel in , waarna , ter vermijding van groote kosten, de muren vierkant werden opgetrokken. Vóór den Digitized by Google I Sfi A B B. predikstoel liggen twee groote zerken , waaronder de grafkelders der lleerenvAS Abbksbroek zijn. Sedert de Reformatie is deze kerk in gebruik bij de Hcrv. gein., van welke wij reeds in 1574 als Predikant vernield vinden Hermam s Geldrbis. Deze gera. , die tot de klassis van Brielle , ring van Geervliet , behoort, telt630 zielen, en heeft eenen Predikant. Dc hier wonende R. K. behooren tot de statie van Brielle. Het wapen dezer beerl. bestaat in een rood veld , waarop een ge- heel openstaande broek, zonder bovenhand, van wit of zilver laken met eeue goudlakeusche voering , zonder banden aan dc knieën. Het d. Abbesbroek ligt 2£ u. Z. 0. van Brielle , \ u. Z. W, Tan Zuidland, in hctN. 0. der gemeente, niet ver van de Bornissc, uit welk riviertje eene haven komt, waardoor het water van eene nabij het d. gelegen kom of vyver ververscht wordt, door welke haven het d. vroeger merkelijk in welstand toegenomen is. Men wil , dat het zynen naam ontleent van zekere moerassige gronden omtrent 30 roeden van het dorp gelegen , die voorheen onder den Abt van Ecbternach moeten behoord liébbcn , en niet anders dan bij droogc zomers te bewandelen zijn, alswanneer men door de bovenste korst eenen stok of lat kan steken, die tot 18 of 20 voet dieD gaat, zonder vasten grond te raken. Het dorp , dat in een langwerpig vierkant gebouwd is , schijnt van zeer hoogen ouderdom te zijn , hoewel het jaar der stichting on- bekend is. Het moet vroeger veel grooler geweest zijn dan thans , aan- gezien men ten Z. van het dorp langs en heneden den dijk in eene tusschenwijdte van 100 roeden de grondslagen van eene rij aaneengebouwde huizen, vindt. Het heeft in dc Hocksche en Kabel- jaauwsche twisten veel geleden , uit hoofde dat Gerrit va* Ab rib- broek , die Ridder en Raad van Keizer Maxiiiliaan vati Oostesruk en van sijnen'zoon Fairs H, Graaf van Holland, was, dc zijde der Kabcljaauw - schen koos, hetwelk de Hoekschen niet weinig op hem verbitterden. Ook is het onderscheidene reizen door watervloeden deerlijk geteisterd , vooral door die van 1376. Het geweld des vunrs heeft het almede meer- malen aangetast; zoo als in 1640 en 1644, hij welke laatste ramp de geheelcsekretarie afbrandde, tot onherstelbaar verlies van vele merk- waardige zaken. Er is hier een fraai regthuis , dat in 1645 , door den Graaf vak Mt> rode voor drie vierden en door den Heer Nicolaas vau Abbenbroek voor een vierde, als gezamenlijke Heeren der beerl., gebouwd is, en thans door den heer S. Boddb , burgemeester der gem. , in eigendom bezeten wordt. De wapens der beide stichters , die vroeger boven dc deuren in steen uitgehouwen waren, zijn daar nu niet meer te zien. Het huis van den lieer van Abbcnbroek is een zeer fraai vierkant gebouw, dat op bet einde der vorige eeuw geheel nieuw opgetimmerd is. ABBENBROEK of Velsersdijk , voorm. kast. in hel eiland Tholen, prov. Zeeland, distr. Zierikiee , gem. Oud-Vosmeer. ABBENES of Abehes , eil. in Rijnland , prov. Zuid-Holland , arr. Leyden , kant. Woubrugge , gem. Alkemadc , ten N. bepaald door het Lan- gc-Rak ten 0. door het Haarlemmermeer , ten Z. door de HuigslooL en ten W. door het Kogermccr. ABBENW1ER . voorm. stins , prov. Friesland, kw. Oostergoo , griet. Rautcertlerhem , arr. en 2£ u. N. 0. van Sneek , kant. en £ u. \V. ten Z. van Rauicerd , 20 min. Z. van Irnsum. In het jaar 1462 werd zy door dc Yetkoopers onder Janko Doüwajia , nadat deze cenc volkomene overwinning op de Schieringcrs behaald hadden, geheel uitgeroeid. Thans vindt men daar ter plaatse eeue buurt van denzclfdcn naam. Digitized by Google ABfi. 57 ABBESTEE , b. in hel Hoogheemraadschap van den HondshosscJw t prov. IV oord-Holland , arr. en 15 u. N. W. yan Alkmaar, kant. Zijpe, gem. en { n. N. O. van Calandsoog , 5 D. Z. vau den Helder. ABBEWEER, gch. in Hunsingo, prov. en 3 u. N. van Groningen. arr. en 4 u. W. len N. van Appingedam , kant. en £ u. N. van *r inmem , gem. en 20 min. Z. O. van JBaflo, onder Tinallinge en 10 min. Z. O. van dat d. gelegen Het was vroeger eene heerl. met een adell. huis, waarvan grachten en singels nog kenbaar rijn. De omtrek be- staat uit lage doch zware kleilanden , die beter voor tichelfabryken dan voor de graanteelt geschikt zijn , bevattende tevens odoorn (ijzer oxyde) , door welke het water , in de slooten , veelal bleekrood of hoog asrhgcel van kleur is. ABBEYV1KR, voorm. state, prov. Friesland , arr. Oostergoo , griet. Oost-Dongeradeel , onder Aujttm en \ u. O. van dat donj. ABBINGA of Abiiua , voorin, stins, prov. Friesland , kw. Oostergoo f griet. Leeitwarderadeel , onder Huizum en 5 min. Z. O. van dat d. , 20 min. N. O. van Continu en { u. Z. O. van Leeuwarden, in 1837 afgebroken , vroeger door de geslachten Abbitga, Dovïa, Schvk- ■av en StoTEnDiicic bewoond. ABBFNGAWIER, d. in Friesland. Zie Engwieiu ABBO of Wat Abbo, riv. in Oost-Indiè', resid. Amhoina , cil. Boero , die uit een binnenmeer komt, zeer dik en drabbig is, maar stil van water, ten ware in h<*t regensaisoen , wanneer zij met groot geweld naar beneden komt storten , en alles dreigt onder water to zetten en weg te slepen. Het is de grootste rivier van het eiland, zoo als zij zich in haren loop ook hel verste van allen uitstrekt, maar met zoo vele bogten en kromten , dat sommigen die wel op 588 begrooten ; ook kan men wel drie dagen ver de rivier op- varen , eer men aan den grond geraakt, of genoodzaakt wordt aan land te gaan , hetgeen eerst in eene bogt , die zeer ver uit het gebergte haren oorsprong heeft, plaats vindt, nadat men door vele kromten nog drie uren hooger opgevaren is, waar men, bij Bukel, begint te vernemen , dat het drooger wordt. Aan wederzijden is deze rivier meest met nipa- en mangimangiboomen bezet , langs welke zij met verscheidene takken , waarin zich vele kaimans onthouden, na zich , op haren Z. Westelijken loon, bij het d. Way Samma. met degrootcriv. ft at/ Oeloe \crcenigd te hebben , door de bogt van Cajeli, iu zee stort. ABCOl DE , bij verkorting Abcod , d. iu het 1\ ederkwartier der Rrov. It recht , arr. en 5j n. N. ten W. van Utrecht, kant. en { II. ï. van Baambrugge , ruim 1£ u. Z. W. van Weesp en even zoo ver Z. O. van Ouderkerk aan den Amstel , ter plaatse waar de Kromme Angstel zich in twee takken splitst, waarvan de eene den naam van Gein aanneemt , de andere dien van Krommen Angstel behoudt. Het was voor- heen eene heerl. , die onderden naam van Abekewalda , reeds in 1085 voorkomt, in een verdrag, tusschen de kerken van St. Maarten en St. Jam te Utrecht , door Bisschop Koenraad gemaakt. In de 14de eeuw vindt men het Abekoide en Abbekoide en in 1110 al Abcocde genoemd. D« oude adell ij Hecren , die van dit dorp of liever van het daarhijgclegen slot , als het stamhuis , hunnen naam ontleend hebben , waren te gelijk bezitters der Heerlijkheid Wijk bij Duurstede. Zekere Gijsbrecht *an Abcoguk , tot vrouwe hebbende eene dochter van Willeb, Heer vaw GtisBEik in Braband , bik wam daardoor, na het overlijden zijns *choomaders , Gaasbeek en meer andere heerlijkheden ; die echter daarna, in H07 , aan het huis tan Gaasbeek, zelf vervallen zijn: na- 58 ABC. indijk aan Jakob vas Gaasseek , broeders zoon van inecrgemelden Wii- lc>. Alle die heerlijkheden , benevens de daaraan onderhoorige leeneu , in 14f0, door gezegden Jailob , aan het Sticht overgedragen zijnde, stonden daarom onder den naam van Gaasbeekscke lemen bekend. Thans is Abcoude verdeeld in twee ambachlshcerl. , die ieder eene bur- gerlijke geni. uitmaken , namelijk Abcoide-Pboostdue En -Aasdom en Abcoude-Ba aïbhigge (zie beide hieronder afzonderlijk behandeld). De kerk van Abcoude , staande op het grondgebied van Abcoude- Prmttdije-en-Aasdam , is eene fraaije en groote kruiskerk met eenen hoogen toren en twee klokken. Aan het koor slaat eene prachtige tombe , door cene der Ambachtsvrouwen tot eene bijzondere begraai- E laats opgerigt. Vóór de Hervorming was zij aan de U. H. Cosxcs en Umiakus toegewijd, en er waren daarin van ouds verscheidene altaren en vikarijen gesticht. Volgens sommige handschriften zoude zij onder den Koor- Bisschop van LU recht gestaan hebben ; in andere wordt gezegd, dat de Proost van St. Jan er het bewind over had. In het bcffin der vorige eeuw sloeg de bliksem in den toren dezer kerk , zoodat de spits of kap geheel afbrandde ; maar kort daarna werd zij we- iier op nieuw herbouwd. Na de Reformatie is de kerk in gebruik bij de Herv. gem. , die tot in het jaar 1633 met die van B aam- brug ge gecombineerd was, en tot eersten Predikant had Aüdbjes Oosterbekk ; na dc scheiding dezer beide gemeenten was de eerste Predikant te Abcoude Arioldu* ScnoonnovE*. Thans behoort zij tot de klas», van Vi recht, ring van Mijdrecht, telt 400 zielen, wordt door cenen Predikant bediend , en heeft een vrij beroep. De static der R. K. , die hier mede ccne kerk heblx-n , behoort tot het aartspr. van Ilollaitd-en-Zeelaud , dek. van Amstelland, en telt 442 comm. Vroeger stond hier een regthuis, dat zoowel voor de gem. A beo ti de-Raam brugge, als voor A beo u de-Poos t- dije-cn-Aasdom diende , en met het wapen van het kapittel van St. Pieter en dat van Le Lru de Wiuieb pronkte, terwijl het ei- genlijke wapen Aan Abcoude, in het midden tusschen beide gevonden werd. De vergaderingen dier beide gemeentebesturen , worden thans ge- houden in de logementen, waarvan een onder Abcoud c-Raa mbrug- ge en één onder Abcoude-Proostdije-en- Aasdom gevonden wordt. Er is hier eene dorpschool, en Abcocde heeft met Ba a tnb rugge een depart. der Maatschappij tot Nut ran 'f Algemeen , dat den 1 Novem- ber 1824 opgerigt is en 2-i leden telt. De paardenmarkt, die op den laatsten Donderdag in Augustus gehouden wordt , is zeer beroemd. Dit dorp heeft, vele rampen ondergaan zoo in dc binucnlandsche oorlogen als in die. welke de Utreehlsehcn tegen de Hollanders gevoerd hebben. Den 7. November 1672 zonden de Fransehen , die toen meester van Utrecht waren, een hoop krijgsvolk derwaarts, dat in het holste van den nacht hel dorp op verscheidene plaatsen in den brand stak en de inwoners op de vlugt dreef, in weerwil van dc bezetting op het kasteel , die te zwak in getal was , om dien post te kunnen verlaten , maar door seinschoten dc noodzakelijkheid van bijstand aan de omge- legene plaatsen deed kennen , hetgeen ten gevolge had , dat dadelijk uit de stad Weesp cenig volk aankwam, hetwelk, daar dc Franschen reeds vertrokken waren, de brand in de kerk benevens eeuige huizen , die reeds in vlam stonden, hluschte , zoodnt nog een derde gedeelte van hel dorp behouden bleef , en teen de vyand den 30. November terug kwam, om het nog staande gedeelte insgelijks in de asch te leggen , bood de be- zetting van hel slot. die inmiddels versterking bekomen had . too veel ""D'igitized by Google ABC. 39 tegenweer, dat de vijand genoodzaakt was, niet achterlating van ver- scheidene gevangenen , ouverrigler xake temg te keereu. ABCOUDE (SLOT VAK), voorai. kast. iuhet IVederkwortier der prov. Utrecht, arr. en ruim en van Abcoude noemen. In later lijd , loen gemelde Heer Z weder, Willeb IV, Graaf van Holland eenige hulptroepen toe- gezonden had, werd dit slot, in 13115, door Bisschop Jan va* Arkel weder belegerd en ingenomen, als wanneer Zweder, te gelijk met zijnen zoon Gijsbbrt va* Abcoude, zieh genoodzaakt zag met den Bisschop een verdrag aan te gaan , waarbij zij , onder anderen , afstand deden van eenige huu toekomende regten , en zich verbonden om don Bisschop bijstand te verlcencu tegen alle degenen die hem hinderen villen of wolden. Misschien is het Slot van Abcoude ook le tellen onder de zeventien Hoekschc sloten, welke, omtrent dien tijd, door dc Kabel- jaauwschen zouden verwoest zijn. Jakob van Gaasbeek , Heer van Putten en Strijen , dien men , om zijne onderscheidene verrigtingen , in onze vaderlandsche geschiedenis, vermeld vindt, Heer van Abcoude ge- worden zijnde , bekende , in het jaar 1412 , deze Heerlijkheid henevens het slot , van het Sticht van Utrecht ter leen te houden , maar latei* de Utrechtenaars , tegen haren Bisschop Ri dolpr va.* Dieprolt , dien zij nit de stad gedreven hadden , bijgestaan hebbende , en bij 's Bisschop» terugkomst binnen dc stad gevangen genomen zijnde , zag hij zich ge- noodzaakt . alle zijne heerlijke goederen in hel Sticht, aan de west- zijde van den Ussel gelegen , af te staan , behoudende alleen het vrucht- gebruik daarvan gedurende zyn geheele leven. In vervolg van tijd hebben de Hollanders het weder veroverd en ingehouden tot in 1490, wanneer Bisschop David va* Bocrüoxdiü het van die van Amsterdam terug kreeg , en sedert heelt hel ter woonplaats van dc Maarschalken van het NeuWkwart;er verstrekt , die daarom dikwijls Maarschalken van Abcoude genoemd werden ; ook heeft men er somtyds eenig krijgs- volk iu gelegd om de inlandsche onlusten le stuiten. In 1327 kwamen eenige Stiehlsche roovers , die den Gelderschcn toegedaan waren , naar dit slot, waarop de Bisschop kort te voren eenig volk had doen leggen. Hrt gerucht van de aannadering dezer Itcudcn bragt dc boeren in het geweer , waardoor de struikroovers zoo bevreesd werden , dat zij zich l»e\cr aan de bezetting wilden overgeven , dan in de handen der onge- nadige boeren vervallen. Graaf Joha* Murits v\* Y\ssiu , in Augustus 40 ABC. 1672 daarop post gevat hebbende, belette toen de Franschen, die an- dermaal gekomen waren om Abcoude te verwoesten , dit hun boos opiet ten uitvoer tc brengen. Sedert is dit slot van tijd tot tijd i» verval geraakt , en in het begin der vorige eeuw was men voornemens het af te breken , maar op bevel van hooger hand werd dit gestaakt. Kort daarna door de Staten van Utrecht aan den Heer Thbodobcs de Leeuw verkocht zijnde , deed deze een gedeelte van het slot her- bouwen , herstelde de twee torens , deed er fraaije spitsen opzetten en een daarvan tot een landhuis inrigten , waaruit men een uitgestrekt gezigt over de omliggende landerijen had. Thans slaat er nog slechts een half vernielde toren bij eene boerenwoning. Aan de dikke muren hooge en zware torens , schietgaten , holen en verwulfde kelders , die er nog in onzen tijd van te zien waren , kon men de oude sterkte van dit slot erkennen. De grond , waarop het gestaan heeft is thans een ei- gendom van de eigenaars der ambachlsheerl. Abcoudc-Baainbrugge. ABCOUDE-B AAMBRIGGE , gem. , prov. Utrecht, arr. Utrecht , kant. Baambrugge (4 m. k., 2 s.d.), bevat het dorp Baambrugge, met een gedeelte van het voormalig geregt van Abconde.cn daarin den Oost- zijdschen polder, de Gecombineerde Hoog- en- Grocnland- sche polders, den Roodemolen polder , den Donkervlietschen polder, en het Slotspoldertje , benevens de helft van den Kleinen Winkelp older. Dc gem. is ongeveer 15S0O bund. groot en jjrenst N. aan Abcoude- Proostdije- en- Aasdom cn Nichtevecht , O. aan \ reeland , Z. aan Loenen en Loenerslool-Oiikoop- en- Ter- Aa , en W. aan Vinkcveen. Het is eene heerlijkheid, die in het jaar 1715$ door de stalen der provincie Utrecht voor een sommc van twintigduizend vier honderd gul- den verkocht werd aan dc Heer Treodobcs de Leeuw; thans wordt zij in eigendom bezeten door de erfgenamen van den Heer Mr. Jaü de Wijs. Men heeft er eene Herv. cn eene R. K. kerk , eene dorps- en eene Fransche school, 182 huizen en ongeveer 1200 inw., die meest in landbouw en melkerij hun bestaan vinden. Het wapen der gern. Abcoide-Baabbbcgge , bestaat uit drie zwarte zuilen, twpc naast elkander en een daaronder, op een rood veld. ABCOUDE-PROOSTDIJE- EN-AASDOM, gem., prov. Utrecht ,[ arr. Utrecht , kant. Baambrugge (4 iu. k., 2 s. d.), bevattende het dorp Abcoude met dc polders Broekzijderpolder , Waard- en As- sakker polder , Holcndrcchtcr polder, Proostdijcr polder, Eigcnpolder, cn dc helft van den Kleinen Wi nk clpolder. Het is ecnc hecrl. aan het kapittel van St. Pieteb te Utrecht toebeboo- rendc, ongeveer 1300 bund. groot en palende N. aan Bijlmer- meer , W. aan Ouderkerk en Waterveen , Z. aan Vinkcveen en Ab- coudc-Baambrugge en O. aan Abcoude-Baambnigge en N'ichtevecht. Men heeft er ecnc Herv. kerk , 1 dorpsehool , 100 h. cn ongeveer 1100 inw. die zich meest op landbouw en melkerij toeleggen. Het wapen der gem. Abcoide-Proostdue- ek- Aasdok bestaat uit twee kruislings liggende sleutels. ABCUUDERMEER. zeer visehrijk meertje , gedeeltelijk prov. Utrecht, gedeeltelijk prov. Noord-Holland , i u. W. van Abcoude , omtrent 20 v. roed. grool. Het pleeg weleer door Amsterdam, welke stad daar- mede een sterfheer verlijdde , van het sticht ter leen of in erfpacht gehouden te worden. ABEELE , voorm. amb. in Dn ir eland t prov. Zeeland. Zie Oosterstein . A REËLE (DEN) , geh. in Walcheren , prov. Zeeland , distr. . arr. en een klein J u. Z. >an Middelburg, kant. cn een groot { u. N*. van l lis- A BE. 41 gingen, gein. Oost- en West-Souburg } 8 min. N. van Oost-Souburg, aan den straatweg van Vlissingen op Middelburg , was vroeger eene afzonderlijke hcerlijkh. . van welke net thans uitgestorven adellijke ge- slacht v aü des Abbblk zijnen naam moet ontleend hebben. Ken der Hee- reu uit dit geslacht , Kloris van des Abeele 9 was Rentmeester van Zeeland , Bewcster Schelde, en werd in 1403, met meer andere Edelen van Zee- land , gevangen genomen door die van de bezetting van Gorinchem. Tegenwoordig behoort de* Abeele tot de heerl. van Oost- en West Souburg en wordt als zoodanig in eigendom bezeten door den H. E. G. Heer, Jonk- heer Schorkr vas de Soibirgbk. Eertijds moet hier ook een adell. huis van dien naam gestaan hebben , dat reeds vóór onheugelijke tijden afgebroken is , zoodal men er nu geen spoor meer van vindt. Thans wordt de* Abeele gemeenlijk onderscheiden in den Groot en en denklei- nen Abeele, zijnde eerst gemelde eene buurt , meestal uil heibergen bestaande , die tot uitspanning voor de inwoners van Middelburg en Ylis- singen dient , ook is hier een gestadige doortogt tusschen deze beide steden en de voerlieden der zoogenaamde pictjeswagens vertoeven er gemeenlijk cenige oogenblikken , om hunne paarden te laten drin- ken , welk een en ander deze buurt op sommige tijden veel lc\cndig- heid bijzet. Aan den Kleinen Abeele. dat een paar minuten meer noordwaarts ligt , staat slechts een herbergje voor de mindere volksklasse. ABEELE (DEN GROOTEN en DEN KLEINEN) , buurten in Zee- land. Zie Abeele (dev). ABF.NES , eil. in Rijnland. Zie Abbekes. ABIGAELSUOOI» , kostgrond , in jYederlandsch Guiana , kol. Su- riname ; JiOO akk. groot. ABIGAELSLUST, katocnplant. in Nederlandsen Guiana, kol. .Su- riname, 230 akk. groot, met 166 slaven. ABOBO d. op het Atnbonsche eiland 1\ ouxtalaut. Zie Abibu. ABOE of Abu , brandende berg in Oost-Indiè' op het Terna- taansche eiland Sangir, die meermalen verschrikkelijke verwoestingen aangerigt heeft , en wiens krater altijd rookt. Het is de hoogste berg van hel eil.. op welks oostelijke zydc hij omtrent 1 m. landwaarts in gelegen is. terwijl hij zich van verre boven alle de anderen bij uitstek kennen doet. ABORO, d. in Oost-Indiè', op het Ambonsclte eil. Oma, £ u. O. van Wassoe , in een klippig boglje omtrent eene boogscheut van het strand. Vroeger lag het op den heuvel Ama /la. Het stond in het begin der vorige eeuw onder eenen Palti . die over 384 zielen , 85 weer- bare mannen en 64 dati's gebied voerde. Oudtijds maakte het drie afzon- derlijke dorpen uit, A m a 1 1 a , A m a i c a en A m a t o e 1 i genaamd. ABORTH, b. , prov. Friesland, kw. Wrestergoo , griet. U tjmbrit- seraHeel , arr. , kant. en l n.N.W. van Sneek, onder Ysbrechtum, en { u. van dat d., ter plaatse, waar vroeger het klooster Tiuboii gestaan heeft. Zie voorts dat «oord. ABROEK . pold. in JV oord-B raband. Zie Aabroek. ABSDALE of ABTSDAAL , pold. in Hulster Ambacht , prov. Zeeland, arr. Goes , distr. en kant. Hulst, gcm. St. Jan Steen. Ilij grenst ten W. aan den polder van Ferdinamlus, ten N. 0. aan dien van Riet- en Uulfsdijk, ten N. W. aan den Havikpolder, ten 0. aan de stad Hulst cn ten Z. aan de polders St. Jan Steen en Clinge. Nadat deze poider , die , uit hoofde van den in het midden der 16de eeuw in deze ge» e sten «yevoerd wordenden oorlog , onder water gezel was , werderom was bedijkt . ontstond in de maand November 1ï*8ü . ecu verschrikkelijk 42 ABS. on weder en hoogc vloed , waardoor hy andermaal geheel onderliep, in hel volgende jaar wederom l>e veracht zijnde, schijnt hij later andermaal doorgestoken te zijn , daar men leest , dat de stad Hulst , in de jaren 1608 en 1609 , door het wassen van het water in dezen polder , in merkelijk gevaar verkeerde. Nu hlccf zijplank liggen tot in 1617, toen zij weder beverscht werd en w as van toen af ongeschonden tol den 26 Junij van het jaar 1672, wanneer men , om de aaunadering van hetFransehe leger, be- sloot den zeedijk van Absdale, omtrent 17 of 18 roed. van de sluis , door te steken, waarna de pold. wel meer dan twintig jaren in denzelfden staat gebleven is j later weder ingedijkt zijnde, heeft hij echter bij voortdu- ring dc kracht van het zeewater niet kunnen keereu en een groot gedeelte van zijnen grond aan de hij eene doorbraak ontstane Hul- ster kom moeten afslaan. In dezen toestand gebleven tol in het jaar 1788, is hij in dat en in het volgende jaar wederom geheel ingedijkt ; zoodat hij van toen af tot op heden een vruchtbare pol- der van ruim 605 bund. land gebleven ts. ABSDALE of Abtsdaal, b. van eenige huizen in Hulst er- Amhaehl , prov. Zeeland , arr. en 7 u. N. van Goes , distr. . kant. cn f u. W. van Hulst, gem. cn \ u. N. ten W. van St. Jan Steen in deu pold. Absdale. . ABSHOVEN , gch. in Limburg, arr. cn 4 u. N. O. van Maastricht , kant. en £ u. Z. van Siltard , gem. Munster-ge leen. Voor de ver- eeniging met Frankrijk Mioorde het tot liet Hertogdom Gulik. ABSTADE , oude naam van Abtstf.de. Zie dat woord. ABT (DE) , zandbank ten N. O. van dc Zuiderzee , tusschen dc Fricschc kust en het cilaud Terschelling ; bij deze plaat ligt gedurende de zomermaanden een recherche-vaartuig tot in- en uit klaring der schepen. ABTSDAAL, pold. en buurt in Zeeland. Zie Absdale. ABTSKEBKE . d. in Zuid-lieveland. Zie Heer-Abtskerkk. ABTSPOEL , adell. huis in Rijnland, prov. Zuid-Holland , arr. en u. N. W. van Legden , kant. en 2f u. Z. W. van ISoordtrijk , gem. Oegstgeest-en-Poelgecst , •£ u. Z. W. van Oegstgeest , aan den War- inonder of Poejgeester weg en aan de trekvaart van Leydcn naar Haarlem niet ver van het Warmonderhek. Het ontleent zijnen naam van het moerassige land , waarop het gebouwd is door Heer "Wille* vah Matueses , dertigsten Abt van Egmond , wiens opvolgers het nader- hand tot lusthuis diende. Volgens sommigen moet de stichting in 1424 hebben plaats gehad , het geen ons niet geheel onwaarschijnlijk voorkomt , daar Wille» va* M atue> es in 14 38 overleden is. Ook heeft Nicolaas de Nova Terra of va* Nieuwlakd, eerste Bisschop van Haarlem, nadat hij, ten jarc 11569, zyn bisdom aan Godeyaard van Mierloo had afgestaan, aldaar verblijf gehouden. Filips I , Hertog van Bourgondië , gaf aan de l>czitters van dit huis het regt om in de duinen omtrent Egmond te mogen jagen eu in Actspoel vier paar zwanen te mogen houden. Gedurende de belegering van Levden iu 1374 werd het door de Spanjaarden afgebrand. Op den 30 October 1801 werden de landen van Ahtspocl. groot 14 morg. en 04 v. roed. (12 bund. 41 v. roed. cn 74 v. ell.) niet het vervallen huis door de Stalen van Holland "en West-Fries- land verkocht en overgedragen aan Foy v a* Broekhoven , Baljuw van Rijnland en Schout van Levden , die in 1610 overleden is , nadat hij hel huis weder herbouwd had. Thans behoort het in eigendom aan den 11. E. H. G. Heer Dipkrik va* Lkydek Gaki. va* Vlaarm*, hel in 1672 aangekocht heeft. igitized by Google ABT. 43 ABTSPOLDER (OOST) , pold. in Del/land, prov. Zuid-Holland, arr. Rotterdam, kant. Schiedam, gein. Hof ran Delft, palende N. aan de Schic, O. aan 0\ eischic, Z. aan den West-Ablspolder en W. aan den Noord-Kctclschcnpoldcr. ABTSPOLDER (WEST), pold. in Delfland, prov. Zuid-Holland, arr. Rotterdam , kant. Schiedam, gcm. Hof ran Delft, palende N. aan den Oost-Ahtspolder , Z. 0. aan den Nieuw laiidschenpolder en Grave- land en W. aan den Hangpoldcr eu den Noord-KetcUchenpolder. ABTSREGT. gem. in Delfland, prov. Zuid-Holland , arr. Rotter- dam, kant. Delft, bevattende ccnigc verstrooid liegende huizen. Hel iseeneheerl. , «elke vroeger een eigendom van den Abt van Eg- mond was . die er het regt had , om , in geval een der ingezetenen hier kwam te overlijden , het beste pand uit den boedel te mogen kiezen , maar niet . ingeval dit sterfgeval buiten het regtsgebicd plaats had. Deze dienstbaarheid, Maarvan de hecrl. zijnen naam ontleend heeft , Iwstond nog tot iu het jaar Di93, toen die van abtsrujt het , voor eene som van zeshonderd gulden van de Hecren Staten van Holland cn West- Friesland afkochten. Dc hcerl. , die ongeveer 467 bund. groot is, behoort thans aan het domein, cn met zijn water- of heemregt onder Dijkgraaf en Hoogheemraden van Delfland. Zij grenst ten N. aan Vrijcban , ten 0. aan de Sehie, ten Z. aan den Ackerdijkschen weg en ten W. aan den Zuideindschen «eg. Men heeft er ongeveer 200 inw. , die in landbouw cn veehandel hun bestaan vinden , en van welke zoowel dc R. K. als dc Herv. onder Schipluiden behooren , werwaarts als ook te Delft en te Delfgaauw de kinderen ter schole gezonden worden. Het wapen van Abtsregt is een schild van zilver , beladen met twee kruissclings geplaatste bisschopsstaven, waarop ccn bisschopsmijtcr van rood, gesierd met goud. ABTSTEDE, bij Meus Store Abstade geheelen, b..prov. Utrecht, arr. , kant. , gein. en 3 min. Z. O. van Utrecht. Zij ontleent haren naam van dc abdij van Cistereicnster nonnen , die hier vroeger gestaan heeft , en waaruit de geestelijke zusters door W ilbrajd va» Olde\bir« , SUsten Bisschop van Lt recht , omtrent het jaar 1227 , naar het door hem binnen Utrecht gestichte St. Servaasklooster overgebragt werden , ofschoon deze verplaatsing tegeu den wil der nonnen geschied- de, die liever te Abtstede gebleven waren. Het is cene zeer aange- name buurt, die wegens hare veelvuldige ooftboomen, fraaije tuinen , welige akkers en groene weiden , vaak door de stedelingen bezocht wordt. Vroeger had het, even als een dorp, zijn eigen regt en regtbank. Floris de Zirarle , de broeder van Dirk. V, Graaf van Holland, werd hier in het jaar 1 132, van weinigen vergezeld , op de jagt zijnde , door Her «ai Heer va* Arevpsberg en Godevaart va* Kiik , Burggraaf van Utrecht, onverhoeds overvallen en toen hem , door het struikelen van zijn paard, het vlugteii belet werd , wreedaardig van het leven beroofd. ABTSWOI DE, oudtijds Papsvvocde en bij de landlieden meestal Paapsoc geheetcn , b., in Delfland, in de Abtxtrouderpolder , prov. Zuid-Holland, air. en 2 u. N. W. van Rotterdam, kant. en 3 min. Z. van Delft, te voren gedeeltelijk hehoorende tot de gein. Abtiregt, thans geheel lot hel Hof ran Delft. Voorheen schijnt de A b l s w o u d e r- pold er onder den naam Paafsvvoide eene heerlijkheid te hebben uitgemaakt , die aan de Abten van Egmond behoorde ; althans Huco v »v Hvvri.cv , die iu het jaar 1326 lot 23slen Abl van Egmond verkoren werd evrcesd voor het dreigend go- vaar. De Stellingwervers, Schootcrlandcrs en andere Friezen, hunne kloek- moedigheid ziende , werden daardoor aangevuurd , oiu zich insgelijks tegen Hertog Axbbccbt vai Benen** , Graaf van Holland te verzetten, waardoor dc Hollanders zich genoodzaakt zagen, Friesland te ontrui- men , en de Friezen, voor dien tijd. van hunne dienstbaarheid te ontslaan. Onder alle de Frieten waren dc Achtkerspel ers wel het meest op de Hollanders verbitterd , en men wil , dat des Hcrtogs volk destijds , voornamelijk door hunnen tegenstand , tot het verlaten van Friesland genoodzaakt werd. Ook hebben zij nog, toen dc Hollanders aftrokken , twee hunner schepen , die door stilte aan den oever op- gehouden werden , in brand gestoken cn de manschap op de vlugt ge- jaagd. Vele wederwaardigheden heeft deze grietenij moeten uitstaan in de oude oorlogen en verdeeldheden tusschen dc Schieringers en Vctkoo- pers : want deze laatstcn de eersten , die uit Groningen geweken waren, in 1415 bij Noordhorn geslagen hebbende , vielen kort daarop met eenig krijgsvolk in Acbtkerspcle* en plunderden het geheel uit. In den Nederlandsehen oorlog tegen Spanje heeft deze grietenij al- mede veel te Ujden gehad. Het wapen van AcnTK.caspci.B7i stelt voor eenc kerk met acht zij- panden (ter wederzyde vier) , elk van een spits oprijzend torentje voorzien , verbeeldende dus een zamcnstcl van acht kerken te wezen. ACHTMAAL , uitgestrekt geh. in de Baronie van Breda , proV-. JYoord-Braband , distr. en 3 u. Z. W. ten Z. van Prinsen hoge , arr. en 3j ii. Z. Z. W. van Breda , kant. cn 3£ u. Z. W. van Ginneken , gem. Zundert- en- Wernhout, 1 u. N. W. van Wernhout , 2 u. O. van Nispen. ACHTSCHE HEIDE , uitgestrekt heideveld , in de Meijerij van *s Hertogenboteh , kw. Kempen land } prov. Noord-Braband, dist. Oirschot , zich tusschen den straatweg van 's Hertogenbosch en Eindhoven, en den dijk , die van Oirschot naar deze laatste stad loopt , uitstrek- kende. Het ontleent zijnen naam naar het daar epliggcndc gehucht Acht , en is vermaard door de wapenschouwing, die aldaar den 29 Augustus 1851 door Z. 11. den Koning, vergezeld van hoogstdeszelfs gehcele fa- milie , na den tenigtogt van ons zegevierend leger uit België , plaats had. ACHTT1 ENHOV KN , gem. in het ;Vecvat eene bevolking van ongeveer 110 inw., die in veenderij en landbouw hun bestaan vinden, en kerke - kclijk onder t\ oorden behooren. BchaUc bot lx>h'iii\sili- jjrdeeltc van de gein. ligt daarin nog een gedeelte lands . In-kend »>nder tien naam. van den II a e k , waarin eene bolstede is gelegen, de Vrije 11 a e k gebeten, welke voor 1794, door de regering van Oude Wetering of den ainbaeblc van Alkeinade geadministreerd werd, en eene streek land de Bos eb, met eene watering, genaamd dc Bosch w a tering, waarnaar de gcm. waar- schijnlijk AcnTiEsnovE^-Ej-DE-Boscn, genaamd wordt. In het bebouwde gedeelte , 6£ u. W. van Leyden , 2u. N.van Woer- den , £ u Z. vnn Noorden, op de grenzen der provincie Utrecht, ligt eene sluis , hchoorende aan de stad Woerden en daardoor genaamd het Woerden sche V er laat. Deze gcm. beeft {jeen afzonderlijk wapen. ACHTZIJLVESTEN , oude zijl vesterij in de prov. Groningen, die opzigt had over dc waterleiding ten W. en ten O. van Groningen $ naar en in de Hunse, alsmede over de daartoe behoorende dijken. ACKERSDIJK of Akkersdijk , pold. in Delfland, prov. Zuid-Hol- land , arr . Rotterdam , kant. Delft , gem. Ackertdijk-en-Vrouwenregt, grenzende Z. aau den Schieschen polder , O. aan den Berkclsehen lei- der, N. aan den Zuidpolder van Dclfgaauw cn W. aan don Rot- terdamsehen weg. ACKERSDIJK-EX-VROUWENREGT, gcm. in Del/land, prov. Zuid- Holland , arr. Rotterdam , kant. Delft (13 m. k. , 9 s. d.), be- staande uit den A ckersdij ksehen polder, de Zwet, een gedeelte van den Rotlcrdamschcn weg enz., en grenzende N. aan Abtsregt, O. aan Berkel en Pijnacker , Z. aan Overschic , en W. aan Ketel en Hof van Delft , waarvan hel door de Sehic of Rottcrdamschc vaart geschei- den wordt. Deze gemeente beeft noch dorp noch buurt cn is eene vrije hecrl. , die aan het domein behoort, 344 bund. gronds beslaat cn ruim lüO inw. telt, welke kerkelijk onder Overschic en Pijnacker behooren. Voorheen hr.tkicn twee welgeboren mannen dezer heerl. *it- ling in dc vierschaar van Uijnsburg. ACKERSLOOT , d. in Kennemerland. Zie Akersloot. ACKERSTEE , voorm. havezate, nrov. Overijssel. Zie Arkesteix. ACKMARYP, d. , prov. Friesland. Zie Aksaiiyp. ACODA, furt op de Kust tan (ruiiiea. Zie Accoda. t ACQIOY of ACKOOY, d., prov. GeUlerlaud, kw.,arr. en u. W. van Tiel, distr. Burcn-en-Culemlmrg , kant. cn 2£ u. Z. ten W. van CttUm- horg , gcm. cn | u. Z. W. van Beest, aan dc Lingc, door ko- renlanden en aangenaam geboomte omringd. Het behoorde vroeger tot het Graafschap Leerdam in Zuid-Holland , van welks hoofdst. het \\\. 0. gelegen is. Acooot werd in 1140 door Jan VIII, Heer van Arkel, gebouwd, nadat hij van zijnen kruistogt naar het H. land teruggekomen was , en is eene baronie, die voorbeen aan dc Prinsen van Oranje toebehoorde , en thans een eigendom is var. Z. M. den Koning. Er liggen hier sluizen in den Dicfdijk , waardoor het overtollige water uit de Graafschappen Culcniborg en Buren gedeeltelijk uitgeloosd wordt. Dit dorp telt 36j inw. van welke de Hervormden , die hier eene kerk hebben, tot de gein. Cellicum-Ilhrnotj-i n-Jcqiioy behooren , en de R. K. tot de static Ren>nj gerekend worden. Atouov i> de Digiti2e4±) ACT. 5, grbeonjlaals van don vermaarden Yncrschen Bisschop Cornelics Jar- SEMI» (Cor*elis Jarse*) , naar wien de R. K. van tfc Oude Clcrczii dTö'Mei'lGSS *" ffCn°Cmd WOrdCn" H!j WCrd ^ in *m Cü stierf " ACTIKIIOVEN , buitcnpl. i„ SckUand, pm. Zuid-Holland, arr. en 4 u N. 0. van rto|» Wocri g.-eiuu Po.-.lhouder, maar de inw iu-bben de Poitugesche vlag en belijden do R. K. giuLdieml. A D A. ADANARA , A dinar* , Adenarb of Odanara , neg. in Oost-Indie , op dc Westkust van het eil. van denzelftleu naam. liet is dc voor- naamste plaats van het eil. en heelt eene haven. A DDI NA , kast. in Opper Guinea op de Goudkust. Zie Gboroe del Mina (St.). ADDINGxV, oud slot , prov. Groningen. Zie Wedde.. ADE, riv. in IVoord-Broband. Zie Aa , oudtyds Ade. ADE . Oüder Ade of Old Aa, buurt in Rijnland , prov. Zuid- Holland, arr. en 1£ u. N. ü. van Leyden, kant. en 1 u. N. W. van Woubrugge, fcni. Alkemade , aan de Oude Aat waarvan het zijnen naam ontleent. Het heeft ruim 100 inw. van welke e Herv. hebben hier een klein kerkje , op welks W. einde een niet hoog naaldtorentjc staat, en bchooren tot de gein. A dorp-en-/ fa neus; de R. K. worden tot de statie van Brdutn gerekend. Dit dorp telt, met de daaronder bchooretidc geh. Hekkum en Harsen s, 280 inw., en heeft, eene dorpsehool. ADORP-EN-HARSENS, kerk. gem., prov. Groningen, onder dc class. van Middelstum, ring van Winsum. Het is reeds sedert de Hervorming eene combinatie , welke slechts ééne kerk heeft, namelijk, 'e Adorp. Zij telt 350 zielen en het beroep is eene collatie van den H»rr van Wetsinge. Dc eerste ; dien men als Predikant dezer gein. *«rnieWI vindt , was Htrmitus Zuidlareis, die in 1611 herwaarts over- kwam. AD0L' , stranddislr. op de Kus* ean Guiuca. Zie Ado*. 254 A D R. ADRÏAAN-PIETERS-AMBACHT, gcm. in den ZuijndrechUcktn tcaurd, prov. Zuid- Holland. Zie Sardelisü- Abbacut. ADRIANAPOLDER , pold. in OvcYilakkce , prov. Zuid-Holland, arr. JfaVMe, kant. Goedereede, gcm. Stellendam , in 17ü9 bedijkt. ADRIANI (FORUM), voormalige Romcinsche burgt in Zuid-Holland. Zie AflEKTSBVnC. ADRIGHEM, Adricuüb, bij verkorting veelal Aakimgchecten, oud adell. huis inliet Baljuwschap van Bloix, aan dm Aaglcndijk , prov. Noord- J/olland , arr. en 3 u. Z. \an Alkmaar, kant. en li min. O. ten N. van Berenrijk } gem. en 1 u. O. van M ijk aan zee, voorheen aan den oever van liet nu drooggemaakte Zwaansmocr. liet oorspronkelijke kasteel was de verblijfplaats der Heeren van Adrichnn, uit hel huis van Bre- de rode , en moet van zeer oude dagtcckcniiig zijn, aangezien Kabel Martel, die ten jarc 741 overleden is , het reeds in zijn testament , waarbij hy het aan de kerk van Utrecht schonk, vermeld heeft, als gelegen in de landstreek Kinheim, boven de rivier van V elzen , daar de zee aan de andere zijde vloeit. In de plaats van het oude slot, dal in de binnenlandschc onlusten ver- woest was, is, in de laatste helft der 1 0de eeuw , het tegenwoordige huis gebouwd door Axto.mj var der Burg , die er van moeders zijde erfgenaam van was. liet wapen der Heeren Adrichcm bestond in een goud veld met cenen rooden klimnieuden leeuw, gebroken met een zwart radertje in een schildje op de borst van den leeuw. ADRIGHEM, voorm. koflij-plant, in picdcrlandsch Gniana, kol. Suriname , aan den linker oever der riv. Suriname , thans verecnigd met Waterland, palende W. aan Rencontre, 0. aan Accaribo j 940 nkk. groot, met 73 slaven. ADRIGHEM, katoen-plant, in J\ ederlandsch Gniana, kol. Suriname, palende N. aan Livonia , W. aan Barbados, Z. aan Kuilenkamppruil en O. aan de Malappicakreek ; 1300 akk. groot, met 130 slaven. ADI ARD, gcm. in het tf'estrrkirartier, prov. en arr. Groningen, kant. Zuidhom (3 m. k. , ls. d.), palende N. en gedeeltelijk O. aan Ezinge , voorts O. aan Hoogkerk en Adorp , van welke laatste gem. heldoor het Reildiep gescheiden is, Z. aan de Leek, W. aan Zuidhorn en N. W. aan Oldchovc. Zij l>evat de dorpen Aduard, Eransum, den Ham, Lcegcr Mccdcti en de geh., Aduardcr Voorwerk, Fransumer-Voorwerk, Hoogc Mccdcn, den Horn de Knyp, eroeuid door , en heeft vermoedelijk zijn aanzijn te danken aan de vermaarde abdy van Bernardincn, die hier, den 5 Jiinij 1192, geslicht zyndc , al spoedig zoodanig in vermogen toenam , dat men in 1240 , in plaats van de •nde kerk , welke reeds te klein was , begon eene nieuwe , veel prachtiger, te bouwen , die nirt vier toren» prijkte , en volkomen gelijk was aan die van de abdij van Klaar \ alle (Clairvauv) in Champagne, voorheen al- daar door dcu II. Beh-iammis , de stichter der Cistercicnser orde, gebouwd* Meer dan twee honderd lekebroers werkten gedurende drie en twintig jaren aan dc kerk van het klooster te Aouard, zoodat er tusschen dc Kems en de Lauwers geen deftiger kerk gevonden werd.* De abdij , die door alle de van tijd tot tijd daaraan gedane giften zoozeer in vennogen toe- nam , dat de land-standen, in 1312 , bij openbaar plakkaat , den gees- lelijkeh verbieden moesten , meer landerijen en andere goederen aan te koopen , was zeer groot en ruim, met ecnen sterken muur en eenc wijde gracht omgeven , tcrwyl daar binnen een aantal gclwuwcn en tuinen gevonden werden , zoodat zij van buiten naar cene stad geleek , en men haar, vóór dat het grof geschut in algemeen gebruik kwam, onder de sterke plaatsen van Groningerland telde. Ook bezat zy het regtsgebied over Aduaad en de voorzeide zes naburige dorpen , voorts cene beroemde school cn vermaarde boekerij. Maar in lo20 werd haar het regtsgebied, benevens het regt >an patronaatschap over Zuidhorn, Wierum cn de Kapel op Gaickingadyk, bij uitspraak van goede mannen , ontnomen , welk vonnis het gevolg was van cenen moord , be- gaan door eenige kloosterlingen , aan twee broeders uit liet adellijk geslacht van Gajcejtica , wier voorouders, en voornamelijk Fhbderik van Gaicki.hga , die zelf Abt van Adea&d geweest was , aanzienlijke goederen aan dit klooster geschonken hadden. Het grootste onheil is echter dezer abdij in 1561 overkomen, als wanneer zij, bij bullc van Paus Pits IV, den nieuw benoemden Bisschop van Groningen, Joaxnes Kvur, tot cene bruidschat werd vereerd. Dit vond evenwel groote tegenkanting van dc zijde der mon- niken , die dc overgifte voorkwamen door het aangaan van een ver- drag, in 1576, waarby zy beloofden, den Bisschop jaarlijks zesduizend galden op tc brengen. Intusscben was in het jaar 11568 dc toren der abdij door den bliksem in brand geraakt en ter lengte van eenige ellen in dê asch gelegd , maar door dc zorg van den Abt werd bij spoedig weder inden vorigen staat hersteld. In 11)80 werd dc abdij door bet krijgs- volk der Staten, hetwelk die plaats verrast had , en, op de aannadering van RzNifEKBEnc , daar niet durfde vertoeven , in brand gestoken , waarby de kostbare boekverzameling, benevens dc oude gedenkstukken van het klooster, eene prooi der vlammen werden. Dit ongeval en vele volgende aaoslooten van bet stalcnvolk. tot in 1U94 toe. deden de monniken vcr- loopcn. In hel gezegde jaar, l'i!)-l, door de Stalen van Groningen, even als alle andere geestelijke goederen, in beslag genomen, werd bet oudetrotsche gebouw tol dcu grond toe geslecht, terwijl men de groote hardstecnen in 1608 — 1624, tot de ponrlen en andere stukkeu der nieuwe vestingwer- ken van dc stad Groningen gebruikte • zoodal thans niets meer te zien is van , die , ook om hare geleerdheid, vermaarde Abdij, welke eertijds , maar bijzonder in de dagen van den Groninger \\ i ssel Gavhvooht en den Oimuelander Kudulf A(.hicol\, naar eene lIüoge>ehool geleek , komende aldaar vele edeleu en geleerden uit geheel Friesland hunne letteroefeningen \oortzetU n ; terwijl Goswim s v \s II ut* , Overste van het fraterhui* tc Groningen, getuigde, dat, wilde men eenen geleerde BG A D ü. in Friesland zoeken , men dien alleen te Aduard vinden kon. Van 1539 tot 1843 bevond xich onder de monniken dezer abdij zekere Albertv» Rizaeus Hardetiberg, die dc gronden der Hervorming aan de klooster- lingen zocht in te boezemen , tot dat hij . na zynen uitgang uit dc R. K. kerk, te Bremen, Sengwcrdcn en Einbden predikant is ge- worden. Aduard heeft ecnen rogmolcn, 1 steenbakkerij en ruim 300 inw. Dc Herv. gem. behoort tolde class. van Groningen, ring van Zuid- horn , zij telt 330 zielen . en beeft cenc oude van binnen ruime en fraaije kerk , met een klein lantaarn- of koepeltorentje op het dak , staande onregelmatig , een weinig westwaarts van het middelpunt. Deze kerk wordt door ééncn Predikant bediend, die bij collatie van de eigenaren der heerl. beroepen wordt. De eerste Predikant, dien «ij alhier vermeld vinden, was IIebbasscs Crbistofbobi , diëten ja re 1395 her- waarts kwam. Dc 11. K. statie, die hier ook eene kleine, in 1767 gebouwde , kerk heeft , wordt onder het aartspr. van Groningen gere- kend, cn door ecnen Pastoor Iwdicnd ; zij telt 400 comm., onder welke ook die van de andere burgerl. gem. van het Westerkwarticr gerekend worden. Voorts is hier cenc drukbezochte dorpschooi. Een deftig huis, waar dc Hcercn va* Adeabd zomers hun verblijf hielden, is in 1814 gesloopt , cn dc fraaije bosschen met hartckarapen uitgeroeid j zoodat er sleehls weilanden met breede grachten overgebleven zyn. ADUARD (KLEIN oudtijds LUTTEKE) of St. Asre-klooster, voorma- lig klooster van Cistercienser nonnen onder Ten Roer, in Fivelingo, prov. Groningen, dttt in 1343 doordc abdij van Aduard , onder den Abt Fredb- ricbs va* G vicaiica , gesticht is , van waar het zijnen naam ontleent. ADb ARDERD1EP , riv. , die , boven Steenbergen en Langvlo, uildc Drentsclte Veeneu voortkomt, noordwaarts aanstroomende , eerst onder den naam van Largelocr diep , daarna nevens Lieveren , onder die van Lietkuscbb diep ; verder , in dc nabijheid en ten W. van Peizc (waar zij van meer belang en bevaarbaar wordt) , den naam van Pei- tSBüiEP aanneemt, voorts, allyd dezelfde rigting houdende, later met den naam van Koxiicsdikp, en na het Eelderdicp opgenomen te hebben , de grenzen der prov. Groningen bereikt , en vervolgens tus- schen de dorpen Hoogkerk (op welks hoogte zij door de Groninger trek- vaart heen vloeit , en van daar af den naam van Adiardeb of Acwer- derdiep voert), Lecgkerk , Aduard, Fransum cn Ferwcrt door , nage- noeg in eene regte lijn noordwaarts loopt, om zich bij Aduardcrzijl in dc Hunsc te ontlasten , voerende veel water van het Lcckstcrmecr en de lage landen van Drenthe af. ADI ARDERVOORW ERK , gch. m het ff 'esterkttartier , prov. , arr. en IJ u. van Groningen, 1 u. 0. van Zuidhor n , gem. en 10 min. N. O. van Aduard met 30 inw. In vroegere ecuwen maakten dc Adnardcr- en Fransumer-voorw erken , twee versterkingen voor de Aduarderabdii uit. ADUARDÉUZIJL , geh. in het Westerkwartier , prov. , arr. en 2£ u. N. N. \V. van Groningen f kant. en 2 II. N. ten 0. van Znidlwm , gem. en { u. O. ten N. van Ezinge. liet ontleent zijnen naam naar dc daar liggende zijl of sluis , langs welke het Aduardcrdiep en daar- door liet gehcelc Middagsterdeel van het Westerkwartier, alsmede etui groot deel \an het Drentschc dingspel Noordenveld , het binnenwater iu het lleitdiep lozen. Deze sluis is in het begin der veertiende eeuw aangelegd en werd door de Saksers . die er in 1301 een sterk blok- huis bouwden , bc\e*tigd , ten einde dc scheepvaart der Groningers A DU. r.7 kngs het Rcitdicn tc stremmen , waarom deze schans Weer-Gromroe» genoemd werd. De Groningers , het nadeel , dat hunne stad daardoor leed , ondervindende , belegerden de schans in 1315 en namen haar , nada\ de Saksers zich dapper verdedigd hadden, den .17 Maart van dat jaar bij verdrag in , waarop zij haar lot den grond toe slechten eu tevens de houten brug afbraken, die daar over het Reitdicp geslagen was. Eeuigc jareu later echter werd de schans weder opgebouwd, en, in 1393, met «taatskrijgsvolk bezet zijnde, door Graaf Willem van dew Berg belegerd , die haar , na tweemaal te vergeefs storm gcloopcn te hebben , bij eenen derden aanval overmeesterde , als wanneer hij de geheelc 'bezetting om het leven deed brengen. Ten volgenden jarc echter werd dit bestaan, door Graaf Willes var Nassau, aandcSpaan- schen betaald gezet , want deze , de schans eveneens stormenderhand veroverd hebbende, liet de bezetting , uit 138 man bestaande , benevens hunnen bevelhebber, den kapitein Prexger, over de kling springen. Thans is Adiiarderzijl , sedert meer dan eene eeuw , weder cenc opene plaats, alwaar het zijlvest der Adiiarderzijl zijne bijeenkomsten houdt. Toen in 1813 de Franse hen dit land verlieten, werd omstreeks deze plaats , een schip , met geld beladen en met 32 , meestal gewapende , douaniers bemand , door een negental schippersgasten , met zekeren Roelof Scheskel aan het hoofd , veroverd , en voorts naar Groningen opgebragt, waar het geld in 's lands kas gestort werd. (1). ADUARDSWOUDE , oude naam van Hazerswoüdb. Zie dat woord. AE of Ee , riv. in Groningen. 7Ae Aa (Westerwoldschb). AE (BINNEX), geh. in het Oldambt, prov. Groningen, arr. en kant. Winschoten, gem. Termunten. AE (OUDE) of Oude Ee, riv., prov. Groningen, die in de Mun- tendammer hoogeveencn ontstaande , noordwaarts loopende , thans meestal tot aan het geh. 't Waar , onder Nieuwoida , op de kaarten onder den naam van het Buitev Niecwdiep voorkomt, bij dit gehucht het Zijldi ep op- neemt en daarmede tot aan Nieuwoida , één water uitmaakt. Hier neemt de Oiwe Ae echter weder eenen afzonderlijken loop, hebbende tot Oostwolder Hamrik ceno meer oostelijke strekking , terwijl zij van daar, met eenen zeer bogligen noordelijken loop, ten W. van Termun- ten , zich weder met het Z ij 1 di cp verecnigt, om , door de Tcrmunter- zijl , zich in de Eetns tc ontlasten. AEBl.NGA, Abbisga of Abisga , voorm. stins , prov. Friesland , kw. Oostergo f griet. Ferwerderadeel , onder Blya. Het geslacht Aebikca is in Hcjalda's naam overgegaan, met behoud van het wapen van Aebixga , door het huwelijk van Sjoero Aebhiga, die in 1310 leefde, met Beits Huraloa. De laatste telg van dit geslacht , Idserd Astma va* Hlxalda, was, na 1813, eenige jaren Gouverneur van de prov. Friesland, en muntte door grondige geleerdheid uit. AEFFERDEN, d. , prov. Limburg. Zie Afferdct. AEGUM ofEccx, d. , prov. Friesland, kw . Oostergoo , griet. Asoar- deradeel, arr. en 3$ n.N. ten O. van Sneek, kant. en 1 u. N. O. van RoordaAuitum , nabij de vaart van Leeuwarden naarGrouw, met slechu (i) Zie dete itonle daad in bet breede verhaald bij H. Hossen A , Geschie- denis der staatsomwenteling in Nederland, D. I» bl. 106, en daar- .it overgenomen in mijne He rinne ring en uit het gebiod der g e- • ckiedeni s, M. i5i. AER 50 iuw. , alle lïerv. , die hier ocne kerk hebben cn tot de gem. Aegum-en- Friens behooren. Voorheen werd hier veel visch gevangen ift het nabij gelegen , maar thans drooggemaakte , Warregasternieer. AEKAMP of Eekabp , nh. in het Oldambt , prov. Groningen , arr. , kant. en 1 ti. N. van ff' 'inschoten , gedeeltelijk onder Finsterwolde , gem. en 1 u. Z. ten W. van Finsiervolde t voor een gedeelte onder Oostteolde , gem. cn l£ u. Z. ten O. van Midtcolde. AELBERG , d. cn heerlijkheid , prov. Moord Braband. Zie Aalburg. AELBERTSBERG , oud adcil. huis, prov. Noord-Holland. Zie Aalbkrtsbebg. AKLHE1M , d. in Pfoord-Brubantl. Zie Aleh. AELMEER, droog gemaakt meer in Kennemerland. Zie Daalbkeb. AELOPE, strand in Oost-Indie , resid. Amboi na , op het N. weste- lijke gedeelte van het eiland Cêram. Er grocijen veel castiarisboomcn. AEMBUREN , geh. prov. Friesland , kw. ff esteryoo . griet. W on- seradecl , arr. cn 3 ii. W. van Sneck , kant. en 1 J Z. W. van Bolsteard , ender het d. Parrega , cn 5 min. Z. van daar gelegen , tusschen het Parre- gaster- of Zuidermeer , het Ypenbutirmeer , het Workuraermeer en de trekvaart van Bolsward op Workum. Men wil, dal het xijnen naam ontleent van de vroeger hier omstreeks gestaan hebbende state Aem i n g a liever E m i n g a. Zie dit laatste woord. AEMIMAPÜLDER , pold. in JVoonI- Braband. Zie AENGWIER, d. prov. Friesland. Zie Engwier. AëNGWIRDEN , anders ook wel Akgwird, A sewiaom , Anjkwieb , griet., prov. Friesland, kw. Z 'eren volden , arr. Jieertu- vren , gedeeltelijk kant. Jieerenreen } gedeeltelijk kant. Tjallebert , (11 in. k., 15 s. d.). paleudcN. aan Utingcradccl, O. aan Opstcrland , Z. aan Sbooterland cn W. aan Haskcrland. Om haren kleinen omvang wordt zij dikwijls dc Kleine Grietekm geheelcn , terwijl zij , bij eene vroegere verdeeling van het aloude Friesland in xeven Zeelanden , in oude lijden Hamuuhe genaamd was. Zü bevat dc dorpen Gcrsloot, Tjallebirt, Lunjebirten Ter band, benevens het noordelijke gedeelte van het vl. Hcercn- v een, is ongeveer 6800 bund. groot , telt 2500 inw. , onder welken 1130 Herv., die ofschoon hier 4 kerken hebbende, allen totdc gem. Tjal- lelrird-Lunjebird-Gersloot-en-Terbandbehoorcn. De Doopsgcz.,dic voorheen tot de gemeenten heerenveen en de Knijpe behoorden , bebbeu thans mede eene kerk in deie griet. , maar de R. K. behooren nog tot dc statie van Jieerenreen. Deze griet, wordt door cenen dijk of rijweg , die , uil Haskcrland komende van den Straatweg bij Terbandsterschans door de gcheele griet, naaf Opstcrland loopt, in het binnendijkster en het buiten- dijkstcr gedeelte gescheiden. Voorheen bestond zij geheel uit veen- grond en leverde zeer veel turf, waaronder die van den Ouden- weg bijzonder gewild was, cn nog heden goeden aftrek heeft. In het binnendijkster of zuidelijke gedeelte , waar de dorpen als op eene rij in het geboomte gelegen zijn , had men eertijds hooge veencn die , thans uitgeveend , in zandige bouwlanden herschapen zijn. In het buitendijkster of noordelijke gedeelte is laag veen en hooiland , door vier lange lijnregte en bijna evenwijdige vaarten van het Z. O. naar het N. W. tot in het Oud Deel cn voorts naar de groote wa- teren van Vlingcradeel lonpen. Heze vaarten dienen tot uoodigc wa- Digitized by Google A EO. tet-lozing voor de lage landen. In 1834 U het vierde en vijfde veen- distrikl, licvattende het grootste gedeelte van Aetigwirdes , bcpoldcrd. Toen zijn er drie grootc watermolens aan dc noordzijde gebouwd , cit aan den westkant , van den polder in den straatweg , 1 u. ten N. van Hcerenveen , sluizen of wel een verlaat aangelegd , waarbij dc buurt en de bestaande menigvuldige groote turfschuren den naam verkreeg van Bij de Nicuwebrug. Bij den watervloed van JJ Februari) 18115 , werd deze grietenij ccne schade van 13,700 gulden tocgebragt. Hei wapen van Aejgwirdex is : drie boomen , waar tusschen en nevens >icr turven op een schild , gedekt met de landsheerlijke kroon. AEOLIE , kreek iu Xederlandxch Guiana , kol. Suriname , die zich «iet eenen oostelijken loop , aan den linker oever , even beneden een Indiaansen kamp, in de steeds ruischende Marotcyne , debrcede grens- rivier tusschen Suriname en Ca j enne , uitstort. Zij is slechts voor eorjalen bevaarbaar, doch ongemeen rijk aan versche vnsch, hcimaars, prari prai'» , sidderalen enz. AERT (TER), Ter Aard, of Tew Aarth, gch. in Noordenveld, prov. Drenthe, kant. en \ u. N. van» Assen, gem. en £ u. van Fries. AERTSWAERD of Aertswaerdb , voorm. d. in den Grooten-Zuid- 11 ollandschen waard. Zie Aarts waart. AETSVELD , streek lands in Gooiland,™?. Noord-Holland, arr. Amsterdam , kant. ft'eesp f gcm. ffeesnerkerspel, palende N. aan dc Gaasp , dc stad Weesp en dc Vcqht, ö. en gedeeltelik Z.. aan do Vecht , voorts Z. aan Nichtcvccht en den Over-Baambrugscken pol- der , en W. aan het riviertje het Gein. Deze streek wordt door een watertje , het Aetsveldswat, in Biüres-Aetsveld en Over-Aetsveld onderscheiden , en bevat den Beggij- nen-polder, den Borl andschen-polder en den Roodomolen- p ol der. AETSVELD (BINNEN), streek lands in Gooiland. Zie Aetsveid. AETSVKLD (OVER), streek lands in Gooiland. Zie A ets veld. AETSV ELDWAT , watertje in Gooiland, prov. N oord- Holland, dat bij Hinderdam uit de Vecht voortkomt , door Aetsveid en vervolgens door de stad Weesp heen stroomende , zich weder in de Vecht ontlast. AFFAIRE (MON), koffij-plant. in Wesi-lndiè , kol. Suriname. Zie Mok Affaire. AFFAN, riv. in Oost-Jndie , in het oostelijke gedeelte van het eil. Ceram. Zij valt met eenen zuidelijken loop in zee. AFFAN, d. in Oost-I ndie , op het eil. Ceram t in Goemilan of het oostelijke gedeelte , aan de rivier van denzclfden naam , in ecne woeste A FF ER DEN of AEFFERDEN , fraai d. in Opper-Gelder, prov. Limr burg , distr. arr. en 9 u. N. van Roermonde , kant. en 4 u. N. van Horst, gcm. en 1 u. N. van Bergen, l-£ u. Z. van Gennep, aau den straatweg van Maastricht op Nijmegen. Er is hier ecne R. K. kerk , die door eenen Pastoor en eenen Kapellaan bediend wordt. De statie behoort tol het ticar. van het voorin, bisd. Roermonde, dek. van Cuyk, en telt 1000 ziel. AFFERDEN , of Offerde* , d. , prov. Gelderland, kw. , arr. en 5£ u. W. ten N. van Nijmegen, distr. Rijk van Nijmegen, kant., gem. en 1 u. Z. O. van Uruten , Gi u. van Arnhem. Het ligt een eind «egs van den Waaldijk en vormt met Druten en Deest eenen driehoek. Men heeft er 650 inw. , van welke de R. K. , die hier ccne kerk 60 A F F. hebben , tot ereenigiiig met Jonkvrouwc Cbarlotte va* Boorgokdie va* Vkre. Na hun kinderloos overlijden schynt het weder in eigendom aan de Hcc- ren van Vere te zijn gekomen ; althans dit goed was ook vroeger door Naxlbiuaaa va5 Bocrwsihe, eersten Markgraaf van Vere, bezeten, cn, AGG. na zijn overlijden, ofschoon reeds onder ile zee bedolven, tot zijne nalatenschap gerekend. Het is 7oer waarschijnlijk, dat de watervloed van 5 Nov. 1530, die zoo vele ambachten onder de golven bedekte , ook die heerl. zal over- stroomd hebben ; want in het jaar 1536 schijnt hier ccne herdijking ie hebben plaats gehad, doch de geheele ondergang dezer heerl. werd door den watervloed van 31 Jannarij 1557 veroorzaakt; deze toch sloeg zes grondgatcn in de dijken , van welke sommigen bij laagwatcr van 6 tot 8vad. diep, anderen van 30 tot 40 roed. wijd waren , «aar- door die zeeweringen bijna geheel en al vernietigd werden. Alle do huizen , schuren en stallingen , die gestaan hebben binnen de dijkaadje van Bath , Hinkelenoord en onderhnorigheden , waren vernield en weggedreven. Men vreesde , dat ingeval deze ambachten niet her- dijkt werden , de stroom van de twee rivieren de Hond en de Schelde , welke door de evengenoemde ambachten van ccn gescheiden waren , in korten tijd in malkander zouden vlocyen cn ineensmelten , ter- wijl bovendien te duchten stond , dat het land van Saftinge grootcn last zoude lijden. Den 2 Mei 1552 verleende Keizer Kakel V octrooi tot herdijking van den ylgger , Bath cn Hinkelenoord, cn begif- tigde die ambachten met verscheidene vrijheden. Het schynt evenwel , dat door den vcrschrikkelijkcn watervloed van 1 November 1570 , bij de geschiedschrijvers onder den naam van Allerheiligenvloed takend , deze dijken weder vernield zijn , en dat daarna het ambacht van Agger niet weder in zijn geheel bcverscht is, ofschoon later gedeelten daarvan , onder den naam van Grootcn cn Kleinen Agger , als polders ingndijkt en met Hinkelenoord bene- vens het Zuidland- van - lf oensdrecht in cene dijkaadje besloten xyn ? welke bedijking tegenwoordig éénen polder uitmaakt , die den Zuidpolder-ran- W oensdrceht-gcmecn-inet- Hinkelenoord geheclen is , cn tot de prov. IVoord-Braband , nrr. Breda f kant. Bergen op Zoomf dislr. nozendaal , gem. // oensdrecht-H oogerheidc-en-H inkelcnoord ge- rekend wordt. Hel laatste , dat men van de Heerlijkheid Agger nangetcekend vindt , is , dat *s lands Staten den 25 Sept. 1653 hebben afgeslagen het verzoek van Guilliurk Albert Mabodis de Warcises, Baron de Crcrc- coenr y om daarmede v erleid , en van zijn verzuim van dit vroeger ver- zocht te hebben , ontheven te worden. Dc kerk van Sl. 1'ietcr te Middelburg , bezat 75 gemeten (ongeveer 35 bund.) lands schotvrij in dit ambacht, mits betalende vijf groot van het gemet. Deze eigendom was haar aangekomen bij gifle van Mr. Avtomj Ueituersz , Doctor in de medicijnen en Kanonik van voorzeidc kerk , onder voorwaarde , dat zy daar voor zouden on- derhouden zes ltcddcn voor oen zoo vele armen. In hel geestelijke werd dc Utrechtsche Bisschop hier als hoofd er- kend en het dek. van ZuitlBereland had het kerkelijk regUgehiod. Het wapen dezer heerlijkheid was ccne zwarte lelie op ccn goud veld. AGNKSBKBG , voorm. klooster , ook wel het Agiuetbnklooster of, naar zijne ligging op den JYcnulerberg , het Berg* looster genoemd , iu Sallund, prov. Overijssel , \ u. N. O. van Zwolle onder Ztrol- lei kerspel } aau de Vecht gelegen. Het werd in 1598 gevest, door broeders van het gemeene leven, uit de paterschool , door Geert Groete te Deventer gestieht , die om den vcelvuldigen aanloop der menschen te vermijden , zich hier iu dc eenzaamheid van ccne heuvelachtige streek , welke zij te dien einde van de erfguuauivu van Bemuu» en Nkjui verkregcu DigitizedbyGooble AGN. G3 hadden , gingen afzonderen. Maar opdat het huisgezin , nis door geene gelofte aan elkander vcrbondc.i , niet uit onstandvastigheid verloopen mogt , besloten zij de orde van den H. Aubustisus nan te nemen , cu als Reguliere Kanunniken onder zijne tucht te leven ; tot welk voor- nemen zij door het voorbeeld der broederen van bet naburig klooster van Windcshcim nog meer werden aangezet. De stad Zwolle trachtte echter, met al haar vermogen , hen in het voornemen tot bouwing van een klooster tc stuiten j waarschijnlijk uit vree» , dat de goederen der broederschap daardoor geestelijk , en gevolgclijk van alle schat- ting bevrijd zouden worden , hetwelk voor de geraceuc inkomsten zeer nadeelig was. Hierop bood Egbert Mullaert , een vermogend schild- knaap te Hasselt , hun een vrij landgoed aan , Westerrof genaamd , hetwelk hij digt bij den Gerner , onder dc parochie van Da ff ten had liggen. Deze gift en het voornemen der broeders werd , den 18 Januarij 1398, door Faederik var Blakeejaris , 51 sten Bisschop van Utrecht , goedgekeurd. De kerk was reeds gebouwd , en vier broeders hadden te dezer plaatse , die door ben Murieuhof genoemd werd , hunne geloften al afgelegd , als zij , bevindende dat dc grond niet geschikt was om er een klooster te bouwen , nog tcnzclfdcn jarc , met goedkeuring van den voorzeiden Bisschop , niettegenstaande de tegen- stribbeling der Zwollenaars, naar den Nemelenbcrg terug keerden. Als intusschen Joha* va* Ovhes , die tot dus verre het bestuur over dit convent gehad had , bij hunne wederkomst met dc zijnen naar Vollenhove vertrokken was , hebben die van Windcshcim , met welke de broeders van dit convent zich in 1399 verecnigd hadden, hun tot eencn Overste gegeven Joax*es , den ouderen hroeder van Thosas a Runs. Den 8 April 1112 werd de kerk van dit klooster, den 4 Maart 1412 het kerkhof, en den 17 November 14l>{5 vier altaren in dc kerk plcgtig ingewijd. Dit klooster is niet onvermaard gebleven, doordien dc lx* roemde Tbohas a Kempis , die, in den jarc 1399, aldaar zijne proefjaren van de kloosterlijke tncht begon , 6 jaren daarna Kauonnik , later Procurator cn tweemalen Sub-Prior werd , ccne kronijk van dit gesticht geschreven heeft, terwijl hij er almede het uitmuntende werkje: de imitatione Christi , d. i. orer de JYarotging ran Christus, te bock stelde. Het klooster is, even als alle andere dergelijke gestichten in - ons vaderland, na dc Kerkhervorming vernietigd , cn hoewel het later tot den grond gesloopt is , wordt dc berg of heuvel , waarop het ge- staan heeft, door de R. K. inwoners uit dc omstreken nog in hoogc waarde gehouden en dikwerf bezocht. Het kerkhof van het klooster is echter in wezen gebleven cn daarvan wordt nog veel gebruik ge- maakt. Aldaar ligt begraven de beroemde Jacobi's Kaxtelaab , wiens graf bedekt is met eencn blaauwcn grafsteen , waarop alleen zijn naam staat. By dit kerkhof staat een klein gebouw met ecu klokje en eene school. AGNES KLOOSTER (ST.) Zie Acsieteti klooster ook wel Josafatsbuis. AGNETENDAAL of Agkietejdaal, voormalig nonnenklooster van dc orde der Minimen , in dc Meijerij van 's f/ertoyeubosch , kw. A>mi- penland r in het d. Dommeten, 2 u. Z. W. van Kindhoven , } u. W . ten N. van Valkcnswaard , aan den Dommel. Hel werd in 11;i2 ge- sticht door zekeren Dire Brvimhx , en nam, hoewel uil geringe begin- selen voortgekomen . zoodanig toe , dat men er zeventig zuslereu Ie «rner tijd in onderhouden heeft. In 1063 vertrokken eenige der geesle- lykc dochters uit >m» , dat de bepaalde vergunning van de Statcu- fit AGN Generaal der Vcreenigde Nederlanden eens ingetrokken , en zij genood* zaakt zouden worden , van daar te verhuizen , onder geleide van zekere Jobama Brouwebs , naar de stad Weert, in het graafschap Hoorn , kochten aldaar een stuk lands en bouwden er een klooster van denzclfden regel , terwijl de overigen te Agubtekdaal bleven , tot het jaar 1716, wanneer zy, volgens bevel van 's lands regering, zich genoodzaakt zagen , dit oord te verlaten. Toen begaven zij zich naar Areudouk, een dorp bij Turnhout, waar zy' sedert hun ver- blijf hielden. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Amersfoort , voorin, nonnenklooster te Amersfoort, dat in 1380 gesticht is, door eenige weduwen en maagden , die in armoede bij elkander gingen wonen , aan de stads- vesten , Op eene plaats, die de Visschcrij oi' Glashorst genaamd werd. In het jaar 1399 zijn de Agncs-zustercn geworden boctdoenende zusters onder de derde orde van St. Fiumciscvs. Nadat dit klooster ten gevolge der Kerkhervorming door de nonnen verlaten was , is het in het jaar 1562 tot eene latynschc school ingcrigt , waartoe het nog ge- bruikt wordt. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Amsterdam , voorin, klooster van Regulieren Kanonikessen dat op de oudezyds achterburgwal stond. Na de Reformatie werd de kerk van dit klooster door de admiraliteit tot een pakhuis gebruikt ; toen in 1631 de doorluchtige school binnen die stad ongerigt werd, heeft men dit gebouw bekwaam gemaakt , tot het geven der openbare lessen , en sedert is het daarvoor in gebruik gebleven. AGN IETENKLOOSTER (ST.) te Arnhem , voorm. klooster van Augustijner nonnen. Deze nonnen hebben aldaar eene vaste woonplaats gekregen in het jaar 1101. Omtrent het midden der zestiende eeuw was het St. Calharina-gasthuis , dat vroeger in de Bakkerstraat stond , alwaar het, in 1306, door Reisold I, Graaf van Gelder, gesticht was, derwaarts overgebragL AGNIETENKLOOSTER (ST) , ook wel JosAFATsntus geheten, en eenige jaren herwaarts niet anders dan het Spibwgeloosteb genaamd , voormalig klooster van Reguliere Kanonikessen der St- Auguslinus order in Delfland, prov. Zuid-Holland , aan de Zusterlaan , even buiten de Oostpoort der stad Delft. Het is onzeker wanneer dit kloos- ter gesticht is , maar het bestond reeds in het jaar 1420. Na de Kerkhervorming gesloopt zyndc , is het in woonhuizen veranderd, die met eene dwarsstraat van elkander gescheiden zijn. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Derenter, voorm. klooster van Reguliere Kanonikessen , dat in 1303 gestieht was. Hel werd ook wel Bu ysbensr loostkb genoemd , naar zekeren Reinebts Buyskems , die de eerste znsleren om niet huisvesting verleende. Na de Kerkhervorming is het klooster gedeeltelijk afgebroken cn er eene straat midden doorheen gelegd . terwijl een gedeelte daarvan tot bank van Iccniug dient. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Dordrecht, voorm. klooster van Augustijner-nonnen. Het is gesticht in het jaar 1326 en was onderhoorig aan het kapittel van ff'indexheim. De kerk , die in 1 194 gebouwd is , had drie altaren. Ter zijde van het koor was buiten- waarts een kapelletje gesticht, waarvan men verhaalt, dal er een wonderdadig Lieve Vrouw cbecldjc gevonden werd. Dit klooster werd in 1579, nadat het door de nonnen verlaten was, tot een II. Geesl- nf Pesthuis verbouwd , welk huis , in het jaar 1392, op verzoek van JI. Geestmcestcrcn , door de Staten van Holland cn West-Friesland , AGN. m M het bciït gesteld werd van alle de aan dit klooster behoorendc goe- deren , op voorwaarde , dat de onderhouding van voortelde nonnen , «oen nog achttien in getal , «oude xyn en blijven tot der verzoekers lasten. AGNIETENKLOOSTER (ST.) tc Enkhuizen , voerm. nonnenklooster dat iii 11515 gesticht, en na de Reformatie tot burgerhuiten her- AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Gorinchem , voormalig nonnen- klooster van de orde der Minimen, dat in 1401 door sekcre weduwe , met name Lysbet Florisse Snonn gesticht is , en waarin ten jare 1403, op St. Maartens avond , dc eerste kloostergeloften gedaan werden. In het jaar 1412 werd de kerk ter eerc van den E. Apostel Aasbus , van St. Jak den Dooper en van den H. A«iuu ingewijd. Thans echter sijner geen overblijfselen van dit klooster meer te vinden. De laatste Regent van dit zusterhuis is geweest , Johan vaji Oostmwijk , een der 19 martelaren van Gorinchem. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Gouda, voorm. nonnenklooster , dat in 1515 gesticht is, en welks kerk thans tot bank van leening dient. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te 'i Gravenhage , voorm. nonnen- klooster van de orde der Minimen , dat zijne ingang had in het West- einde. Het is in 1576 grootcndeels tot een weeshuis ingerigt , waartoe hel nog dient; ten» ijl vermoedelijk het gebouw, dat thans tot cene latijnsche school gebruikt wordt, mede een gedeelte daarvan zal hebben uitgemaakt. AGN IETENKLOOSTER (ST.) te Harderwijk , voorm. klooster van Reguliere Kanonikessen , dat in het begin der 14de eeuw , op dc Koren- markt aldaar , gesticht was en na de Hervorming in burgerwoningen veranderd is. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Legden , voorm. klooster van Re- guliere Kanonikessen , dat digt by de Vrouwenkerk stond en geheel tot burgerhuizen verbon wd is. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Rhenen, voorm. klooster van Re- guliere Kanonikessen. Het is naderhand ten gchruike van de Palts- gravin Elizabetb , dochter van Jacob I , Koning van Engeland , en gemalin van den Paltsgraaf Fn edesik V, in een paleis veranderd. AGNIETENKLOOSTER (ST.) in Salland, voorm. klooster van Re- guliere Kanoniken. Zie Acnesbebg. AGNIETENKLOOSTER (ST.) in Salland, voorm. nonnenklooster, dat ook wel, naar de plaats waar het geslaan heeft, op de Maat genoemd werd. Hel lag niet ver van de Diezerpoort der stad Zwolle, was in 1454 ge- sticht , werd bewoond door jonge dochters , die zonder eenige gelofte te doen , alleen door den band van eenen godvruchligen wil vercenigd bleven, en stond onder de bestiering der Broeders van het Gemeene leven. Toen het in 1588 door den storm der Nederlandsche be- roerten verwoest en verdelgd was , is , van het overgebleven muur- werk, de daartegenover liggende schans, Suikerberg, opgebouwd, maar de grond is gedeelte) yk door het aanleggen der stadsgracht weggedoken , gedeeltelijk tot tuinen aaugelegd. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Schoonhoven , voorm. nonnenkloos- ter . dat in 1399 gesticht was, en in 1414 dc orde der Minimen aannam. Een gedeelte der gebouwen is , nadat de zusteren het ont- ruimd hadden , tot woonhuizen herbouwd , en een gedeelte is een met hoornen beplant plein geworden. AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Tiel, voorm. klooster van Fran- ciscaner nonnen. Hel werd in 1413, door Rcdolv va» Diepholt , I. Dut. 8 m ACN. H5en Bisschop van Utrecht, bevestigd, en daarbij, in 1478, eene kerk geslicht. In de 17de eeuw werd het door de stad overgenomen en aan de kloosterlingen oene jaarwedde toegelegd. Van dit klooster bestaat thans niets meer , dan het huis , tegenwoordig de woning van den Rector der latijnsche school, en het daartegen overstaande gebouw , vroeger voor een provoost , en het laatst tut een hospitaal f*ebrtiikt ; deze gebouwen hebben echter , merkelijke veranderingen on- dergaan, zijnde het ecrstgerueldc geheel vernieuwd. De kuizen , die aan de westztyde van de Westlmdensche straat , tusschen de poort cn dc kerk , staan , behoorden mede tot het klooster, en van deze was toen het mid- delste het paterhui». Van de bleek en boomgaard zijn, in 1603 , twee stra- ten aangelegd, die tegenwoordig het Bleekveld heeten. Waar vroeger de kloosterpoort stond, is nu nog, onder eenen boog, de ingang tot het Bleekveld. Dc kerk , die nog bestaat, wordt sedert 1656 tot eene latijnsche school gebruikt. AGNIETENKLOOSTKR (ST.) te Utrecht, voormalig klooster van Reguliere Kanonikesscn , naar den regel van den H. Acgustixis. Men is vermoedelijk in 1118 begonnen het te bouwen, en het werd ook Jmcsalex geheeten naar eene plaats buiten Utrecht , waar het vroeger schijnt gestaan te hebben. Het gebouw van dit klooster, Itoewel ver- anderd en vertimmerd , is thans nog in wezen , zijnde een gedeelte daarvan tot een werkhuis, en een ander gedeelte tot oen weeshuis, gemeenlijk het Kisderhcis genoemd, ingerigt. AGRIPPIN.E (PRETORIUM) , oudtgds een Romeinsch kasteel den middelsten Rijnmond. Zie Britten (Huis te). AGTEVELD , buursch. prov. Gelderland. Zie Actmteld (1). AHA , voormalig kast. , prov. Utrecht. Zie Aa (Ter) of Tm A AHA, riv. in Drenthe, Gelderland en Overijssel. Zie Aa of Aia. Kaltb Aa. AHINOESSA, berg in Oost-IndÜ op het Ambonsehe eil. Cerntn , niet ver van het noordelijke strand , nabij het dorp Haloewe. Voor- heen lag het dorp Lissabatta gedeeltelijk op dezen herg , maar dit beeft zich sedert 1671 zeer ver langs het strand uitgebreid. AHN of Aau, geh. in het groot hert. Lu.temburg , air. en 3£ n. van Luxemburg, kw., kant. en 2 u. Z. van Grerenmacher, gem. en £ u. N. ten O.van ff'ormeldingen , aan den Moezel. AHOEN, riv. in Oost-Indië, op het westelijke gedeelte van het Ambonsche eil. Ceram, in den Oceaan , teu N. vau dat eil., uitloopcnde AHU , geh. in Luxemburg. Zie Aas. AJER AMBILAN, riv. in Oost-IndÜ • , op het Sundasche eil. Su- matra. Zie Ixdragiri. AJERHADJ1, landstreek in Oost-Indië, op het eil. Sumatra , onder de linie. AiERHERBA , riv. in Oost-Indië, op de W. kust van het eil. .S'w- tnatra , met eenen westelijken loop uit dc binnenlanden komende cn zich in het rijk ludrajnura, in dc Indische zee, ontlastende. AJERHERBA, fort in Oost-Indië, op dc W. kust, van het eil. Su- matra , in het rijk Indraponra, omtrent \ m. van den mond der ri- vier van denzelfden naam ; dc reede is er slecht en dc rivier, aau haren mond door eene zandbank verstopt , is alleen voor kleine O) Alle de overige n.m.n. dit men wel een* met Aot gespeld vindt, soekc mea ■Mftgo lijkt ojt Acht. A J E. 07 gen bruikbaar. Men drijft hier veel handel in peper, goud, was. ivoor en katoen. AJER HITAN, riv. in Oost-Indie, op de oostkust van het Stw danck eil. Snmatra. AJER MASIN of Zimjtk Rivieh , riv. in Oost-Indiê, op het Ambon- seke eil. Ce ram , op den N. O. hoek van dat eiland omstreeks Nieuw \fraroe in den Oceaan nitloopendc. AJER TALLA, riv. in Oo*t-Indië, op de midkust van het Am- bontehe eil. Ceram, Zie Talla. AlGfïlSERIË, g**h. in Lcxembohc. Zie Schieifktubl. AIJEN , geh. prov. Limburg. Zie Hei je*. AIJO, houtbond, in Wett-ïndië, kol. Suriname, aan den linker oever der Suriname , tnssclien Horab benedenwaarts en het land van Surinamombo bovenwaarts; 800 akk. groot. AITNOCH, vcreenigd met F. lisabcththoop , kweek- en kostgrond in Wetl-lndif, koll. Suriname, aan den linkeroever der riv. Sara- maeca , tusschen dc verlaten gronden Goede Intentie benedenwaarts, en Nieuw Vermaak bovenwaarts; 200 akk. groot. AKAT of Acat , op sommige kaarten Arat , eil. in Oost-Indie, N. O. van het Ambonschc eil. Ccrara, vlak tegen over den mond der rivier Ajer Masin. Het is 1 m. lang en \ m. breed met een breed rif omzoomd. AKENDAM, voorm. amb. in het Baljuwschap tan Breder ode, prov. Noord-Holland , dat in twee declen afgescheiden was, die naar der- selver gelegenheid Noord Akendam en Zuid Akendam genoemd werden. Niettegenstaande zij ruim \ u. gaans van malkander ge- seheiden lasen, hadden zij te zamen éénc regtbank. Noord Aken- dam paalde N. aan de gem. Velzen , 0. aan Sparendam , Z. aan Scholervlieland en W. aan de Zandpoort ; Zuid- Aken- dam, N. aan Hoogcrwoerd, O. aan het Spaarne , Z. aan het ge- bied der stad Haarlem en W. aan Overvecn waarvan het door den I>elft gescheiden wordt. Thans zijn het twee gch. , arr. Haarlem , kant. Bloemendaal , gem. Schoten en gehuchten die eene heerlijk- heid nitmaken , welke de stad Haarlem in eigendom toebehoort. Onder Zcid Akemub ziet men ongeveer 700 ell. buiten dc stad Haar- lem , ter regterzijde van de Klcvcrlaan , de nog zeer geringe over- blijfselen van het Huis te Kleef. Zie voorts Kleef (Huis te). AKENDAM (NOORD en ZUID-) , twee geh. in Noord- Holland. Zie Akehdav. AKERSTEE , voorm. havezate , in Salland. Zie AaatiisTn*. AKERSLOOT, gem. in Kettnemerland , prov. Noord- Holland , arr. Alkmaar , kant. Alkmaar No. 1 (11 m. k. , 3 s. d.), palende N. aan de gem. Heilo en Schermer, 0. aan Graft en Jisp , Z. aan Uit- geest en W. aan Limmen en Heilo. Zij bestaat behalve uit het dorp Akersloot of de Kerkbuurt, uit Starting, dc Sluisbuurt , de Molenbuurt, en Roekei, (welke vijf buurten het eigenlijk Akersloot uitmaken), Voorts uit Wc stwoudc-en-Stierop , Oost- woude, een gedeelte van het Starnmcer en een gedeelte van de bedijkte Schcrmeer of dc Zuid Schenneer, welke laatste ker- kelijk met Driehuizen is vereenigd ; en bevat voorts de volgende pol- ders : den Uempolder . den Kijfpolder , den Klaas Hoornpolder, deBinnengeesten , den Zwart endyk, Westwoude, Oost wou de enden Koge rooi der, benevens «redeellen van de Sta rnmee r, den Lim- nierpolder , den Boekelerpolder , de Boekelermeer en het zui- 68 AKE. deltjk gedeelte vau de Schcrmcer ; vroeger bestonden hier n«£ drie buurten , Lamoor, den Hoornoen de Middelb uur t , die schier geheel zyn verloren geraakt. Hot is eene hecrl. , welke weleer aan de Edelen van dien naam toebehoorde. Waarschijnlijk kwam zij door het uitsterven van dat geslacht aan de grafelijkheid , maar thans wordt zij in eigendom bezeten door de stad Alkmaar, die ze, naar men wil , gekocht heeft, om die van Akersloot te noodzaken eene schouw , welke zij «ver de ringsloot van de Schcrraeer, in de buurt den Hoorne, hadden, en waarmede de rijtuigen overgezet werden , weg te nemen , en er alleen eene pont tot overzetting van voetgangers en vee te behouden , opdat zij, die met ry tuig naar de Schcrmcer en verder oostwaarts wilden, alzoo vcrpligt zouden zyn over Alkmaar te rydon , hetgeen den door- togt door die stad deed toenemen , maar tevens ten gevolge had , dat Akersloot in verval geraakte. De gem. beslaat eeno opperv lakte van ongeveer 2000 bund. , telt 133 h. en 930 inw. , onder welke 470 Herv. , 460 U. K. en 20 Menu. De Herv. hebben in dit ambacht 2 kerken, de K. K. 1 kerk en de Hcnn. behooren tot de gem. van Grafldijk. Er zijn 4 scholen , die des zomers te zamen 160 of 170 leerlingen hebben, maar des winters, uithoofde van de ongunstige wegen , weinig bezocht worden. Alen heeft er 1 houtzaagmolen en 1 korenmolen. De inwoners die vroeger ccnen aanzienlijken handel in kaas en «out dreven, vinden thans hun voornaamste middel van bestaan ia den landbouw en liet aan kweeken van aardvruchten. Het dorp Akersloot, op sommige kaarten Ackeesloot geheeten ; ligt 2 u. Z. van Alkmaar , 5 u. N. O. van Beverwijk. Het heeft gemeenschap met Amsterdam , Purmercndc , Alkmaar en de Helder, laugs het Noord-Hollandsche kanaal , dat de gem. doorsnijdt ; met Zaandam en de Zaanlaudsche dorpen door middel van de Marker- vaart , die in het gedeeltelijk in deze gem. liggende Alkmaarder. of Lange meer uitloopt; en met Bakkum door de zoogenaamde Schulpvaarl , langs welke alle schulpen , die op de stranden van Cas- tricum en Bakkum worden opgevischt, herwaarts worden vervoerd, om hier op het Alkmaardermcer in grootc vaartuigen te worden overgeladen , die ze naar Zwartsluis en andere plaatsen , waar kalk- branderijen gevonden worden , overbrengen ; zynde deze schulpen zeer gezocht , doordien men ze voor de beste houdt , die op de Holland- sche kusten gevonden worden , als de meeste kalkdcelen in zich be- vattende. Akersloot moet zeer oud zijn , daar men van dit dorp reeds vóór het jaar 900 gewag gemaakt vindt. Men wil , dat het eertijds het hoofddorp van Kcnncmcrland was , doch dit is geenszins te bewijzen; zeer zeker was het eenmaal een voornaam dorp, alwaar onderscheidene schepen te huis behoorden , waar- van reeders, kapiteins , stuurlieden en matrozen allen te Akersloot w oonachtig waren , zoodat het voor ruim 300 jaren ecue lievolkinj van 1700 zielen had , die voor het grootste gedeelte van de zeevaart en de visscherij bestonden , maar ten gevolge van de bedijking der Schcrmcer, Starnmccr, Bcemstcr en andere polders, is de scheepvaart aldaar geheel vervallen. De Herv. gem., die eerst gecombineerd was met Uitgeest f waar- van zij in 11583 gescheiden werd en later met Li mm en , waarmede zij tot 1398 verecnigd bleef, heeft sedert 1600 eenen eigen Predikant, uiguize< T5y"Google ■ ƒ KB, ritr welken het beroep thans met agreatie van de regering van Alkmaar, ais Arabachtsheeren, geschiedt. Zij telt ruim 200 liel. , en behoort tot de kuiss, en ring van Alkmaar. De eerste Predikant, die haar U samen met Vit geest bediende, was Stso* Paklcs, die van Scher- merhorn herwaarts beroepen werd. De kerk, die eenen zwaren vier- kanten toren , met ccne stevig SpiU er op heeft , was voor dc Kerk- hervorming aan den H. J icobi s den Meerderen gewijd , ook werd de H. kruisvinding aldaar bijionder plcglig gevierd; en er waren twee virarijén , die door den Abt van Egmond begeven werden. De R. K. static wordt onder het aartspr. van Holland en Zeeland, tot het dek. van Noord-Holland gerekend. Zij heeft eenc nette kerk , waarin de dienst door eenen Pastoor wordt waargenomen. De pastori j van Aker- sloot werd vóór de Hervorming bij beurten door deu Paus cn den Proost van de Marien kerk te Utrecht begeven. Men heeft op dit d. eene school, die des zomers 60 of 70 leerlingen lelt. Voorheen moet hier ook een adellijk slot van de Heeren va* Akersloot geweest zijn , doch hiervan bestaat thans niets meer, zoodat men zelfs de juiste plaats, waar het zoude gestaan hebben, niet meer Meet aan te wijzen. De inw. van dit d. zijn van ouds vermaard geweest om hunne dap- perheid , als hebbende zij niet zelden onder de Kennemers in hunne oorlogen uitgemunt, waarvan zij onder anderen een blgk gaven ten jare 1183, toen de Friezen in dit dorp vielen , maar door de in gere- ten en , door andere Kennemers bijgestaan, zoo wel ontvangen wer- den, dat zij met groot verlies tenigw ijken moesten. Hoeveel belang de land vorsten in hunne vriendschap stelden , blijkt nit eenen vrijbrief door Graaf Floris V , ten jare 1277 , op den huize A albreclitsberg gegeven , waarbij die van Akersloot voor drie jaren kwijtschelding verkregen van schot en tollen. «Opdat zij haar,» zegt de Graaf, »tc vrijwilliger en te dapperlijker zouden stellen tegens de • Fricsen en andere onze vijanden , hare medehulperen, en voorts het «land beschermen , het schot , dat zij ons tot hiertoe alle jaren plegen te "geven, voor den tijd van driejaren naastvolgende kwijtschelden, »endc so verre die twist tussclien ons en henluyden langer gediiurt • zal hebben , en de onse voorsz. luyden haer prijsselijck dragen in 't • voors. onse werek ofte dienst, soo sullen wij dan soo veel meer voor • haer doen in den voosr. gevallen, dat zy voor goet en aengenaera • moeten hebben. Boven desen bev rijen wij haer met alle haer ei- *gen goeden , die zij voeren , tot in der eeuwigheid tan alle tchttttinge »wm onse tol enz.» Terwijl Hertog Albrecht va* Beijeres erkende, dat dc hun vroeger verleende tolvrijheid zich ook tot het stapelrcgt te Dordrecht uitstrekte. Almede hebben zij later vrouw Jacoba in hare ongelukkige oorlogen trouwhartig bijgestaan. In het beruchte kaas en broodspel hebbeu zij ook een voornaam deel gehad , doch dit hebben *ij niet 8000 krooocn moeten boeten. In 1873 werd bet gchecle dorp door de Spanjaarden in de asch gelegd. Het wapen van Akerseoot is drie gouden akers op een rood veld. AKER SKOOTER W OUDE. buurt in Kntnemerhnd. Zie Wovde (West). AKHOIMA , fort in Afrika, in Opper Guinea, aan de Goudkust , ia het rijk Adam, bij de Kaap der Drie Punten (Cnbo de Tres Puntas). AKKERBOOM, knftïjplant. in !S nlerlandsrh Guinnn, kol. Surinn- *»c , aan den linker oever der Beneden Gomincwijne . tusschrn 'W ril cv re» d«ti benedenwaarts en Nieuvrgrond bovenwaart? ; üOO akk. groot , met •>3 >bvcn. 70 AKK. AKKERS, poldcrlje prov. N oord-B raband. arr. Breda, kant. Oosler- hout, gem. en N. van Geertruidenberg , W. van de riv. de Dongc, omtrent 47 bund. groot. Het is in 1836 bekaaid. AKKERS , aanwasten , op het Bergsche veld, prov. If oord-B ro- band, langs den zuidwal benoorden Geertruidenberg. AKKERSDIJK , pold. in Delfland. Zie Aczersduk. AKKERWOUDE of Ackmwoi.de, fraai d., prov. Friesland r kw. 0ot- tergoo , griet. Daniumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en u. N. van B er gum , 1 u. Z. van Dockum , u. W. van Zfon- tMtwauwtufe, met eene Herv. kerk , die veleer twee torens bad, en thans in combinatie met Murtnerwoude door éénen predikant be- diend wordt : de R. K. behooren tot de statie van Dockum. Dit dorp beeft eene uitvaart , die door bet Dockumcrnieer iu de Woudtaart en zoo naar Dockum loopt. Men telt er 530 inw. AKKERWOUDE-EN-MURMER\VÜlIDE , kerk. gem., prov. Friesland, klass. en ring van Dockum. Het is eene combinatie , welke twee kerken beeft , die door éénen Predikant bediend worden. Zij Lelt «SoO xiclen. AKKRUM, kant., prov. Friesland, kw. Zcrenwolde» , arr. Ileeren- veen , bevattende de griet, llaskerland en Vtingeradeel cn daarin dn navolgende 13 dorp. : Akkrum, Akmarijp, Haskcrdijk.cn, Haskcr- horne, Joure, Nes, Nijcbaskc, Óldcboorn , Oldebaske, Snikzwaag , Tcrhornc, Terkaple cn Wcstermecr. Het heeft eene bevolking van 7700 inw. , die meest hun bestaan vinden in land- bouw , veeteelt, veenderij , scheepvaart en handel in bolcr , kaas en turf. AKKRUM , fraai en welvarend d. en kant. hoofd pl. , prov. Friesland, kw. Zevenvolden, griet. Itingerndeel , arr. en 2£ u. N . van Ueeren- veen, 3£ u. Z. van Leeuwarden , 2£ u. 0. van Sneek , aan de Boom en aan den straatweg van I Leeuwarden op Heerenvceti , hetgeen dit dorp niet weinig levendigheid byzet. Men telt hier 165 h. en nagenoeg 1100 inw. , die in veeteelt, scheepvaart cn handel in boter en kaas hun bestaan > inden en onder welke 480 Herv. , 'J70 Doopsg. cn 40 RK. De Herv. , die bier eene groole kerk , voorzien van oenen spilsca toren, hebben, behooren tot dc gem. Jkkrum-en-Tvrhorne. De Doopsgcz. hebben hier in 1836 eene schoone en groote nieuwe kerk gebouwd, die door éénen predikant bediend wordt. De R. K. worden tot de statie van Eer» tuin gerekend. Tot dit dorp behooren dc buurt Henshuizen benevens de gehuchten Leenhuis , Mc6k cwier, dc Oude cn Nieuwe Schouw cn AVccr- buis. Vroeger vond men hier, behalve het klooster Aalsum , dc slo- ten , Abbema , Galama, Meskc-, Metsela- of Melsingawier en Sikkema, die tegenwoordig niet meer bestaan. Thans zijn hier 1 dorpsschool met 135 leerlingen, 3 scheepstimmerwerven , 2 grofsrae- derijen cn 1 leerlooijerij. \an de branderyen, die hier voorbeen ge- vonden werden , zyn cr echter thans geenc meer aanwezig. Dit dorp heeft eene jaarmarkt , die den eersten Dingsdag in Augustus gehouden wordt. Akkrum is de geboorteplaats van den wis- en geneeskundigen Joismres Accrosics, in 1563 als Hoogleeraar te Bazel overleden. "Walk* Sieres» van Akkrcb, wordt geteld onder de heerschappen van Zevenwoldcn , die op den 22 Julij 1499 by' Kropswoldc in do provincie Groningen, in den slag tegen den Saksischen ridder Fox, sneuvelden. AKKRUM-EN-TERHORME, kerk. gem. , prov. Friesland, klass. van Hecrenveen, ring van de Lemmer. Het i.s eene combinatie, welke twee kerken heelt, die door éénen predikant bediend worden. Zy teit ruim 700 zielen. UlylllZeO Dy AKM. 71 AK MA RIJP, bfj sommigen Acsaunur of Ecjabut , d. , prov. Frieskind, iw. Zevemvolden , in den Z. W. bock der griet. Utingeradeel , arr. en 3 u. N. W. van Heerenveen, kant. en 2 u. Z. W. van Aid rum, 5 u. Z. 0. van Sneek t 4£ n. N. van de Lemmer, was voorheen vrij aanzienlijk, nn echter van kleinen omvang, bevattende slecht* 15 h. en 110 inw., die allen van de veeteelt leven en onder welke 80 Herv. 20 R. K. en 10 Doopsg. De Herv. bchooren tot dc gern. Terkaple- en-Aktnarijp, de R. K. tot de statie van Beerenreen, de Doopsg» tot de gera. Terkome. Van de kerk bestaat hier niets meer, dan de toren. Vroeger stond hier de sterke stins Galama ; thans siet men er nog een oud Kerkhof van St. Jansga. AkODA , d. en factorij op dc Kust van Guinea. Zie Accoda. AkOLfNGAN , st. in Oosi-Indië , in bet zuiden van het Sundatche eil. Celebes , aan de Boeginezcn baai. 2° tt' Z. B. AKOOI , d. in Zuid-Holland. Zie Aceooi. AKOON , d. in Oost-I tuiië , resid. Amboina , op de oostkust van bet eil. D'oessa-Laout , omtrent £ mijl van Abobo. Het behoorde vroeger ei- genlijk onder den Koning van Amet , maar stond onder cenen bijzon- deren heer , die van hein afhing , en in het begin der vorige eeuw 270 zielen , 42 weerbare mannen en 29 dati's onder xich had , in 1X24 waren er 182 siclen , 80 leden der Herv. kerk en 46 school- kinderen. AKRA of Assa, stranddistr. in Afrika, in Opper-Guinea , aan de Goudkust , O. van Agonna . voorheen een zeer bloeijend rijk , dat ons zijnen uitgebreiden handel , voor een der rijkste stranddistrikten ge- bonden werd. Het werd later door die van Aquambiic ten onder ge— bragt cn behoort sedert tot dat ryk Men vindt op deze kust net Ncderlandschc fort Crevccocur. De vroeger hier zoo bloeijendc handel is , zoo door het afschaffen van den slavenhandel , als door dc hier ge- boerde oorlogen , zeer verloopen. AKR0N , stranddistr. in Afrika , in Opper-Guinea , aan de Goud- kust, W. van Agonna en 0. van Fantijn, waaraan het vroeger on- derworpen was, met eenen berg, de Duivelsberg genaamd. Het wordt verdeeld in Groot Akron en Klein Akron, is zeer vrucht- baar en heeft veel tam en wild vee , maar eene geringe bevolking. Mier ligt het Nederlandsen» fortje Lijdzaamheid. AKRON (GROOT), negerrijk. zijnde het noordelijkste gedeelte van- het stranddistr. Akron , in Opper-Guinea , aan dc Goudkust. Het Kgt landwaarts in en vormt eene republiek. AKRON (KLEIN), negerrijk, zijnde het zuidelijkste gedeelte van het stranddistr. Akron, in Opper-Guinea , aan de Goudkust. Het ligt aan zee en wordt door eenen vorst bestuurd. AKSIM , fort in Afrika. Zie Aktosi (St.) AKSIM , stranddistr. in Afrika. Zie Axi*. ALA , binnenwater op het eil. Ai lang , in Oott-Jndië, residentsch» Amboiua , waar voorheen de nagelsluikers hunne vaartuigen verborgen. ALA , Obli Ala of Lbala , gespansch. in Oost-Indiê, resid. cn eil. Amboiua, kust Hitoe. Het bevat 5 dorpen Ccyt, Hahoetoena, Libbalehoe, Waisscla-a en Layn. ALA BAN , gewoonlijk het La*imm:ha* vak db vim kotta's geheeten , distrikt iu Oost -iudif . op het Suudatehe eil. Sumatra , inde Menang kabauMche Korenlanden. Het grenst ten X. aan de R a n a Lima V o e I o e , of het Landschap der v ij f t i g k o 1 1 a' s , ten Z. aan het distrikt L i n t o u w , heeft ten \V . den berg Gocnocng Sago, 72 ALA. en ten O. de bergketen , die de grenzen der Nederl. bezittingen op óV W. kust van Sumatra uitmaken. De Riv. S i n a m a n g doorstroomt het van bet N. naar het Z. liet bevat de vier groote dorpen of kampongs Alaban , A m p aio , Gadoey, en Tabicantingie, benevens het fort Raaf f. Het distrikt telt 8000 tot 9000 inw. , «elke groolendeels tot de wechabitische sccte der Maüoraedancn be- hooren , en tot 1832. onder bet bestuur der Padrcs stonden. Na de nederlaag der P adres van Lintouw* in dat jaar , heeft zich het opperhoofd der Visa kotta's aan het Nederl. Gouvernement onder- worpen. ALABAN , kampong of dorp in bovengemeld distrikt , waar d« de Toewankoe, of het Opperhoofd der Vier lotto's zijn verblijf houdt. A LA BONNE HEURE , indigoplant. in Nsderhndsch Gum na , kol. Suriname , aan den linker oever der Beneden Conimewijne , tusschen Zoelen benedenwaarts en Gecrtruidenberg bovenwaarts, ruim £ u. Z. van het fort Amsterdam ; 800 akk. groot , met 47 slaven. De Negers noemen deze plant. Shaiu doekoe. ALACCA , berg 'in Oost-Indiè , resid. Amboina , op het eil. Oma, IJ m. van.Rehoemoni. De vroeger hier omstreeks wonende eilanders leefden voorheen zeer verstrooid in het gebergte , bij huisgezinnen van 10 of 20 te zamen ; toen de Portugezen hier geland waren , schaar- den zij zich langzamerhand nader byecn , vercenigden zich later met Rihoemoni tot een dorpje, en namen eindelek hunne tocvlugt lot dezen sterken berg , waar de Portugezen hen belegerdeu en ten laatste overwonnen. Na het verdry ven van dat volk, onder ouze magt geraakt zyndc , zag de Gouverneur Generaal vah Diere* , in 1057 , zich genoodzaakt hen insgelijks te belegeren , zonder hen te kunnen over- winnen , hoewel zij zich later aan hem overgaven. ALANG, d. in Oost-Indiè' , resid. en eil. Amboina, op de kust liitoe, i m. O. van Tapi , \ m. \V. van Lilibry, aan de riv. Sey- pele , op een aangenaam strand. Het is een groot d. , dat zich fraai langs liet strand uitgestrekt voordoet , hoewel het kort ouder het gebergte ge- legen is. In het begin der vorige eeuw telde men er 1015 zielen , 267 weerbare mannen en 98 dati's. ALANG (HOEK VAN) , kaap in Oost-Indiè, op het eil. Amboina. Het is de zuidwestelijke punt van de kust Ilitoc , en ontleent lijnen naam van het nabij gelegen d. Alang. ALAON , fact. in Oost-Indiè, resid. en eil. Sumatra. ALA PORTE DE FAIOÜEMONT, geh. prov. Limhura. Zie Vilt. ALARDESKINTSKERKE , was volgens een oud handschrift der Utrechtsche kerk , een d. in Wakkeren , onder hetwelk de naburige kapel van Brigdamme van ouds behoorde. AL ASS , Allas of Straat var Alas, zeeengte in den Grooten Azi- alischen Archipel , tusschen de eil. Subawa en Lomboc , ten O. van Java. Zij is 17 m. lang, op het naauwsle 2 m. en op het wijdste 8 ra. breed. De oevers zyn met dorpen bezet , waar men veilig landen kan. Het midden ligt op 8° 50' Z. B. en 114° 10* 0. L. ALAYE , riv. in Oost-Indut , resid. Amboina, op de noordkust van het eil. Ceram. ALBADA, voorm. stins, prov. Friesland, kw. Oostergoo , griet. Tietjerksteradeel , onder Garijp. ALBADA of Douma , voorm. stins, prov. Friesland, kw. Ooster- goo , griet. Rauwerderhem , onder Popping air ter. Het geslacht van Alba- vx , hier voorheen gezeten , was eigenlek Galama , hebbend* destyds , na D igïïfë ecTöy~Güfög le ALB 75 naam van Hesli.iaa aangenomen tt hebben , xidi door hu- welijk, vercenigd met het geslacht Albada , en in het vervolg dicu naam gevoerd , waardoor vele schooue erfenissen aan dit hui* kwamen. JIette , de zoon van Motto Gales Ueslivga , was onder den naam van Albada , stichter van de prebende of het leen van Poppingawier ; hij stierf op Doisa-btate in 1507. IIbttb var Albada, (he op Doura- , vroeger Albada-stiks woonde, was in liet laatste der Spaaractie re- gering 's Konings Grietman in Rauw erderhem j maar werd , bij de ver- andering der tijden , gebannen , en stierf ia ballingschap tc Steen wijk in 1587. ALBADA of YauBims, voorin, stins prov. Friesland, kw. Wesler- foOf griet. Wymbritseradeel , in het d. Goinga. ALBARTSHOLTJE , voorm. meertje in hiererderdingspil , prov. Drenthe. Het is , ten gevolge van het vergraven van het veen , reeds sedert ongeveer eene cenw , niet meer aanwezig ; zoodat het slechts bij enkelen» nog maar bij overlevering bekend is, wei- en bouwland heeft het grooteu- deels vervangen , hoewel een gedeelte nog eenigc sponturf oplevert. ALBEECK , buurt , prov. Limburg. Zie Aalbcck. ALBERGEN of Aalberger , geh. in Twenthe, prov. Overijssel, air. en 1£ u. N. O. van Almelo, kant. en 2 u. Z. W. van Oolinarsum , gem. en i u. Z. van Tubbergen , op den weg van Ootmarsum naar Almelo. Er is lüer 1 R. K. static, die tol het aartspr. van Ttrenthe behoort , en ruim 900 zielen telt. De kerk wordt door eencn Pastoor bediend. Vroeger stond hier een klooster van Reguliere Kanoniken » aan den H. Augustinus toegew ijd , dat ondergeschikt was aan het klooster te W indeslieim. Na de Kerkhervorming door *s lands Staten in beslag genomen zijnde , werd het later met de goederen van het gewe- zen klooster Si bke lo door ecneu afzonderlijken Rentmeester bcstuurdl. AL BE RS , d. in den Alblasserwaard. Zie Alblas (Oud-). ALBERTSBERG, oud adcll. huis, prov. IS oord- Holland. Zie Aalbertssers. ALBIMANA of Albikiaha , voorm. wapenhuis of volgens anderen een korenma^azijn der hier tc lande gevestigde Romeinen , vermoedelijk ter plaatse, waar nu het dorp Alphes , in Rijnland, gevonden wordt. Zie voorts dat woord. ALBION , houtgrond in Nederlandsen Guiana, kol. Suriname , aan den regteroevcr der Boven-Saramaca , tnsscheii Willemstad benedenwaarts en Vier Hendrikken bovenwaarts ; 1000 akk. groot, met 16 sla\eu. ALBLAS , buiteupoldertjc in de hoogc hecrl. van de Zvralutre , prov. JS'oord-Braband , arr. Breda, kant. Zevenbergen, dislr. Prin- senkage , gem. Hooge-en-Lage-Zvalutte ; groot omtrent 9 bund., 50 v. roed. ALBLAS, riv. , prov. Zuid-Holland, die tc midden van den AU blasserwaard bestaat , onder den naam van Graafstroom , voorbij Mo- lenaarsgraaf en Bleskensgraaf westwaarts loopt , voorts , den naam van Alblas aannemende, in dezelfde rigling, langs Alblas en Alhlasscrdam vliet, en bij het laatstgcmelde d. in de Merwede valt. Hel schijnt vroeger eene grooU' en diepe kil geweest tc zijn , en is mogelijk ter plaatse , waar zij dc Graafstroom heet , eene gegravcne vaart , die tot uitwatering van de daar aanpalende landen is aangelegd. Men vindt van den Alblas reeds ge- wag gemaakt in eencn brief van Keizer Heidrie IV . van hel jaar 1061. waarhij eenige goederen , welke men hel Graafschap van Hol- land had afgenomen , wedergegeven worden. 74 ALB. ALBLAS (OUD) of Alsem, gem. in tien AlhUuserwaard , pra*. Zuid-Holland, arr. fiorinchem , kant. Sliedrecht (8 m. k. , 8. s. d.)r palende ten N. aan Nieuw-Lekkerland , ten O. aan Rleskensgraaf ca W ijngaarden , ten Z. aan Papendrecht en ten W. aan Alblasserdam. Deze gem. wordt door den Al bias van het O. naar bet W. in om- trent twee gelyke deelcn gescheiden , bevat het d. Al bias, de buurt Kooiwyk en eenige verspreid liggende woningen, beslaat 13!>8 bund., 85 v. roed., 68 v. ell. gronds , en telt 117 h. , 800 iaw., die meest in vee- en hcnnipteclt hun bestaan vinden , en voorts 1 korenmolen- hebben. Zij is ecne hccrl., thans in eigendom bezeten wordende door den Wel-Ed. Heer A bh aha» Blcssk , Walergraaf in het nieuwe water- graafschap van den Nederwaard , te Dordrcelit. Het d. Oud-Alblas , ligt aan den Alblas 5£ ii. W. ten N. van Go- rinrhem . 2i n. N. W. van Sliedrecht , 4 u. Z. O. van Rotterdam en 4 u. Z. van Gouda. De meeste oudheidkundigen denken, dat al- hier, het Tablae of Tablas, dat op de reiskaart van Pettiscer in do- laagste oorden van Batavia geplaatst wordt, moet gezocht worden j zeker gaat het, dat te Alblah overblijfselen ontdekt zijn van den heir- weg die van Flenium twaalfduizend schreden tot aan Tablab of Tablas doorliep. Reeds in 1064 vindt men van dit d. gewag gemaakt , in- eenen open brief van Keizer Hendrik IV , en ook verscheiden malen bij Melis Stokb. Alblas heeft cenc Herv. kerk met eenen vierkanten toren en eene lage spits , deze was vóór de Hervorming ingelijfd in het kapittel van St. Jtariakerk te Utrecht , en de Pastoor werd door den Deken of den Proost van die kerk aangesteld. Tevens was er een Onderpastoor en eene vicary der H. Maagd. De gcm. behoort tot de klass. van Dordrecht, ring van Sliedrec/U , en wordt door eenen Pre- dikant bediend, die op collatie van den Ambachtsheer beroepen wordt» De R. K. ingezetenen behooren tot de statie van Dordrecht. Het wapen van Ocd-Alblas bestaat uit vijf ruiten. ALBLASSERDAM , gem. in den Alblasservaard , prov. Zuid-Hol- land, arr. Gorinchem , kant. Sliedrecht (8. m. k., 5. s. d.), palende N. aan Nieuw-Lekkerland , 0. aan Oud- Alblas , Z. aan de Merwede en het Buitenland van Papend recht en W. aan de Men» ede. Zij bestaat uit de polders: Blok weer. Kortland, V i n k e n p o I der , Cortgecn. Huigcnhil, Scharlaken, Rapenburg en Nieuwland, bevat het d. Alblasserdam en eenige verstrooid liggende huizen waar- onder Kinderdijk en het huis Sou burg, ook onder den naam van het Hofte Souburg bekend. Het vroeger hiertoe behoord heb- bende eil. Donkersloot , wordt nu tot de gcm. Ridderkerk gerekend , maar is aardpligtig aan den Alblasservaard. De gem. Alblahserpab beslaat 956 bund. 6 v. roed. 26 v. cll. gronds, en heeft. 253 h. , 4 scheepmakerijen , 4 smederyen , 1 steenbakkerij , 1 korenmolen , 2 grutterijen, 3 touwslagcrijcn en ruim 1600 inw., die meest in het bonwen van voorname zeeschepen , alsmede in dijkwerk , handel , zeevaart , het maken van hoepels , de vee- , koorn- en bennipteelt hun bestaan vinden. Alblabbebda* , is eene heerlijkheid , thans in eigendom bezeten door den W. E. Heer C. A. Rij&ee , Hoogdijkheemraad van den Alblasser- vaard . Waterheemraad van dc Graaf en Alblas, Sekretaris en Ont- vanger te Alblassehham , M. P. Rijk.ee en J. M. Herfst. Het d. Alblasserdam , een der aanzienlijkste in den gchcelcn Al- olasMenraard , niet slechts door het groot aantal huizen, maar ook dc fraaiheid der gebouwen , ligt ruim 6 u. W. ten N. van Goriiirheui , Digitized By" A L B. 73 21 n. N. W. van Slicdreeht, 5 u. Z. O. van Rotterdam cn 4 u. Z. van Gouda , 81° 51' 43" N. B. 22" 19' 57" U. L. van het ril. Ferro. Het ontleent zijnen naam naar den dam , waarmede de Alblas kier i» toegedamd , heeft ecne goede haven en sluis, waardoor dal riviertje in de Merwede uitwatert ; bij deze sluis staat het gemecnelandshuis van Watrrgraaf en Waterheemraden van de Graaf en Alblas in den Neder» aard. De kerk van Aizlasserdah heeft voorheen te Blokweer gestaan ,. maar toen dit door de overstrooming van de Merwede onder water was gezet , werd de tegenwoordige , die van eenen toren roet ccne acht- kante spits voorzien is , binnendijks , niet ver van den Alblas gebouwd. Vóór de Hervorming werd de Pastoor dezer kerk , door den Deken van de Maria kerk te l treclit aangesteld. Er was toen een allaar van de H. Maeia Macdaloa cn vau den H. Geest , bij welk laatste ecne vikarij gesticht was , welke mede door dien Deken moest vergeven wor- den. Thans is deze kerk in gebruik bij de llerv. gein. , welke tot de klass. van Jfordrtckt , ring van Sliedreckt f behoort, ongeveer 1Ö0O zielen telt cn door eeneu Predikant bediend wordt . die bij agreatie van den Ambachtsheer beroepen wordt. De R K. , die hier wonen, be- hooren tot de static van Dordrecht. Er wordt hier jaarlijks ecne vrije paardenmarkt gehouden , en er is hier een distributiekantoor voor de brieven. Het wapen van Alblassebdah is een gedeeld schild , de ecne helft, van keel (rood), de tweede van goud, beladen met eenen leeuw alterne- rende van het eene stuk. in het andere. ALBLASSERWAARD , bedijking en hoogheemraadschap , prov. Zuid-Holland , arr. Gorinchem , N. door de I*ek , die deze landstreek vajj den Krimpruerwaard seheidt . O. door de landen van Yianen cn Arkcl , Z. en \V. door de Merw ede bepaald. Hy ontleent zijnen naam van de rivier den Alblas, die erdoorheen stroomt, beslaat 23,303 bund. , 97 v. roed. , 10 v. ell. , en wordt verdeeld in den Overwaard en den Neder» aard, waarin de volgende gero. gelegen zijn; in den Overwaard: Uardinxveld, Groot Ammcrs, N ieu wpoort, Lan- erak, Ameide, Tienhoxcn, Meerkerk, Noordeloos-cn-Over- lingelaud, Oud-en-N i euw-Goudriaan , Otloland , Neder- Slingeland , Pcursum, G icssen-N ieuw kerk -en-Moesenbroek, en dat gedeelte van de gcm. H oog-B lok land , dat de Beempt genoemd wordt; in den Nederwaard: G icssendam- en-G iessen- Ou dekerk . Slicdrecht- en-Naaldwijk , Papendreeht, Oud-Al- blas, A lblasserdam , N ieuw-Lckkcrland, Streefkerk, Mole- naarsgraaf, Blcskensgraaf , Brandwijk- cn - Gijbenland , Hof- wegen . W ijngaardcn-en-Ruighrock en Neder- Blokland , be- slaande alzoo het geheele kant. Sliedrecht , cn een gedeelte van het kant. Gorinchem , en daarin 20,000 inw. , onder welke byna 19,000 Hcrv., uitmakende 20 kcrkcl. gcm., met even zoovele kerken, die door 20 Predikanten bediend worden ; ook is in deze bedijking nog eene Rem. kerk , maar de andere gezindheden hebben er geene ; voorts heeft men er 15 mout- en korenmolens, 8 grutterijen, 1 hout-zaagmolen , 1 olie- molen , 2 steenbakkerijen , 3 leerlooierijen en 11 scheepstinjmerwenen, alsmede een groot aantal wind-watermolens. Bij de eerste bedijking van dezen waard was hij zoo groot niet , daar de landen van Hardinweld met Gicsscn-N ieuw kerk , ten Z. O. cn die van Papendreeht, Alblas, Alblasserdam cn Nieuw-L ckkcrland ten W. op zich zeiven bedijkt waren. De vroegste handvest , die wegens het dijkregt derer landen gevonden wordt, gaf 76 ALB. Graaf Floris V. , in het jnar 1277. Uit dit stuk blijkt evenwel niet, dat de bedijking toen eerst is aangevangen, aangezien daarin niet van het aanleggen , maar van het schouwen der dijken gesproken wordt. Men kan er evenwel duidelijk uit zien , dat de bovengemelde landen toen nog buiten den omtrek van den dijk gelegen waren. Deze waard schijnt toen der tijd nog niet zijocn tegen» oord igen naam te hebben gedragen , want in de genoemde handvest wordt hy de Lande* tcsscken den Lek en den Donk genoemd , terwijl Albrecht vak Beueren , in eene handvest , waarbij hij , ten jare 1561$ , aan eenige Heeren van den Overwaard vergunning verleent, om hun Waterschap in de Lek te brengen , van dc Landen tosscren de Lek en de Merwk spreekt , en m latere brieven , die deze landen betreden , dezen waard al lyd dienzclfden naam geeft. Men kan hieruit evenwel niet met ze- kerheid opmaken, dat dit toen de algemccne naam van deze land- streek was, maar wel, dat men daardoor heeft villen aanduiden, waar deze landen , van welke men in de handvest sprak , gelegen waren ; vaster gaat het , dat dc naam van Alilasseawaabb niet eer in gebniik geraakt is , dan nadat de landen van Alblas in de bedijking gebragt zijn , en dit gelooft men algemeen , in 15615 te hebben plaats gehad j Na dien tijd vindt men in eene handvest door llertog Wlllem van Beheren den naam van Alblasserwaard vermeld. Het land in dezen waard ligt omtrent 1 el. 7 pakn onder A. P. en dus ongemeen laag, waarom zy ook wd de Lage Waard genoemd wordt. \ele landerijen zijn er, die naauwlijks een voet hoo- ger dan het polderwater liggen ; zoodat de polders gedurig door kracht van watermolens , die op de waterschappen uitmalen , moeten droog- gehouden en het water, door dc sluizen , die in den dijk liggen , weg- gevoerd worden. Men vindt er weinig bouwland, maar meest wei- en hooiland , en ook veel willige hout , tot vervaardiging van hoepcis en rijsinaterialen. Om de ongemecne laagte dezer landen , moeten zij door zeer zware dijken beschermd worden tegen de overstroomingen van dc Lek en de Mer- wcdc.Dc voornaamste dezer dijken zijn de H o o g e d ij k , ook de M er we- de d ij k genoemd , de L c k d ij k , de D i e f d ij k, dc S o u w c n d ij k en de Bazeldijk. (Zie deze dijken op hunne bijzondere art.) Zij omvatten tevens de vijf Hccrcn landen , zijnde dc landen van Arkel , Vianen , Hageslcin , Evcrdingen en Leerdam , en staan in vele opzigten onder eene gemcenc dijkschouw cn keuring , maar zijn weder in andere op- zigten onder het bestuur van verscheidene dijkgraaf- of hoogheemraad- schappen. Het Dijkgraaf- en Hoogheemraadschap ran den Alblasstr- waard heeft zijnen oorsprong in de meergemelde handvest van Graaf Kloris V. In dit stuk noemt hij degenen , die het bestuur zouden heb- ben , hetwelk tegenw oordig door den Dijkgraaf uitgeoefend w ordt , den Beschouwer of Bezorger der dijken , en stelt benevens hem 15 Heemra- den aan , van welke , volgens de toen bestaande bepalingen , acht uit Zuid- Holland , twee uit de landen van den Heer van 11 er laar , een uit het land van Jan van Arkel , een uit hel land van Hcic Botter , en een uit het land van Gvsbrecht van Langerak moeten genomen worden. In eene handvest van Albrecut van Beheren , gegeven in het jaar 1575, rakende het dijkregt, spreekt hij van den Dijkgraaf, als reeds bij dien titel bekend. Maxikiliaan va-* OosTKsnuK en Filifs II, verminderden in hunne hand- vest van het jaar 1485, het getal op 8 Heemraden uit Zuid-Holland, van welke drie moesten wonen in de stad Dordrecht cn 5 binnen den Waard zeken. In het jaar 1661 hebben de Staten van Holland cn - - - -s tsoc^le ALB. 77 West-Friesland ecne b reetic schikking gemaakt, volgens welke de A 1 bl a s- icrwaard, met opzigt tot hot dijkregt moest bestuurd worden , en deie dicot nog tot een rigtsnorr voor het dijkgraaf- en hoogheemraadschap. Hierin lasten cn bevelen zij , onder anderen , dat de regering en bedie- ning van den Alblasserwaard, voortaan , als van ouden herkomen , bestuurd en waargenomen zal worden door den Dijkgraaf cn 15 Hoog- heemraden met eenen Penningmeester. De Dijkgraaf mag in den waard niet minder dan 20 morg. (ruim 16 bund.) , en dc Heemraden ieder niet minder dan 12 morg. (ongeveer 10 bund.) land gegoed zijn i welk laatste , bij nadere resolutie van de Staten, mede ten aan- zien van den Penningmeester of Sekretaris is vastgesteld , cn dat hij voor bet aanvaarden van zyn ambt den ouderdom van 24 jaren moet bereikt hebben. Dijkgraaf en Hoogheemraden van den Alblasserwaard hebben het bestuur cn gezag over den waard en over den dijk onder hun distrikt , dat van de Schelluinersloot aan dc Merwezijde l>eginl en nederwaarts gaat tot aan de Lek en van daar opwaarts tot aan de sluizen boven Amcide ; alsmede over den Souwen- en Bazel-dijkcu tol. aan de paal tusschen dc scheiding van den Alblasserwaard cn hel Land van Arkel. Het collegie van Dijkgraaf en Hoogheemraden van den Alblasser- waard heeft, niet de collegicn van Hoogheemraden van de Vijfheeren- landcn boven dc Souwen, ecu gemeen bestuur over den Dicfdijk. Hi.r hebben die van den Alblasserwaard een gemeenelandshuis , dat onder den naam van het Dordrech tsehe huis bekend staat. In den Overwaard is niet meer dan een waterschap en kollegie daar- over , het Waterschap van den Overwaard genoemd , maar in den Ncderwaard zijn twee waterschappen , het Waterschap van dc Graaf cn Alblas en bet Nieuwe Waterschap die ieder hun collegie hebben. In 1818 werd in den Alblasserwaard van Gorinchem af tot aan Stecncnhock , het zoogenaamde Stecnenhockschc kanaal aangelegd t zijnde een verlengsel van dc rivier de Linge , en dienende tot uitwa- tering van de landen tusschen de Waal en den Nedcr-Rijn , van boven af tot aan den Alblasserwaard toe. Met welk eenc zorgvuldigheid men reeds van oude tijden hier gelrachl heeft den Alblassebvvaabd te behouden legen het water , door het aan- leggen van zware dijken , en het bestuur der waterschappen , zijn er evenwel weinige, zoo al eenige , landstreken in Holland, die zoo veel door overstroomingen geleden hebben, als deze waard. Dit onheil , ontslaat uit meer dan cene oorzaak. Onder dc voornaamste is het doorbreken van het water in den Boven- en Neder-Beiuwe , wanneer het tegen den Dicfdijk aankomt , cn dezen voor zijn geweld doet zwichten of overloopen. Het zwellen der rivieren door den zwaren regen cn het smelten van dc sneeuw is alleen in staat om het afkomende oppcr- water tot boven aan dc dijken te voeren en ze door zijne kracht te doen bezwijken , voornamelijk wanneer de dijken op geen vasten grond liggen , hetgeen in deze lage lauden somtijds onvermijdelijk is. Ecne andere oorzaak der overstroomingen in den Alblasserwaard is het kroppen van het ys in dc rivieren , dal in weinig tijds eenen geheeleit ijsdam maakt , waardoor de vryc doorlogt van het afkomend water verhinderd wordt , zoo dat dit nu eenen nieuwen loop moet zoeken , dio onmisbaar van het ovcrslorten cn vernielen der dyken vergezeld gaat. In dezen nood , den grootsteu van allen , is er voor den Waard ge- noegzaam geene vcrligting te wachten , *oo lang dt ysdammen niei 78 ALB. i los geraken cn den vlijen afloop van het water aan dc rivieren geven. Somtijds heeft men ook tien gebeuren , dat dc hooge zeevloeden het afluopen van het opperwaler belemmeren. De overstroomingen , die me» hierdoor gelede u heell , zijn echter de minste , niet alleen in ge- tal , maar ook in uitwerking , dew ijl de natuurlijke val van het water spoediger don grootstcn nood doet verminderen. Daar , door de laagte \an den grond , het water niet van zelf wegloopt , maar geheel moet uilgemalen worden , hetwelk dikwerf zoo lang duurt , dat men het land in geen vol jaar gebruiken kan , brengen de overstroomingen bier bijna onherstelbare schade toe. Dit onheil trof dezen waard in cenen meerderen of minderen graad , op de navolgende tijden ; te weten : den 1 November 1470, doordien de hooge vloed het afloopen van het op- pcrwatcr verhinderde ; in 1530 en 1552 door dezelfde oorzaak ; in 1552 door eenen zaraenloo» van de hooge zeevloeden en den aandrang van het opperwater ; den 22 Maart 1565 door inbraak aan de zijde van den Diei- dijk j in 1570; den 11 cn 12 November 1571 , door inbraak van den Dicf- dijk en de Lingendijkcn ; in Januarij 1573 , door dijkbreuken in den Lek- dijk bijAmeide, alsmede door liet bezwijken van den Diefdijk , toen hield men den waard, tot beteugeling van dc Spanjaarden, tot 1577 ge- induneerd , hetwelk eenc pestziekte ten gevolge had; in Maart 15955, vermoedelijk door het bezwijken van den Wolfertsehen dijk benedeu Gorinrhem; in 1599 door eenen hoogen vloed, die eene inbreuk ver- oorzaakte bij Papendrecht ; op den 30 December 1658 , aan de Mer- w edezijde boven Hardimveld ; op den 20 Januarij 1663 , door het doorbreken van de Mcrwcdcdijk, bij de vestingwerken van Gorinchem; in 1682 , langs de zijde van den Tielerwaard ; den 18 Februarij 1709, door het bezwijken van den Merwededijk aan het Kromme 'gat, be- neden Ilardinxveld ; den 7 Februarij 1726 , door het bezwijken der Lingendijkcn, onder Kediehem; den 25 December 1740, door bet in- breken van den Lekdijk bij Lcksmond ; den 3 Jannarij 1741 , door het bezwijken der Lingendijkcn bij Leerdam cn Kediehem ; den 11 Maart 1744 , door inbraak van den Lekdijk beneden Leksmond ; den 30 Januarij 1809 , door het bezwijken der Lingendijkeu bij Kediehem ; den 26 Januarij 1820 door eene dijkbreuk in den Lekdijk en drie in de Lingendijkeu. In het jaar 1512 had deze waard eene ramp van eenen anderen aard moeten doorstaan ; daar de Gelderschen toen hier invielen , vele mannen en eenen grooten roof medenemende ; en in 1740 werd hij door eene verschrikkelijke veepest geteisterd, die 5901 run- deren wegsleepte. Het wapen van dezen waard bestaat in een rood schild beladen met eenen gouden klimmenden leeuw ; het schild gedekt met eenen kroon van goud. ALBRANDSWAARD of Aalbiuktsw/aar» , pold. in het Land van Putten , prov. Zuid-Holland } arr. Dordrecht , kant. Ridderkerk , gem. Albrandsvaard-en-Kijeelanden , palende W. aan dc gem. Poort u goal , N. aan de gem. Rhoon- Oud- en-Nieuw-Peodrecht , W. aan den pold. Kijvelanden, cn Z. aan de Oude Maas. ALBRANDSWAARD- EN-K1JV ELANDEN , gem. in het Land ran Putten, prov. Zuid-Holland , arr. Dordrecht , kant. Ridderkerk (8m. k.T 8 s. d.) , grenzende W. aan de gem. Poortugaal , N. en O. aan de gem. Rhoon- Oud-en-Nieuw-Pendrecht , en Z. aan dc Oude Maas. Deze gem. bevat 391 bund. 13 v. roeden 45 v. ril. , meest bouw- land , 28 h. en ruim 200 inw. , van welke de Herv. tot dc gem. P oor iug aal-en- AlbramUicaard behooren , terwijl de R. K. tot de statie uigwze< A h B. 79 van Khoon gerekend worden ; ook gaan de kinderen te Rhoon of te Poortegaal ter school, aangezien in de geni. zelve daartoe geen gele- heid is. Albrahdswaarb-en-Kijvelajider is eene hooge hcerlijkh. waarvan thans Ambachtsvrouwc is Mevr. de wed. W. 11. Drecx va» Holij er Hel wapen van Albrandswaard-en-Kijvelande* bestaat uit vier kwartie- ren, waarvan het eersle en derde witte schilden zijn, met drie roode kluisjes, twee en een gesteld, het tweede en derde gele schilden, met zes blaauwe blokjes, in twee rijen . drie boven en drie onder , geschaard. ALBKECUTSBERG , oud adell. huis in boord- Holland. Zie Aal- MMnMtMt AL BH ECHTS VIERENDEEL VAN DEN BOSCH , pold. in Ryn- land. Zie Pulrot. ALBl'RGH , d. en heerlijkh. prov. iïoord-Braband. Zie Aalburg. ALCKMARE of Alkeebb, oude naam van Alkjlaab. Zie dat woord. ALDEGONDE of Kasteel van West-Souburg, voorui. kast. op het eil. Walcheren, prov. Zeeland, distr. , arr. en £ u. Z. van JHitblel- bury , kant. en j. u. N. van Flisringen, gem. Oost- en, H'cst-Souburtj , dat in 1780 en 1781 is afgebroken , zoodat er thans niets meer dan de grondslagen en grachten van over zijn. Uet was te voren een groot gebouw zeer geschikt tot een vor- steüjk verblijf; keizer Majumiliaar heeft er zich, in 1478 en Karei. V in 151S, onthouden, toen zij nog Aartshertogen waren en in Walcheren kwamen, om er de lands hulde te ontvangen. Keizer Kabel onthield er zich ook uog ecnen gemimen tijd in het jaar 1536 , nadat hy zyne landen aan zijnen zoon Philips had afgestaan , en al- daar naar eenen goeden wind wachtte, om zijne reis naar Spanje te Ondernemen. Ook was het hier, dat hij, den 7 September vau dat zelfde jaar , zijnen brief verleende , bij welken hij het bestuur van het keizerrijk aan zijnen broeder, den Roomschen Koning Ferdinand , opdroeg. Toen Vlissingcn , in het jaar 1873, de zijde van den Prins van Oranje gekozen had, werden op dit kasteel 200 Walen gelegd, ten einde Middelburg te bcnaauwen. De Spanjaarden zochten daarop ecu middel om het te bemagtigen . en verborgen zich te dieu einde in het d. West-Souburg, waaruit de bezetting hen zocht te verdrijven ; daar echter de Spanjaarden te sterk in aantal waren , zagen zij zieii ge- dwongen in het kasteel terug te wijken , dat zij , bij gebrek aan bus- kruid , ten laatste almede verlaten moesten , nadat er ccnige scholen met grof geschut op gedaan «aren. De geleerde Fiufs var Marniz , Heer van St. Aldxgondc .die zich niet slechts als staatsman en dichter , maar ook als godgeleerde en taalken- ner , onder anderen door het begin der overzetting van den Staten-hij- hel , beroemd heeft gemaakt , was er eigenaar en bewoner van , en heeft er, ten jarc 1891 , de Psalmen uit het Hebreeuwsch in vloei- jende Nederduitsche verzen overgebagt. Van hem heeft het dan ook den naam Aldegorde ontleend. De grond waarop het gestaan heeft is thans een eigendom van den W. E. H. G. Heer Jonkheer Schorer var re Souburgen , Lid van dc Ridderschap en Staten van Zeeland en Ridder der orde van den Ne- derlandsrhen Leeuw , te Middelburg. ALDENGAARDE, havczathe in Drenthe. Zie Oldecaarbe. ALDERAT, verl. plant, in Nederlandsen Guiana , kol. Su- fBRsjBRi , op den regteroever der Matappica , palende Z. aan Lodewijks- burg, en N. aan dc Kabbeskreckj 532 akk. groot. De Negers noemen haar Steen berm. ALD ALDERAT (LAND VAN) , verl. plant, in IVederlandtck Guiana f kol. Suriname, op den linkeroever der Matappica , tusschen Vadcrs- sorg ten Z. en den grond van Bodenburg ten N. l)e Neger» noe- men haar Pitue^i Saffum. ALDERSMA of Allumu , heerl. aan den linkeroever van het Rcit- diep , in het Westerktcartier , prov. , arr. en 2£ u. N. W. van Cro- ningen , kant. en 2 u. N. ten 0. van Zuidhorn, gem. en £ 11. 0. ten N. van Eziiuje, thans een eigendom van den H. E. H. G. Heer W. M. DB MaREES VAW SwiNOIRE*. ALDINGAHUISEN, oude naam van AtntoxurisE». Zie dat woord. ALDRINGA , voorin, adell. huis, in het Goorecht, prov. Gronin- gen , onder het d. Haren. ALDRINGA , voorin, adell. huis , in het Wetterkttartier , prov. Groningen, onder hetd. JViekerk. ALECHMERE , Alrari, Alheer of Aliers, water, prov. Holland , N. gcd. , waarvan men bij de oude schrijvers gewag vindt gemaakt , en dat waarschijnlijk een gedeelte van het Haarlemmermeer uitge- maakt heeft , misschien ook wel dat dit gchcelc meer vroeger aldus geheeten was , hoewel sommigen willen , dat men onder deze benaming de Zuiderzee te verstaan hebhe. Keizer Otto I, schonk aan de I' trcchtschc kerk hel regt der visschery , en het kogschuld in Alxere t zijnde dit laatste eene belasting die zekere vaartuigen , koggen ge- naamd , betalen moesten. Op de lyst der goederen van de gezegde kerk vindt men er de tienden van de netten bijgevoegd en Alhkrb wordt daar vermeld , als liggende bij het riviertje Vennep , hetwelk vroeger aan de westzijde van hel Haarlemmermeer zijnen loop had en zich in dat meer ontlaslle. In 874 werd de Noorman Rollo in de nabijheid van dit water door de Friezen geslagen. Bij latere schrijvers wordt, het ook wel bij verbaslering Aalsreer genoemd. ALEM, voorheen Aleyr, Aelheh, en thans nog wel Aalhem ge- noemd, d. in dc Meijerij ran %s Hrrtogenbotch , kw. M aatland, prov. Noord-Bniband , distr. en 5 u. N. van Boxtel, arr. en 3 u. N. ten O. van 'j Hertogenbosch , kant. en 3 u. N. W. vanöftA, gem. Alcm-M 'aren-en-K 'es$el , aan dc Maas , die hier eene grootc bogt maakt , waardoor het d. bijna als op een Schiereiland gelegen is , en ook veel van de gedurige overstroomiiigen geleden heeft , zoo dat eene vrij grootc kerk en de voornaamste huizen in vroeger jaren weggespoeld werden. Dc ingezetenen zagen zieli diensvolgens genoodzaakt hunne woningen meer landwaarts in te verplaatsen en die eerste kerk, welke vóór deze overstrooraing aan den linker oever der rivier lag , zoude men nu aan den regtcroever moeten zoeken. Eene tweede kerk is mede door het waler weggespoeld , cn dc derde, die thans nog be- staat , zijnde een klein gebouw met een torentje op het midden , is in 1719 gebouwd , cn thans in gebruik bij de Herv., die tot dc gem. van Ltth-Lithoijen-Kessel-Aletn-en-Maren behooren. Toen men dit kerk je begon te bouwen , vond men , bij het graven aan den oever der Maas eene kist van gehouwen arduinsteen, waarin ecnige overblijfsels van een verteerd ligchaam gevonden werden. Den 21. Aug. 1768 sloeg de bliksem in dit kerkje , terwijl men bezig was er den dag des lleeren te vieren , niemand werd evenwel daardoor beschadigd , be- halve twee personen , die zeer ligt gekwetst werden , ofschoon het gehecle gebouw in een oogenblik als met vuurstralen vervuld werd, «"« heen cn weder door de kerk vlogen , cn dc spaanders van balken en planken deden neden allen, ALE 81 Den 18 Aug. 1757 werd, van wege de Staten, ann de R. K. van Alk» toegestaan ecne nieuwe kcrkscïiuur te bouwen, welke den U. Hvikktvs als beschermheilige viert, terwyl de H. Odbalba, die te Alem zoude begraven zijn , hier met bijzonderen eerbied aangeroepen wordt. Rc statie der R. K. behoort tol hel voorin, bisd. of vic. gener. apost. van 'f J/ertogenbosch , in het dek. van Orthen , en lelt 410 zielen; voort» heeft men hier ecne dorpschool met 35 leerlingen , 42 h. en ruim 230 in w., die in landbouw, vis*chcrij en het werken aan de dij- ken langs de Maas hun bestaan vinden, onder welke 14 Joden, slechts 4 Herv. en de overige R. K. zijn. Alem is eene heerl. , die vroeger aan de Abdij van St. Gccr- truida in het Land van Luik toebehoorde , en waaraan zij , tot aan de vernietiging dier abdij, verbleven is. Omtrent het jaar 1146 had Otto , Graaf va* Ddbas , zyn goed Aleyb aan dal klooster gegeven , maar de Abt geraakte daarover in geschil met Arnulfcs , de zoon van Otto, hetwelk evenwel in 1150 werd bijgelegd , op voor- waarde , dat de Abt daarvoor een ander goed zoude afstaan. Na welken lijd de Abten altijd in het gerust bezit gebleven zijn , hoewel men het als iets bijzonders kan aanmerken , dal Ja* 11 , Hertog van Braband , iu 1 306 , het gemaal over die plaats aan den Heer va* Kkssel schonk. Thans behoort deze hcerlijkh. aan het domein. Ter plaatse , waar thans het dorp Aleb gelegen is , moet , naar men wril , in Caesars tijd , een gevecht tusschen de Romeinen en de Tenc- teren en Usipeten voorgevallen zijn. In 1672 leed dit dorp veel bij den doortogt der Franschen onder den Maarschalk de Tvbeise. In 1740 moest het andermaal grootc schade lijden , doordien het geheel van water overstroomd werd , en in 1825 had het , met ccnigc naburige dorpen , een geli jk lot , door eene doorbraak, die hier in den Maasdijk viel. ALEM-MARÈN-EN-KESSEL , gem. in de Meijerij tan 's Hertogen- bosch , kw. Maasland , prov. JVoord-Braband, distr. Boxtel , air. '* Hertogenbosch, kant. Ou, (0 m. k. , 1 s. d. 2 ged.) palende N. aan de Maas, O. aan Lith en Lithooijen , Z. aan Rosmalen , W. aan Rosmalen en de Maas. Het bevat de dorpjes Alem, Maren cnKcssel, het gehucht Wilt, een gedecllc van Gewande, benevens den pold. van het LaagHeraaal, en heeft 2 Herv. kerken ,3 R. K. kerken, 3 scho- len , twee veren over de Maas, 191 h. , en ruim 1000 inw. Vroeger stond te Kessel, in deze gem., een kasteel en er was te Gewande ecne schans aangelegd , die na den Belgischen opstand wel weder opgemaakt maar thans andermaal vervallen is. Het wapen dezer gemeente is een zwarte loopende leeuw op een xilver veld. ALEMSGE WANDE , dal gedeelte van de buurt Getrandc in de jVeijerij van '* Ilertogenbotch , kw. Maasland , prov. Noord- B raband r dat tot het d. Alem , in de fjem. Alem- Maren-en- Keuel behoort. ¥ i 1 Het ligt iu het distr. en 4u. N. van Boxtel , arr. cn 2 u.van'i/Yerfo- genbosch , kant. en 5 u. van Oss , 1 u. ten Z. van Alem, cn wordt meestal de Blaaüwe Sluis genaamd, naar eene hardsteenen sluis, al- daar tot uitwatering van de polders het Hoog- en Laag- Hemaal aan- ' A^iEN. geh. , prov. Drenthe. Zie Aalde*. ALEN DORP, Allebbobp of Allesdobf , voorm. Riddermatig goed ia het JVederkwartier, prov. Utrecht, onder Vleuten, nabij de Meent , nu niet meer dan ecne landhoeve met ongeveer 50 bund. land. 1. Deel. 6 82 A L E. De eerste, dien wij als Heer van dit goed vermeld vinden , is Hes dei k ta* Aleidoup , die , in het jaar 1377 , met zijne vrouw Elisabetr , aan den Proost van Oudmunster te Utrecht , de helft opdroeg der koorn- tienden van dit goed. Ern zijner nazaten , Lubbert vax Alodorf , Jb-er van Itlijaiherg en AbUchoten , dien wij in 1431 vermeld vinden als Odenderbrocdcr , in 1111 als Schepen en in 1131 als Raad der stad Itrerht, was in het laatstgemclde jaar mcdepliglig aan opstand , in die stad ontstaan , omdat de gcnieciic stadsgilden de den, die in 1*33 verkocht waren, weder tot zich wilden nemen ; hier- voor werd hij , met eene menigte anderen , van zijn burgerschap ont- zet ; en twee jaren later ontzeidc men zijne tweede Vrouw , Geerteuida. («rawert, vooreen halfjaar de stad, zonder dat, bij de uitspraak van het vonnis, haar een i ge misdaad werd te laste gelegd , alleen mel- dende , dat zulks geschiedde om best wil. Zijne nazaten hebben later aanzienlijke staats- en krijgsambten bekleed. Het wapen van Aleidorf is drie zwarte leeuwenkoppen , met lijke kroonen , op een veld van zilver, twee en één gesteld. ALENSTER , geh. groothert. Luxemburg. Zie Altxi aster. ALERDIN'K. , voorm. havezathe iu Salland, prov. Overijssel , onder Dalfsen. ALEUSEN , voorm. d. in den Groolen Zuid-kollandsche» H aard. Zie Allotse*. ALEY. d. in Oott-lnéië , op het eil. Borneo , met 2300 inw. ALEVM , oude naam van het d. Alex. Zie dat woord. ALFHEIM , oude naam van het Noord-Brabandschc d. Alfie*. Zie dal woord. ALFONSÜSHOEK of Mart»-» - Alfowushoek , kaap in Oost-/ndie , resid. en eil. Amboina , aan de N. kust van het schiereil. HUoe, 2 m. van den pas Baguela. ALFOREN , Alvorezer, Alitürie* of Alflrie* , eigenlijk Hara-Fora's (Kijderei* va* het ckbergte) onbeschaafde bergbewoners in Oost-lndië, op de Mohtlische eilanden, de Arow eilanden , Ctram enz., van het Maleischc ras en zwartbruin van kleur , omtrent welke men vroeger onderscheiden nadcclige geruchten verspreid breit. Thans echter houdt men hen algemeen voor een onuoozel , goedhartig , bijgcloovig en onschuldig volk, dat voor beschaving en verlichting geenszins onvatbaar is. In den vijf- jarigcu oorlog op Java hebben zij ons, als hulptroepen, groolc diensten bewezen , terwijl zij van dapperheid , getrouwheid en dankbaarheid menig blijk gaven. Zij mogen niet trouwen, voordat zij eencn vijand overwonnen hebben , maar nemen dan slechts éene vrouw , die zij ook getrouw blijVcn. ALIANS of Allix, d. in Oost-lndië, eil. Jara , resid. en ten O. van Samarnag , 1 m. Z. van Panawanga , 2 m. N. van Kalang. Het bevatte iu het begin der vorige eeuw, met Kalang, Panawanga en Soesoeri t omtrent 800 huisgez. AL1DA of Alijda, suikerplant. in Pfederlandsch Guiana , kol. Su- riname , aan den regtcr oever der Cottica , tusschen de verlatene plant. Langmoedighcid bovenwaarts ten O., en Carelsburg benedenwaarts «*n W. • 1000 akk. groot, met 118 slaven. De suikermolen wordt door een waterwerk gedreven. ALUS AMBACHT, pold. in Rijnland , prov. Zuid-Holland , arr. "otterdam , kant. G0,ula , gcm. Sluipwijk, palende N. aan Zwam- ReeuwrV Ravcnsbcrff' Z' aan '& Gravenbrock cu W. aan j bytoogle AU. AUNGAHLISEN , Allmcabeises of Ali*ghoize* , oudtyds Aldisge- bcisen . gr;li. van twee boerderijen, prov. cn 3 n. van Groningen, arr. eu 8 u. W. van Appingcdam , kant. . gem. cn \ u. Z. W. van H'insum, in den hoek, die voorheen ten W. van hei Reitdicp lag, cn alzoo lot lirt // estt rkirurlivr Ix'lioonl»» , maar in 1(>38 door het regt graven van dat water, daarvan afgegraven werden ten O. van liet Reitdicp kwam. ALfViKIl PAROOHIE , oude naam van ÜEno-AaBAcnT. Zie datwoord. \l.hKM\DK. gein. iu /{ijiihtn&i prov. Zuid-llollnnd , arr. Leg- den, kant. ft'ouhrugge , (20 m. k. , 2 s. d. 1 afd. ,) palende N. aan het Haarlemmermeer cn het Kagermeer ,0. aan het Braassemcrmccr en de Wetering , die nit dat meer in hel Haarlemmermeer loopt , Z. aan Wouhrtigw en Hoo-miade , eu W. aan de Vr\e eu-Laan den Wassenaarschen tol; mits zij een rond jaar onder dit regtsgebied gewoond hadden , wanneer hun . die het noodig hadden, door den Baljuw van Alkemade, eenen vrijbrief gegeven werd, die alle jaren vernieuwd moest worden. A L K. Het wapen van Alkemadc is een zilveren schild , waarop een zwarte , klimmende leeuw , met goud geharnasseerd , afgebeeld is. ALKEKADE, Ridderhofstad in Rijnland, prov. Z nid- Holland , ruim £ u. 0. van het d. Warmond. Het wordt doorgaans ter onder- scheiding van een ander huis, insgelijks ook wel eens Alkehide ge- heeten , Oud-Alk.ei.idb genaamd. De tfjd der stichting is onzeker, maar het moet van zeer oude dagteekening zijn, daar het oude, adel- lijke geslacht van Alkeiide, hetwelk men reeds in de 13de eeuw vermeld vindt , van dit huis zijnen naam ontleend heeft. Het is meer dan eens geheel vervallen, en onder anderen in 1572, door brand ten gronde toe gesloopt , maar later veel fraaijer dan te voren opgebouwd, met twee torentjes op de hoeken van de voorplaats, eencn hoogen achtkanten toren , ten dake uitstekende , en versierd met cene fraaije kap, slagklok en uurwijzers. In 1824 is dit fraaije gebouw geheel gesloopt, zijnde er niets dan de twee torentjes op de hoeken van de voorplaats en de tuinmanswoning staan gebleven. De grond is groo ten deels tot bosch aangelegd. In het jaar 17.11 zijn op den, tot dit huis behoorenden, grond onder het graven, ontdekt, de grondslagen van een cirkehormig gebouw , van 56 v. Rijnl. middellijn ; de rondgaande muur was 8 v. dik ; het liep steil neder en was gebouwd van ronde steenen , die 12 duim lang , 6 breed , 3 dik en met zuiver tras gemetseld waren. Aan den N. 0. kant werd , nadat men ccuige lagen van steenen had afgehakt , een vierkant gat, IJ v. in het vierkant, rondom loegemetscld , gevonden. Omtrent 3 v. onder den grond , aan de Z. O. zijde, vertoonde zich eeue soort van straat ter breedte van 2 of 2£ v. ; deze bestond uitl plat gelegde steenen en verwijderde zich in cene zuid-oostelijke rigting' van net gebouw. ALKEMADE, oud adellijk huis in Rijnland, gem. Oegstgeest-en- Poelgeest. Zie Poelgeest (Old-) ALKMAAR, arr. , prov. Noord-Holland , palende W. en N. aan de Noordzee, O. aan de Zuiderzee en het arr. «Hoorn,, en Z. aan het arr. Haarlem. Het bevat in de 7 volgende kant.: Alkmaar no. 1 en 2 , Rijp, Schagcn , Texel, W leringen en Zijpe, ruim 43,000 inw. ALKMAAR, kant. n°. 1, prov. Noord- II olland , arr. Alkmaar , palende N. aan het kant. Zijpe, 0. aan het kant. de Rijp, Z. aan het kant. Alkmaar n°. 2 , en W. aan de Noordzee , en bevattende , behalve de wijken A en D der stad Alkmaar, de volgende 9 gem. : Akersloot, Broek- op- Langcndijk, Kocdijk-en-Huiswaard , Noord-Scharwoiide , Oud-Carspel, St. Pancras, Schoorl-Groet- Hargcr-en-Kamp, Uitgeesl-en-Markcn-binnen en Zuid-Schar- woude , en daarin 9300 4nw. ALKMAAR, kant. n°.-2, prov. Noord-Holland, arr. Alkmaar, palende N. en O. aan het kaut! Alkmaar n° 1 , voorts nog 0. aan het kant. de Rijp, Z. aan het arr. Haarlem en W. aan de Noordzee. Het bevat: behalve de wijken ft en C der Stad Alkmaar, de volgende 9 gem., Bergen-en-hct-Woud , Caslrieum-cn-Rakkum . Egmond-bin- ncn - Egmond-n a n- den - Hoef-en-Rinnegom , Egmond -aan- zee, Heemskerk, Hciloo-en-Ocsdom , Limiuun, Oudorp en Wimmenum. Het telt 9000 inw. ALKMAAR, klass. prov. Noord-Holland , verdeeld in de volgende vijf ringen : Alkmaar, Rijp, Scharw oude , Zijpe en de Hing der Eilanden of van Burg-op-Tcxul. Zij bevat 46 gem. , met 80 kerkc.i , die door 50 Predikanten bediend worden , en 31,500 zielen tellen. ALKMAAR, kerk. ring, prov. Noord-Holland, klass. van Alkmaar, bevattende de volgende 6 geui. : Alkmaar, Akersloot, Bergen, Egmond-bi nne n-cn-aan-d en-Hoef, Egniond-aan-Zce , Heilo en- Limmen. Deze ring telt 5700 zielen en 10 kerken , die door 10 Pre- dikanten bediend «orden. ALKMAAR, gem. in AVnn emerland, prov. Noord-Holland, arr. Alkmaar, kant. Alkmaar N°. 1 en 2, palende N. aan de gem Koc- dijk-eu-Huiswaard , O. aan Oudorp, Z. aan Heilo-en-Oesdom , W. aan Egmond-binnen-Egmond-aan-dcn-Hoef-en-Rinnegoin en N. W. aan Ber- gen-en-Woud. Zij bevat, behalve de stad A lkmaar.de navolgende polders: Overdijc, Achtermeer, Groenewatcr, Klappolder, Kyfpol- der, Weezenpoldcr , Huiswaard, Zwijnsmecr, en gedeelten van de pold. de Schcrmeer en de Egmondermeer , beslaat een grondgebied van 1445 hund. , 72 v. r. en 63 v. e. , en telt ongeveer 9000 inw., onder «elke 4500 llcrv. , nagenoeg 3500 K. K. ,600 Lu tb., 1 ÖO Menn.,80 Remonstr. en 170 Joden. De stad Alkmaar, in bet Lat. Alcraria . voorheen de voorzittende stad van het Noorderkwartier, en de twaalfde onder de stemhebbende steden der prov. Holland, thans eene arrondissement* en kant. hoofdpl. en als zoodanig dc zetel van regtbanken van eersten aanlog , van koop- handel cn van twee vredegeregtcn , ligt 6 u.N. van Haarlem, 4 u. N. W. van Punnerende , 4 u. NV. ten Z. van Hoorn. 7 u. Z. van den Helder, Hu.0. van de Noordzee , 152° 37' 54" N.Bt.22°23' 53" O. L. van Parijs. Zij schijnt voor het jaar 1288 tot Kcnncmtrland , maar sedert tot h est- Friesland behoord te hebben. Het is hoogst waarschijnlijk, dat Alkraar, of zoo als men oudtijds schreef. Alcbare en Alcmere , zooveel zeggen wil als Ai-beer, en dat de plaats dezen naam gekregen hebbc , van dc menigvuldige meren , door welke zij omringd was. en wier getal door sommigen, op ruim dertig Begroot wordt; zoodat het voorheen al meer «as, wat men rondsom Auulaar zag. De tijd , wanneer deze stad eerst aangelegd zij , is geheel onzeker; eenigen willen, dat zij eerst een dorp geweest en reeds omtrent het midden der 6de eeuw aangelegd zij. Zeker gaat het , dat deze plaats al in de 10de eeuw bekend «as . daar onze kranijksehrijvers dni- dehjk gewagen van giften , omtrent het jaar 922 , in Alcmare aan het Klooster te Ègmond gedaan. Dc sterkte dezer stad bestond in vroegere tij- den in de menigte van omliggende meren , deze echter door droogmalcn in land herschapen en de stad in aanzien toegenomen zijnde, «erd zty van aarden wallen en muren omgeven , van «elke laatste echter nog maar weinig over is, daar de wallen thans aangename wandelingen op- leveren. Behalve deze zijn er nu ook langs het kanaal fraaijc wan- delwecc n aangelegd, tcrwyl dc nabij de stad gelegen Al km aar derhout (zie dit art. hier achter) almede ruime gelegenheid tot wandelen aan- Alkraar is viermalen vergroot ; eerstciijk onder den Roomschcn Koning Uu.Lt* , als draaf van Holland , den II van dien naam ; de tweede uitlegging geschiedde waarschijnlijk omtrent het jaar 1528 . zyndo den 24 April van dat jaar dc eerste steen gelegd aan dc oude Fricscbe poort en het slot Torenbtirg , als toen doorgegraven ; de derde had in het jaar 1572. en de vierde in 1374 plaats. Thans heeft zij in Haren geheclen omtrek, binnen dc stad , nne oppen lakte van 94 bund. 92 v. r. 86 ALK. De gedaante van Alk «aar is langwerpig rond, zij is van zeven poor- ten voorzien; als: twee ten 0., zijnde de Schenner- en de Boom- poort; twee ten Z., de N ieuwlander- en de Kennemerpoort ; een ten \V. , de Berger- of Geesterpoort en twee ten N. dc Fricsche- en dc Tcxelsche-poort. Devoormalige fraaije W cst-Friesche-poort , is in 1835 afgebroken , om aan het nienw gegraven Nt ord-Hollandsche kanaal cene bogt te ontnemen. De Waterpoort, die hier vroeger gevonden werd , is in 1822 , toen het gezegde kanaal gegraven werd , insgelijks afgebroken. Van binnen wordt de stad doorsneden van onderscheidene grachten , ter wederzijde met boomen beplant , ter- wijl de straten langs deze grachten even als alle de anderen regt loo- pen ; deze regelmatigheid , gevoegd bij dc pracht en zindelijkheid der gebouwen, doet Alkmaar voor de fraaiste stad van het gehcele iïoor- derhoartier houden. Men heeft er ook eene ruime markt, die in het jaar 15561 op hare tegenwoordige grootte gebragt is, en aan de zuid- oostzijde heeft zij, binnen den wal, eene zeer ruime haven, waardoor tich hier eene zeer geschikte gelegenheid voor de schepen opdoet , om te overwinteren en, is het noodig, gekalefaterd te worden. Met deze haven staat dc Trekvaart op Hoorn in verband , die thans ook in het Groot* Noord-Hollandschc kanaal uitloopt , door welk kanaal , dat langs de noordzijde der stad loopt , op dc plaats der voormalige Wa- terpoort daar binnen komt en haar bezijden de Boompoort weder verlaat, Alkmaar, zoo wel met Amsterdam en Purmerende als met de Helder en daardoor ook met de Noordzee , gemeenschap heeft. Het Stadhuis , een deftig gebouw met eenen sierlijken toren , werd. in 1509 begonnen en in 11520 voltooid ; naderhand is het op onder- scheidene tijden verbeterd en met ecnigc nieuwe , meest fraai ltchangcn , vertrekken vermeerderd. De voornaamste toegang is langs eenen dub- belen hardsteenen trap met stecnen leuningen , maar buiten deze is er , ter eene ztfde van dezen trap , nog eene brcede deur, waar boven de geregtigheid en -te voorzigtigheid uitgehouwen zyn ; ter andere zyde zijn de nurgcr- en hoofdwachten. Behalve de regering van Alkjraar houden hier ook onderscheidene Heemraden der omliggeude polders en droogmakerijen hunne zitdagen en vergaderingen. Na het vergrootcn der markt, in 1563, werd de Waag gebouwd, waartoe dc stad, op den 4. November 1587, van Filips II. Koning van Spanje , verlof verkregen had; dit gebouw werd in 1582 voltrokken, en in 1597 met eenen sierbjken toren voorzien , die 23,16 ell. boven het muurwerk uitsteekt en heeft een kunstig klokkenspel , dat , op ieder gewoon klok- slag, even onder den eersten omgang, vier beeldjes te paard te voorschijn doet komen . boven welke een trompetter staat die muzijk maakt. In het jaar 1715 werd deze toren, die 15 duim. naar den Z. W. kant overgeweken was, regt gezet en vernieuwd. Het Prin- senhof, gemeenlijk het Hooge huis genaamd, dat in 1595, naar men wil , door het geslacht van va* Teilitige* gesticht werd , is een groot gebouw met eene voorplaats , die door eenen muur met twee ingangen van de straat gescheiden is. — In 1606 werd eene kerk der Minder- broeders tol een Ammunitie- of Wapenhuis ingerigt, en derwaarts de voornaamste wapenen, van welke men zich in het beleg van 1873 (waarvan straks nader) had bediend, overgebragt. De Oude doelen, die in 1509 gebouwd werd, is thans tot eene sociëteit ingerigt. De |N »eu we doelen , waaraan Filips II. , Koning van Spanje , die zich toen .mistte Alk* \tn bevond , den eersten steen zonde gelegd hebben, wordt gebruikt voorde bijeenkomsten der schutterij. Het Hof van Sonoy «l bnoy. onder welken naam dit geslacht nog aanwezig is, eertijds het Digitized by Google ♦ ALK. 87 Witte Zusteren hof, werd, door armoede vervallen zijnde , met verlof van den Bisschop van Haarlem , aan dc stad , en door deze vervolgens aan den vermaarden Diderik vai So*ot verkocht , naar wicn het zijnen latereu naam ontving', en uit wiens handen het kwam aan Mr. Willes Ba- sesids, wiens zoons het eindelijk weder aan Jonker Evgelbeat Rajo» afstond , als wanneer de boomgaard aan tyjznnderc personen overge- dragen en met burgerhuizen bezet werd. Ken gedeelte van het hof, door verkoop eindelijk weder aan de stad gekomen , werd tot dc Nieuwe markt , en de ingang tot eene openbare straat, dc Hccren- straat, aangelegd. Onder dc verdere wereldlijke gebouwen verdienen nog vermelding: het sjads Accijns-huis, een net gebouw niet een sierlijk torentje , en de Bank van leening of Lomberd, volgens eene vergunning van Keizer KarklV., gedagteekend 7 . Febrnarij 1344. opgerigt. Dc Yleeschhal, die in 1395 volbouwd was, is thans niet meer in wezen, maar er is een» fraaije VisMimarkt, in 1563 aangelegd, naderhand , op onderscheiden tijden , merkelijk verbeterd , waarop in • zonderheid zecvisch in groote hoeveelheid te koon aangebragt wordt. De ruime Linnen- en Garenmarkl, die in 1590 gebouwd was, is eenige jaren geleden tot cenen zeer nelten en niet smaak ingcrigten stads- schouwburg verbouwd. Ook worden te Alkmaar , in het najaar belangrij- ke koe- en varkenmarkten gehouden , alsmede eene iaarlijksehe paar- denmarkt . der stad bij privilegie van Keizer Kabel V. in 1563 toe. gestaan , die echter niet meer zoo druk als voorheen bezocht wordt , en twee Ieermarktcn, waartoe Aleraar , bij octrooi van 3. Maart 1575, op naam van FiLirs II. , dc vergunning verkreeg, en wel eene 's maan- dags ua beloken Pasehen en de andere 's daags na St. IUrtuolobeus ; voorts is er sterke handel in graan, boter en kaas, van welk laat- ste product deze stad de voorname stapelplaats is . zoodat van de 10 of 11 müliocncn Ned. ponden kaas, die jaarlijks in Noord-Holland, gemaakt worden, en die naar onderscheidene landen van Europa, en zelfe naar de West- Indische eilandenen Zuid-Amerika gezonden worden , liier nagenoeg de helft ter markt gebragt wordt j zoo was in 1834 de geheelc hoeveelheid 10.200,000 Ned. pond. , waarvan Alkmaar 4,113,516 Ned. pond. geleverd heeft; de grootste marktdag was in den somer van 1836 , toen aldaar op eens 187,489 Ned. pond. t«»r markt kwa- men , terwijl de geheelc hoeveelheid in dat jaar beliep 737,970 Ned. pond. Ook zijn dc graanmarkten wekelijks met alle soorten van granen , waaronder de beroemde Zijper tarwe , ruim voorzien , en in de zoogenaamde fijne zaden , als mostaard- , kanarie-zaad enz. is Alkmaar dc voorname stapelplaats y wordende in de naburige dorpen van de dusgenoemde Langendijkcn , bijna alleen dc fijne kruiden en groenten , die nier ter markt komen , geteeld j voorts hebben de inw. 3 belangrijke zoutketen , die zoo beroemd zijn, dat het daar geraffineerde zout, ook zelfs in andere landen, zeer gezocht is, 1 zeepziederij , 2 azijnmake- rijen, 2 pottenbakkerijen, 4 leerlooijerijen , 1 pergamentmakerij , 4 hontzaag- en 3 korenmolens. Maar van de 5 vermaarde bier- brouwerijen; die hier voorheen bestonden , is er nog slechts ééne in wezen , en de vroeger zoo blocijri.isz. , die in 1364 herwaarts bcnu'p'-n werd. De Herv. hebben twee kerken , de Digitized by Google ALK Groote en de Kleine kerk genoemd. De G roo te, die bij hare eerste stichting aan den H. Laobcttius toegewijd was , zou , volgens een oué gedenkschrift, dat in de kerk te lezen is, reeds in de Ode eeuw ge- sticht zyn, en was in 1317 al cene kerspelkcrk. De beroemde toren van dit gebouw , die in 1 438 opgetrokken was en tot eenc baak in zee verstrekte, stortte op den 29 Octobcr 1468 omver, door welken val niet slechts deze, maar tevens de in 1382 daarneven gebouwde St* Matth'y skerk. vernield werd; weshalve men te rade werd de beide kerken ten gronde toe af te breken , en in hare plaats deze eene kerk te stichten , die in 1312 ingew'yd en nu eene der grootste en fraaiste van geheel Noord-Holland is. Zij is van twee orgels voorzien , van welke het grootste . dat zeer kunstig cn welluidend is , en met de beste in ons vaderland kan wedijveren , in 1643 voor het eerst bespeeld werden ccnige jaren geleden eene aanmerkelijke verl»etering ondergaan heeft, zijnde het kleinste reeds in 1371 gemaak$. Men ziet er ook eene verheven zerk , waaronder het hart en het ingewand van Flobis V. in eene looden kist begraven zyn, hetwelk door een daarop gcplaaUt opschrift aangeduid wordt. Voorts heeft men er nog de grafsteden van den Burgemeester Flor» vaw Teilwge* , van Willem Bakoe** , Heer van W armenhuizen , van den Ridder Fhedkeik Westpbale* , van den geneesheer Pi eter van Foreest cn eenige anderen , terwyl boven het zuiderportaal vroeger de stadsboekerij ffcplaatstwas. Voor de Hervorming was in deze kerk eene zeer groote kapel afgeschut en ingewijd ter eere van de H. Maagd, welke kapel met aanzienlijke giften beschonken was. Behalve het outaar van de n. Maagd , werden er nog onderscheidene andere gevonden , en daaronder vijf, die zeer rijke inkomsten hadden; ook waren er wel 12 vikarijen aan deze kerk verbonden. De begeving der pastorij stond aan den Abt van Kgmond. DcKlcinc kerk, veelal de kapel genaamd, was vroe- ger aan de II. Maagd cn St. Jak toegewijd, welke laatste de patroon was der Maltheser ridders , door welke Hecren zy omtrent 1443 moet gesticht zijn ; omstreeks 1336 werd zij merkelijk verbeterd en in 1510 het koor volbouwd. In 1307 werd zij voor een groot gedeelte afgebroken en vernieuwd, en in 1760 dooreenen feilen brand in de asch gelegd, maar later veel fraaijer weder herbouwd. Van binnen is boven den ingang van dit godshuis een goed orgel geplaatst. De Lutnerschcn schijnen niet voor het jaar 1638 eene geregelde gem. te Alkmaar gehad te hebben. Zy kwamen omstreeks dien tijd in stille byecn,cn hoorden nu den eenen,dan wrdcr den anderen Predikant Gods w oord verkon- digen; de Wethouders zochten deze vergadering wel te beletten en verboden die een en andermaal , maar men ging evenwel met de dienst voort, waarop de regering , in 1641 , de vergaderplaats door de stadswerk- licden geheel deed vernielen , zoodat er niets meer dan de muur, ter hoogte van 10 of 12 v. , staan bleef. Eene troep soldaten , die intusschen met stillen trom de wacht hield , brandde , toen het werk verrigt was , gelijkertijd los, cn trok naar het stadhuis, alwaar verscheidene tonnen biers voor hen ten beste gegeven werden. De Luthersehen , hierdoor evenwel niet afgeschrikt , bleven ter zclfder plaatse hunne vergaderin- gen houden , en ofschoon met ballingschap gedreigd en op den 24 Augustus door den schout in hunne godsdienstoefening gestoonl zijnde, vingen zij eerlang aan, eenc nieuwe kerk te bouwen , die in of omtrent het jaar 1643 voltooid was , cn sedert werden zij niet meer gemoeid. De kerk op heleinde der 17de eeuw merkelijk vervallen zijnde, werd in 10£2 hersteld, en is thans een deftig gebouw , welks fraaije predikstoel, doophek . glazen , krooucn enz. door bijzondere personen bekostigd zijn. "DlgitizeïT by tSoogle ALK De gem. , die tot de ring van Haarlem behoort , telt met eenigc lede» uit den omtrek 650 zielen en wordt door eeneu Predikant be- diend , die door den kerkeraad beroepen wordt. Dc Remonstranten, wier gem. tol de Eertte clattis liehoort , en ongeveea 100 rielen lelt, hielden hier eerst hunne godsdienstoefening in ecne houten loods, in w ier plaats zij in 16-58 de tegenwoordige fraaije «tranen kerk gebouwd hebben , die van gallery en orgel voorzien ia, en dooreenen Predikant bediend wordt. Vroeger waren hier twee Menn. kerken, van welke de ecne thans tot cene stads-annschool ingerigt is , de andere evenwel nog hare oor- spronkelijke bestemming behouden beeft , en doorecnen Predikant bediend wordt, van welken het beroep aan den kerkeraad is overgelaten. Dcgcm. telt 200 zielen. De R. K., van welke het getal comm. 2400 beloopt, hebben te Alksaar vier statiën, die lot het aartspr. van Holland en Zeeland, dek. van Noord-Holland , bchooren , en vier kerken hebben, welke door vier Pastoors en 1 Kapellaan bediend worden. Ook de Joden , van welke godsdienst hier ongeveer 200 gevonden worden , hebben in deze stad eene sijnagoge , waarin de dienst door ecnen Rabbijn verrigt wordt. Liefdadige gestichten te Almaar zijn: het oude Mannen- en Vroitwengasthuis, dat eerst enkel ecu Vrouwengasthuis was, cn den naam droeg van St. Elisabcthsgasthuis , maar in 11589 werd het merkelijk vertimmerd, om er ook het Mannengasthuis in te kunnen overbrengen ; thans dient het gedeeltelijk tot een Weeshuis der Herv., gedeeltelijk nog tot een Z iekengasthuis; het Gercf. diakonie- oude- mannen- cn vrouwenhuis; het R. K. weeshuis; het H ui s zi Henhuis , naderhand een Tucht- huis; een genootschap tot ondersteuning van behoeftige kraamvrouwen, en voorts cenigc hofjes , waaronder dat, uitdc nala- tenschap van Gerrit Wildhah in 17 11$ gesticht , cn naar hem het Wil- demanshofje genoemd, voor 24 vrouwen, uit alle christelijke ge- zindheden zonder onderscheid, dient. Almaar is ook niet ontbloot van wetenschappelijke inrigtingen; zoo heeft men er, behalve lagere scholen met een gemiddeld getal -van leerlingen, eene latijnsche school met 12 leerlingen; eene clini- ache school met 24 leerlingen; ecne teekenscbool , een natuur- en letterkundig genootschap, ouder de zinspreuk: Nerno tolus taiit sapit ; eene Afdeeling der kunst- cn wetensehapbevorderende Maat- schappij V. W. ; een depart. der Maatschappij Tot Nut van het Al- gemeen, dat den 9 Maart 1802 opgerigt is cn 67 leden telt. Het heeft. Alkmaar ook niet ontbroken aan merkwaardige mannen, die binnen hare muren geboren zijn. Onder deze mag men bil- lijk tellen : Ja* Arekds , cenrii mandemaker , die dc hervormde leer om- helsd hebbende , een dor eerste en yverigste Evangeliepredikers hier te lande geweest is; hij t grdurende het beleg , den 28 Aug. 1573; den godgeleerde Frederik vai Heilo , Priester en Monnik , die achtervolgen» het bestuur gehad heeft over dc nonnenkloosters te Warmond , Lcyden en Beverwijk, en tien onderscheidene werken heeft nagelaten; hij *)* in xijn klooster te Heilo in 1453; den letterkundige Petros Na*kius (Pieter ?iAjnim;i), geb. in het jaar 1500, \ den 31 Mei 1557 als lloog- leeraar in dc letteren te liCiiven ; dc geneeskundige Dirk va* Fo- rccst , Lijfarts van den Koning van Polen en Pieter vaü Foreest, geb. 1522, f 1597, de eerste Hoogleeraar in de geneeskunde aan dc hooge- 00 \ ï. K school te Levdcn ; de ragtsgclcerden Narrwcg van Foreest , eertt Pensio- naris yan Alkmaar en daarna Raadsheer in den hoogen raad te Gra- venhagc , 1892; Pakcrativs Cast ri co vies (Pakcraes va* Castricdm) •j- 1620 , na eerst Pensionaris der stad Groningen en later Raadsheer in den hoogen raad Ie Gravcnhagc te zijn geweest ; den Gouverneur(ieneraal van Neerland* lndic , Corvelis vakdeuI.uk. die van 1646 tot 1690 dat ambt bekleedde; en dc Raad van Indië Frederik. Koctka* , die in dc 16de eeuw leefde; dc wiskundigen Adri aak Adriaaksz. meer bekend onder den naam van Adriakls Metiis , geb. 1871 , f23 Sept. 1638 als Hnoglceraar te Fra- neker ; zijn broeder Jacobus Metiis (Jakob Adriaaksz.) , een uitmuntend ver- vaardiger van verrekijkers ; en Corkelis Drerbel, den uitvinder der ther- mometers en onderscheidene wis- en natuurkundige werktuigen, geb. 1872, f 1634; den wis- en aardrijkskundige Willeb Jaksz. Blaed , geboren 1 !>7 1 , -f- 1638 ; de geschiedschrijvers Snon Euelekberg, geb. 16 Al aart 1663, -j" 4 November 1738, door zijne Gedaante en yesteluheidt van tf'rxt-Urieslandt, en ondergang fin Vroonen en Alkmaar en zijne geschiedenissen bekend ; en Gijsbert Roorkami» , die in 1767 roede de geschiedenis zijner vaderstad uitgaf; en den scherpzinnige wijsgeer Jouakkes Gatbrus (Jodar de Kater) , bekend door zijne tegenwerpingen tegen de bovennatuurkundige bedenkingen van Reratcs Cabteshis (Rkrb Drscartbs). Ook werd in het jaar 1898 binnen deze stad , door zekeren Pascrier Lawherttk , de kunst van damastweven uitgevonden. In het jaar 924 vinden wij deze stad reeds in dc geschiedenis ver- meld , als zyndc toen door de Friezen . die Graaf Dihr II in het vorige jaar meende bedwongen te hebben , overrompeld en verbrand. In 1072 werd Godevaart met den Bult, Hertog van Lotharingen, aldaar door de West-Friezen negen weken achtereen belegerd , na verloop van welken tijd, Willes tan Gelder, Bisschop van Utrecht , hem kwam ontzetten , vallende deze dc belegeraars zoo onzacht op het lijf, dat er . naar men wil , wel 8000 sneuvelden. In 1132 onthield Graaf Dirk VI, nadat hij de West-Friezen geslagen had , zich een tijd lang te dezer slede op. Maar een jaar daarna viel zijn broeder, Kloris de Zttarte , die met hem oneenig was. in Alkmaar, en leide er dc kerk en dc markt, (waar- door men zeker de woningen in den omtrek der markt zal moeten ver- slaan) aan kolen. Naauwclijks was dc stad weder herbouwd , of zij werd in 1166 door de West-Friezen geplunderd en geheel en al aan dc vlam ten prooi gegeven, en in 1160 moest zij nogmaals een der- gelijk lot ondergaan. Den 28 Ttf ei 1328 geraakte de kerk in brand, en werd benevens de voornaamste huizen der stad vernield. In de Hoekschc en Kabeljaauw sehc oneenigheden , hielden de Alkmaarders dc zijde van hunne wettige landsvrouw , Jakora var Beu eren , waardoor de Kabcljaauwsgczindcn, die het met Philips vak Bocrgokdie hielden , tegen haar optrokken , de huizen Bre- «lerode , Heemstede en Assendclft vernielende ; hierdoor werden maakte zich in het volgende jaar gereed , om het van daar te doen vertrekken, doch zijne inagt te gering zijude , moest hij zien, dat zy* zelfs Haarlem innamen ; begrijpende . dat bet gemeen niet zoude te beddingen zijn, dan door tusschenkomst van geregelde troepen, waar- aan hij gebrek had , verzocht hij Hertog A leert va* Saxeh om bij- stand, die ter herstelling der rust met eenig Duilsch krijgsvolk naar Holland afzakte , alles plunderende en roovende , wat hij op zynen weg ontmoette. Hij trok naar Haarlem , en leverde eenigc hevige ge- vechten , die meestal ten nadcele der Ken nemers uitvielen, waardoor zij genoodzaakt werden om genade te verzoeken , «elke hun na langdurige voorspraak eindelijk werd toegestaan, onder beding, dat Almaar, ter- stond 2C00 gouden St. Andries guldens zoude moeten opbrengen , de handvesten en banieren der stad in handen van den Hertog overleveren , en tot vermeerdering van hunne straf hunne vesten op eigen kosten, afbreken en de grachten sloopen ; bovendien moesten 25 der voor- naamste ingezetenen binnen Haarlem voor hem verschijnen , ten einde blootshoofds en barrevoets, met een stokje in de hand en op hunne knieën , voor zich en voor de gehedc gemeente nederig om genade en. vergiffenis te smeeken , van welke vergiffenis hij 15 burgers uitsloot* omtrent welke hij aan zich behield, om, ter zijner tijd, met hen. naar welgevallen te handelen. Nogmaals werd Alkmaar, op den 25 Juni) 1517, des avonds tusschen tien en elf ure , ingenomen , door eencn grooten hoop Geldcrschcn , on- der den Overste Selracr , versterkt door een magtig aantal Friezen , welke , te dien einde , door hunnen Admiraal Lakse Pier uit de Kuinre naar Mcdcmblik overgevoerd cn daar aan land gezet waren. Acht da- gen bragt deze wt>estc menigte , die de zwarte hoop genoemd werd , in deze** stad door , alles vernielende en roovende , wat zy vinden konde ; wegtrekkende , staken zy den brand in twee korenmolens , die aan de vest stonden , waardoor meer dan honderd huizen , benevens de poort , daar zij uittrokken , in de asscbe gelegd werd ; door dit on- heil gin* mede ecne vermaarde school , die destyds te Alkmaar moet bestaan hebben , te gronde. Crristiaak II , Koning van Denemarken , nit z^jn rijk verdreven en herwaarts gevlugt , om van Keizer Kakel V, wiens zuster Elisarbtm hy\ ten huwelijk had , onderstand te verwerven , kon , by zynen inval in Holland, Alkmaar niet ongemoeid laten , maar kwam , den 19 Septem- ber 1531, aan het hoofd van 5000 man, cn vertoefde er vyf dagen, in welken tusschentijd zijne benden de stad zoo deerlijk beroofden , dat de regering de schade , te dier gelegenheid geleden , weinige jaren later , op 8000 of 9000 gulden begrootte. Nadat de Heer var Brederooe , met zijne huisvrouw en twee zijner zusters , benevens den Prins va» Orarjb , op den 1 September 1566 , binnen deze stad gekomen was, werd hem door ccnige personen een reancst aangeboden, bij hetwelk zij verzochten de Minderbrocderskerk tc hebben, om aldaar de Herv. godsdienst uit te oefenen, waarop zij ten antwoord kregen , dat het niet in zijne magt stond om hun zulks toe te stern- en; in plaats van zich hiermede te vreden te houden cn ecne betere gelegenheid af te wachten . stoven ecnigen , zoodra hij vertrokken was» met bijlen en andere werktuigen naar de gezegde kerk, waar zij alles Digitized by Google ALK. 93 aan stukken sloegen , waarop do broeders , dit spel vernemende , de ccn over den muur , de andere over het water , uit liet klooster vlugt- ti-u; maar den volgenden dag werden /.ij door het geregt daar weder iogebragt. Barge meesteren omtrent dien tijd beducht zijnde, dat eenige kwaadwilligen mogtcn komen , otn beeldstormerij in de Groote kerk aan te rigten, keurden, met voorkennis van den Hisschop var» Haarlem, goed, alle de raden der gilden bij zieh te ontbieden en bun ic bevelen . de altaren en beelden behoorlijk al' te nemen en wel te bewaren, zonder daaraan eenige seinde of leisel te doen; maar aU zij hiermede bezig waren , kwam het gemeene \olk en smeet al- taren , beelden 4 en al wat er was, aan stukken, wordende het altaar, staande bij het font , onder het geschreeuw: » het moet af,* lot den grond verwoest. Hel meest evenwel is Alkvwr inde Nederlaudsehe geschiedenissen ver- maard door het beleg , dat zij in 1373 van de Span jaarden moest door- staan. In het jaar 1371 was er wel eene Spa iu>ehe bezetting in Alkmaar gelegd, maar in het \olgcudc jaar werd de stad reeds weder door Sovov voor CM StaaLschcn in bezit genomen. Zoodra had nu Don FasnsaiK \ ül Toeedo , de oudste zoon des Hertogs \an Ai.ba , de stad Haarlem niet bemagtigd of hij kreeg bevel van zijnen vader , om ook Alkvaar aan te tasten. |» gruwelijke pluudrring en bloedstorting , slechts kort te voren door de Spanjaarden te Haarlem gepleegd . hadden in den aanvang de Alk- maarders met geen kleinen schrik vervuld , die hen eerst deed aarzelen, om hunne stad te jen zoo magligen vijand te verdedigen: dan, door So*ot , destijds Staats - Gouverneur van IV oord- f/ollattd , met eenig krijgsvolk voorzien, onder het bevel van den Overste Jonkheer Iaim Kvreuaauw , begonnen /.ij weder moed te scheppen ; en verdedigden zich zoo dapper, dat Don Fkloeiuk . na verscheidene \rrgeel>chc stor- men gewaagd te hebben , genoodzaakt was onverrigter zake , mt»t verlies van veel volk, terug te trekken ; te meer. dewijl dc sluizen der zeedijken, bij Krabbendam. Aartswoude en de Zijpe , geopend wor- dende, de omstreken onder water «leden vloeijen . xoodat de Spanjaar- den zieh gedwongen zagen .den 8 Octooer 1 1*73 , het ge\air door eene schielijke vhigt t •* ontwijken. Terwijl dc vesten bestormd werden, kweten de vrouwen zich even dapper als hunne mannen, vader* en zonen . den vijand brandende pekreepen en hoepels over het hoofd werpende en met kokend kalkwater begietende. IV mislukte aanslag fier Spanjaarden op Alkmaar , die van andere voordeelen voor de Staat- sche partij gevolgd werd . gaf sedert aanleiding lol hel gewone zeggen : van Alkmaar begint dc rictorie. De oneesngbeid , die te dezer stede . in het jaar 1008 . ontstond, ter gelegenheid dat de classis van Alkmaar van hare leden vergde . 0111 bij oudcrleekeniiig te verklaren, dal zij de Nederlaudsehe gcloofslkdijdcnis en catherhismus . in allen deele , hield overeen te stemmen met de «chrifture . hetwelk door vijf Predikanten geweigerd werd . gaf aanleiding lot eene buitengewone verandering der regering , die op den il en 22 IVhruarij 1610 door Kommissarissen der Staten van Holland bewerk- stelligd werd. Maar toen, den II Octuher 1018. de regering door 31 units. Prins van Oranje , veranderd werd, waren eronder de nieuwe Vroedschappen \ijf, die in 1010 van hunne ambten verlaten waren geweest. Eenige Kemonstrantsgezinden bedreven ten jare 1019 te iliiVaar gn»n- ten moedwil , die sedert door de Remonstranten sciven misprezen werd, en de afgezondertle bijeenkomsten en predikatiën . die zij er nog dal- zelfde jaar puogden tc houden, werden geweldigerhand belet. <)f ALK Den O Jnlij 16ü3 ontstond er weder eene lievig opschudding binnen deze stad. Het graan w snif ft ilc glazen in aan het huis van zekeren touw- slager Z»:rn\> genaamd , die , ten onregte , gelijk sedert gebleken is, bcsclinldijjd werd , touw . hennip en andere noodwendigheden aan den vijand gele\crd te hebben. Doch de plundering van het huis werd voorkomen door de ruiterij , die toen bezetting hield in de stad. Ver- scheidene andere huizen van leden der regering werden , ten zelfden tijde, Iwdrcigd niet plundering , zonder dat het tot de daad kwam. Maarden !) trok een hoop wij\eu , onder het geleide van Griet Pikt Scheer, die zich tot Kapitein opgeworpen had en van Alew he TvRrvrLSTER , die een vaandel droeg , van oude lappen , aan eenen stok gebonden , naar Zuuux'i lijnbaan, waar alles gcpluuderd en vernield werd. De schut- terij toen in de wapenen gekomen, bragt den woeste u hoop spoedig tot bedaren. Vijf of zes lielbamels werden geval , en ter stad uitge bannen. In 167SS dc West-Fricsche zeedijk doorgebroken en daardoor een groot gedeelte van het Noorderkwartier ondergcloopen zijnde , had zulks zoodanige groote kosten veroorzaakt , dat deze ramp voor dat kwartier gerekend werd nadeeliger te zijn geweest , dan de geheelc zoo verderfelijke oorlog van 1Ü72 tot 1673 ; als hieron nu kort daarna on- derscheiden jaren achter een , eene sterfte onder het rundvee en twee muisjaren volgden , zoodat de gemeente zich niet in staat zag , om dc gevorderde lasten op te brengen , ontstond er ten jare 1713 eene groote. opschudding te Aleriar , waar het gemeen , dal zeer gebeten was op twee Pachters van 's lauds middelen , met name Dakiei. Saivgkb en Arolb. (/RoidRoirT . den 7 October op hunne huizen aanviel en die plunderde, met voornemen, om , straks daarna . de woning van Mr. Nicolaas Kiek, Voorzittend Schepen der stad, die, het Schoutsambt , hij het openslaan dier bediening, waarnemende , den Pachteren, in het vorderen van 'slands penningen, hulp had bewezen . op dezelfde wijze te behandelen. Dit laatste echter werd nog voorgekomen, door het tijdig op dc been brengen van een gedeelte der burgerij , die , geholpen van stadsbedienden, de plunderaars uit eikanderen dreef. Dc groole staatsverandering in 1747 , die ginds en elders zoo vele bewegingen veroorzaakte, verwekte binnen deze stad weinig moeite, wordende aldaar , op den 1 Mei van dat jaar, Prins Willem IV, niet eenparige stemmen , tot Stadhouder verklaard. In 1785 gaf Aleraar hel eerste voorbeeld van dc vernietiging van alle stadhouderlijke verkiezingen en aanbevelingen bij openvallende pos- ten van regerings-ambten of bedieningen. Hevig was de tegenstand van Prins WiLiKM V tegen dit besluit. Maar geen verandering daarin kun- nende te weeg brengen , bragt hij zijn l>eklag bij de Staten van Holland in . die daarop besloten , dat , onv erminderd het wederzyds beweerde , de ophanden zijudc verkiezingen van Burgemeesteren , Schepenen en Thesauriers door H. E. Gr. A. zeiven zouden gedaan worden ; ingevolge van welk besluit , ondanks de tegenkantingen der Ridderschap en het beklag van Z. H. , dc verkiezing van regeringsleden in Fcbroarij des volgendeu jaars geschiedde. Ook was de burgerij van Aleraar de eerste in betoonden ijver tot den wapenhandel, waartoe zich dadelijk een aantal van omtrent 600 personen vrijwillig aanboden. Na dc omwenteling van het jaar 1787 moest zy echter gedogen , dat de regering buitentijds veranderd, de schutterij afgedankt, en eene andere naar het voorschrift van den Stadhouder gevormd werd , terwijl de stad zich bovendien met inlegering van krijgsvolk bezwaard zag, J Digitized by Google A L K. hoewel ee» en ander zonder merkelijke opschudding geschiedde , even als dc verandering van zaken in 1793 aldaar in alle stille plaats had. Toen dc Engclschcncn Russen in 1799 in Noord-Holland geland varen, leed deze stad ook eeuwen aanstoot , daar zij den 3 Oclober van dat jaar des morgeus door de Frauschcii en Hollanders ontruimd zijnde , iu den namiddag door de Engclschen bezet werd , die haar echter reeds weder den 8 verlaten hadden, na alhier in dien tussche.ntijd twee malen eene ze r drukkende rcquisilicn te hebben uitgeschreven. Bij de heugelijke omw enleling van hel jaar 1813 bevond Alkmaar zich in ccnen zeer moegelijken toestand. Hel was onmogelijk , hoe vu- rig men dil ook wenschle , zich dadelijk \oor de goede zaak te \ er- klaren. De forten aan den Helder, die onder het bevel van den Ad- miraal V ebdiiell . sterk met Fransehe troepen bezet waren , dienden tevens tot tocvhigtsoord voor dc door het land zwervende Franschen , die altijd hunnen weg door Alkmaar namen , zoodat er dc grootste ouuigtighcid noodig was , om te zorgen , dal de rust l>ewaard bleef. De Onder-prefect, de Heer Fovteik Veusciu m . die te Alkmaar zijne residentie had , nam met volkomene toestemming van allen het ge- hcele bew ind iu handen , en op zijn verzoek w apenden zich schier alle dc aanzienlijkste burgers , tot voorkoming van buitensporigheden , het- welk te noodzakelijker was , omdat eeui;;e lieden , die niets te verliezen hadden, cn hij de omwenteling fortuin dachten te maken , alle pogingen in het werk stelden , om de l>edoelingen van den Onder-prefect in een verkeerd daglicht tc plaatsen , terwijl deze al zijne krachten in- spande , om dc rust te bewaren en tevens tc zorgen , dat de Kom- mandant van den Helder geen voorwendsel had , om zich meer on- middellijk met de stad te bcmoeijen. Intusschen gaf de Admiraal Vkuoell, bij eene missive van 23 November, den Onder-prefect tc kennen , dat hij den Heer Willet . Ontvanger der Douanen aan den Helder, bevel had gege\en, om zich , onder geleide van een detache- ment koloniale troepen, gecommandeerd door den kapitein St. Just, naar Alkmaar tc begeven, tot overneming van alle kontante penningen f die aldaar in de kas van 's Rijks ontvang, t voorhanden waren. De tijding van den nanlogl der troepen vervulde de geheele stad met angst en schrik , te meer daar men reden had. te duchten, dal zij , binnen de stad gekomen , lot plundering zouden overslaan ; om dus het binnen trekken tc voorkomen , ging dc Onder prefect , g; heel alleen , het detachement tot Koedijk . een groot uur van Alksaar. te gcmoel. Hier wkt hg de Heeren W illet en St. Just over te halen , om zich , met achterlating der troepen, ter overneming der kas naar Alkmaar t« begeven t dit nu verrigt en de troepen veder naar den Helder af- getrokken zijnde , bleef de stad vervolgens van allen verderen aanstoot Tan wege dc Fransehe autoriteiten vrij ; terwijl men slechts den ge- scbikstcn oogenblik bleef afwachten , om zich voor de zaak der om- wenteling te verklaren , waartoe den 29. November besloten werd , op «eiken dag dan ook de stad Alkmaar, bij eene openlijke acte. van de poije van hel stadhuis afgekondigd , zich aan dc Fransehe heerschappij onttrok , om aich onder het bewind van eencn telg uit het huis van franje te scharen. Hebben wij hier vóór gezien , dat Alkmaar veel door de oorlogs- rampen te lijden had . niet minder had zij van het water te verduren ; wm> werd zij den l i December 1283 met de omliggende oorden door ceneu geweldigen storm en daarop volgenden watervloed zeer zwaar bescbodigd} cu in 1370 rigtle dc bekende Allerheiligen vloed in den 96 AL K. omtrek der sl.nl jammerlijke verwoestingen aan. In 1373, op den 22 Januarij , leed zij wederom eencn geweldigen kchok, want nadat de «tonnen des oorlog» van hare muren schenen geweken , werd lij t door ecnen woedenden storm uit het Z. en Z. O. beloopcn, zoodat de Hiiigeiidijk en Galgendijk hij Oudorp doorhraken en verscheidene huizen , ja , alle molens , op één na , omver waaiden. Ook brak dc Hondsbossche door, waardoor de West -Fncsehc dijk, bij St. Maarten, mede grootc schade leed. Niet minder trof haar de felle storm uit het N. W. , op den Vó Augustus 1397 , waardoor de nieuwe bedijking van de Zijpe doorbrak. Te zwaarder was in dien tijd dc schade , om- dat de landerijen in Noord-Holland zeer schaarsch werden door de menigte van binnenmeren , en verscheidene huislieden genoodzaakt wa- ren zich naar Groningerland te begeven. Het wapen van Alkmaar is van keel (rood) , beladen met eene borgt van zilver , boven het schild eene krans van sinoplc (groen), en tot schild- houders twee leeuwen van keel. ALKMAAR, voorname suikcrplant. in Nederlandsch Guiana , kol. Suriname, aan den linkeroever der Beneden Commewync , tusschen de beide koflijplant. Zorgvliet en Nijd-en-Spijt , de eerste beneden de an- dere opwaarts gelegen , 1469 akk. groot met 172 slaven. Zij werkt met cenc stoom machine. ALKMAAR , kl. eil. in Obst-Indië , tot den Sundaschen archipel behourende , in dc Zee ra» Batavia, ten N. van het eil. Enkhuizen. ALKMAARDERHOUT , bosch in Noord- Holland, ten N. van Alkmaar en tegen de muren dezer stad aanpalende. Naar mca wil, zoude het een overblijfsel van het groote Schagerbosch zijn, dat in over- oude tijden een groot gedeelte van Holland moet beslagen hebben. Thans is het 51 buiid. 75 v. r. groot, en een bijzonder aangenaam uitspanuingsoord voor Alkmaars ingezetenen , dat laugs hoe meer ver- fraaid wordt. In eene der lijnregtc lanen heelt jaarlijks in dc maand Julij de beroemde harddraverij plaats, die sterk bezocht wordt, zoodat in (1857) 10 paarden naar den prijs dongen. Naden afloop wordt dc overwinaar , door de stedelijke regering, met eene groote zilveren kof- fijvaas . en de naastbij komende met eeuen fraaijen zilveren beker beloond. ALKMAARDERMEER of Laigeiker , meer in Kennemerland , prov. Noord- Holland , arr. Alkmaar, kant. Alkmaar no. 1 , zich van Aker- sloot naar Uitgeest uitstrekkende, groot ongeveer 600 bund. , waarvan nagenoeg 400 bund. onder de gem. Akersloot en de overiffc onder de gem. Uitgeest. Dit water heeft gemeenschap met de B akk urne r- vaart, met de Markervaart en met het No o r d-h o l landsche Kanaal, welk laatste voor een gedeelte cr langs loopt en alleen door eenen zoogenaamden rijzen schutdam , tot beveiliging tegen den golfslag enz. , daarvan afgescheiden is. ALKMAARDER OVERTOOM, veelal genoemd dc Zes Wielen, ligt in Kennemerland , prov. Noord-Holland, l u. N. van Alk- maar , en dient voor dc communicatie met kleine vaartuigen tusschen Alkmaar en Langendijk. ALRMAARSCHE VAART, vaart, prov. Noord- Holland , die in 1661 gegraven is, cn van Alkmaar langs de zuid- of zuidoostzijde van dc Schermer loopt , alwaar zij thans een gedeelte van het Noord-llol- landsche kanaal uitmaakt, vervolgens loopt zij , met eene Noordelijke bogt langs de Schermer, Schermerhorn , en de Bcemstcr, schiet voorts door Edam en valt aldaar in de Zuiderzee. ALL. i)7 ALLA of Wat Alla , riv. in Oost-I ndië , op het eU. Amboina , schicrcil. Leytimor. Van het Zuiden afkomende , loopt zij niet ver van de stad Amhon in de haai tusschen Leytimor en Uitoe uit. ALLAIIAN-PAN'JANG , een der voornaamste kampongs of dorpen der Padrcs in Oost- 1 ndië , op het cil. Sumatra, in het {jew. Kauw in de Menang Kabausche bovenlanden. In de nabijheid de- zer plaats is eene goudmijn, waaruit het goud gedeeltelijk op de Padangsche markt gebragt wordt. De Padrcs van Allahah-Paiuaiia worden benevens die van Bonljol voor dc magtigste gehouden. ALLAN, d. op Java. Zie Aliaxs. ALLAS, d. in Oost-Indie, op de Oostkust van het eil. Sumatra, landsch. Bat la , kon. Simainire. ALLAS, st. in Oost- 1 ndië, op do westkust van het eil. Sumatra, \* 13' N. Br. , 100' 28' O. L. ALLAS , zcccngtc in Oost-Indie. Zie Aliss. ALLER, oud adell. goed op de Veluwe , prov. Gelderland , 1 u. N. W. van Putten, bestaande uit eeu oud hoerenhuis , dat in eene droogo gracht ligt, en eene geringe boerenwoning. ALLER (OUD) , eigenlijk Oldexaller , adcll. huis op de Veluwe, prov. Gelderland, 1 u. W. van Putten, digt aan dc Zuiderzee, rondsom in eene gracht gelegen , cu heeft cene steeneu brug, die in 1723 aangelegd is , cu onder welke men een verkoclkamertje vindt, liet is ook van cene buiten- gracht voorzien , rondsom welke dennen- , taxis- en andere hoornen ge- plant zijn. Voorheen had het eene leenkamer , waaruit men bewijst, dat het vroeger aan een adellijk geslacht behoord heeft. Duidelijk kan men zien , dat dit huis op de grondvesten van een oud kasteel ge- bouwd is. Thans is het een eigendom van den lieer A. W. Baron vam LyNOE*, VA* Ol.DE.VVLI.En ES DE SxOR. ALLERBORN of Allesborx, d. groothert. Luxemburg, kw. en 6 u. N. W. van Diekirch, gcm. en £ u. N. van Ober-Wampach , aan de grenzen van Boljfiseli Luxemburg. ALLERHUIZEN , voorm. huis in Eemland, prov. Utrecht, omtrent Amersfoort , dat in een handvest van Hekdrik va* Viaxex, achten der- tigslen Bisschop van Utrecht, voorkomt, maar waarvan men thans niet eens meerde juiste plaats, waar het gestaan heeft, weet aan te duiden. ALLERSMA, hcerl. in dc prov. Groningen. Zie Aldersma. ALLESMEER, d. , prov. D oord-Holland. Zie Aalsmeer. ALLUNGWIER of Alli.n&awier , fraai d. in Friesland, kw. Wester- goo, in het lage gedeelte der griet, ffonseradeel, arr. en 3£ u. W. ten N. van Sn rek, 1 u. W. van Bolsward , aan het Koud- of Makkuracnneer , en daardoor zeer wel ter vischvangst gelegen. In hel jaar 1451 werd hier door de Bolswarders, onder Goslije. Jojgaia, met behulp >an andere Schieringcrs , het huis van Jakle Ff-:i>es ver- overd en verwoest , bij welke gelegenheid Jakle met nog vyflien man sneuvelde, waarop Josgara zich van zijne goederen meester maakte. Toen Docwe Sj.vaiidasa en Epo Aylva hier, in 1149, een zwaar huis wilden stichten, werden zij in hun werk gestoord , door Ja*ke Douwaha en andere VetKoopers, die alles vernielden. Dit dorp telt, met het daaronder behoorende gen. Vierhuizen, 123 inw. De kerk van Allixgawier, die ecnen zeer z waren toren heeft, is ann de Herv. , die tot de gem. E xmorra-en-Allingawier bchooren. De R. K. worden tot de statie van Bolsward gerekend. ALLOYSEN, Allkitze*, Aleüses of Aloeyses , voorm. heerl. in den GrootniZuid-IIollandschen-ff aard, 1071 morgen (837 Ned. bund. I. Deel. 7 A L SI. groot. Het tot deze hecrl. hehoorendc dorp van denzeJfdcn naam , dat W. van Dul>heldain en Ü. van Maasdam , aan dn Maas , lag , is een dor 72 dorpen, die, bij den watervloed van 18 November 1421, verdronken, en was onder de 5i , die sedert niet weder te voorschijn gekomen zijn. Tol nesse of Tolloysc, was ecne smaldeel ing van deze heerljjkh. ALM, riv. in hel Land ran AUena , prov. N oord-B raband , die thans 10 min. bezuiden de kerk van Rijswijk een begin neemt , maar vroeger veel noordoostclijkcr haren oorsprong had , daar deze thans ge- ringe en bcslolcnc riv. , waarvan nog sporen in den Bomuielerw aard schijnen aanwezig tc aijn , door de Maas is afgesneden. Zij stroomt langs Waardhuizen, Emmikhovcn en Alinkerk westwaarts aan. Vóór den water- vloed van 18 November 1421 , toen dc Alm ook onder den naam van Eta- de bekend was, liep zij ook langs Almstcin , Ecmkcrk en Almvoet , die bij den gezegden vloed verdronken zijn , en ontlastte zich by het laalst- gemelde dorp in de Maas. Thans vereenigt zij zich aan de Drie slui- zen met het Schansgat cn den Gantel of de Oostkil, om de Bleek tc vormen. Een gedeelte van dit riviertje, ten O. van Almkcrk , wordt, we- gens zijne breedte, de Wijde Alm genoemd. ALM (WIJDE), riv. in bet Land ran AUena. Zie Als. ALMA, voorm. hecrl. , prov. cn l£ u. N. van Groningen, arr. en 3$ u. W. van Appingcdam ; kant. en \{ u. Z. van Midilelstum 7 gom. cn { n. Z. W. van Bedum , tussehen Noordwolde cn Wcstcrdijks- horn , aan cn ten O. van den Wolddijk. Thans is het eenc fraayc boerderij , in eigendom toebeboorende aan den landbouwer Bette La«- ■ERTS AL9A. ALMARI, oude naam van het Haarlemmermeer. Zie Aixiherb. ALMELO , arr.. prov. Overijssel , palende N. en O. aan het koningrijk Hanover , Z. O. aan de Pruissischc Rijnprovinciën , Z. aan de prov. Gelderland en W. aan het arr. Deventer. Het maakt het voorm. kwartier Ttrenthe uit, bevat dc volgende 6 kant. Almelo, D el- den, Enschede, Goor, Oldenzaal en Ootmarsum, heeft cene oppervlakte van 12/>,G18 bund., cn daarop 11,1567 h. en 76,000 inw. ALMELO, kant., prov. Overijssel, arr. Almelo, palende N. aan het koningrijk Hanover , O. aan het kant. Ootmarsum en Oldenzaal , Z. aan het kant. Delden cn Goor, cn W. aan het arr. Deventer. Het bevat dc volgende vier gein. : Stad- Almelo, Ambt- Almelo , Vricsenveen en Wierden, beslaat daarin cene oppervlakte van 21,393 bund. land, en telt 2134 h. en 12.000 inw. ALMELO, kerk. ring, prov. Overijssel, klass. van Deventer, be- vattende dc volgende tien gem. : Almelo, Wecrseloo, Tubber- gen, Ootmarsum, Enter, Vriesenveen, Rijssen, Denckamp, Bornc en Wierden, ruim 12,000 zielen en 11 kerken, die door 12 Predikanten bediend worden. ALMELO, gem. in de hecrl. Almelo-en-Vriesenreen , in Tventhe, prov. Overijssel, arr. en kant. Almelo (7 m. k. , 4s. d.) , van rondsom door het Ambt Almelo omgeven. Zij bevat niets meer dan dc stad Al- melo, die genoegzaam hel middelpunt van het ambt uitmaakt, be- slaat cene op|>ervlakle van 37 bund. gronds,en telt 890 h. en nagenoeg 3000 inw. , onder welke ongeveer 2400 Hcrv. , 330 R. K. , 100 Menn., 1:5 Lut.li. en 12o Israeliten. De stad Almelo ligt 10 u. Z. O. van Zwolle, 9 u. O. ten N. van Deventer, en i{ u. W. ten N. van Oldenzaal, aan onderscheidene uigitized by ALM. 09 beken, die zich buiten de stad met elkander veroenigen en de Alme- losche Aa vormen , langs welke riv. de stad schuitvaart op Zwolle heeft. Zij is eene arr. en kant. hoofd pl. , cn alzoo de zetel van regtbankcu van eersten aanleg en koophandel , cn van een vredegeregt. De opkomst en eersten aanleg van dit stadje kunnen wij met geen zekerheid melden , alzoo deze v.m zoo ouden oorsprong zijn , dat daar- van geen geheugenis meer over is , en de oude charters cn papieren , door de menigvuldige oorlogen, te loor gegaan zijn. Het moet echter eene der oudste plaatsen van Overysscl zijn , daar wij het reeds in de negende eeuw , bij Alfridvs , in het Leven van den H. Ludgernt , onder de» naam van Almalok, vermeld vinden. Uit welke schrijfwijze het vermoeden , als of het zijnen naam draagt naar het water de Aa , dat er doorstroomt, meer grond ontleent. In deu beginne was het slechts eend., en komt als zoodanig voor in het verdrag, dat, den 2 2 December 1394 , tusschen Frederik van Blaskekhei* , den een en vijftig- sten Bisschop van Utrecht , en den Heer cn Vrouwe van Almelo , geslo- ten is. Maar als deze plaats, bij vervolg van tijden , in grootte en welvaart toenam , is zij , in het jaar 1421 , door Ëgsert , Heer van Almelo , tot eene stad gemaakt cn van stedelijke regten en regering voorzien. Gedurende den oorlog met Spanje, leed deze plaats echter zoo veel , dat het van eene st. in een vl. veranderd is ; waarom het in 1672 , door de Mun- sterschen, zeer gemakkelijk bemagtigd werd. Almelo is thans eene stad van den tweeden rang, wier inw. voor- heen sterken handel dreven in fijn linnen , dat cr geweven en ge- bleekt werd ; deze tak van bestaan is echter, door het algemeen ge- bruik van katoen , genoegzaam geheel te niet gegaan ; thans is het voornaamste middel van bestaan der Almelocrs het vervaardigen van garen , doch meestal van katoenen goederen ; voorts handel , bijzonder ook in koren en de stad is algemeen neringrijk, vooral doordien zij de omliggende plaatsen van vele noodwendigheden voorziet. Men heeft er 1 stoomkatocn-spinncrij , 1 jeneverstokerij , 1 zeepzicderij , 2 kalandc- rijen , 1 tabak- en snuifmolen , 1 rietmakcrij (weverskammenfabrijk) , 5 korenmolens , van welke 1 tevens een pelmolen is , 1 grutterij , 7 grofsmederijen cn 1 bierbrouw erij. De fabrijkanlcn van linnen en katoenen goederen laten die aan de huizen van hunne wevers, hier en elders gevestigd , v ervaardigen , maar hebben die niet in hunne fab rij klunzen vercenigd. De stad is welvarende , en hare inw., vooral vele der doops- gezinden , mogen onder de gegoede gerekend worden , waarvan de grond hoofdzakelijk in den vroeger bestaan hebbenden handel in linnen moet worden gezocht. Kunsten en wetenschappen worden met ijver, en met zonder een gunstig gevolg, beoefend, en staan cr in hooge achting. De Herv. kerk , die hier vroeger gevonden werd , was vóór de Re- formatie aan den 11. Gtoncirs toegew ijd ; toen waren cr 8 vikarijen in gevestigd , en de pastorij stond ter begeviug van den Heer van Al- melo. Ten jarc 1758 is deze kerk in eene nieuwe ruime kruiskerk herschapen , waarvan het koor uit het behouden gedeelte der oude kerk bestaat. Op dit koor vindt men eene eenvoudige, doch sicrhjkc marmeren graftombe der grafelijke familie va* Rechteres , en daar- onder eenen ruimen en tuchtigen grafkelder van die familie. De toren , die tegen het kerkgebouw aanstaat , prijkt met eene fraaije lantaren- frpits. Ten jarc 1835 is de kerk , die ook van een sierlijk orgel voorzien is, door de gcheele vernieuwing van het inwendige cn het inbrengen van gegoten ijzeren ramen , zoodanig verfraaid , dat zij onder de scboonc cu regelmatige kerkgebouwen ceiic eerste plaats a La Tnrdicnt. De Herv. gcm. , waartoe ook die van het Ambt-Almelo gerekend worden, behoort tot de rlass. .van Deventer, ring van AL tnelo. 7Aj telt ruim 4200 ziel. , cn wordt door twee Predikanten be- diend, wier beroep cenc collatie van den Heer van Aluielo-cn- Vrie- senvcen is. De Doopsg. hebben hiermede eene-kerk. Die gem. telt, met ee- nige leden uit du nabuurschap, 180 zielen, en wordt bediend door cenen Predikant, die door den kerkenraad beroepen wordt. De R. K. static behoort tot het aartspr. van Tirenthet en telt ruim 800 lieleu , onder welke ook die van het Ambt Almelo gerekend worden. De Israëliten , wier getal met die van cenigc omliggende plaatsen 200 na- loopt, hebben te Almelo cenc synagoge. Voorts heelt men hier nog ecu fraai stadhuis , een gasthuis , cenc Latijnschc school . waaraan tevens het onder- wijs in de levende talen en cenc bloeijeiide kostschool , verbonden is , twee Ncdcrduitschc scholen , met ruim 500 leerlingen . en een depart. der Maatschappij Tot Nut van %t Algemeen , dat den 12 Augustus 1804 opgerigt is , en ruim 60 leden telt. Almelo is de geboorteplaats van den letterkundigen Gerbit vak Lek- ke*, die in 1774 het licht rag, -j-19 September 1835. ALMELO (AMBT-) , gcm. in de hccrl. Alme\o-en-Vriese%iteeii^ in Tiren- the , prov. Orerijssel, arr . en kant. Almelo f (7 m. k. , 4 s. d.) , palende N. aan Vriesenvcen, O. aan Weersel», Z. aan Dolden en YV. aan W ierden. Zij heeft noch dorp noch gehucht , maar bestaat uit eenige rondsom de stad Almelo verstrooid liggende h. , beslaat 3813 bund. grond, telt 441 h. , en ruim 2500 inw. , onder welke 1850 Hcrv. , 360 R. K. en 15 Israëlieten, die allen kerkelijk onder de stad Almelo behooren. Het hoofdbestaan der inw. van deze gcm. is landbouw en fabrijkeu. Men vindt er 1 stoomkatoenspinucrij , welke na tot op de hoogte van het muurwerk te zijn opgetrokken , bij den storm van 19 November 1836 ingestort, maar later weder herbouwd cu voltooid is, 2 stooni- kunstblcekerijeii , 2 gewone linnen- en kaloenbleekerijcn , 2 leer- looierijen, 2 windkorcmnolens, waarvan een tevens tot pelmolen dient. De w eelTabrijk, die hier vroeger bestond , is afgebroken. Voorts is hier eene Nederd. school met 520 leerlingen, cn het huis van den Heer van Almelo-en- Vriesenvcen, het Huis Almelo gcbeelen. Zie het hier volgende art. ALMELO (HET HUIS) , adell. huis in Ttrenthe, prov. Orerijssel, arr. en kant. Almelo, gcm Ambt- Almelo , onmiddellijk tegen de stad van dien naam gelegen, in de nabijheid van de plaats , waar het oude kasteel moet gestaan hebben, welk laatste in 1318, Egbeut vak Almelo I, aan Uejkold, den zoon des Graven van Gelre, opdroeg, cn in den vorm van leen van hem terug ontving. Het te- genwoordige huis, in hel jaar 1684 , zoo niet gebouwd, dan toch vernieuwd , door Zeycek vak Rechteres , is een fraai vierkant gebouw , met twee vooruitspringende vleugcis, rondom in zijne grachten ge- legen. ALMELO- EN- VRIESEWEEN , heerl. in Ttrenthe, prov. Overijssel, palende N. aan Ambt-Hardenberg en het koningrijk Hanover, 0. aan de getu. Tubbergcn Z. aan liornc , en \V. aan YVierdeu en den Ham. Zij bevat de gcm. Stad- Almelo, Ambt- Almelo cn Vriesen- vcen, en daarin 11,187 bund. grond, met 1120 h. en ongeveer 8000 inw. De oorsprong dezer hecrlijkh. moet gezocht worden ten tydc vóór dat dc Bisschoppen van l trecht eenig wereldlijk gezag in Overijssel Digitized by Google A L M. verkregen hadden , ook l>cLoordc zij oorspronkelijk niet tot het gTonA- gebied van dat landschap , maar was afgescheiden van de kwartieren Salland en Twcnthc . zoo als uit onderscheidene oude stukken blijkt , waarin gesproken wordt van de landen van Sallant en Twenthe, en de heerschap Alselo ; evenmin «aren de 'Heeren van Alselo onder- danen vati den Bisschop van Utrecht, maar vrije, onafhankelijke sou- vereinen, die het jus belii, armorum et federis (het re|>t om oorlog te voeren, hunne vasallcn tc wapenen cn verbonden te sluiten) bezaten, in ééu woord, deze hecrl. had geene andere onderhoorigheid , dan aan het rijk, vau hetwelk zij onmiddellijk, reeds ten tijde der Frankische Koniugcu, schijnt te zijn uitgegaan. Ook had dc Heer van Almelo op zijn huis ecne leenkamer , waarvan onderscheidene goederen , bij andere bezeten, als leenen verheden werden, en onder de voorregten dezer hecrl. behoorde, dat de ingezetenen wij waren vau tol- en weggelden door geheel Overijssel, in welk voorregt zij, te allen tijde, tot opliet jaar 17915 , gehandhaafd zijn , terwijl zij ook niet moglcn opgeroepen worden tot delven van grachten als anderzins. Het eerste stuk, waarin men van de lleeren va?» Alselo gewag ge- maakt vindt, is eenc aete van het jaar 1170, waarbij Godevaart \ai Rhese*. achten twintigste Bisschop vau Utrecht, ten behoeve vau het ka- pittel en de kerk van O. L. V.enSl. UebiimsIc Deventer, afstand doet van dc nieuwe tienden in Salland . welke acte ge.tcckcnd is , tlonr Evkrbardvs ab Alselo. Later v as zekere lh.M. Alselo, met de Heeren van Vi- anen . Amstel en Woerden , Ivnevens den Hertog van Gelder in verbond , omGoziwui va* Ai stel , den zeven en dertigsten Bisschop van Ltrecht, die door Willes II , Graaf van Holland, afgezet was , tegen den in zijne plaats verkozen Bisschop, Fredehiii vau \ iases , te beschermen; terwijl zijn zoon AmoLius AB Alselo. in 1274, met Jas va* Nassau, den negen «•ii dertigslen Bisschop van Utrecht, benevens de sleden Deventer , Zwolle en anderen, hel sladsregl t door den Bisschop aan Geneinuid;n gegeven, getockend heeft, uil welk een en ander niet alleen de oudheid, maar levens de aanzienlijkheid van dit geslacht, te dier tijd, is af te metcu. Van Abaolds zoon Egbert kvam deze heerl. .iau zijne erfdochter. Bats (Beatrix) va* Alselo, die zich in huwelijk lieg af met Evert vas Heeek , geheet en vajc der Ese , w iens broeder , Frei,ei..r vai Heker, gehuwd was met Lutcert, de dochter van S weker va* >, ooi-.st (eigen- lijk Yocrst), uit wiens geslacht het huis Rechteren , bij Dalfdi , in liet geslacht va* Heker gekomen is; en toen in H'ó7 de linie vau Evert . in het derde geslacht met Ja* va* Herere*, ;;eheeten vak der Ese, nitgestorven was , kwam Almelo aan de linie van Freberjk , die Heeren van Rechteren waren , in wier bezit het zich nog bevindt. In het begin hebben de bezitters zich nog wel Hekehev of Hekcwerk* , geuaamd v a* Rechteres , geschreven , maar het eerste in kiter lijd weg- gelaten en zich uitsluitend va* Rechteres genaamd. Thans wordt deze heerlijkheid in eigendom bezeten door Adolp Frederik Lodewijk Graaf va* Hu;iitehe> l.iarrnG, en levert alzoo hel zeldzaam voorko- mend voorbeeld op, dal zij, na verloop van vijf eeuwen , schoou in andere betrekking, in helzelfde geslacht gebleven is. ALMELOSGHK A\. riv., prov. Overijssel. Zie Aa. (Alselosche) AUMIvN, d. in het voorin, graafs. Zulphen , prov. Gelderland , kw. arr., distr. cn 1 j- u. ü. ten V van Zutphen, kant. en 1 u. N. O. van h "arnsrcld. gein. cn 1} u. Z. van Horstel t 7{ u. N. O. van Jrnhrm, aan de Berkei. Het teil Hit) inw. , die meest in landbouw htm beslaan vinden, en van welke dc Hcrv. lot de gi::i. Jlmtu- ALM en- Uarften bchoorcn. Dc h. liegen hier zeer verspreid , en het kerkjt bccfl eene zeer franje ligging te midden van de buitenplaat* Ter M<> uien, oudtijds het H o f te A 1 m e n genaamd. Vóór dc Refor- matie werd deze kerk door den Graaf van Ztitphen begeven, cn den Pastoor was eertijds een Kapelaan toegevoegd , die het vikariaat van den H. Nicolaas en Ga-tsarina had. Onder deze pastorij, te weten te Harfsen, was ook eene kapel gebouwd. Aan den ingang van het kerkje te Al- men ziet men eene zeer oude doopvont van Bentheimer steen , met vier kolommen uitgewerkt, van welke twee van boven met 'menschen- hoofden , een met een rams- en het vierde met een kaltenhoofd uitge- beiteld zijn. Boven in den rand van bet waterbekken , ziet men spo- ren als van ecnig \jzcrwcrk , dat op de vont gestaan, en waarschijn- lijk gediend zal nebben , om het deksel op te ligten , of wel om de gedaante van eene duif, den H. Geest afbeeldende , boven het water te laten zitten of zweven. Dc vont is eene Ncdcrl. cl hoog, en boven ruim tachtig duim over kruis breed. Men vindt haar afgebeeld in den GeldertchenVolks-almanak voor 1835. Onder Al«k* ligt ook het adcll. huis Ehze. ALM EN (HOF TE), voorin, adellijk huis. Zie Uitvin (Te»). ALMEN-EN-HARFSEN. kerk. gem. prov. Gelderland, klass. en ring van Zutnhen , met eene kerk en eene kapel die door céncn Predikant bediend worden. De gem. telt ruim 1100 zielen-, cn heeft, een vrij beroep. ALMENUM, zeer oud en beroemd d. in Friesland, kw. Wet- tergoo, griet. Barmdeel, arr. en b* u. W. van Leeuwarden, kant. en 2 u. W. van Fmneker. Het is zuid- en noordwaarts langs den zeedijk gelegen , en was vroeger van grootcr omvang , doch door de herhaalde uitleggingen van de stad Harlingcn , grootendeels daarbij ingelijfd, zoo dat deze stad thans geheel door dc landen van Almbmj* ingesloten is en dit dorp ten O. tot voorstad heeft. Sedert de vergroo- tingen van Harlingcn schijnen er tusschen de regering van die stad , en die van de griet. Rarradcel , gedurige twisten te hebben bestaan over de grensscheiding , totdat zij geëindigd zijn , door eene arbitrale uit- spraak van den Stadhouder van Friesland van 30 April 1684 , volgens welke onder anderen dc Stad Harlingcn verpligt is tot onderhoud der armen van Almcnum. Hier werd, zoo inrn wil, in 777 de eerste Chris- tenkerk van Friesland , door het toen bloeijend , doch reeds se- dert dc 11de eeuw uitgestorven geslacht der Foi\tema*s , gesticht cn aan den aartsengel Mirnxia toegewijd; later werd zij meermalen her- bouwd en eindelijk, ingevolge octrooi van den Koning van Spanje, van 6 September 1Ï503, in 1380 binnen de nieuwe wallen van liarlin- gen getrokken. In deze kerk werden , naar men wil , dc oude privi- legiën van Karkl dm Groote bewaard. Dc dorpsingezetenen behooron thans kerkelijk onder Harlingcn , cn het griet en ijbest uur moet ook regt hebben op eene zitplaats in dc groote kerk te Harlingcn , althans tot het bonden der stemmingen van Alsem» , in die kerk. Men telthiei 112 h.. en tSSSO inw. .onder welke 480 Herv..S0 R.K.enlS Doopsgez. . die hun bestaan grootendeels vinden in veeteelt , alsmede in den arbeid inde aldaar gevestigde fabrijken , waarvan de eigenaars in Harlingcn wonen, zijnde 1 kalkbranderij, 1 oliemolen, 2 pelmolens , eene plateelbakkerij . 2 steenbakkerijen , 1 tras- en loodertsmolen , 7 Vmtvaagniolrns , 1 dakpan- en cslrikfahrijk ,' en 1 linnenbleekerij. Van de 2 lijnbanen is er nog maar eene in werking. Ook is bier mij; eene in 1828 geheel nieuw gebouwde fchoul met onderwüzcrswouinj . Digitized by Google ALM. 103 die doorgaans door 100 leerlingen , onder welke vele uit dc stad Har- linden, bexOvht wordt. Weleer lagen ook onder Alxencx , dc sloten Bolta, Harliga, Harns cn Gratinga, van welke laatste de tegenwoordig onder het dorp be- hoorendc Gratingabuurt of Gretli ngabuii rt haren naam ontleent. Op den zeedijk alhier, bij de grensscheiding der contribntien van den vijf dcelen iccd ijk buitendijks en binnendijks , staat het monument van steen , ter eere van Gaspaz Robles , een Spaansch landvoogd , die de verbetering van de zoo nuttige zeedijken, ten spijt van aanmati- gingen en vooroordcclen , met kranht heeft doorgezet. Door dit dorp loopen dc trekvaarten van Harlingcn naar Fra- neker cn van Uarlingen naar Bolsward. In 1064 beging üruao Harliüca , op het kerkhof te Almzkch , in «enen twist over het voorgaan ten offer, eenen manslag aan Saskeb. van Hark. In 1516 stak Fams v au Groxbacb, Drost van Uarlingen, om redenen van defensie . dc kerk cn buurt van Alzetuh in bramL ALMEUS , voorin, adell. huis in Hunzingo , in het Halte ambt, piOT. Groningen, onder het d. Uithuizen. ALMKEUK , d. in het Land tan Altena, vroeger vereenigd met den Lande ran Arkel t prov. JYoord-Braband , arr. cn 3 u. \V. ten N. van 'z Hertogenbosch , kant. en 2£ u. \V. ten N. van /leasden, distr. eu 2 n. N. W . van Waalwijk, gcm. Almkerk-en-(.ittcijkt 1i u. Z. van Woudrichem , 2 u. N. O. vau Geertntidcnburg , aan «le Alm, Tan welke rivier dit d. xijnen naam ontleent. 51° 46' 20" N. Br. en 22" 37' 51" O. L. Het is het grootste der dorpen in hel Land ran AHena , en moet reeds in de zevende eeuw cene bewoonde plaats geweest zijn , want men vindt dat Switbejit, een der discipelen van St. W illebzord , iu Z a n d w i j k , dat thans cene buurt van Al» kerk uitmaakt , iu 698 , cene kerk heeft ingewijd en mcu heeft er eenen vruchtbaren grond , die zoowel tot zaai- en teel-, als lot weiland dient, en ruim 110O »mw. Ten N. Ü. , uiet ver van het d. ziet men eenen heuvel, op v»elk voorheen het slot van Altana gestaan heeft. (Zie Alteüascuk ILkcvel.) De kerk, die bij de Herv. in gebruik is, was eertijds een groot ge- bouw , zoo als blijkt uit den afstand tussehen den toren en het koor, waarin de predikdienst verrigt Hordt, zij behoort tot de gein. van Almkerk-en-Emmikhoren. Ouk is hier eene dorpsehool en er wordt telken jare , op den 8 Junij eene paardenmarkt gehouden , maar als die dag op Zondag invalt dan Zaturdag te voren. Alskerk is een der 72 dorpen, die bij den watervloed van den 18 November 1421 overstroomd zijn , maar het is grooleiideels weder droog gewordeu ; toen deze ramp voorviel stond hier een klooster van Reguliere Kanonikcn, aldaar door zekeren ReumhtMiksebode* gesticht , hetwelk om gezegde overstrooming, naar Zwijndrecht verplaatst werd. Den 3 Augustus 1826 ontstond alhier eenen zwaren brand , waardoor een gedeelte van het d. in asch weid gelegd , maar het is spoedig cn, naar men wil , fraaijer weder npgeltouwd. Het maakt cene heerlijkheid uit . die thans in eigendom bezeten wordt door den Heer A. N. J. Hvibdoes te Woudrichem. Het wapen vau Almkcrk beslaat uit twee staande zalmen op een gouden veld. ALMKEUK- EN- EMMIKMOVEN . kerk. gein., prov. Noord-B rabat, d , kJasa. van Hcusdcn , ring vau Woudrichem , met lOoö zielen , en ceuc 104 ALM. » kerk, dit door oenen Predikant bediend wordt. Het beroep geschiedt met agreatio van den Ambachtsheer van Almkerk. ALMKERK- EN- UITWIJK , gem. , prov. /Ïoord-Braband, arr. '# Her- togenbosch, kant. IJ etude n , dist. Waaltrijk, (11 in. k. , 8 s. d.] , palende N. en W. aan Sleeuw ijk-en-de-W erken , en Rijswijk, O. aan (■lessen , Z. aan Emmikhoven-en- Waardhuizen en Bussen. Het bevat , behalve de dorpen Alm kerk en Uitwijk, ook nog de buurt Zand» wijk, de geh. : de Brie Sluizen , Nieuwcndijk , U ppelsehedij k , Uppelsche hoek en Vcrlaatschen dijk, alsmede een gedeelte van den Nieuwen Altcnaschen polder, met goede zaai-, bouw- en weilanden, twee Hcrv. kerken , 2 scholen en ruim 1500 inw. , van welke de Herv. gedeeltelijk tot de gem. Jlmkcrk-en-Emmikhoren , ge- deeltelijk tot die van Uitwijk-en-W aardhuizen bchooren. Be R. K. die sedert de Hervorming tol de pastorij van Dutsen behoord hebben, worden sedert 1837 tot de pastorij van W oudrichem gerekend. ALMONDE, voorin, d. en heerlijkh. in den Grooten-Zuid-IIolland- tcken- Waard , het behoorde vroeger lot het Land ran Sl rijen, tusschen Wecdc ten W. , en Batinour ten O. Hel was een der 72 dorpen , die bij den watervloed van 18 November 1421 verdronken . en onder de 34 , die sedert niet weder te voorschijn gekomen zijn. Het was 1291 morgen of ongeveer 1100 bund. groot. En toen later een gedeelte van het land weder droog geraakte, werd Fredeiuk. Hendkiuk daar- mede verleid. Het wapen van deze heerl. bestond uit drie gouden kruisen op een zilveren veld , even als dat van het oude graafschap St rijen. ALMSTE1N , voorm. kast. en heerl. in den Groolen-Zuid-IIollund- schen- Waard , tusschen Eemkerk en Almkerk , aan den Alm , waarvan het zijnen naam ontleende. Het was een der 72 plaatsen , die bij den watervloed van den 18 November 1421 verdronken, en onderdo 34, die laler nimmer weder te voorschijn gekomen zyn. Be heerl. was 1814 morgen of 11544 bund. groot. ALMSVOET, ook wel, hoewel verkeerdelijk , Alsvokt of Ai.rvorr gespeld , voorm. d. in den G rooien- Zuid- II 'oUaitdschen- Waard , tusschen de Alm of Eemde ten W. en Eemkerk len O., aan den uit- loop van den Alm iu den Maas , waarvan hel zijnen naam ont- leende. By den watervloed van den 18 November 1431 underge- spoeld , is het nooit weder droog geworden , ofschoon de streek , waar het gelegen heeft , nog lang onder den imam van de Vis»cheiiij-va?i-Al»s- voet is bekend geweest. Het nnib. ksloeg 1142 morgen of 928 bund. grond. AMOE . straat in Ooxt-Indie , beoosten het eil. Floris, tusschen dc cil. Lomblem en Pantar op 124 0 2' O. L. ALOETOR , d. in Oost-Iudiè . de hoofd pl. der bevolking aan de oostkust van het Moluksche cil. Bubbcr. Be bevolking schijnt hier- in tegenoverstelling van die der westkust van dit cil. , zeer verrader- lijk en wreed te zijn. ALOEYSEN, voorm. heerlykh. in den Grooten- Zuid- flollandschen- Waard. Zie Alloysek, AL01SEP0LBER , pold. op het Eiland-tan- Dordrecht prov. Zuid- Holland , arr. en kant. Dordrecht , gem. Dubbeldam , palende N. aan den Zuidpolder en den Stadspolder, \. O. aan den Noord-Bovenpol- der, O. aan den Kop-vau hel-eiland-xaii -Boni recht . Z. aan den Buiten- grond van den Zuid-Biiitenpoldcr en aan den Haniaspolder , en W. aan den "Wicldrerhtschcn-polder. Digitized by Google AL o. aos ALOR , plaats in OoU-lndiè, op Ombay , een der kleine Santkiene Eilanden. Er is Uier een posthouder en er komen jaarlijks ccnige vaar- tuigen van Koepang, óin er was en vogelnestjes voor Javaansch lijn- waad, Chincsche goederen en ijzerwerk in te ruilen. ALOl (HATOK), kaap in Oout-lndië, resid. Amboina , op de noord- kust van het cil. Ceratn , ten W . van het strand Sukella. ALOLWAN , neg. in Ooit-lndië , op het cil. Java, prov. JJamak , 24 palen O. van Samarang. ALP11EN, kant., prov. Zuid-Holland, arr. '* Grarcnhage, palende; N. aan In t kant. W ouhruggc , O. aan het kant. Moerden, Z. aan het kant. (iouda, Z. W. aan het kant. Voorburg en W'. aan het kant. L.yden n" 3 , en bevattende de volgende negen gein.: Alphen , Benthuizen, Benthorn, Bodegraven, llazers w oude, Hooge- vcen , Nieuw veen- met- I' vlcrbiiurt. Ze vcuhoven-cn-N oorden en Zwammerdam . en daarin 17,312 bund., 83 v. Tocd. en öi v. ril. land, 1982 h. , 4 limil-zaagniolens , 7 korenmolens, 7 grutte- rijen, 2 bierbron wcrijen , 1 steen-, 3 pannen-, eti tegel- en 2 potten- bakkerijen, welke ook tc\ens pannenbakkerijen zijn, 2 kalko\ens, 13 scheepstimmerwerven, 2 leerlooierijen , 1 loodwitmakerij, 2 touwsla gerijen, 1 suiker- en 1 vernisfahrijk , 1 masten- en zeilmakerij , 1 been- zwart fabrijk , en 13.000 in w. AJLPHKN , kerk. ring, prov. Zuid-Holland, class. van Legden , bevattende de volgende 11 gein.: Alphen, Woubrugge, Lcyder- dorp, Zwammcrdam , Boskoop-en- Middelburg, Zoclcrwoude , Benthuizen, Hoogmade- en - Rij pwcteriug , Oudshoorn - en- (inephoek, Hazcrswoude en Koudekerk. Deze ring telt 10,000 zielen en 12 kerken , die door 11 predikanten bediend worden. ALPHEN , d. en kant. hoofd pl. in Rijnland, prov. Zuid-Holland, arr. en 5£ u. N. 0. van '* (iravenlutfje , gem. Alphen-e n- Rietveld , 3 ii. 0. van Leydcn , 3 u. \V. van Woerden, op den hoogen Rijn- dijk en langs den linker oever van tien Ouden-Rijn, waarover eenc ophaalbrug ligt, door welke hel gemeenschap heeft met de Aarlander- veensche Rijnbuurt, die meestal, ofschoon ten onregte, tot dit dorp gere- kend wordt, waartoe zij alleen kerkelijk behoort. Het ligt 32° 7' 47" N.B'., 22° 19' 32" 0. L. Men is algemeen van gevoelen , dat bet op de oude reiskaarten voorkomende, Almxava of Albiniaxa, elders Al?bkiu Castba genoemd , hier omtrent gestaan en dat dit dorp hiervan zijnen naam ontleend hebbe. Minder is men het er o*er eens wat het geweest zij , want aangezien uit renen steen , onder Alphen opge- dolven , met het opschrift: Letj. ƒ., blijkt, dat het eerste legioen, het Mincmsche genaamd en hetwelk door Dobitiaas opgcrigt is , daar plegen heeft , houden cenigen het voor een wapenhuis ; lerw ijl anderen beweren, dat hel een korenmaga/.ijn geweest zij , en voeren tot staving van hun gevoelen aan , dal men hier, bij het omspitten van den grond eener burgl, behal\e vele Romeinsche gedenkpenningen , ook hard gezengde en half verbrande tarwe gevonden heeft. Wat hiervan zij , de oudheid dezer plaats wordt ten volle bewezen uil eenc oude vervallen put, vroeger achter zeker huis in de Papestraat te zien , welke van hetzelfde maaksel was , als die welke men op de burgt te Leylcn vindt , en alzoo meer dan 2000 jaren oud moet geweest zijn. ter welker plaatse men in het begin der vorige eeuw, ruim 400 penningen van allerlei munt gevonden heeft. Ook heefl men in een ander daartegen over slaand huis , ten minste 7 vott onder den grond, cenen ouden kelder ontdekt, in welke men , nadat hel gewelf met geweld doorgebroken was, ccuige schoenen van een spits IOC ALP. fatsoen , zoo als . 109 aanvoerder , geheel plan- en doelloos te werk tc gaan , zooesUian , de landbouw en veeteelt zijn. ALPHEN oudtijds Alfheim, d. in dc Baronie van Breda , prov. Noord- Braband , arr. en ruim 4 ti. Z. 0. van Breda, kant. 3j u. Z.O. ten O. van Ginneken , distr. en 4£ u. Z. O. ten Z. van Prinsenhage , gem. Alphen-en- Riel 1 u. N. van Baarle-D assau en even zoo ver van dc Belgische grenzen. Dit dorp is zeer oud. want in 711 vindt men daarvan reeds gewag gemaakt, gevende Escllbhecbt . een Saalfrankisch edelman, op den 20 Junij van dat jaar. Alfheim aan den II. Willebrordcs, die liet in 726 bij uitenten wille aan de abdij van Eehternach maakte , door welke het, na verloop van 1£ eeuw , ond.*r cenen jaarlij ksr hen cijns, over gegeven werd aan het klooster van ïongerloo. Naderhand is Alphei gekomen aan dc Heeren van Breda ; want Godetaart II , Heer van Breda , gaf in het jaar 1216 dc H oe v e v a n N i e iiwlanilt, die tol Alphen behoorde , aan het klooster van Tongerloo. En Arsoct va> Lovev benevens Elizabetb , zijne huisvrouw t Heer en V rouw ran Breda , schon- ken aan hetzelfde klooster ten tijde van Jas va* Bühlm* , dertienden Abt, tenjare 1280, zestig bunderen in bossehen en woestijnen, gelegen lussclicu de hoeve van Nieuw landt en het busch der Tempé Üieeren. 0n- Digitized by Google 110 A L V. dcrschcidonc jongere zonen der Hoeren van Breda , hebben zich voorheen den titel van Herren van Alpden aangematigd. Onder andereu vindt men in liet jaar 1229, Gillis va* Biifda , als Heer va* Alphek vermeld. Deze liet na Isi vrmms, vrouwe va» Alme» , eerst gehuwd met Gillis van Olo»v\ehde en na diens dood niet Gouevaart va* \Y esehalf. Ver- volgens heeft Filips vak LiiiiEkERkE , zoon van Raso vak Gavere», Heer van Liedt kerke en Breda , den naam gevoerd van Heer van l nr>noi.T en Alphes en als zoodanig aan den Abt en het konvent van Tonjrerloo , tot eenc aalmoes , kwijtgescholden eeue rent van oenen wagen broods , die hel gemelde klooster , uithoofde van zijne landen , aan den Heer van Alphen , als hij vcrpligt was ter heirvaart te trek- ken , schuldig was uit tc reiken. Na zijns broeders Raso's afsterven , Heer van Breda geworden zijnde , gaf gezegde Filips die heerlijkheden over aan zijnen iongsten broeder Raso, die zich mede daarnaar heeft doen noemen. In het jaar 1354 werd deze heerlijkheid — welke den 14 Fchvuary 1326, door Gehard , Heer var Rassegeh, als, door zHn huwelijk met Aleidis, Heer Filips dochter, Heer van het Land van Breda geworden zijnde , met geheel dat land aan Jak III , Hertog van Braband , verkocht was — doordien Hertog verpand aan Raso Heer vah Liedekerke , maar in het jaar 1342 weder overgegeven aan Heer Willem vak Duve»voorue , die baar in handen gaf van Ja» vak Polak ek , Heer van de Leck., door wieu dit dorp weder aan het Land van Breda gehecht werd , waaraan het sedert onafscheidelijk gebleven is. Axphek heeft niet weinig deel gehad aan de ongelukken des tijds , want in het jaar 13f3 werd het van de Gcldcrschen, aangevoerd door Maarte» va» Rosser , geheel afgebrand en in de volgende oorlogen heeft het door plundering , brandschatting en verwoesting veel moeten lijden. De kerk , die , hij hare stichting , toegewijd was aan den II. WiLLEnnoiiD en door renen afgexondene uit het klooster van Tongerloo )>cdiciid werd , is na dc Reformatie aan de Hervormden gekomen , die haar, in het begin dezer eeuw. weder hebben afgestaan aan dc R. K. De static van Alphe» , die 1200 zielen telt, behoort tot het vik. van Breda of het Hollandsen gedeelte van het voormalig bisdom van sJ nt werpen f en hel dek. van Breda, en wordt door cenen Pastoor en renen Kapellaan bediend. Omtrent dc pastorij te Alphek , iu dc heide , zijn, voor omstreeks 150 jaren, kleine heuveltjes opgegraven, waarin men lijkbussen van Romcinschc Veldheercn met assche gevuld gevonden heeft. Deze zijn destijds naar dc Abdij van Tongerloo , op wier grond- gebied die heuveltjes gelegen zijn, overgebragt. Toen hier eeue Herv. gem. gevestigd werd , was dc eerste Predikant Joha»»es Dabei, , die in 16->3 herwaarts kwam. In 1819 werd deze gein. ge- combineerd met die van Ghaam-ek-Baarxe-Nassau , zoodat de enkele Herv. die hier thans no£ woont , gerekend wordt tot dc gem. Chaatn-Baarle- JVassau-en-sffp/ien. Men heeft cr 53 h. cn 330 inw. , die meest in landbouw hun bestaan vinden. Het wapen van Alphek bestaat in een schild van lazunr (blaauw) beladen met drie rotsen van goud , staande twee en eten , het schild gedekt met eene kroon van goud en vijf fleurons van dezelfde kleur. ALPHEN (HET HOF VAN) voorm. adell. huis in Rijnland, prov. Zuid-Holland f onder jilphen-en-Rietveld , ten O. van het d. Alphen. Het was een deftig gebouw met drie torens versierd, liggende rondom in zijne grachten met hoog geboomte en fraaijc tuinen omgeven , en werd van ouds genaamd het huis Oud Kalslage» , door welk geslacht het gebouwd cn bewoond is. Later heeft het lang tot woning van dc Digitized by Google ALP 111 Amhachtshecrcn van Alphen gestrekt j maar is nu sedert jaren ge- sloopt. ALPHEN- EN- RIEL, gem., prov. Noord-Braband, arr. Breda, kant. (Hutteken , distr. Printen hage (11 m. k. , 8 s. d.) palende N. aan- Gilze-i/n-Rijen , 0. aan Tilburg en Goirle, Z. aan België' en Baarlc- Natsau en W. aan Chaam. Zij bevat de d. Alphen en Hiel, die tc voren ieder cene afzonderlijke {jein. uitmaakte, maar sedert 1810 tc samen verecnigd zijn. In de voorm. gein. Alphen liggen de wijken of geh. kerk en Goeden t ij d, Druisdijk , Vijfhuizen, Alphen- Oisterwijk, Ter Oever, waaronder de voormalige koniinanderij Ter Braak , die eerst aan dc orde der Tempelieren en later aan dc Ridders van Malllia behoor.de, Boshovea en Kwaalburg of Qualburg. Dc voorm. gcm. Riel bevat de wijken of geh. K er k- cind, Zandeiud en Brakel. Men heeft, in deze gem. i R. K. kerken, 1 Herv. kerk, 230 h. en ruim 1000 inw. , onder welke slechts één Herv. en deovcrige R. K. zijn. liet wapen dezer gcm. is hetzelfde alsdat van Alp hen. ALPHEN-EN-RIETVELD, gcm. prov. Zuid-Holland, arr. %t Graven- haag, kant. Alphen, palende N. aan den Rijn, die het van Ouds~ hoorii-en-Gnephock en Aarlaiiderveen scbeidt, O. aan Zwammcrdam , Z. aan Boskoop cu Hazerswoudc en W. aan Koudekerk. Zij wordt verdeeld in 8 wijken, als: Steekt, Go uw sluis, het D orp of bestrate gedeelte , H o o r n , ook genaamd Alpher-Hoornc, en Bontcpaal,cn bevat, behalve het d. Alphen , de polders : G roo- ten-Polderof Achter- de-Kerk en Zaucn , Rietveld, dc Nesse, Steekt euRijneveld. Ook ligt nog onder deze gemeente dc Goiiwschc sluis cn een gedeelte gronds de Hooge Rurgt genaamd, (zie hierover op Borgt (Hooge) nader). Vroeger stonden hier de adellijke huizen het II o f- van-Alpben, hct-Huis-tc-Lecuwcn , Brittenrust en Lange- roode. Thans vindt men nog dc buitenplaatsen N ieu w-Brittcnrust, Grijpestein en Randwijk. Dc oppervlakte der geheel e gem. beslaat 2310 bund. 50 v. r. 34 v. e. gronds eu men telt er ongeveer 2800 inw. , wier voornaamste middelen van beslaan zijn- landbouw, haudel in boteren kaas en ccnigc fabrijken, zijnde 1 steenbakkerij. 4 pannen- bakkerijen , 1 fabriek van beenzwart , 1 kaarsenmakerij , 1 vernis- fabrijk, 1 kalkbranderij, 1 bierbrouwerij, 1 korenmolen , 1 grutterij, en 1 houtzaagmolen. Voor ecnigen tijd waren hier nog eene jenc- verstokcry en cene blaanwselfabrijk, die eebter niet meer in wer- king zijn ; veel vroeger moeten hier ook pijpenmakerijen zijn geweest, maar deze hebben sinds een aantal jaren opgehouden tc bestaan. Er zijn in deze gcm. 1 Herv. kerk , 1 R. K. kerk , 3 scholen , eene afd. van het Nedcrl. Bijbelgenootschap met l>0 leden , en met Oudshoorn een depart. der Maatschappij Tot Nut van '/ Alijemeen , dat den 23 Januarij 1809 opgerigl is, cn 60 leden telt. De Heerlijkheid Alphen- eu Rietveld is in het jaar 1745, door den Heer Jaeob van den Meer , voor eene som van acht- cn- vijftig duizend gulden verkocht geworden aan Catiiabina de Wilde , wed. van Abbaha* Jozüa Bbaconieii , Predikant tc Utrecht , en wordt thans in eigendom bezeten door deu Heer Theodorus Pieter Baron de Smbth van Alphen , Kamerheer van Z. M. eu Lid van de Ridderschap van Holland , tc 's Graveuhage. Het wapen dezer gem. is eene zwarte ster met acht straalpuntcn , op een zilver veld. ALPHEN-OISTERWIJK geh. in dc Baronie van Breda, prov. Noord-Braband , arr. en 3 u. Z. 0. van Breda, kant. cu 3 u. r 112 ALP. Z. O. ten 0. van Ginnekcn, distr. en 5 u. 0. Z. 0. van Printenhage , {jein. Alyhen-en-Biel , J ii. ten N. O. van Alphen, 1 u. ten Z. W. van Kiel , nnu don weg van Alphen op Hiel. AL1M1KR-H00RN , buurt in K ij n la n d. Zie Hoonv ALSCHE1D , gem. , grooth. Luxemburg. Zie Altscueidt. ALSDORF gch. , groolh. Luxemburg. Zie Ahsdokf. ALSETTO, riv. in het grooth. Luxemburg. Zie Elti. ALSIMO , katocnpl. in l\ ederlandtch Guiana, kol. Suriname, aan de monding der \V arappakroek , op den linkeroever, tussclicn de Elant. Walerlno en den Grootcu Oreaan , groot 500 akk. en 156 slaven , ij de Negers Olblkks genaamd. ALSINGEN, gein. , grooth. Luxemburg. Zie Alzingen. ALS1TZ, riv. in het groolh. Luxemburg. Zie Elti. ALSMEER , d. prov. Noord- Holland. Zie Aalsieer. ALSTEREN , d. prov. JV oord-B raband. Zie Halstebex. ALTEKLEEN , pold. in het Land-van- V oorne , prov. Zuid-Hol- land, arr. Brielle , kant. Goedereede , {jein. Melissant-IYoorderichorren- en-Jf 'ellestrijpen , palende N. aan Oud-Melissant, W. aan den pol- der van Dirksland , Z. en 0. aan de Bieningen. ALTEkLEIN, pold. op het eil. Daireland, prov. Zeeland, distr., arr. en kant. Zierikzee , gem. JVieuwerkerke , palende W. en N. aan den pold. Betleuaarde , 0. aan Cipelle en Z. aan den Gouwcvecrpol- der , waarvan het door den Steenendijk gescheiden is. Hij is bijna 32 hund. groot. ALTEKLELN, poldertje aan de oostzijde van het eil. Noord-Beve- land , prov. Zeeland ,
  • tr. en arr. Goes , kant. kort geen , gein. Kals , bedijkt in 1070. ALTEN A, voorin, adell. huis in Delfland, prov. Zuid-Holland , arr. Botterdam , kant Helft, gem. Hof ran Delft, even buiten de School- poort der stad Delft. Opdat de Spanjaarden zich daarin niet mogten nestelen, werd het inhei jaar 11573 afgebroken en verbrand, maar in later lijden is het door den Thesaurier Generaal der Verecnigde Neder- landen , George de III jr. , weder opgebouwd. Op het laatst der vorigi? eeuw werd hel lot een herberg verhuurd. Thans is het cene bóuw- nianswoning. De werf draagt nog de kenmerken v dat daarop vroeger ecne burgt of kasteel gestaan heelt. ALTEN V , voormalig blokhuis op de Veluvre, prov. Gelderland, aan den Ussel , tegen over Deventer op de grenzen van Deventer en Y«K>rst. Het verd in 1!>21 aangelegd , door Kaufl Hertog van Gelder, die daaruit de stedelingen grootc schade toebragt. Toen de Geldersehen bet in , uil schrik \ oor de Keizerschcn , plotseling verlaten had- den . hebben de iuw. van Deventer hel tot den grond toe afgebroken, cn daarvan de waag gebouwd , die nog in die slad op den Brink bestaat. ALTEN A, voorin, slot op de Velnice bij N ij kerk. Zie Hci.kf.stei*. ALTEN A , van ouds vermaarde herberg in de Betuwe , kw. , distr., arr. en 6£ u. O. van Tiel , kant. en 2 u. Z. van Elxt, gein. en 1 u.Z. ten 0. van Valburg, aan d» n Waaldijk , tussehen Nijmegen en Slijk-Ewijk. Van hier varen de schuiten met groenteen koorn uit de B ik bid voor u ; « onder den krijgsman : »ik vecht voor u onder den advokaat : "Ik pleit voor u;* en onder den boer: «en of gij bidt, en of (jij vecht, en of gij pleit ; ik ben de man , die de eijeren Icit. Digitized by Google ALT 113 Men gist, dat dc nadm Altena afstamt van .de ligging der buizen , al (e na aan de rivier de W aal. ALTENA of Altoju, bewoonde berg in Wett-Indie' , cil. Curacao , in de voorst. Sc har In r ten O. de Willemstad. ALTEN A (LAND VAN), oudtijds Altbexa , seer schoone en vnicht- bare landstreek , vroeger een gedeelte van Zuid-Holland uitgemaakt hebbende, thans tot de prov. j\ oord-Braband hchoorendc. Het grenst ten N. aan de Merwede, ten N. O. aan de Maas , tén Z. O. aan het Land van llcusdcn , ten Z. aan Dussen-Munstcr-cn-Muilaerk en ten W. aan Dussen en de Bakkcrskil, bevat dc gcra. Alm kerk-en-Uit wijk , Op-en-N eer- A ndcl , Emmi khovcn-cn-Waardhuizen , Giesen, Rij s w ij k , de Werke n-en-Slccu w ijk , Woud ri chem-en-0 u d end ij k, en van de gem. Mceuwen-Hill-en-Babilonienbrock , alleen het dorp Hill benevens een gedeelte van Babi Ion ienbroek , makende alzoo een gedeelte van het dislr. Waalwijk cn van het kant. 1 leusden nit,en beslaande eene oppervlakte van omtrent 6360 bund. Voorheen was het een .gedeelte van het oude Graafschap Teisterband, en een leen van de Graven van Kleef, totdat Graaf Willeb, bijge- naamd de Goede, omtrent hel jaar 1332, de oppermagt cn leen- hcerschappij gekocht heeft vaii Diederie. IX, Graaf van Kleef; sedert welken tijd het altijd als een gedeelte van Holland beschouwd is. Men houdt Ditnt.nik, den broeder van Robbert I, Heer van Hem- den, die in het begin der Ode eeuw moet geleefd hebben, voor den stamvader der Ilecren van Alteia. In dezen stam bleef dc heerl. tot het jaar 113'.», als wanneer zij door huwelijk overging in het ge- slacht vaj Hoorve, dat in 1 *30 tot den gravenstand verheven werd. Uit dit geslacht kwam zij, in of omtrent 1330, met en benepens het Graafschap Hoorne , bij erfenis aan den, in 's landsgeschiedenis, ver- maarden Filips va> Movtborejcv, Graaf va* Hoorxe, die in 1368, om zijnen ijver voor Ncèrlands vrijheid, met den beroemden Lamoraal, Graaf t a* Ecbosd , op Alba's last. te Brussel onthalsd werd, en wiens weduwe Walbirge va* Nielue^a^r , omstreeks het jaar 1600, deze heer), voor 90.000 gulden aan de Staten van Holland verkocht. Na dim tijd is het Lasd va* Altesa bij de graaflijkheids domeinen van Holland ingelijfd. Hel wordt door cenen dijk , die op verschillende plaatsen anderen namen draagt, als: de Werkenschc, dc Uppelsche, de Ver- laatsche, de Ganswijksehe of de Dusscnsche dijk, maar , voor het geheel ook wel de Ou d a ll e n asehe bi n n en - zee dij k geheelcn wordt, verdeeld in bet Oud Landvan Altena, ten O., en in het Nieuw Land van Altena, ten W. van dien dijk gelegen. De grond , ofschoon dc landen , bij aanhoudenden regen somtijds te lijden hebben , is evenwel , over hel algemeen , door mid- del van zijne watermolens doorgaans lijdig van overtollig water ont- last. De ligging is verschillende , het lage land is 7 a 10 palmen of meer onder A. P. , in Oud -Altena; doch in N icu w - A Ite n a , slechts 2, hoogstens 1 palm., onder A. P. Heiland is vruchtbaar in tarw , koolzaad, gerst , rogge, haver en duivenbooncn , en er groeit ook vlas cn hennip, de wegen zijn er vlak en effen , en, in het Oud Land van Altena, meerendcels met willige boomen hcplanl; van Werkendam af lot Hcusdcu toe, staan op vele plaatsen, ter weder- zijde van den dijk, noten- en andere vruchtboomen. Het ontleent vermoedelijk zijnen naam van een kasteel , dat onder Almkcrk gestaan beeft. Zie Axtlja (Slot vam) 1. Deel. 8 114 ALT. Toen by den St. KI isabeths vloed, den 18 November 1431 , 4e gehcele Groote Zuid-Hollandsche Waard onderliep , werd deze slreck , die ook in dien waard lag, mede geheel onder water bedolven. Zij moet echter spoedig weder droog geweest zijn , althans geen hinder meer van het water gehad hebben, als komende reeds in 1423 voor onder de onwillige plaatsen, om mede te werken tot de bedijking van den Grooten /uidhollandschcn Waard, dat toen nog als mogelijk beschouwd , doch nimmer tot stand gebragt werd. In 1455 waren de Landen van Alteti en Hensden aan de westzijde nog onbedijkt , want bij handvest van 51 Mei 1465 geeft Fiups va?» Bnca- «oKDië consent aan ziinen Liete ft'eve Jagob Grave tot Hcxbn, Heer van Altbkue , om dit land zoo ver noodig met ecnen dijk te om- ringen , waarvan de tegenwoordige 0 ud - A 1 tcna sche binnen -zee- dijk, die het Oud Land en het Nieuw Land van elkander scheidt, het grootste gedeelte uitmaakt. In het jaar 1672, toen de Fransehen Bommel en den Bom- melerwaard introkken, en de steden Gorinchem en Woudrichem op- etschten , werd het Lam» var Alte Val Alteja. Het was reeds twee jaren na den anderen onder water gezet, en onderging in September 1794 ten derden male dit deerlijk lot, zonder Digitized by Google ALT. 115 zchadcvergocdin g voor de voorgaande rampen verkregen te hebben , toen da landman slechts een gedeelte van den oogst had binnengcbragt , moe- tende hij het overige graan , hetzij Ut inzameling geschikt of niet , van den akker halen , de aardappelen , nog ter rooijing niet bekwaam , in den grond aan het bederf ten prooi laten, en het vee , omtrent drie maanden vóór den gewonen tijd , ter stalle drijven. Vijf doorsnij- dingen deden de geheelc streek oudertoopen. In dezen toestand zaten de bewoners bij de aankomst der Franschen ; en al wac er aan- gewend werd , om de doorsnijdingen te herstellen , en de gestopte slui- zen en watcrloozingen te openen , vond tegenwerking bij kwaadwilli- gen , die de watcrloozing verhinderden ; bovendien vonden de nyvere han- den , die zich tot herstel repten , bij de belemmerende verkleumd heid , de te bewerkenc stoffc door de koude onhandelbaar. Bij twee doorsnijdin- gen , ter ontlasting gemaakt , was geen genoegzame voorzorg ge- dragen tegen ijsgang ojT hoog water. Dit baarde te midden van Fe- bruari) de grootste verlegenheid en jammer. Niemand kon het dreigend gevaar , over het zwakke ijs loopende , onlvlugten , en het was te sterk , om er vaardig met schuiten door te breken. Zolders en daken strek- ten velen tot wijk- en bergplaatsen. Ecnigc huisgezinnen , die uit Wou- drichem geen hulp konden verkrijgen , noch van daar door booten afge- haald worden, zaten driemaal vier en twintig uren zonder brood, en zonder vuur , moetende , daar zijzelvcn ter naauwernood ïyfsbcrging hadden , een gedeelte van hun vee in den vloed zien omkomen. Uit dezen nood gered , zagen zij zich op nieuw , toen de reeds gevorderde maand Maart gunstiger dagen beloofde, in ramp gedompeld. Vele ingezetenen hadden reeds hunne benedenwoningen weder betrokken , wanneer het zwellen der rivieren hen noodzaakte , om andermaal naar den zolder te verhuizen en hun vee , gedeeltelijk op de gewone stallingen gebragt , daar af te halen , op de dijken en korentasten tc brengen , terwijl velen , daar het meeste voeder nat en bedorven was , om hunne paarden en hoornvee in het le- ven tc behouden , die naar het Geldcrsche voerden. In de tasten lagen tarwe , rogge , haver en boonen lang uitgeschoten , en broeiden zoo sterk , dat het mesthoopen gelijk waren en mensch noch vee tot voedsel konden verstrekken. Den 23. Febmarij 1793 brak de dijk door aan het Vergerciud boven de Haarsteeg , en den 22 Fcbraarij 1799 terzelfder plaatse , zoo als ook tusschen 30 en 31 Januarij 1809 cene dijkbreuk plaats had boven Woudrichem , aan de zoogenaamde Nol ; door alle deze dijkbreuken werd het Ond land van A 1 tena geheel over- stroomd. Het bestuur over dijken en sluizen in het Land van Altcna wordt uitgeoefend door twee collegien , als : door Dijkgraaf en Hoogdijk- heemraden , van het Oud Land van Al tena, en Dijkgraaf en Uoogd ijk heem raden van het Nieuw Land van Al te na. ALTEN V (M EU W-LAND VAN), landstreek in Pioord-Braband. Zie A lten asciie Polden (Nieuwe). ALTEN A (01 DL AND VAN), bevat het gedeelte van het Land fan Altena, prov. JVoord-Iirithaitd , hetwelk ten N. door de Mcrwedc , ten N. O. door de Maas , ten Z. O. door het Land van Heusden , ten Z. door Dusscn- Munster- en- Muilkerk, en ten W. door den Nicuwen-Al- tenasehen-p'rlder , waarvan het door den Ondallenaschcn binnen-zecdyk gescheiden is, en door Werkendam bepaald wordt. Het werd in 1467 na den vloed van 1421 herdijkt. Het gehcele Oud-Land van Altena watert door middel van watermolens en sluizen in den Oudaltenaschcn binnenzecdijk , door den 116 ALT. Nicu wen- Altcnaschcn -polder , op de Blcckrivicr, tiit. De watermolens brengen het water tot ruim res palm. boven A. P. Het dijkbestuur bestaat uit venen Dijkgraaf, zeven ïloogdijkheemradcn en cenen Penningmeester. ALTEN A (SLOT VAN) , ook wel Ovteja , in het Land van slltena, ten N. 0. van het d. Almkvrl, aan den Alm. Volgens vene ver- telling onder de ingezetenen', zoude de Heer van dit land, toen hij het kasteel vilde bouwen, in geschil gekomen zijn met zijnen broeder, die niet ver van hier insgelijks een kasteel had , en tot hem zcidc : JViet Al te na of Dat is Al te na . Maarvan dan het kasteel en vervolgens het geheelc Land van Altcna zijnen naam zou ontvangen hebben. Men moet dit echter voor een sprookje houden; want in de oude lijst der goede- ren van St. Maartenskerk te Ltrevht vindt men II altka vermeld , en het schijnt niet vreemd te zijn , dat men hierdoor Alten* verstaan moet j ook werd het Land va* Altena, Halthena of Holtena genoemd , waar- uit de gissing ontstaan is, of men den uaamsoorsprong niet zoude kunnen ontlcencn van de vroegere houtrijkheid des lands. Het slot was zeker geen der minste onder de Hollandschc kasteden vn men wil, dat het ook voor een tolhuis gediend hebbe of om dc riv. de Alm te dekken , zijnde aan den anderen oever zwaar muur- werk in den grond gevonden, hetgeen doet vermoeden, dal ook daar een slot heeft gestaan. Toen de Edelen , medcpügtig aan den dood van Aleid vak Poel- geest , bijzit van Albrecht vav Blijere* , op het slot vak Al- lena geweken varen, werd het door den Hertog in het jaar 1393 belegerd en na cenen hardnekkigen tegenstand , bij verdrag , aan hem overgegevcu , waarna hij het liet verwoesten ; en er was sedert dien lijd niets meer van overig dan twee grootc tienkante torens van welke dc laatste in 1678, of volgens anderen in hel jaar 1080 , weggeruimd is ; zoodat er thans niets anders dan een heuvel , bekend onder den naam vau Altknasciieji heuvel . overig is (zie het volgende art.). ALTKNASCHE HEUVEL, hoogte in het Land tan Allena , gem. Almkerk en Uitwijk, N. O. van het d. A hu kerk , waarop vroeger het slot van Altena gestaan heeft, van hetwelk thaus uiets meer Ie viudcn is. Van dezen heuvel, die zeer hoog is, zoodat hij bijna 9$ el boven A. P. reikt, en thans , melde boerenwoning, die daar reeds in 1600 gebouwd is , in eigendom behoort aan den bouwman Frans van de kom*, heeft, men een aangenaam gezigt over het gchccle Land van Allena. Toen in 1740 dc Maasdijk doorbrak en daardoor het Land van Al- tena onder water gezet was , werden op den Altenaschen heuvel on- derscheidene runderen en paarden geborgen en daardoor in het leven ° ALTEN ASCHE POLDER (NIET1 WE) of het Nieume Land van Al- tena , pold. in het Ixind van Altena, prov. Pfortrd-Jlrahand , arr. '# Ilertogenbosch , kant. Hemden , dUlr. Waalwijk, gedeeltelijk gein. Almkerk -en-V ilirijk , gedeeltelijk gein. Emmikhoven-en-JVaardliuizen , en voor hel overige gedeelte gem. de-W crken-en-Slcemrijk palende Tï. aan den Vervoornschcn polder, O. aan het Oud-Land van Allena , waarvan het door den Oud-allenasehen hinnenzeedijk gescheiden wordt. Z. aan den Zuid-llollandschen of Dussenschi u polder , en W. aan Dussen , de R.ikkcrskil en den zoogenaamden Karnemelkspolder. Deze polder, die men in 1640 begonnen is tv bedijken, beslaat vene oppervlakte van 1106 bund. 1 v. r. t>2 v. v. meest weligfc akker* Digitized b/GööJle ALT. 117 cn vette weilanden. Hij staat onder het, bestuur van cencn Dijkgraaf en zes Hoordijk heemraden , van welke een tevens penningmeester isT en ontlast zich , zoo van zijn eigen water als van dat, hetwelk hij van het Oud-Land van Altcna , door dc sluizen in den Oud-altenaschcn binncn-zcedijk , ontvangt , cn dat van den Vcrvoornschcn-poldcr , door drie groote sluizen ïu den Nieuwendijk , op het Bcrgschc veld. ALTEREN, d. , prov. Noord-Braband. Zie Halstere*. ALTEWIESE , geh. , grooth. Luxemburg. Zie Altwies. ALTFORST of Oüd Voorst, d. , in het Land van Maas en Waal- prov. Gelderland, kw., arr. , distr. en 4£ u W. ten Z. van Nijmegen, kant. cn i{ u. Z. ten W. van D ritten , gera. en { u. N. W. van Appeltern, ruim 7* u. Z. W. van Arnhem , midden in het wei- land , binnendijks gelegen. Tot dit d. bchooren de gehuchten : dc Hcppard, de Torsen en de Munnikcn Woerd, en een pold. , byria 600 bund. groot , die bij wintertijd onderloopt , cn weder droog wordt naar gelang het water in dc Maas vroeg ot laat wegvalt. Zie voorts Apfelter*. Men heeft er 50 h. , ecne in 1833 geheel nieuw gebouwde school , met een gemiddeld getal van 30 leerlingen , en ongeveer 270 inw., die in landbouw cn veeteelt hun bestaan vinden , cn onder welke men slechts 125 Herv. telt, die hier eenc kerk hfbhcu , «elke tot de gem. Alt fortt-cn- Appeltern behoort. De overige inw., die R. K. zijn, hebben hier eenc static, die tot het vik. van het voorm. bisd. van Roermon'le , dek. van Druten , gerekend wordt. Dc kerk is in 1833 nieuw gebouwd en de pastorij in 1835 vergroot cn gedeeltelijk veranderd. Al/1 FURST-EN-APPELT ERN , kerk. gem. , prov. Gelderland, klass. van Nijmegen, ring van Balenburg , met 73 zielen en twee kerken, die door éénen Predikant bediend worden. Het beroep geschiedt door den kerkerand. ALTINGE, geh. in Beilerdingtpil , prov. Drenthe, kant. cn 3 u. N. O. van II oog er ten , gem. en £ u. N. O. van Beilen. ALTLINSTER , op de meeste kaarten Ale*ster gespeld , geh. in de heerl. Lintter, groot h. , kw. , arr. en u. N. ten O. van Luxemburg, kant. en 2 u. W. ten N. van Betzdorf, gem. cn 1 n. van Junglinster. ALTON A . kostgrond in JYederlandsch Guiana , kol. Suriname , aan den linkeroever der Parakreek, tusschen Vredeuburg beneden- waarts, en La Bonne Aniitié bovenwaarts; 3000 akk. groot, niet 6 slaven. Deze plant, is in 1773 doordc muitelingen geplunderd geworden. ALTON A . berg in Wett-Indiè. Zie Altejia. ALTONA (NIEUW), voorm. , nu verlaten koffijplnnt. in ISederl. Guiana , kol. Suriname, aan den linkeroever der Perikakreok , lussehcn Schonaiiwen benedenwaarts , en Poelwijk bovenwaarts , 42(j akk. groot. ALTRIER , geh. , grooth. Luxemburg. Zie Alt-Trier. ALTR1G , riv. grooth. Luxemburg. Zie Oi.zct. ALTSCHEID , ook veelal Alscueid gespeld , gem. in het graaf- schap Willz, in het grooth. Luxemburg, kw. cn arr. Diekirch, kant. IViltz, palende N. aan Wilwerwiltz, N. 0. aan Constnnib. , O. aan Hoschcid , Z. aan Bourscheid cn Goesdorf. en W. aan Wiltz. Zij l»evat de gehuchten Alt scheid, K aut enbach . Merckoltz «i Sc lintburg, cn daarin 430 inw., die tot de pastorij van IS ieder- uriltz bchooren. Het geh. Altscheid ligt 3 n. N. W. van Diekirch, 1 u. 0. van Wiltz, >an rondom door bosschen omgeven. ALT. e ALT-TRIER, meestal, hoewel verkeerdelijk , Altbjkh gespeld, h. in het regtsgeb. van Remich , grooth. en arr. Luxemburg , w. Grevenmacher , kant Remich, gein. Rech. ALTWIES, Altvveis of Altevviese, geb. in de heerl. Romty , grooth., arr. en 3 u. Z. ten 0. van Luxemburg f kw. en ft u. Z. ten W. van Greventnaclter , kant. en Z. W. van Remich, gem. en £ u. N. ten W. van Mondorf. ALTZINGEN of Alzixges , d. in bet regtsgeb. van Luxemburg, grooth., kw., arr., kant. en 1 u. Z. ten 0. van Luxemburg, gem. en l u. Z. van Hesperingen. Er is hier eeuc R. R. kerk , die door ccnen Pastoor bediend wordt, en tot het bisd. IS' amen , dek. van St. Piet er te Luxemburg , behoort. ALVA (HEUVEL VAN) of Heuvel vah Alea. Dezen naam geven de bewoners van het Land van Altena , aan cene hoogte in de geru. Alinkerk-en-Uitvrijk , bij het d. Uitwijk, waarop gebouwen schijnen gestaan tc hebben , zoo als men uil de daar nog gevonden wordende puin enz., meent te moeten opmaken. Veelligl beeft daarliet kasteel gestaan, dat aanleiding gegeven heeft tot het sprookje , waarvan men den naam Altena wil afleiden. ALZETTE , riv. , grooth. Lu,remburg. Zie Olzet. ALZINGEN , Alsixges , in het Fr. Hacuiville , Haciieryille of Acheville , gem., grooth. Luxemburg, kw. en arr. Diekirch , kaut. Clervaux, palende \V. en N. aan Belgisch Luxemburg , 0. aan dc gem. Assclborn en Z. aan de gem. Begcm. Zij bevat dc d. Al zin- gen en Hoffclt, en dc geli. L e w es m ii h l e n , Moulin- Neuf en Weyler, telt 480 inw. , en heeft 2 R. K. kerken. Het d. Alzinsei, ligt 6 u. N. ten W. van Diekirch . 2 u N. W. van Clervaux , 2* u. 0. van het Belgische stadje Houffalizc. De inw. , die alle R. K. zijn , hebben hier eene pastorij , die tot het bisd. Namen , dek. van Clervaux , behoort. ALZINGEN, d., in het regtsgeb. van Luxemburg. 7Ae Ai/mnsn- AMA (WA\) , riv. in Owl-Indiè , eil. Amboina, op de noordkust van bet schiereil. Hitoe. AMABIEN , neg. in Oott-Indië , op dc westkust van het eil. Timor , in eene baai, 7 u. N. 0. van Koepang, 4 u. Z. van Seavian. AMAC0KWA of Am akowa , neg., in Ooitt-Iudiè' , op het Ambonsche eil. Ceram , onder den Radja van Sohomi-it staande. AMA1IKI of Ahahet , bogt in Oosl-Jndit" , op de zuidkust van bet Ambonsche eil. Ceram . digt achter den hoek van Knak. Zij doet zich bij het in- en uitzeilen zeer schoon voor, is van alle kanten bijna besloten , en vormt eene goede reede , alzoo men er tegen alle winden beveiligd is , maar aan de eene zijde heeft zij eene ondiepte. Er zijn drie negorijen: Amahci, Snwokuw en Makarikie, thans digt aan bet strand, maar vroeger wel drie uren landwaarts in , tusschen de rivieren Makarikie en Roewat ta gelegen. Dc inw. waren eertijds Heidenen, en werdin door den Koning van Tcmatc aan de Nederlanders geschonken. In het jaar 1047 werden «ü echter , op hun verzoek , Christenen ; maar zg zijn nog zeer doni» eenvoudig en bijgeloovig. In de 17de eeuw beliep hun getal r»t»n '1000, waaronder 21 H weerbare mannen en 66 dati's; in 1325 waren er 1220 zielen , en onder deze eenigc weinige Mahomedanen . die hier eene ellendige moskee hadden, de overige waren Christenen, van welke ongeveer 100 ledematen der Herv. kerk waren, terwijl Digitized by Google A M A. 119 ruim 40 kinderen "de sehool bezochten . De bevolking was toen aan- merkelijk afgenomen , door de kinderziekte ; want men is hier zoo tegen de koepokinenting ingenomen , dat men die door de vlugt zoekt te ontduiken. Vele woningen waren ook in diep verval ge- raakt en eenige andere gesloten. Hoe nederig er deze woningen ook uitzien, hcerscht er toch geen armoede in, want om levensmiddelen te bekomen, behoeft men zich slechts naar dc bosschen te begeven y waar die in overvloed gevonden worden. Aiabei is bekend door het fraaije hout voor bladen van tafels f dat de grond hier oplevert. Ook dc kruidnagelen zouden hier welig tieren , wanneer het Nederiandsche gouvernement vroeger niet noodzakelijk geoordeeld had , die, ter voorkoming van den sluikhandel, zorgvuldig te doen uitroeijen. Maar er w orden eene soort van onharige padi , die zeer ligt is , en boontjes van katjang, veel naar prinsessen- ofhee- seiiboontjcs gelijkende , aangekweekt. AMA HEI of Avaiiet , neg. in Ooxt-Indië , op de zuidkust van het Ambonsche eil. Ceram, in de bogt van denzelfdcn naam, hij eencn zeer moerassigen grond, dien men door moet, om aan de waterplaats te komen . 3° 26' Z. B'. . 126= 153' O. L. In de 17de eeuw was zij 630 ziel. sterk, en kon 150 weerbare mannen en 32 dati's op dc been brengen. In 1823 telde men er 694 ziel. , onder welke 61 leden der Herv. kerk en 23 schoolkinderen. Van de afgebrande kerk stond toen nog een gedeelte der muren, hetwelk blijken droeg, Wat dit gebouw niet van de geringste geweest was ; ook had men. reeds hout voor eene nieuwe kerk bijeengebragt. AM AHOESOE , neg. in Oost-Indië , op het eil. Amboinat op de N. W. kust van het scliiercil. Leytimor. AMAHOLO , voorni. neg. op het eil. Ceram. Zie Ammaiolo. AMAHONO , oude naam van het d. Süwokcw op het eil. Ceram. Zie Scwoar. AMA ICA , voorm. neg. in Oost-Indië, op het Ambonsche eil. Oma, ■»p den heuvel Ama /la. \MA ILA, heuvel in Oost-Indië , op het Ambonsclte eil. Oma, Vromer lagen cr drie negorijen of ludiaansche dorpen op: Ama 11a, An,« *ca en Ama Toeli. AMA tf,A, voorm. neg. in Oost-Jndiè' , op het Ambonsche eil. Oma, op 4,.n heuvel Ama Jla. AM\KON(f, vorst, in Oost-Indië, op het eil. Timor. AilAKOWA,neg. in Oost-Indië. Zie Amacoewta. ASlAlESSl, voorm. neg. in Oost-lndiè' , op het Ambonsche eil. Ceram , *iim 3 u. gaans van het zuidelijke strand. Zij is reeds ia hit middei der 17de eeuw door die van Wassea vernield. AMALIhSTEIN of Aveiestein , oud adell. huis in het Land van riautn., pt,v. Zuid -Holland , arr. en 8 u. N. 0. van Dordrecht, kant., gom. m £ n. W. van Pinnen , in het Vianensche Bosch. Heer Hendb* van LiEDEBODE. die in 1368 overleden is, deed het bouwen voor zijvï gein*(iti Amalia van Nieuwe^aah , naar wie hy het noemde. Het was <<*n frad gebouw , rondom in vijvers gelegen , maar is , in het begin der wige .««uw , geheel gesloopt. De grond behoort thans in eigendom aan o.n Hcrr Staatsraad J. Blanken, J». AMAMA. \Norm. 1dell. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Tietjerkittradeet onn>r Garijp. AM AM , dislr. in ^/ndië, op het midden va» het eil. So- matra. AMA. AMANUS-GRACHT , kanaal in Oott-lndië, cil. Java, W. van Batavia f buiten de voonn. Utrechtsche poort, zijnde in bet jaar 1647 , op eigen kosten van den Prokureur Johanie* Asancs , ge- graven. Er zijn vele fraaijc tuinen aangelegd, die men echter meestal , uithoofde van de ongezondheid , verlaten heeft. AMARASSI , neg. in Oóst-Jndiè' , op de zuidwestkust van het AMASSIA , kl. st. in Oost-Indie, op de zuidoostkust van het eil. Timor. 0° 18' Z. B'. , 120° 33' O. L. AMA TOELI , voorm. neg. in Oost-Indië f op het Ambon$che eil. Oma , op den heuvel Ama /la. AMBA , riv. in Oott-Indiè', op de noordkust van het eil. Java, resid. Kadoe , die niet ver van den hoek Paboeranain in zee valt. AMBA, neg. in Oost-Indië , cil. Jara, landschap Mataram, N- van Karta-Soera-de-Ningrat , Z. van Salatign, aan den weg van Saiua- rang naar Souraearta. AMBACHT (K0RT-EN-LANG-) , pold. in de Bicbosch, prov. Zuid Holland, arr. Gorinchem , kant. en gein. Sliedrecht , palende N. aan de Merwcde, O. aan den polder de. Iluigtens, Z. aan de Sncepkil , en W. aan Stcdcdijk ; groot 108 bund. , 7 v. r. V óór de overstroo- ming van 18 November 1421 . behoorden deze gronden onder de ba- ronie en hecrl. van Mrrtrede of heerl. Craeijeslein , en sedert die over- strooming zijn zjj weder aangeslibd en drooggeloopen. AMBACHT (LUITEN), geh. , prov. Dioord-Braband. Zie Loiteh- AxBACHT. AMBACHTEN (DE VIER), in het lat. Quatvor Omciz , in het fransch les Qcatbks métiers, aloude benaming van de gronden , tus- schen het Land van Waas en de Honte of W esterschelde gelegen , en dus genoemd naar de vier hoofdplaatsen (Assen ede, Axel, B o- choulc cn Hulst) aan «elke het omgelegen land onderworpen was. Zij behoorden tot het ünilsehe rijk, en de ingezetenen stonden, in het kerkelijke, onderden rtrechlsehen Bisschop. Toen Keizer Otto L op dc grenzen van het Rijk, omstreeks het jaar 010, het nieuwe kastel te Gent bouwde, onderwierp hij daaraan het Land van W cu en gesehut daarover welen tc brengen. In 1833 heeft de toenmalige Commissaris-Generaal vas dek Boscr , eencn aude- ren «eg doen aanleggen, waarbij de Axbadjakg vermeden wordt. Zie Anée. AMBAHIO st. , in Oost-Indië, op de Oostkust van het cil. Ce- lebes in de baai vanTello ^ 20' Z. Br. 116° 58' O. L. AM BAL, ads. resid., in Oost-Indië, op het cil. Java , resid. Bag- len, zijnde tevens een regentschap van dien zelfden naam. AMRALEGA.st. in Oost-Inéi* ', op hclSundasche cil. Madura, bijna te midden van bet eil. , m. O. ten Z. van Madurctna , 1 m. N. W. van Sampan . ten N. van eene bergrij , die zieh van Sotia lot Sanpan uitstrekt. Zij is van rondsom door een fraai hosrli omgeven , heeft eencn schoonen Moorsclien tempel en telt wel 4000 huisgeziuucn , die onder eenen Ingabei staan. AMRARAWA. distr. in Oost-Indië, eil. Jura, resid. Kadoe. AMBACYY A\G , plaats in Oost-Indië, eil. Borneo , waar niet zeer diep onderden grond diamant- en goudmijnen gevonden worden. AMB1LAN (AJER) , riv. in Oost-Indië, op hel cil. Sumatra. Zie Isobagibi. AMBIVAR1TEN , een der volkstammen , die , ten tijde toen de Ronieinselie Veldheer Junis Ces ah eenen inval in deze gewesten deed, dit land bewoonden. Paar Cesaü hen slechts eenmaal noemt , is het ***r nioeijelijk te bepalen , in welk gedeelte van ons land zy hun verblijf hielden. Sommigen plaatsen lien tnsselien Breda en Beiycn- np-Zoom en dus in de Baronie tan Breda , anderen meer zuidclyk 1*2 A M !)t sm de omstreken ran Antwerpen , hetwelk zijnen naam (Ambtvarttnf van hen zal gehad hebben ; nog anderen zelfs bezuiden den Dcniir, tusscben den Dender en de Maas. V elen zijn daarentegeu van getoe- lcn, dat zij meer noordelijk gevestigd waren; .sommigen van dfftcu plaatsen hen in Opper -Ge Lier land , en willen de benaming der stad Emmerik van lien afleiden ; terwijl anderen hunne woonplaat* be- palen tnssehen de Maas en den Rijn en dus in Gelderland, in het Land-lu*schen-Maas-en-ff aal , een gedeelte van het tegenwfordige distr. Mjmegen. Deze laatste mecning heeft wel het meeste voor zich . terwijl ook het oord met den naam zeer goed instemt , die uit ons om- (amb) en overvars* verklaard schijnt te mocteu worden. AM RL AU , Amblu^ of Amdlou, ook wel onder den naam van A»Lio voorkoüi.cidc , en door de inlanders wel eens Belacw genaamd, eil. in Onii-imlië , gouv. Amboina , 3 u. van den zuidoostelijke* hoek van Fhkto,op 3° 33'Z. ftT. en 127° Ó. L. Het besbiat 3 Buitsche mijlen in den omtrek, is bijna ovaal of eirond van gedaante , zeer bergach- tig en een der onvruchtbaarste der simbontche eilanden , zoodat het weinig sago, en n nauwelijks genoeg rijst voor dc behoefte der zeer armoedige inw. oplevert , die daarom hunne meeste levensmiddelen van bet eil. Boero halen ; vroeger vond men er vele- nagelboomen ; '»r.k heeft men er onderscheidene soorten van visch , cn aan de stranden worden by mtslek fraaije zeehoitmtjes en schel peg gevonden. Het land is met eene menigte riviertjes doorsneden, waarvan de voornaamste zijn: dc Ela, de Lap ia, dc Sonoe, de Selaria of Selassa, dc Salc, dc Boy, de Loenc, de Loewa, de Nitoe, de S ilehoe en de Boate. Men telt er thans £000 inw. , maar hel was oudtijds veel volkrijker, zoodat men er wel vijftien dorpen vo^d, die ieder ongeveer 500 inw. bevatte, deze dorpen waren e>eh, wel reeds op het einde der 17de eeuw tot op negen verminderd. Vroeger stonden de inw. onder die van Roemah /te op Boero t maar in 1658 werden zij door den Koning Hhaiza voor vrije volken verklaard, en hun eenen afzonderlijken Sengadji of Hertog gegeven. Men heeft op onderscheiden tijden vestingen op dit eil. aangelegd- en die van bezetting voorzien , ten einde den sluikhandel cn audere «mislagen der eilanders voor te komen, maar meer dal» eens zyn deze vestingen door dc Amblauwers afgeloopcn en ons volk vermoord, zoo» als onder anderen in 1033 plaats had , voor welk schendig feit «j in 1641 vergiffenis kwamen smeken, tevens verzoekende, dat hun eiland wederom van cenc bezetting mogt worden voorzien ; hetwelk men hun, na verloop van cenigen tijd, gedurende welken zij bbjken van trouw gegeven hadden , toestond. Twee jaren later deed de Gou- verneur van Amboina, Gehard Deheb, hier een fortje aanleggen, waarop een Sergeant met eenige manschappen post hield. Bij den opstand der Amboinezcn , in Maart 1631 , werd de Sergeant Lacreks Sipkej»*, ter- wijl hij beneden in het fort met de Orang kaja's over een cu ander zat te beraadslagen, door dezen op eene verraderlijke wijze om het leven gebragt. Vier soldaten echter, die zich boven bevonden, wisten zich aldaar eenige dagen tegen dc muitende inboorlingen te verdedi- gen , maar eindelijk , door hunne wonden te veel verzwakt zijnde , garen zij het fortje aan Kibelaha Hasi , hel hoofd der muiters , over , die hen wei cenen duren eed bezwoer, dat hij hun geen leed zoude aandoen , ken eed hij ook letterlijk gestand deed , door zelve hen ongemoeid te laten , maar evenwel te zorgen , dat zij dadelijk door anderen vermoord werden, waarop het fortje door de muiters verbrand cn verder a%e- Digitized by Google A M B. broken werd. In Augustus daaraan volgende werd het eil. weder be- magtigd door de onzen , die de uagclboomcn uitroeiden. Later is het dikwijl» door de invallen der Negers van Nieuw Guinea verontrust, die het, onder anderen in 1765 , plunderden en eene menigte inw. weg- voerden. iMaar toen de Oost-Indische kompagnic hier vervolgens eeuen Posthouder niet eene kleine bezetting geplaatst had , schijnen dergelijke aanrandingen niet meer te hebben plaats gehad. AMBORLOE of Axbolok , d. in InJië , op hel eil. Java, resid. en onderresid. Rembang, 113 palen van Samarang, aan de noordkust, leu W. van de riv. Troepen. AMBOENG, st. op het Oost-Indische eil. Borneo. Zie Amoo*&. AMBOINA landv. in Onst-Indië } de oudste en eene der gewigtigsle bezittingen der Nederlanders beoosten Java. Zij behoort tot de Mo- luksche eilanden, en be\al die cilandcugroep , welke onder den naam van Asiunscut: Ein-toK* bekend is , en waarvan de volgende twaalf dc voornaamste zijn : Aiuboina, Gcraui, Boero , Aiublau , Mauipa, Kilang. Bcnoa, N oessa - Laoet , Ilonimao of Saparoea en Boe wang Bcssi of Oma ook «el Ilaroeka genaamd, welke drie laatste veelal dc Uliassers gcheeten worden. Alle deze eilanden liggen in die. zee. welke door de Portugezen van oudsher Archipe- Uujo di St. Lazaro genoemd wordt. De grond dezer eilanden is over het algemeen zeer vruchtbaar, hoe- wel meestal bedekt met heuvelen of bergen, die tamelijk hoog en van smalle valeijen doorsneden zijn. Vele dezer bergen bestaan uit digt graniet, andere uil broze srhist , waarbij men hard asbest vindt. ter. wijl sommige bergtoppen beddingen van zwavel hebben. In dc valeijen bestaat dc bovengrond meestal uit eene roodachtige klei , die met tuin- aarde vermengd , zeer vruchtbaar is. De voornaamste plant is dc sagoboom, waarvan men onuitpulbare bosschen vindt, die als hel ware de moerassige en lage gronden, vooral op het eil. Ceram, bedekken. Het merg van dezen boom is het voornaamste voedsel der inwoners. Ten einde dit Ie bekomen, bouwen zij den boom om, die hen nu als \»n zeiven het voedsel aanbiedt, daar dit slechts eene geringe bereiding moei ondergaan, om te kunnen gegeten worden. Behalve den sagoboom, heeft, men er alle andere gewone Indisehc vruchten , en onder deze de kruid- nagelen iu eene aanzienlijke hoeveelheid; ook uitmuntende annanasseu. Rijst, hoewel anders een geliefd koosd voedde' der inwoners, en door hen meestal boven de sago geschat, wordt er weinig aangekweekt, deels omdat de inzameling meer moeite kost dan die der sago, welke boom bovendien zich zeiven voortplant , deels omdat men, sedert dc af- schaffing van het uitroeijen der nagclboomen , dat te voren overal , be- halve op dc eil. Amboina, Oma, Ilonimao en Noessa- Laoet, moest plaats hebben , zich hoofdzakelijk op de kruid iiagcltcrlt toelegt, dio sedert 18aU geheel vrij is, mits dc opbrengst legen cenen billijken prijs, aan het gouvernement geleverd worde (1). De Ajuovsche Eiiaü- dem zijn bovendien uitmuntend rijk* in houtsoorten, waaronder gevon- den worden die zeer zwaar en sterk , ja meestal voor den scheepsbouw tl) Hen, die mrer ran de soo belangrijke na^elteelt en den handel in dat pro- doet wantenen (e weten, rerwijxen wij naar ). Ouriu St. , La nd- en Ze e t os- tent ii Nederlandsen Indien, D. II , bL 48 en rolg. In welk werk men iu bet algemeen meer omstandig Over Amboina ial gcbandclJ viudeu , dan ons be- stek albier gedoofde. Digitized by Google > tti a m n. tc zwaar zijn. Valeütijs (1) schat de verscheidenheid van boomen, die er gevonden worden, zoo groot, dat de nauwkeurigste man in de wereld, schoon hij vrij lang leefde, niet in staat zijn zoude, om alle soorten van hoornen , die op deze eilanden vallen , op te geven en te beschrijven. Van het zoogenaamde kajoe-bïssi (ijzerhout), vindt men hij vele Europeanen tafelbladen uit een enkel stuk. Volgens het oordcel van deskundigen , zoude men op deze eilanden ook het mecrendccl der voort- brengselen van den Javaanschcn grond , alsmede den thee- cn den koflij- boom met voordeel kunnen aankwecken. Niettegenstaande het dierenrijk wilde varkens , herten en onderscheidene vogelen oplevert , is het vleesch cr schaarsch , want onder de vogelen vindt men er meer, die door fraai- heid van vederen, dan door smakelijkheid van vleesch uitmunten, als daar zijn : papegaaijen , kakatoes , loerris , paradijsvogels , kroon- duiven , parelhocndcrs enz. ; maar men heeft er overvloed van visch , cn cenc oneindige verscheidenheid van koraalgewassen en schelpdieren, onder deze laatste ook schildpadden, die de inboorlingen vangen door ze onderst boven tc werpen ; buffels cn paarden zijn er schaarsch , de bahiroesa behoort er te huis , en van de slangen vindt men er ecnige soorten , waaronder die vergiftig zijn. De bevolking bestaat voornamelijk uit Alfoeren, wier getal niet juist op te geven is , en uit afstammelingen van Maleischcn of Javaan- schcn oorsprong ; voorts vindt men er eenige Chinezen , en ecnirrc weinige, op zijn hoogst 280, Europeanen. Het gezamenlijk getal inw. schat men op 45,000 , en onder deze 22,000 Christenen , met name Protestanten. In sommige distriLten van Axboha , wonen Christenen en Mnhomedanen , in een cn dezelfde kampong , vreedzaam en in goetle verstandhouding met elkander , maar geen Christen of Christin zal immer een huwelijk met iemand van de Mahomedaansche godsdienst aangaan , of daarmede eene vertrouwelijke vriendschapsverbindtenis aanknoopen. Tot beter beheer cn toczigt over de inzameling der nage- len , had de Gouverneur van Amboina vroeger onder zijn onmiddel- lijk bestuur zeven groote en vier-en-twintig kleinere distrikten, op het schiereiland Levtimor. De ondergeschikte Residenten, Assistent-resi- denten of Posthouders, hadden toezigt over een zeker aantal, zes, acht of tien dezer distrikten , terwijl de onderhoorige bezittingen S a- naroea, ftocssa-Laoet , Hila, Harocka en Larika, onder het bestuur van afzonderlijke Residenten stonden. Behalve in deze plaatsen was de aankweeking van nagelen overal verboden , maar sedert de ver- ordening van 1824 is dit verbod opgeheven. De hoofden des volks voeren den algemeenen titel van Orang kaja (voorname lieden), maar de inw. zijn regtstrceks aan de Nederlandsche regtbanken onderworpen. Onder deze hoofden worden er gevonden , hij wien dc waardigheid erfelijk is, en deze worden Radja's genoemd. Dc andere, van welke de benoeming door den Gouverneur der Moluksche eilanden geschiedt , worden Patti's geheeten. Bij een dergelijke keuze, vierden vroeger veelal de gebruiken der inwoners, die eenen hof.gen eerbied voor oude geslachten hebben , geraadpleegd . thans rigt men zich echter meer , zoo naar de lM'kwaainhcdcn en persoonlijke verdiensten van dein aanmerking komende personen , als naar de achting , die zij genieten. (i) Zie s itiftii» nooit volprezen en rcor heet, die ome Oost-Indische bezittingen, in haren grhcelen omv» g. willen leeren kenuen , nog onmisbare B e » c h r ij y i n if v a n Oud- ni N i e u w-O o » t «- I n dien, ü. Hf, st. i. bl. aa5 , welk oruchatliaar merk, Ou» daar, Waarde nieuwere schrijvers iwcgeii , veel ten gids verstrekt hr.ft. Digitizéd By Google AM B. 12.1 Aan dc Mahomedaanschc bewoners dezer eil. kan men wel geen dapperheid ontzeggen , maar dit is eer een gevoel van dierlijke woest- heid, dan wel van waren moed. Zij zijn veelal listig, wraakgierig, verraderlijk en wreed; voorls woedend en onverzoenlijk in hunne gramschap, waardoor zij zeer gemakkelijk, tot de grofste buitensporig- heden en de gruwelijkste misdaden verleid worden. Vooral zijn zij ge- vaarlijk , wanneer hunne driften nog, door het gebruik van opium , aangezet worden. Onverschillig voorden dood, «zien zy , bij hel begaan cener misdaad , niet op de gevolgen , welke daaruit moe le u voort- vlocijcn ; ook zijn zij volstrekt onvatbaar voor berouw. De gehecht- heid aan hunnen geboortegrond is bij hen zoo groot , dat zij de ver- banning naar een ander oord als zwaarder straf beschouwen , dan de veroortleeling ter dood. De zelfmoord is echter bij hen geheel onbe- kend. De Christen Amboinezen maken bijna een volstrekt tegenbeeld van hen uit. De klcedcrcn dezer laatste , bestaande in eene kabaai en sarong (1), ziju doorgaans van zwart katoen vervaardigd. Zij dragen schoenen en eeneu hoed van Europischcn vorm . waardoor zij zich van hunne Mahoincdaansche laudgenoolen onderscheiden , die zich van cenen hoofddoek , bij wijze van tulband , bedienen. Dc vrouwen dezer Chris- tenen zijn mede met zwarte kabaaijen gekleed , maar de voorname dragen kleedjes van zeer fijne en fraaijc Makassar>che stollen. Zij M.ben geen hoofddeksel, maar hun lang en gitzwart haar wordt, door cenen grooten knoop , achter aan het hoofd bijeengehouden. De ialandschc hoofden dezer eilanden schatten bet voor eene groote eer, op de Europische wijze gekleed te zijn, len welk einde zij zich hullen in ouderwetsche rokken , van geel , rood en liglgroen , maar nimmer van' donker gekleurd laken, en in lange broeken van roodgestreept ka- toen , waarbij zij ecnen villen hoed en schoenen , zonder kousen , dragen. Dc stoffen , die overigens deze eilanders lot kleeding dienen , worden niet door hen zclven vervaardigd, maar uit Java en Bengalen aangebragt. liet luchtgestel op -deze eilanden is zeer gezond , zoodat de Euro- peanen er minder aan ziekte onderhevig zijn , dan op de meer weste- lijk gelegene ; hetwelk men schijnt te moeten toeschrijven aan de gematigde hitte , die hier heerscht , doordien de winden , die zieh m onderscheiden moussons regelmatig afwisselen, over e.-ne uitgestrekte waterv lakte herwaarts slroomen , en daardoor aanmerkelijk bekoeld worden. Deze eilanden zijn sedert het begin der 17de eeuw in bet he/.it der Neder- landers, en onder hun bestuur gebleven , tol in de maand November van het jaar 1793 , toen zij door de zwakke bezetting aan dc Engel — schen werden overgegeven, die ze, ten gevolge van den vrede van 1815 , in ecnen zeer vervallen staat , weder aan de onzen overgaven. AMBOINA, in het Maleitsch Tiiad, eil. in Oost-Imliï, wel niet het grootste maar het voornaamste der landvoogdij Ainboina en dc zelel van den Gouverneur der Molukscbe eilanden. Het heeft het cd. Ce- ram lenN. , Oma, Houimoa en Noussa-Laoet ten 0. , Boero ten W. , en eene onbegrensde zee ten Z ; 3^ 41' 4" Z. Br. , 1 VY 47' 0. L. Het hwft op zijne grootste lengte 85 m. cn , op zijne kleinste lengte 4| m., en is van 4 tot 42 ra. breed wordende door eenen zeearm genoegzaam in tweeën gc- (1) Zie deze beide beschreven, in Ourint Lon l- en Zeetogten, D. I, W. i3a , en voorla over dc llccdiiii; der Aiuboiuexeii omataudig gehandeld, D. U, U. 6*. AMB. deeld , zoodat het twee schiereilanden vormt, die aan clkanderen vast zijn , door eenc smalle landengte van niet meer dan drie honderd zestig roeden, de Pas van linguela genaamd. Het noordwestelijke en grootste dexer schiereilanden wordt Hitoe, het zuid-oostelijke Leytimor gehecten. De noordelijke kust van Hitoc ligt 2 m. van Ceram en de oostelijke van datschiereil. Ijiu. van Oma. De haai, die de twee schiereilanden scheidt , wordt in de binnen- eu de huitenbaai verdeeld , welke laatste xoo diep is , dat een schip slechts op weinige plaatsen ankeren kan ; ook gaat hier somtijds een zoo zware stroom , dat de schepen daardoor naar zee worden teruggedreven. De grond op Aiboma is , hoewel berg- en rotsachtig , evenwel zeer vruchtbaar , maar aan aardbevingen onderhevig. Zoo had er op den 12 Mei 1613 zulk eenc verschrikkelijke aardbeving plaats . als men bij meiisi'hcu geheugen hier niet had ondervonden. Zij begon in den morgenstond, duurde den gehcclen nacht door, en was van een zoo hevig on w eder vergezeld , dat het scheen , als of hemel en aarde vergaan zouden ; den 17den dier zeilde maand ontstond er weder eene aard- beving , die wel 8 of 10 dagen aanhield , waardoor de grond alom open- gescheurd werd en zware rotsbrokken neder stortten. Een dergelijke ramp trof dit eiland op den 12 Junij 1075, 's avonds omtrent 6 ure, wanneer onderscheiden sterke schokken , >ergezeld van ongemecne zeer schrikkelijke donderslagen en zware bliksemstralen met eene sterke schittering, werden waargenomen. Pit was echter niette vergelijken bij hel gene den 17 Februarij daaraan volgende voorviel , als wanneer dit eiland, des avonds, bij schoon maanlicht en stil weder, zonder cenig voorafgaand gedruiseh, van zoodanige schuddingen aardbeving werd aange- tast, dat er met den eersten schok 78 chincsche woningen benevens een gasthuis nederstortten , waardoor 75 mensehen gedood en 3!$ zwaar gekwetst werden , ook werden de overige steenen gebouwen zoodanig1 gescheurd en ontzet, dat de bewoners er zich niet meer in durfden vertrouwen ; over het gebeelc eiland kwamen er bij deze ramp 2322 personen om. De laatste dezer aardberocringeu begon den len No- vember 1833, en duurde eerst met geringe tusschenpoozingen , en vervolgens afnemende, ruim twee maanden voort; hierdoor werd mede eenc verschrikkelijke verwoesting aangerigt ; het Chinesche kamp stortte grooteudeels in ; in bet fort Victoria lieten onderscheiden menschen het leven en het vernieuwde hoofd rukte geheel uit el- kander. Het gebergte op de kust van Hitoe. naar den kant van den Pas Rag u e la, leed bijzonder veel, zoo zelfs, dat daarvan stukken afgevallen zijn. Het spleet ook op verschillende plaatsen open, waar- door later nog klompen dreigden af te storten , zoodal het niet zonder gevaar te naderen was. Door het nederstorten der kruinen , geraakten «•enige riviertjes verstopt , ten gevolge waarvan een zwarte modder tiit den grond opwelde, die, nadat de rivieren weder haren loop hadden genomen , opgedroogd is. Verscheidene doessons (tuinen) in de valleijen , niet vrucht- en andere voordeclgevende hoornen , weiden door den nedergestorten grond 1 meestal bestaande uit een zandachtig grint , bedolven , waardoor de aangrenzende negorijen groot c schade leden ; ook sloegen er vele woningen om , en de Moorsche tempels werden onbruik- baar gemaakt. Het eiland had echter aan den zuid- en zuid-westkant bijna niets geleden ; de schokken waren in die rigting minder hevig ; en in het algemeen werden de mcestcn van een zwaar onderaardsch geluid voorafgegaan, dat ecnige seconden aanhield, en dikwijls de gelegenheid gaf, om in lijds dc open lucht te kunucn kicz.cn. Het scheen als , of I AMB. 127 «ene geheele vernietiging zoude plaats hebben ; het geluid was als van xwarekanonschoteu. Men heeft opgemerkt , dat de schuddingen zoowel bij helder maau-cu sterrelicht , als met donker, regenachtig weder plaats hadden , en dal te Amboiva niet het minste ^an eenen bezetten zwavel- achtigen dampkring is waargenomen , maar nu en dan donder met flikkerende bliksemstralen , die , als het Mare , lot op den grond ne- dervielen. Van de reede gezien , levert dit eiland een allczins fraai en verrukkend gezigt op. Schilderachtige vlakten , tusschen de kleine , menigvuldige, bosschen gelegen , allen in bekoorlijk groen getooid . doen zich daar aan het oog voor. Hooge steile bergen , met groene bosschen bedekt , strekken zich over het gehecle eil. uit. In het verschiet , als in de lucht verheven , zijn de kruinen der bergen omzoomd met ondoordring- bare , donkere wouden van kolossaal geboomte , dat in den helderen dampkring de hier en daar verspreid liggende hutten nog duidelijker doet uitkomen , en aan het geheele land eenc onbeschrijfelijke schoon- heid bijzet. Bij het aanschouwen van dit verheven tooneel , vindt het oog eeue zachte verpoozing , in groepen van landvolk en grazend vee , welke men hier op de minder steile afhellingcn der naastbij gelegene bergen ontwaart , terwijl nu en dan een wandelaar , die naar het hoog gelegen Ba toe Gadja. het buiten\erblijf van den Gouverneur, op- klimt, dit heerlijke tafereel nog schilderachtiger maakt. Aan het uiterste westelijk einde vertoonen zich , op de lagere helling der ber- gen , langs de zee. uitgestrekte boomgaarden van kokosboomen. Deze zoogenaamde klappertuinen maken een der aangenaamste gedeelten van het eiland uit. De weg derwaarts gaat , even als de grond van het geheele eiland, nn eens berg op dan weder berg af, terwijl men, den ganschen weg over, aan de regterhand, het gezigt op de blinkende seevlakte en de schepen van de reede heeft. Groote rivieren worden hier niet gevonden. Menigvuldige heken, die gord drinkbaar water opleveren , storten hier en daar in bruisende wa- tervallen van de hooge bergkruinen af, sluiten al spattende op de uit- stekende rotsgevaarten ,en banen zich eindelijk ecnen w eg naar de vrucht- bare daien. De voornaamste dezer riviertjes zijn : de Tomo , de A 1 1 a , deNitoe, de Ba toe Gadja of01ifantsrivier,dcMaroewa, de Lateri, de Poet eh - T sj i na , de Lopa, de Mal ene de Toewa, de R oehoe, de Lela, de Ame, de Let ie, de S ah oer o, de Laa, de Masisi, de Pia-Kilsjil de Pia- B e s a r , de Wcti, de Wcsa, de Opolari, de Wolawa, dc ïetcn, dc Matale, de Lava, enz. De hoogsle bergen liggen op Hitoe en heeten de Wa n a n i c en dc Ka p a ha. Dc gesteldheid van den grond schijnt voor den rijstbouw weinig ge- schikt ; dit voorname voedingsmiddel wordt van Java naar Amboina , overgebragt. Koflij en indigo worden er niet goed gevolg aangekweekt. Groenten en vruchten zijn er minder overvloedig dan op Ja\a, en aardappelen worden alleen in enkele tuinen van Europeanen gevonden. Het belangrijkste voortbrengsel uit het plantenrijk is evenwel de kruidnagel , van welken elke, in volle groeikracht staande, boom , jaarlij ks van 25 lot JjO Nedcrl. oneen , cn niet zelden meer, ja zelfs somwijlen vier of vijfmalen zoo veel oplevert; terwijl men de geheele hoeveelheid, die jaarlijks gewonnen wordt, op 250.000 tot 300,000 Nederl. pond. schat. Ook worden hier de kostbare Moliikschc oliën , (ouder anderen de kajoepoetie-olie) verzameld. 128 AMB. Behalve de hoofdstad Ambon (zie dit art. hieronder) welke op Le j li m or lijft, zijn dj) de Lusten ecnigc blokhuizen hij de aanzienlijkste dorpen gelegen , waarvan de voornaamste zijn : Larika, Hila, Hitoc- L a ui a . en Middelburg op de landengte Bagucla. Voor het einde der 16de eeuw werd Amboiia, dat toen in de han- den der Portugezen Mas , al door de Nederlanders bezoelit. Stevei van pei\ Hagev, die het in 1G00 reeds aangedaan ha*d , maakte zieh in 1(K)j meester van het fort, dat de Portugezen hier aangelegd had- den, en noemde het, naar deze overwinning , Victoria, welken naam het thans nog draagt ; dit was dus de eerste 'bezitting der Ne- derlanders in die streken, en deze verovering kan als de eerste grondslag aangemerkt worden van het uitgestrekte gebied, door de Nederlanders, sedert, in Indic verkregen. Vóór de grondvesting van Batavia, was op Amuoha de zetel van den Gouverneur der Oost- Indische Maatschappij, en nog wordt dit eil. als de sleutel der Mo- lukschc eilanden beschouwd. In 10 13 barstte er een opstand op Auboixa uil, veroorzaakt door het misnoegen over het verdrag met de Nederlanders aangegaan , om gecne kruidnagelen , dan aan de Oost-Indische Maatschappij , te verknopen , maar de Gouverneur Herbak van Speult dwong de opstandelingen , die zich in eenc bijkant onwinbare vesting verschanst hadden ; door honger, tol de overgave. Ecne gebeurtenis, die in 1623 op dit eiland plaats had, was van veel heilloo/.er gevolgen voor ons vaderland , daar men het als de bron be- schouwen mag. waaruit de vroege re afk» er der Kngelschen van de Nederlan- ders is opgeweld. Men meende mmclijk ontdekt te hebben , dal de op \u- boijja gevestigde Engelsehen hel voornemen hadden , om verraderlijk het fort Victoria le overweldigen, den Gouverneur te vermoorden, cn diegenen der bezettelingen, welke geen wederstand zouden bieden , gevangen te nemen. Dien ten gevolge werden de verdachten in hechtenis geno- men, welke, op de pijnbank gehragt, hunne schuld beleden. en diensvolgens ter dood gehragt werden. Daar nu de Engelschen beweerden , dat het gchcele geval een uitvloeisel van den naijver der Nederlanders * as, en dat deze laatste hun geen volkomenc voldoening, of bewijs van de rcgtmaligheid van hel geslagen vonnis gegeven hadden, gebruikten zij het als een voorwendsel , wanneer zij iels van de Nederlanders weuscht.cn te ontvangen, of verlangden hun den oorlog aan le doen; terwijl het in 16-52 cn 1661> de regering van Engeland diende , om het volk legen de Nederlanders op te winden. Onder het bestuur van den Gouverneur Gekard Deüber , rees er, in 16 «5 , weder een opstand op dit eiland, doordien hij de posten van Kapitein cn der vier inlandsche bevelhcbl>ers op II i to e geheel willekeurig afschafte. De misnoegden hadden den sterken posl K a p a h a bezet , die door den Gouverneur belegerd , cn na herhaalde malen vruchteloos aangevallen te zyn , door de onverschrokkenheid van den Nederlandsehcn Kapitein Jakob Verheide?!, eind. lijk veroverd werd. Acht jaren later zag de Gouverneur, Ar*oldde Vlasim; va* Ocdshoors. zich weder genoodzaakt lot het dempen vaneenen opstand, veroorzaakt door het bevel tot uitrocijen van ecue zekere hoeveelheid nagelbomen. Kort nadat de Nederlanders weder bezit van de Ambonsche eilanden genomen hadden, barstte er, in Mei 1817, op Amboi>a weder reu opstand uit , die echter weldra gedempt werd , aangezien hel eiland , op het naderen van onze krijgsmagt , door de hoofden der opstandelingen verlaten werd en de meeste der inwoners zich onderwierpen. AMBOINA, st. in Oost-Fndiè' , op hel eil. jémboina. Zie Abbov AM BOK , gch. in Oost-I ndiv , op hel Jtnbonsche eil. toesta li ar ou. A M B. 121) AMBOLOE , d. in Oott-fnthï, op het cil. Jata. Zie Aiboeloe. AMBOX , ook wel Axboha , en door de inlanders Apos genaamd , •t. in Oo*t-IitHiê t res. en eil. Amboina, dj hoofdst. van deze resid. tn van dit eil. , en de zetel van den Gouverneur der Molukschc eilanden en der hoofdadministralii; van dat gouvernement , op de noordzydc en aan dc groote baai Leytimor , op eencn fraaijen , en , naar den kant \an den berg Soija , langzaam opgaanden grond. Zij is fraai gebouwd , icer regelmatig doorsneden niet breedc en regte , doch ongeplaveide , straten , lejjen en paden , die met de Ier wederzijde geplante houtgewassen en de daaraan grenzende lusthoven , tuinen enz. , een fraai geheel nitmaken. Dc stad is nagenoeg een halfuur lang en breed, en heeft de gedaante van eencn langwerpigen driehoek. Van de reede doet zich Amboiua niet gunstig voor, en gcHjkt wel een nederig visschersdorp ; gecue noemenswaardige gebouwen of andere op- merkenswaardige voorwerpen zijn er te zien. Een zeer ver uitstekend palenhoofd strekt er tot landingsplaats , en is met cenc kraan , tot het Useu der goederen uit de koopvaardijschepen, voorzien. Dc grootste «hepen kunnen voor dit hoofd ten anker komen, en liggen er zelfs vci- lijer. dan verder van den oever , waar de diepten zeer ongelijk en hier en daar van bijna honderd vademen zijn. Dit hoofd langs gaande , komt men voorbij de batterijen cu door ecne poort in het fort Victoria (zie dat woord.) Wanneer men hel fort is doorgegaan, bevindt men zich op een uitgestrekt met gras bewassen , zeer effen , fraai plein , met wandel- paden doorsneden , en omgeven met fraaije rijk aangelegde en wel on- derhoudene woningen der voornaamste ambtenaren , welke door eene laan van muskaatboomcu beschaduwd worden. De voornaamste pu- blieke of meest opmerking verdienende gebouwen ziin twee Protestant- »ehe kerken, de eene voor Europeanen en de andere voor inlandsche Chris- tenen , beide nette gebouwen , doch niet oud . daar de vroeger hier bestaan hebbende kerken door de aardbevingen van 1756 xoo bouw vallig geworden waren . dat men ze eindelijk heeft moeten afbreken. Voorts het paleis van den Gouverneur aan de Ba toe Gadjaof Olifants rivier, het stadhuis , het weeshuis, hel gasthuis, de schouwburg en einde- lijk dc woninjjen der hecren officieren en ambtenaren. Dc huizen zyn meestal ruim, van hout opgetrokken, en slechts eene verdieping hoog, als daardoor minder aan het gevaar blootgesteld , om bij aardbevin- gen in te storten ; terwijl de eigenaars van groote stecnen huizen , om dezelfde reden , veelal des nachts hun verblijf houden in een bam- boezen huisje , dat geheel afzonderlijk op het erf tot dat einde g*; bouw dis. Bij sommige huizen zijn tuinen . die veelal een fraai uit- iijt hebben. De wachthuizen zijn van. steen gebouwd. Dc ruime over- dekte markt , ten YV. van het kasteel aan het strand gelegen , waar- din het dak op stijlen rust . is van onderen open , en van allerlei levensmiddelen rijkelijk voorzien ; de visch wordt in een afzonderlijk ffedeelte dezer markt te koop geveild. Be bevolking der slatl wordt op 15,000 zielen geschat , waaronder 5000 slaven. In de omstreken der stad treft men allerwegen dc fraaiste buiten- plaatsen. lusthoven en wandelplaatsen aan. Aan den kant der reede *>jn, buiten liet fort Victoria, nog twee niet onbelangrijke forten, Hitiasecn Loc geheel en , en tegen de overzijde der stad ligt het fort kapellen, dat voor weinige jaren door den Generaal-Majoor Cochivs aangelegd is , boven op den kruin van eencn berg. Voorts liggen nog I. Deex. Ö B 130 A ■ B. ■ in au omsl reken van Victoria, dc forten Larike. Ocrivn. Am* Man, de Pa», Oma en llatoecha, alle echter , even als dc ine.' \ -genoemde , in vervallen toestand. A.MU'. V\t >G O' A*Botin , st. in Unl-lndie op dc N. \V. kust van het Sundasche eiland Home o , 6 16' N. B. 131° 14' O. L. Mon heeft er eene goede, ruime en gemakkelijke haven. AMBOI.'.M, riv. in Onst-Judit" , op de noordoostkust van het Sun- das he eil. Horttvo , distr. Pajxti. Zij heeft eeuen oostelijken loop. AMBOYNA, eil- in 0>.*l-hu\ïf. Zie A.moisa. AMIIOYNV, st. in Oosl/ndin'. Zie Abbok. AMRIIE (tiiU)OT en KLEIN), binnenwaters in West-Indi? , op het Antillische eil. Curapio. AMBSEN, buurs. prov. Gelderland. Zie Abmeh. AMBY . gein. in hel Laml ran Valkenburg, prov. Lintburg, distr. en arr. MauslriclU , kant. Meerssen, (6 ni. k. , 1. s. d.) palende N. aan dc gem. Meerssen , 0. aan Berg- en- Terbly t en Be melen , Z. aan Heer en W. aan Maastiicht. Het bevat niets dan held. Ambycnccnige verstrooid liggende h. en daarin ongeAccr 6'50 inw. , die meest iu landbouw hun beslaan vindeu , en onder welke 20 Herv. die tot de gem. Meerssen behooren. De R. K. hebben hier eene statie, die 630 leden telt, tot het bisd. van Luik, dek. van Meerssen behoort , en waarvan dc kerk doorecnen Pastoor bediend wordt. Hel d. Amby ligt { u. 0. van Maastricht, 1 n. Z. ten W. van Meeissen , * W. xcin Bemelen en £ u. N. van lieer. Van dit dorp wordt als eene bijzonderheid opgegeven , dat de inwoners afslanmielin- geu zouden zijn van eene troep Heidens of Zigeuners, die ruim drie eeuwen geleden, hunne zwervende levenswijze moede, zich aldaar aU landbouw pi-S urderyezet hebben. AW.HIE, kleine riv. in Afrika, in Opper Gninea , aan de Goud- kust, die in het kon. Akim op ecucn hoogen berg ontspringt en in het kun. Fan tv n in zee valt. AME of Way-Abe , riv. in Oost-I ndiv , op het eil. Amboina , aan dc Zuidkust van het schiereil. llitoe. Zij valt met ecnen zuidwaartschen loop in de biunenbaai tusschen de schiercil. Hitoc en Lcytimor. AMEI(Sl-), eil. in Oost-Indic , in den Sunduschen Archipel , ten K. O. van Burneo. AMEIDK , gein. in den Alblasscnraard , onder het Waterschap van den ()n ruaurd , prov. Zuid-IloWind , arr. en kant. Garinchctn , palende \. aan de Lek, O. aan Zederik , waardoor het van Lcksmontl gescheiden is , en W. aan Tienhoven. Hel bevat niets dan het d. Am e i d e , liggende onmiddellijk aan de riv. de Lek ; eenige verstrooid , meer zuid w aarts gelegene huizen , en daarin 1 korenmolen , 1 gruttcry g 1 brouwerij, 171 h. en ruim 1000 inw., meest allen Hervorm- den, die hier eene kerk hebben, tot d' gem. Ameide-cn-Tiin- hervn behoorende. De R. H- » die 7 in gelal zijn , behooren tot dc statie van VianeU* Deze gem. is eene hecrl., die vroeger aan het huis v.\n HtitLAAn be- hoorde . w.;;i;\an hel slot. tusschen Ameide en Tienhoven , op hel grondge- bied von Tienhoven, gestaan heeft, later kwam zij door huwelijk van Hi.M>Bik va* \asn met dc oudste dochter van den Heer Ja* vak IIini.AAR , die geene zonen naliet, in het huis \.m Viase* ; maar in 17i2:j kochten de Slalen van Holland dc hooge Heerlijkheden van Yu*u cu Akeide, mei l.elge. ii daartoe behoorde, van Simos Hesdbik Digitizëd by Google AME. 131 kooit Gravo iwn der Lippe Dctmold , wiens grootvader , door huwe- lijk met AitLU vah Doka , dochter van Grave Chbistiaan vah Albbecbt en van ecne zuster van den laatsten Hoer van Vianen , uit den huize vm BcEDtnouK , in liet bezit dezer heerlijkheden gekomen was ; de huldi- ging geschiedde op den 2 November van dal jaar aan den Hollandschen Generaal Graaf u» lioamcu , in naam van H. Ë. G. M. In 1729 ïerd AasiDC door gemelde Staten weder verkocht aan den Heer Akpioud Liebs. Schepen van Rotterdam , maar zij behielden het hoogc regtsgebicd. aan zich. Ouder de voorwaarden van den verkoop was bepaald, dat de Ambachtsheer, in vervolg van tijd , de afzonderlijke aanstellingen van Schout en Sekrctaris zoude hebben , welke ambten tot hiertoe onder Ameide en Tienhoven gemeen waren. Thans wordt deze heerl. in ei- gendom bezeten door den Heer Mr. L. T. Nefveü N. U. te Utrecht. Aieme en V tanen hebben hare eigene handvesten en regten gehad , welke iuct cenen Latijuschen commentarius zijn uitgegeven , te Ctrccht, in 1686, door Mr. Joba* Ardbirs van der xMedlék. Deze handvesten ziju van Walraven vak Bbedebqdb , Vrijheer tot Vianen en liter tan der Ametjde en anderen uit het geslacht der Bbeherodes , ran 1615, 1629, 1680 en 1684. Op de lijst der goederen van de Utrechtsche kerk wordt Aiode ge- aoctodeeue landstreek, door de Bisschoppen van Utrecht ter leen gegeven aan de Graven vak Goor. Indien het namelijk Ameide is , waarvan daar onder den naam van Amütbor gesproken wordt ; hetwelk evenwel niet onwaarschijnlijk is, aangezien daarin ook visscherijen vermeld worden, waartoe deze gcm. bijzonder gelegen is. Het dorp Ameidb of Aseyde , in den omtrek meestal Ter Met geheeten , ligt aan de Lek , 3 u. N. van Gorinchem , \\\x. 0. ten N, Tan Schoonhoven en 2* u. W. ten Z. van Vianen , 81° 87' 27" N. Br. 42^ 37' 56" O. L. Het was voorheen eene stad met poorten voorzien , en men noemt het nog de stede Ameidb , welke woorden tot heden toe op het cachet van het gemeentebestuur , rondom het wapen , te lezen staan , ofschoon het thans geheel ontmanteld en het voorkomen van een d. heeA. Hel is niet wel te bepalen , wanneer de ontmanteling plaats gehad heeft . hoewel er redenen zijn om te veronderstellen , dat de Utrechtschen dit zullen gedaan hebben, toen deze plaats in 1827 door hen beinagtigd werd. In den oorlog, ten jare 1588, ont- staan , tnsschen Orro , Heer van Arkel , en Hekdrik , Heer van Vianen f ten gevolge van mishandelingen en doodslag , jegens vier Gorinchemsche burgers te Meerkerk bedreven, werd Ameide door Ja* vak Arkel, den zoon van Otto, geheel in de assche gelegd. Toen de Franschrn in het jaar 1672 ons vaderland overstroomden , hadden de Staatsrhc troepen . op den dijk , aan de sluis bij Ameide , «ne verschansing van rysbossen opgeworpen , die zes of zeven voet boog . zonder grachten noeh borstweringen , en alleen vooraan met pa- litsaden voorzien was. Uit dezen post, die door het regiment van BtiraiELT ,\eti de mariniers van den Zeekapitein vah Brarel, te zamen «nauwelijks 500 man . bezet, was , liepen vier soldaten naar den 'ijand over , wien zij , zoo niet de gelegenheid als met de sterkte , he- lend maakten. Waarop deze , onder het geleide van de verraders , wet oM) man voet- en 200 man paardevolk . op de verschansing aanvielen, •elke. na eenen zeer goringcu tegenweer, door de Nederlandsche solda- den verlaten, endoor de Franschrn bezet \»erd, die daarop naar het «Vp trokken , dat door hen uitgeplunderd en vervolgens aan kolen jelegd werd. De kerk, die tij mede met takkebo&écn wilden inbrand AME. steken , werd. op de bede van den Predikant , door voorspraak van eenen Onroomschen bevelhebber der Franschen , gespaard. Na ecnige uren verwijl, trokken deze weder af; maar in Hi73 kwamen zij er weder eenigen lijd post vallen, en meenden van bier naar Langernk op te bre* ken, dit hun echter belet wordende . moesten /ij ook dit dorp verlaten. De kerk is vrij groot , en op hel vierkant, «aarhoven de achtkante spits slaat, van eenen trans of omloop voorzien. Er is hier ook een raadhuis , naar hetwelk men , ter wederzijde van de pni , met trappen opklimt, en uit welks dak een achtkant koepeltorentje oprijst. Het wapen van A hei ut bestaat in een rood veld met cencn zilveren balk in liet midden , en een smal zilveren balkje ter wederzijde. AMEIDE (SLOT TE) voorin, slot. pro?. Zuid- Holland. Zie Herlaar. AMEI DEEN-TIEN HOVEN, kerk. gein. , prov. Zuid-Holland, klass. van Gouda, ring Fianen , met 1180 zielen en twee kerkt u , die door éenen Predikant bediend wordt. Het beroep geschiedt beurtelings door den Ambachtsheer van Ameide en door dien van Tienhoven. AMEIDEN-ZIJD-WIND , voorm. bedijking, prov. Zuid-Holland , die langs de Zederik lag. AMELAND (1), eil. tot Friesland behoorende , thans cene griet, dier prov. uitmakende , en tot hel arr. Leeuwarden , kant. Holwerd (6 m. k. , 5 s. d.) gerekend wordende. Het ligt op ruim 33° N. B. , en 24 O. L. , ongeveer 2 of 3 u. ten N. van de Fneschc kust, ten naastenbij 2 u. 0. van het eil. Terschelling , en ongeveer 3 u. YV. van Schiermonnikoog. Ten N. heeft dit cd. de Noordzee, ten 0. het Pinkegat, ten Z. de Wadden, ten W. het Amelander gat. Het strekte weleer, door zijne gunstige ligging, ten voormuur van de Provincie Friesland ; beeft in eene zuidwestelijke en noordoostelijke strekking thans eene lengte vau 4 u. op eene breedte van byna 1 u. , hoewel het aan den oostkant merkelijk smaller is, en be- val drie dorpen , namelijk : Hollum , Kalium en Nes met het geh. Buren en daarin ongeveer 2100 inw., onder welke ruim 90O Herv. , die 2 gein. uitmaken , welke 3 kerken bezitten , waarin de dienst door 2 Predikanten verrigt wordt ; 1000 Doopsg. . die 3 ver- gaderplaatsen hebben , waarin de dienst door 1 vasten Predikaut . en 6 Broeden Vermauers wordt waargenomen , en 100 R. K. , die eene static uitmaken , welke eene kerk heeft , die door eenen Pastoor bediend wrordt, en tot het aartspr. van Tweuthe behoort. Daar de weinige Lutherschen , die hier gevonden worden . niet in staat waren , eenen leeraar te onderhouden , gaf de klassis van Amsterdam voorheen jaarlijks vijftig gulden aan den Predikant te Leeuwarden , mits hij zich drie- malen in het jaar naar Ameland begaf, om aan zijne geloofsgenootcn hetH. aNondmaalte bedienen; thans echter heeft dit niet meer plaats. Voorts heeft men op het eil. 4 scholen , 3 pakhuizen tot berging van gestrande goederen , 1 huis , waarin ccnigc krankzinnigen verpleegd wor- den, 1 koninklijke paardenstocterij , 1 cendekooi en 2 korenmolens. Het weleer zoo bloeijcnde en welbebouwdc eiland bevindt zich thans (r) Dit art. i* , eren als die , waarin de op dit eil. liggende dorpen zal Ion be- handeld worden, grootendeele overgenomen uit het: Iets over het eiland Ameland, in het Mengelwerk -ier Lee uwa rder Couranten v»n adebvld , die in het huwelijk trad met Taeke va* Cassimgha , den eersten Vrij- en Erflieer van Aielaid, welke, zoo men wil , in liet jaar KOG, den tempel van Fosta in eene christenkerk veranderde. Deze kerk groeide later tot een IL'ncdiktijner- Vlooster aan , hetwelk in de 12de eeuw naar Ferwerd in Ferwerderadeel overgebrngl zijnde , het aanzijn aan het bekende klooster Foswcrd Jfgevcn heeft. Na dien tijd is de geheele erfhecrlijkheid van Ameland in vrede aan het huis van vu Caïbmgha gebleven tot aan het jaar 1 10.1 , wanneer de toenmalige Grielman van Ferwerderadeel hel anders be- greep en het eiland wilde beschouwd hebben als onder zijn begier staande, in Melk beweren hij echter door de Stalen van Friesland in het ongelijk gesteld werd , hetgeen vermoedelijk niet zoude gebeurd zijn, indien Ameland toen nog zoo naauw met Fiiedand was ven-enigd ffeweest als in de jierrcnde en tiende eeuw. 1'ikteh va:i Cavvivuiia be.raf tieh in 1491 naar Keizer Masimiliaah , die zich toen binnen Antwer- pen bevond , en verkreeg van hein eene ruime bevestiging dier voor- reden, welke door de Sinten van Friesland, le Harlwerd , aan de keerlij khcid van Ameland waren toegekend. In hel jaar 1510 verhoorde nien cenige oude lieden , die eenparig getuigden , dat zij en hunne onderen nooit van ecnen Heer van Ameland hadden hooren spreken , dan uit den huize van tas Cawsikgba , en dat het land, voor zooveel zij wisten , aan niemand anders onderworpen was ; waarmede ook volkomen overeenkomt het getuigenis der llceren Gedeputeerde Staten van Friesland, aan de admiraliteit te Kokhuizen gegeven in 1!>88. Toen Ou vier Cbobwel , Protector van Engeland, in 1G32 onzen Slaat den oorlog verklaard had. zonden de Amelanders, bekommerd voor de stremming van hunne visscheiïj en scheepvaart door de Engelsehe kapers, in ïebmarij 1GÜ4, twee personen uit hun midden, onder den titel van Afgezanten van het eiland Ameland, derwaarts, om hem te overtuigen , dal hun cil. volkomen onafhankelijk van Fries- land was , en diensvolgens als gebeel onzijdig moest aangemerkt worden ; hetwelk hun door den Protector dadelijk werd toegezegd die zelfs niet naliet, deze lieden, naar de wijze der Afgezanten van Koningen en Vorsten . op 's lands kosten te onthalen . en aan zijne eigene tafel te noodi^eu ; hoewel de houding en eenvoudige manier *an spreken dezer lieden , geen gelijkheid hebbende met den hoof- «elien trant, aan Croiwel en onderscheidene Engelsehe Grooten, gedu- rende cenige dagen , veel stof tot schertsen gaf. In den oorlog van 1672 viel bun weder het geluk le beurt , van als neutraal beschouwd le «orden , mnar ditmaal op verzoek des Keizers , die Abelaxd te dezer •;ï^rnheid , hoewel le onregte , als een leen van het keizerrijk ne^chreet . 'hutiTiil liet jaar 161-$ ontstond er een hevig geschil over het Imirenrt van dit eil. . hetwelk toen bestuurd werd . door llrer Pieten 'ol\niiu,n\ . wiens zuster, G\th\bma , iu het huwelijk trad met Ehnst ZtM. uit 1'ommcren. Kapitein Majoor der Infanterie van den Staat. Digitized by Google 150 AME. die daardoor in de gelegenheid kwam , om alle oorspronkelijke papie - ren , rakende de heerlijkheid van Ameland , te xien en af te schrij- rcn. Later met zijnen schoonvader , over familiezaken . in geschil geraakt , werd hij hierdoor aangespoord , om te beproeven . of hij de heer- lijkheid Ameland niet voor zich zoude kunnen verkrijgen. Hij be- dankte hierom voor zijnen militairen post , en reisde naar Weenen , alwaar bij zich bij de Ncderlandschc residenten Foppe van Aisha , Antrqnt Oetses van Waveren en Sibon van Beaubont vervoegde , hun voorhoudende , dat Ameland ecne vrije heerlijkheid en le *i roerig aan den Keizer was, die bet dus naar zijn welgevallen koude belee- nen. Deze drie Heeren vonden zijn voorstel niet ongegrond , en wis- ten het zoo ver bij des Keizers Staatsdienaren te brengen , dat van Cammingma naar Weenen opontboden werd , om zich te verantwoorden en toen deze zulks weigerde , als uiet aan den Keizer onderworpen lijnde , verkregen Zumm , var Aksma, van Waveben en van Beakbont een keizerlijk diploma , waarbij Ameland hun werd opgedragen. Pieter vak Cammingra , middelerwijl overleden zijnde , liet de hccrl. na aan zijnen broeder Whtse, die zich over deze zaak bij de hooge Regering dezer landen vervoegde , en aldaar alle mogelijke bescherming vond , hetgeen ten gevolge had , dat de drie Hollauusche Heeren te Weenen , bespeu- rende dat de zaak , zoo zij verder gingen , voor ben van zeer kwade gevolgen konde worden , voor de beleening bedankten , die toen aan Ziihk alleen werd opgedragen, hoewel zonder eenige vrucht: Mant, ofschoon er ecne soort van Afgezant des Keizers naar Ameland ver- trok , om den nieuwen Heer aldaar te huldigen , was er bijna nie- mand , die Wijtsb van Cammingha verlaten wilde. Dus werd dan ook eindebjk Zbbm genoodzaakt, vooreerst van zijne eischen af te zien, te meer , dewijl de Staten Generaal den handel , in dezen gehouden , bij manifest van» 16 Maart 1637 , onwettig keurden. Men boorde toen vooreerst weinig meer van deze zaak ; maar in het jaar 1684 w ist Zihm dooreen boekje, genoemd Genuinus Atnelandiae Status , by Keizer Ferdinand 111 eenc ordonnantie te verkrijgen , bij welke alle inwo- ners van Ameland geboden werden, aan Zihm, als hunnen wettigen Heer , trouw te zweren ; terwijl de Keizer levens aan \\ illem Fbeuehik van Nassau, Stadhouder van Friesland, verzocht , om hem , tot verkrijging van het eiland, bijstand te bieden; maar ook «lil werkte niets uit, en later, toen de Overste Karel van Dijk en de Notaris Joban Schol op Ameland verschenen, om de ingezetenen, en van Cahbingra in het bijzonder , eene afvraging te doen, of zij genegen waren de bevelen des Keizers al of niet te gehoorzamen , vervoegde zich de toenmalige bezit- ter wederom tot de Staten van Friesland, met dien gevolge, dat deze daarop eenen nadrukkclyken brief naar W eenen schreven. Zihm , al zijne pogingen verijdeld ziende , liet evenwel zijn voornemen niet varen , maar kwam b\j nacht , met een Keizerlijk diploma en vergezeld van ernige soldalen , op het eiland aan , om hel te vermeeste- ren en van Cambisgba gevangen le nemen. Dan ook deze aanslag werd door eenig volk , tydig uit Friesland overgekomen, verhinderd; terwijl, tot meerdere geruststelling voor het toekomende , een Frieseh oorlog- schip in het noordwestelijke zeegat van Abeland gelegd werd. Zcrm , inmiddels te Weenen geene meerdere hulp kunnende bekomen , en , door zyne gedane pogingen , geweldig verarmd zijnde , bewoog een voornaam kassier van Amsterdam , Martini;* Doelen genoemd . hem met cene aanzienlijke som gelds hij te staan ; waan au deze naderhand nooit eenen penning heeft terug gezien , dewijl Zibb eindelijk . zonder Digitized by Google A M E. 557 Heer van zijn leengoed geworden te iijn , verdienen is. De erf- genamen van Doeüen wilden iutusschen gaarne hnn geld terughebben, waarom rij, met verlof van Heercn Burgemeesteren van Amster- dam, i.i 167!) , liun regt op Arllami , wegens dc aan Ztn» opgc- schotcne penningen, voor cene bepaalde som, aan den Graaf va» Kövjgsek overdroegen. Deze Graal', insgelijks door Keizer Lkopold met een diploma voorzien zijnde . wierf te dien einde ruim 1!>0 soldaten te Riemen aan, die bij in vijf vaartuigen inscheepte, terwijl ecnige lieden , ouder v erzonnen namen , den toestand van hel eiland zouden "bespieden ; toen deze echter het eiland omtrokken , en de schepen door tegenwind opgehouden werden, ontdekte men iels van de zaak, waardoor de bespieders te Leeuwarden in hechtenis geraakten, en de soldaten zoo wel ontvangen werden , dat hun en den Heer Kojigsrk de onderneming zeer kwalijk bekwam , en deze geheel in rook verdween. Dc laatste lieer uit het geslacht va> Carrisgha, die dit eil. bezat, was Frass Dtco, de ecnige zoon van Watsl vajc Cahrisgha en Rut Dom* , welke laatste , nadat haar zoon, op den 10 November 1680 , overleden was, tot haren dood in hel bezit dezer heerl. gebleven is. Van hare erfgenamen is deze heerl. , met het regt van volstrekt vrij erfelijk eigendom, bij verkoop , overgenomen door Amelia , Vorstin van Avdalt- Dessac, weduwe van Prins He* dril Casirir , Stadhouder van Friesland , en vi el ten behoeve van haren eenigen zoon , Prins Jas Willes Friso, Erfstad- houder van Friesland , voorde som van 170,000 gld. , benevens 10,000 wegens onkosten van verkoop. Sedert werd het van wege den Krfheer door cenen Baljuw en eencn Sub-Baljuw , door Volmagteu en Burgemeesters, bestuurd, die zelfs, ouder approbatie van den Erfheer, de civile en criminele justitie uitoefenden , volgens de Statuien , Ordonnantiën en Coslumtn ran Ameland f in 16-2 door \\ atse vai Garrihgh a vastgesteld. Thans behooren de duinen en de cendekooi tot de llijks domeinen, en wordt hel eiland, als een onmiddellijk deel van Friesland, door een Grietenij -best uur beheerd . In 1723 zocht zekere Bisschop der Jansenisten hiereene kweekschool op te rigten , maar dit bekwam hem zeer slecht, daar de B. K. dit »oo euvel opnamen , dal zij zells door de glazen der kerk scho- ten , om dien ketter het leven te benemen. Prinses Maria Loiisa , weduwe van Jas Giller Fr.iso , zond wel een detachement soldaten lcr zijner bescherming derwaarts . doch de Bisschop , ziende dat hij er toch niets kon vordcreu , vond best hel eiland te verlaten. De hevige stormen en watervloeden , die van lijd tot tijd ons Vader- land teisterden , hebben , zoo als wel te denken is, Aielasd nietonaan- grrand gelaten. Zoo waren, onder anderen, de geweldige storm en wa- tervloed van 5 November 1Ö7J5 voor dit eiland zeer noodlottig, dewijl de meeste dijken verwoest werden en vele landerijen afspoelden. Onder anderen werden die van liollum hierdoor in de noodzakelijkheid ge- Dra gt . om hunne dorpsweide aanmerkelijk le verkleinen. Bij den vloed van 1685 leed Arelavd insgelijks met weinig : want het water rees toen zoo hoog, dat er een schip, door dn slenk, uil dc Noordzee inde Wadden werd gedreven. De geweldige storm en watervloed van kers- nacht 1717 was voor dit eiland niet minder verwoestend , dan voor vele andere plaatsen. AHc dijken werden daardoor weggespoeld , het water klom eenigc voeten hoog in de meeste huizen, voornamelijk te Ne», alwaar men den ondergang van het gehcclc eiland verwachtte. Intnsschen kwamen er geene inenschen bij om , cn dc dijken werden eerlang weder her«teld , doch spoelden andermaal ten gi ooien decle 138 A M F. weg in den hoogen vloed van 1719. Op den i6 October 1723 pin- den de visschers volgens gewoonte *s moi(|nis met hunne booten in zee , dbch werden door ecnen zoo hevigen slorm bcloopen , dat de meeste schuiten in de branding van h»'t strand werden omgeslagen en daarbij 31 personen van Kalium het leven inschoten , meest allen on- gelukkige weduwen eu weezen nalatende. J)c meeste der Amelanders . die hun bestaan in de veeteelt vinden , tonden in de maand October 1824 een verschrikkelijk onheil , daar getal van honderdveertig stuks hoornvee , door eenen lu.igen wind. en feilen regen tot in zee voortgedreven , met den plotseling stijgenden vloed allen werden verzwolgen en geen kondc worden gered. Bij den storm en hoogen vloed van Februarij 1823 , toen al het land overstroomd wrerd , de dorpen II o 1 1 u m , K a 1 1 u m en Ne* onderliepen , het water twaalf nalmen hoog in sommige huizen stond , verloren wel geene men- schen het leven , maar er verdronk een honderdtal schapen en het toonccl van verwoesting w.is, na het afloopen van het water , treurig en beklagenswaardig. De dijken , die de lauden van Hollum , Balluin , Nes en Buren moesten beschermen tegen de zee , waren niet alleen weggeslagen, maar wel twintig gaten, sommigen van zes el diepte waren daarin gescheurd. De duinen aan de noordzijde , die anders glooi- jende oploopen , stonden nu steil, als een muur, langs het strand, en iet gevaar van doorsnijding en verdere verwoesting was bij het ge- ringste toeval niet af te wenden. De hooi- en hnuulanden waren niet duin- en zeezand overdekt — al wat nog vruchtbaar was, door over- stuiving bedorven ; onderscheidene huizen waren vernield of zwaar bescha- digd , pulten en bakken bedorven en al het zuivere water ondrinkbaar gemaakt. De bewonen van dit eiland hebben over het geheel een gezond , vriendelijk en rond voorkomen , en gelijken , daar hunne taal ook veel van hel stadfrieseh heeft, met vele Ilollandschc woorden vermengd, en met eenen llollandschen tongval uitgesproken, meer op stedelingen dan op landlieden. De meeste mannen hebben een sterk ligehaamsgesJel , en zijn eenvoudig gekleed ; terwijl de vroegere wijde broeken en bruine rokken, meer algemeen , behalve bij de zecv arenden , door de gewone Frieschc kleeding is vervangen. De Amelander vrouwen en meisjes mogen met regt schoon genoemd worden : sommigen zelfs achten haar de schoonste van geheel ons land te zijn ; even innemend van gelaat , nis zacht van aard en inborst , zijn zij daarenboven in het gezellig verkeer beschaafd en ongedwongen , daar de meesten met haar zestiende jaar in Holland gaan dienen , en na verloop van cenige jaren weder huiswaarts keeren. Hare nette en zindelijke kleeding . bij ccne ranke gestalte en gezonde blos, draagt niet weinig bij, om het be- vallig geheel te voltooijen. Deze klceding en vooral het hoofdversiersel (een oorijzer met naald en krulletjes langs het voorhoofd) is bijna geheel aan de Noordhollandsche gelijk , schoon de zwarte kapers of kaproenen , welke daar nog gedragen worden , hier haren opschik niet meer ontsieren. Over het geheel is de gezellige verkeering bier onder- houdend en aangenaam , terwijl de zeden er nllezins prijzenswaardig zijn , daar er onder de jonge lieden zeer zelden onzedelijkheid of onge- regeldheid plaats heeft. De staat der gezondheid is er bovendien hoogst gunstig, en er bestaan vele voorbeelden van hoogen ouderdom. Het wapen van Ameland bestaat uil twee vakken , waarin op een geel veld drie schuinsclic balken en op een M.ianw veld eene kwartiermaan. Hetgeen de Tcrschellingers zeggen . ontleend te zijn van drie balken , die Digitized by Google A \1 E. 130 de Amelanders hun bij kwartier maan zouden ontvreemd hebben , tot bet bonwon van eene galg. AM ELAN DE . voorm. graafsch. , dat door Koning Hwdmk III in het jaar 1010 aan de kerk van It recht geschonken werd. Het moet ge- legen hebben ter wederzijde van den IJ>sel. De grenzen «orden opgegeven , als loopende van llullink , eene plaats niet ver v au het huis lf Dort, inde buurschap Znidloo , langs Ter Hunncpc , het voorm. slot Weggcslapel , W i sip.- , en Stoutenburg , uaar Staveren; voorts door de Loe«ii w>ciie vecnen langs Eerbeek , Suy tempé en Eschede weder naar Rolluik . zoudat het een gedeelte van bel kwartier Sallaud , een gedeelte van de Vcluwe , en een klein gedeelte van het graafschap ZutphtMi Insloeg. AMIiLWDEIl GAT, zeeengte ten N. W. -van Friesland, aan de Noordi«v . lusscheu '1 erseliclling en Ameland. Zij neemt hare rigting beoosten Torsciiclling en strekt zich naar Ameland en de Wadden wit. Het wordt op zieli zelve gehouden voor het ruimste en beste zeegat aan de Noordzee, doch v\as vroeger van wciuig gebruik , om- dat het binnenwaarts legen de banken stoot , en geene schepen , die boven de acht voet diep gaan, koude doorlaten. Üudcrtusscbcn kwamen er wel eens groote sehepen , die wegens kwaad weder geen zee konden bouwen , voor eenigen tijd , ten anker. Thans echter wordt het ook door groote schepen bevaren. De betonning en bebakening in het Ahelahser gat, de Jetting , de Krommehalg , de Abt, de Friesche Wadden tot aan het Groninge rdiep en het K o rnveerd er zand, welke door de gemeene armenkamer te Harliugen werd gevoerd , en voor de bekostiging van welke kustverlichting, bctonning enz. eenige reglen op de door- varende schepen werden gevorderd , is , met allen aankleve van dien , en daaruit voortvlocijende baten en schaden , tegen lwhooilijkc , en , bij overeenkomst met de belanghebbenden , vastgestelde schadeloosstelling aan de steden Harliugen , Stavoren en de genoemde armenkamer, met den 1 Julij 1835, overgegaan op het departement van Marine; terwijl de voormelde regten eu tollen , niet den 1 Mei 1836 , zijn vervangen door de . bij Z. M. besluit van 28 Maart 1830 , bepaalde beding van bniten- en hinncn-vuurgcld, ton- en bakengeld. AMELANDS-HL IS, aanzienlijk adellijk gebouw binnen Leeuwarden. Zie CA>SI1GMA-HtlS. AMKLESTE1.N, kasteel in Zuid-Holland. Zie AïAiirvsTïis. AMKLKNBKUG, ook wel de Kleise Warande geheel en, voorin, hnis van de Heeren \\f Breda , thans eene boerenwoning , die aan bet donnin behoort, in de Baronie ran Breda, prov. Mnord-Bru- hnnd, arr. , kant. en l u. N. van Breda, distr. en 2 u. N. ten O. van Prinsenhage , gein. eu £ u. VV. van Terheide. Men wil , dat dit huis door Ahclberca , eene dochter van Piptk var Lasbew , zoude gesticht en alzoo van zeer ouden oorsprong geweest lijn. AMELIAPOLDER , porn-, Prov- Ïïoord-Braband. Zie Emïua- HM. AMELIAPOLDER, pold. in het Land ran Kadsand , prov. Zee- land, distr. Sluis arr. Middelburg, kant. Uzendijk , gein. Bierrlief. Deze polder, op oelrooi van 1038, ten ja re 103!) bedijkt , is , volgons. de kadastrale opmeting , 374 bond. , 00 v. r. 13 v. e. groot en schat- baar voor eene grootte van 317 blind. , 03 v. r. 93 v. e. Hij hel onderwater zetten van een gedeelte van het Land v.an Ladzand . m 140 *. M E. 1831 , ten gevolge van den Belgischen opstand, heeft deze polder niets geleden , als buiten de linie van defensie liggende. AMKMSWAARD of Abelisweerd , anders ook Heer-Areliswberd of Heer Melisweerd genoemd , amb. heerl. ook ridderhofst. Oio Arelis- weerd in het Overkwarlier, prov. Utrecht , arr. en 3 u. Z. van A- mersfoort , kant. en 4 u. N. W. van ff 'ijk hij Duurstede, gein. en £ u. van Rijnauvev. De heerl. is ongeveer 103 bund. groot , ligt aan eencn bogt van den Krommen Rijn, was vroeger leenroerig aan het huis va* /uilenburg, en heelt, naar men wil, haren naam ont- leend van zekeren Arelis va» Weerde, of Arelws de I.vslxa , die een der oudste bezitters , of misschien wel de stichter van het huis moet geweest zijn. In 1672 werd het door de Franschen verwoest. Van toen af be- stonden er alleen eene koepel aan den Hijn , de fondamenten van het oude slot en een huis van weinig aanzien , tot dat Jonker Gerhabd Go- daard Taats tan Arerosger. Maarschalk van hel .Nedcrkwartier vat» Utrecht , in 1707 hier ccne brug over den Rijn liet leggen , en er een aanzienlijk huis ontrok , nadat hij reeds te voren fraaijc tuinen had doen aanleggen. Toen zij in 1537 en 1338, voor eene ridder- hofstad erkend werd, behoorde zij aan Jas van Rebessb var Wrtp. Een harer vroegere bezitters was Jonker Johak vak Huchte* broek, die , als Kapitein van een Stichtsch regiment, in het vermaarde beleg van Oostende , gekwetst werd , en aldaar , in 1601 , aan zijne wonde over - leed. In liet jaar 1808 is zij van den toenmaligen bezitter Gerarb» Arvocw Baron Taets va* Areko>gkr , Heer vaji Schalkwijk., in eigem- dom overgegaan aan Lodewijk Napoleon , toen Koning van HollauoV, die er eenigen tijd zijn verblijf hield , en doorwien deze goederen innt de ridderhofstad N i e u te - A tn c l i s tr a a r d in 1810 verkocht z«s n aan den Kommandcur J. P. var Wicrevoort Crorselir. In het vol- gende jaar werden zij weder verkocht aan den Heer Mr. Pavxcs Wi x- xe» Boscu var Drakesteir, na wiens overlijden zij bij boedelscheiding in 1833 zijn overgegaan aan zijnen zoon Jonkheer Mr. Hesdr jr Wille» Bosc» var Drakesteir , Lid van de Ridderschap der provincie Utrecht. Het wapen van deze heerl. is een schild van goud , beladen met drie zwarte hanen . met roode kammen en baarden, geplaatst twee en een, vergezeld van boven van de letters A en H. Het wapen der Ridder- hofsehap is hetzelfde, uitgezonderd de letters A en H. AMELISWAARD , veelal Nielw Abelisweerd. ridderhofst. in het Overktrarlier , prov. Utrecht, arr. en 3£ u. Z. W. van Amersfoort , kant. en 4£ u. N. Wr. van ff 'ijk bij Duurstede, \ u. W. van Rij- nauwen , aan den Krommen Rijn , over welken hier een brug ligt. Het was vroeger leenroerig aan de proostdij van Oud-Munster te Itrecht, en is thans een sierlijk gebouw , met vier gedekte schoorstecnen. Het staat evenwel niet op de plaats van het oude huis , dat meer voor- waarts , lussehen het tegenwoordige huis en den Krommen Rijn , ge- staan heeft , en waarvan de grondslagen , vierkant in zijne grachten liggende, nog aanwezig zijn. Het heeft eenen fraaijen tuin, aange- naam plantsoen en fraaije wandelingen , voornamelijk in een bosehje, aan de overzijde van den Rijn , dat zieli . van die rivier lot aan den rijweg, naar Wijk bij Duurstede uitstrekt. Zij werd eertijds Groenewuide geheelen , omdat zij bij liet geslacht van dien naam bezeten is gefeest. Men denkt echter, dal de oudste en oorspronke- lijke naam Abelisweerd geweest zij. omdat Arelis va* Weerde, van Digitized by Google AM t. Kt het jaar 1233 tol 1279, als bezitter \an dit huis voorkomt; nader- hand, eerst in 1350, is hetaan het placht van Gkoexewocde gekomen. Toen het in 1*558 door de Stalen der provincie llrecht, voor riddermatig erkend werd , was Albert van Ltttv\t>BtnG er bezitter van. In wolk geslacht het omtrent 11500 van Ber.ht 1'uons is gekomen. In 1810 verstrekte het huis tot verblijf aan de houtje officieren van het paleis van Lodevvmk Napoleon (zie het vorige art.). Te gelijk met O u d- A melis tr e e r d is deze ridderhofstad toebedeeld aan Joukheer Mr. Hevdrik Willes Bosch va* Drakestein , lid van de Ridderschap der provincie llrecht. Het wapen van Nieüw-Aïeliswaard is een schild, beladen met acht golvende strepen , van goud en rood. AMELROY , gein. , prov. Gelderland. Zie Ahserzodbn. AMEN, geh. in Rolde, diugspil , prov. Drenthe, kant. en 1£ u. ten Z. O. van Assen, gem. en 1 u. Z. W. van Rolde. AMENÖEBAN . d. in Oost-Indië , op de zuidelijke kust van het Bandasche eil. Timor, in welks omtrek veel Sandelhout valt. AMER, riv. , die bij Geertruidcnberg uit de vereeniging van dc Oude Maas met de Donge ontstaat , door de zoogenaamde Werker;- daiuschc killen , ccnen aaumerkelijken toevoer van water uit dc Mer- «ede ontvangt . voorts bezuiden het Bergsehc veld westwaarts stroomt voorden Moerdijk en Willemstad den naam van Hollakdsdiep , bij Hel- voelslui» dien van IIarhgvi.iet draagt, en bij Goederede door eencn wijden mond zich in de Noordzee ontlast. AMER, watcrlje in den pold. Ruitjenhil , prov. Noord-Bruband , dat zich niet oenen zuidelijken loop in deu Dintel ontlast. AMER (GROOTE) , watert je in den pold. Ruitjenhil , prov. IVoord- Braband , ten Z. van de Willemstad, dat eerst noordwest, vervol- gens west loopt , en zich bezuiden den pold. Mallha, in het ffollandsck- diep ontlast. AMER (KLEINE) , watertje in den pold. Ruigenhil , prov. N >ord- Brahand, dat met eenen zuidwestelijke!) loop door eenen sluis , tegen over de Rolleplaat, in den mond van den Dintel uitloopt. A3IERONGEN , gom. in het Orerkirartier , prov. llrecht, arr. Amersfoort , kant. Rhenen (7 m. k. , 4 s. d.) , palende N. aan Ilenswoude en Woudenberg, O. aan' Rhenen en Veenendaal , Z. aan den Rijn en W ijk bjj Duurstede en W. aan Leersum en ten dcele aan hangbroek. Zij bevat behalve het d. Ameron gen , een gedeelte van do buurt Eist, alsmede de buurschap G i n k e l en dc ridder- hofsteden Amerongen met Liovendaal, Waijestcin, Berke- strin en Natcwisch, is 3205 bund. groot, en tolt daarin ruim 16ric(S Raesfelimus, die omtrent het jaar 1621 overleed. In het begin der vorige eeuw , worden deze vereenigde kerken echter Tan elkander gescheiden, en, in 171 3, werd Gebrabdcs van Oosthcm al» eerste Predikant bij de afgezonderde gem. van Axeboxgen beroe- pen. Dez« gom. heeft hier cone grooto on ruime kerk, op welks midden voorheen een sierlijk spitsje st>nd . dat voor eeuige ja- ren afgebroken is. Dc toren , die op ooi* hoogte gebouwd is , •» vierkant en hoog, naar boven verdunnende, met twee tran- U* AM E. «en voorzien, en met eene lage ipits gedekt. Vóór de Kerkher- vorming was deze kerk in het kapittel te Utrecht iugclijfd, en er wm eene vikarij aan liet altaar van St. Jüstis. De goederen , zoowel van de vikarij , als van de kerk, zijn doorliet gemelde kapittel geëigend. Thans wordt deze kerk door eenen Predikant bediend , die door den Kerkenraad beroepen wordt. De K. K. inw. hehoorcn tot de static van // erkhoren-en-Kothcn . Areromïkk is ccnc hecrl. , waartoe echter de hunrt Eist niet moet gerekend worden. Dc eigendom en het regtsgebicd in de moerassen of veenen van Abebosgen hebben weleer aan den Proost en het kapittel van den Dom te Utrecht toebehoord , en toen Godebald , de vier en twintigste Bisschop van Utrecht , deze aan anderen vervreemd had , moest hij die, in 1126, op hevel van Keizer Lothabius II , weder aan den wettigen eigenaar, den Domproost , teruggeven, die in 1280 ook nog het burgerlijke regtsgebicd over A*ebo*«e* , benevens drie vierde gedeelte vau dc inkomsten aldaar verkreeg ; want daar er over dit regtsgebied grootc geschillen , tussehen den Domproost en Swedeh vak Abcoude , gerezen waren, en deze in het gezegde jaar tot zulk. eene hoogte stegen , dat rij aan regtsgeleerdeu ter bcplciling in handen gesteld werden , verklaarde Gysbbecbt van Abcoude , lieer Swedrrs zoon , dat hij afstand wilde doen van al hetgene hem in deze heerl. mogt toekomen , ingeval de Domproost zweren wilde , dat hem het regtsgebicd in vollen eigendom toekwam , en aangezien deze den eed deed , was het geschil spoedig beslecht. Evenwel verbleef het hooge regtsgebicd aan den Bisschop van Utrecht terwijl zij beide het middelbaar regtsgebicd uitoefenden. Het bisschoppelijke gedeelte of de halve ambachtsheerlijkheid , moet. in vervolg van tijd, op an- dere Hceren , en ndfs aan de Gravcu van Holland overgegaan zijn ; althans , in het jaar 1451 , beleende Filipb de Goede f Heer Gvsbhecht van Myemuide met het huis te Aseronck* , benevens den boomgaard , liet raaphof , broek ca veld , met al zijn toebehooren , zoo als die gocile- l'cu den Graaf opgedragen waren door Gkrakd , den Basterd van Ciilrb- boixur, namelijk, den Grave cn zijne nakomelingen, Graven of Gravinnen van Holland , tot zulken regte cn leene . als Emas vau Ankboicen en zijne voorvaderen die van de grafelijkheid te leen ge- houden hadden. Bij deze overgave behield Gebard van Gulehborch echter do lossing dezer goederen aan zich , zoodat Gvsbrecrt yaw Nyenbode verpligt werd dc goederen wederom aan hem af te staan, waarmede hij andermaal in het jaar 1 168 , door Karei, den Stou- te , Hertog van Bonrgondie, beleend werd. Toen Filips II, Ko- ning van Spanje, in 11561, urn geld verlegen was, vergunde hij het schoutsambt van Aheroncen , de thinsen cn den landtol , benevens cenige andere partijen aldaar , alsmede dc hooge Heerlijkheid voor eene som vau achtduizend gulden aan Godard van Reede , Heer van Saas- feld f die deze heerlijkheid in het midden der vijftiende eeuw gekocht had. Maar in 16 1 «5 werd dit pandschap weder gelost door dc Gede- puteerde Staten der prov. Utrecht, die voortaan het regtsgebicd te Amerongcn, uit hunnen naam, door het hof cn den Maarschalk van het Overkwartier deden uitoefenen. Het bleef dus aan de Domeinen vau die provincie tot in het jaar 1629 , -wanneer die van bet geslacht van Heede het weder in pandschap ontvingen ; hetwelk echter niet langer duurde dan tot het jaar 1676 , wanneer de stalen, uit aanmerking van dc getrouwe dienst door den Heer Godard Adbiaas Baron van Ukedp , Vrijheer van Axeaon&en G ine kei, Eist enz., tot welwezen van dan DigitizedTSy GoÖgle AME. 145 lande gedaan , hein vau alle pandschap onthieven , eu het buts en de bccrl. van Aeeeoigen , zoo wijd en breed die zich eenigzins uitstrekken , tot ecne huoge en vrije hecriijkh. verhieven , met een crllijk reit huis was voorheen leenroerig aan de graaflijkheid van Holland, Mialve den voorburg, die, als een Gaashccks leen, onder de lcen- Nwrijjheid der Slateu van Utrecht behoorde. ▲ M K. De Borre* tas Amrrotige* , een adellijk geslacht , dat ia het begin d.T vorige eeuw uitgestorven is , bezat het in het jaar 1370. Van deze is liet door huwelijk in 1123 gekomen aan Jak Bor tan Hererteü y waarna dit geslacht het heeft bexetcn tot omtrent 1570 , Gysbertis , zoon van J\> vak Herertes , he.fi het huis al» toen vertimmerd en verkocht aan Heer Guuart vak Reede . wiens zoon lieer Frederik , na* lange proeessen , met zijne oudsten broeder , de Heerl. bij revisie in het jaar 1608 heeft vorkregen. Thans is het een eigendom van den 11. E. II. G. Heer George Godard Uenrt Graaf va* Reede en Atüloke. AMERONGER BOSCH , boseh in het Owrkwarticr , prov. Utrecht , arr. Amersfoort, kant. Jihenen , gem. Amerongen. De storm van 29 November 1830, heeft ook in dit boseh groote verwoestingen aangeregl , zoodat het getal ontwortelde en verbroken sparren op 3000 begroot wordt. AMERSFOORT , arr. , prov. Utrecht , palende N. aan de Zuider- zee, O. aande pro\. Gelderland, Z. aan de riv. den Rijn;, die het van Gelderland , en de Lek, die het van Gelderland en Zuid-Holland seheidt , W. aan het arr. Utreeht en de prov. Noord-Holland. Het bevat in de volgende 4 kantons : Amersfoort No. 1 en 2 , R h e n e n en W ijk bij Duurstede ruim 49,000 inw. AMERSFOORT, kant. No. 1, prov. Utrecht, arr. Amersfoort , na- lende N. aan de Zuiderzee. O. aan de prov. Gelderland, Z. en W. aan het kant. Amersfoort No. 2, en be\attende de volgende 5 gem. Amersfoort, Bunschoten, D u i l s- d c - II a a r - e n - Z c- ven hui zen, .Hoogland cu Stou ten burg. en daarin 14.000 inw. AMERSFOORT, kant. No. 2, prov. Utrecht, en Amersfoort, pa- lende N. aan de Zuiderzee , en aan het kant. Amersfoort No. 1 , O. aan het kant. Amersfoort No. 1 en aan de prov. Gelderland , Z. aan de kant. Rhenen en Wijk bij Duurstede en W. aan het arr. Utrecht en de prov. Noord-Holland. Het bevat de volgende 8 gem. Baarn, de Bildl, Eemnes, Leusden, Woudenberg, Zeist, Zocst en de Vuursche. en daarin ruim IS.tMX) inw. AMERSFOORT , klas. , prov. Utrecht. Zy is verdeeld in de vol- gende twee ringen. Amersfoort en Tienhoven, en bevat 21 gem., met even zoo vele kerken , die door 23 Predikanten bediend w oretal , en ongeveer 23.000 zielen tellen. AMERSFOORT, kerk. ring, prov. Utrecht . bevattende de volgende 10. gem. Amersfoort, Baarn- e n- Eemb ru gge , Bunschoten, Kemnes- llinnendij ks , Ee m n es-Buitcndij ks , Lensden, de Vuursche. Woudenberg. Zeist en Zoest. Deze ring heeft 10 kerken . die door 12 Predikanten bediend worden . en telt 12,000 ziel. AMERSFOORT , gem. in Eemland , prov. Utrecht , arr. en kant. Amersfoort (6 m. k. , 3 s. d.) , paalt ten N. aan de gem. Hoogland, N. O. aan de Geldersche gem. Hoevelaken , ten O. aan Stouten- burg, ten Z. aan Lensden en ten W. aan Zeist en Zoest, en bevat niets , dan de stad Amersfoort en eenige verstrooid liggende huizen in hare omstreken , die allerbekoorlijkst zijn , want ten N. ziet men vette weilanden , ten O. tabaksvelden , ten Z. zeer vruchtbaar bouwland en ten W. uitgestrekte heigronden , met kreupelbosch cn sommige heuvelen. Zij strekt zich meest naar hel 0. en W., ook ten Z., ruim een half uur gaans uit, beslaat lOiO morgen, heeft 2597 huizen , en bevat eene bevolking van ruim 12,000 inw . Digitized by Google A MK. 14ü De stad Ai Mts pookt , in het Latijn Arisfubth , ligt 4 it. ii. O. van Utrecht, 8J u Z. O. van Amsterdam, 18 u. N. O. van 's Gravenhage, \\r W ÜO" N. B. , 43* 3' 8" O. L. , ca ontleent vermoedelijk haren naam van hare ligging aan dc ri- vier de Eem; althans in oude kronyk.cn der 13de en 14de eeuw, wordt xij AumoE, Hemesfurt. en Heersfort, ook wel Eexsfort, Aehsboet. Eehfort , Arsfort , Ebksfoort , Arisvoort , of Exesfort genoemd , en op dien grond gist men , dat xij haren oorsprong ont- vangen heeft, van een veer of eene waadbare plaats , ook voort genoemd , •f wel van een «lot, aldaar aan de Kern gesticht, hetwelk, als een riddermatig goed , aan een bijzonder geslacht , dat daarnaar gchceten «as , toebehoorde. Deze gissing heeft te meer waarschijnlijkheid , «laar men in sommige der vroegste handschriften , Heeren vaji Amers- foort vermeld vindt, die hunnen naam van zoodanig een slot ontleenden. Men wil, dat dit slot zoude gestaan hebben, waar later het stadhuis gevonden werd, en dit vermoeden wordt eenigs waarschijnlykhcid bijgexet , doordien het pleiu vóór dit stadhuis, hetwelk thans tot korenmarkt dient, nog tegenwoordig don Hof genoemd wordt , als xijnde geweest den voorhof of het voorplein , waar langs men naar het slot ging; terwijl dc straat achter het stadhuis, thans nog de Vijverstraat geheeten, dien naam zoude dragen, omdat daar de vyver was gelegen, die het huis van achte- ren omgaf; wat hier van zij , zeker gaat het , dat het stadhuis , of- schoon door den tijd aanmerkelijke verauderiugen ondergaan hebbende bij de slooping , in 182£, nog sporen van hoogen ouderdom droeg. De tijd der slichting van de stad is volstrekt onbekend. Iu cc tien giftbrief van Ka hm. den Groole , \an het jaar 777, wordt gewag gemaakt van Lusidika of Lecsdes aan de Een» , dat omtrent £ u. van Amersfoort ligt ; en van vier wildernissen , ter wederzijden van de Eem } welke men op den Atnersfoortschen berg schijnt te moeten zoeken ; doch van Amers- foort xelf nordt in dieu brief geen woord gerept. In dc elfde eeuw vindt men er misschien het eerste gewag van gemaakt, onder den naam van Bacrevortr , in ecnen brief van Bisschop Arsfrio van het jaar 1006. gegeven ten behoeve van het Bencdiktyncr-klooster, door hem op llohortt , nu den Heiligen berg , gesticht ; meer zeker wordt bet vermeld, onder den naam van Abesforoe en Arersforthe , in t»ee brieven van Keizer Koek raad en Bisschop Berxold, van de jaren 1028 en 1050 , waarin xij gewag makeu van de tienden van Amerser- foort. De plaats was echter, in het jaar 1006, nog niet met muren omringd . xoo als sommigen hebben aangeteckend. De stad is een arrood. en kant. hoofdpl. , en als zoodanig heeft men er eene reglbank van eersten aanleg en twee vredegeregten ; ook is zij de zetel van den tegctiwoordigen Aartspriester van Utrecht, en telt titans binnen hare muren ruim 10,000 inw. Eertijds was dc stad veel beperkter van onuang, maar xy is later uitgelegd en door eenen nieuwen ringmuur omgeven ; waarom zjj voorbeen in dc Oude en dc Nieuwe $tad onderscheiden werd , hoewel die benaming thans niet meer in gebruik is. Sommigen wil- len , dat deze vergrooting in het jaar 1561 hebbc plaats gehad; maar hiermede is geenszins overeen te brengen eene oude aan- teekening, waarin men vermeld vindt, dat de inw. van Utrecht, om een geschil met die van Amersfoort , over eene dubbele Bisschops- verkiezing , namelijk van Rudolf vanDiefholt en Zwederva* Coleirorcr, en waarin de Amersfoorlcrs Diefrolt's zijde kozen, reeds ten jare l. Deel. 10 AMR. » 14*$' de nieuwe Mud , Idj de Utrecht sehc poort, in den brand staken , waaruit men toude Moeten eordeelen , dat die vergrooting meer dan ecno ecnw vroeger moet Itebbcu plaats gehad. De gracht , die weker om den nimir der oude stad 4ien , is nog overgebleven , en wordt thant de singel genoemd ; aan den binnenkant , «aar de oude muur gestaan Iteeft , zïju van rondom kmten gebouwd , die daarom noj lieden , de Mn n ra uizeu genoemd «orden $ -des» z$n ten deele aangenaam te be- amper- en 11 1 o e in end alc r-bi n- iclpoort, nng Ung naderbaud «taan, maar desa zijn , de eerste ih 1KS4 , dc laatste reeds vroeger, almede weggebroken. Bij de uitlegging beeft de stad hare tegenwoordige gedaante gekregen . die zich in de lengte , va» bet 2. w . naar liet N. O. , veel vérder nit* trekt dwu in de breedte , van bet N. W. naar bet t. O. ; heb- bende in éiarc ligging de gedaante van een ei. De straat , die baar ia de lengte , van de eene naar de andere poort , doorloopt , wordt daarom, met regt , dc Lo*gttra*t genoemd. De buitenmmar, die Van twmt(g uitspringende torens voorwen , en door cene goede buitengraeht omringd was , (Kende, in vroeger tyd , tot versterking der stad , maar is sedert bet jaar 1829 voor het grootste gedeelte afgebroken en in fraaije wandelplaatsen herschapen , xoodat Aras- rooav thans volstrekt niet* meer van eene vesting heeft. Men w as na bet jaar 1649, toen dc stad aoo spoedig door Ho^tbodcou vermees- terd werd, begonnen nog eenigc andere buitenwerken, die de gedaante van ravelijnen of halve manen hadden , rondom de stad , vóór de poorten , te leggen , maar dese zijn daarna vervallen , ook is de stad , door hare ligging in eene laagte , en zoo nabij den Amersfoordcr berg, dat zij geheel en Al voor het geschut, dat men daarop planten mogt , bloot Kgt , ten eenenune ongeschikt , om immer tot eene vee* ting van eeaig belang te worden aangelegd. AaaasrooBT bad vroeger6 hoofd- en o bijpoorlon. De zes eerste zijn de K o el- , dc Utree htscbe, de 8 I y k-, dc St. A n d r i es- , de Kamp- en dc fi'1 0 e m e n d a a I s c h e poort. De vijf andere z^n de de Heer-, de K o n i n gs- , de S t. Aagten-, dc Varkcns- en de Kleine Koppelpoort, van welke echter thans drie hooi n- poorlen , namelijk: de Utrechtsen c, de Slyk- en de St. A n- dries poort, en twee tyjpoorton , met name: dc Heer- en de Kleine Koppel poort aodert hét jaar 1829 afgebroken en door bekken vervangen zijn. Dc Koppelpoort, voorheen ook de Spoeipoort genaamd, wordt onderscheiden in de Groot e> en dc Kleine Koppelpoort. Zy' staan ter wederzijde van de haven , en hebben eene groole waterpoort tnsschen haar beide , vraarin een schot is, dat vroeger schijnt gediend te hebben, om scheidene wateren , die hier vcreenigd of gekoppeld worden. Buiten dese poort is de veerkaai en eene fraaije haven in de Eem. De -Korenmarkt fs eene ruime vierkante plaats, en wordt daarom , ter onderscheiding van de Visch-, Groen- en Varkenmarkten, die veel kleiner zyn, dc frrootc ma r*k t genoemd. Zeven straten loepen daarop uit , en de landlieden nit de omstreken komen , des Vrydags , bier hun koren te koop vcileu. Aan deze markt sUot ». Digitized by Google AME. 147 iU' Sl. Joris kerk, op welke men evenwel een vrijer uitligt zoude hebben, indien dit niet door de zoogenaamde Beurs, eene overdekte gaanderij, belemmerd werd. Op de- Varkenmarkt ligt een bijzonder groote keisteen , die in het jaar 1C61 door Jonker Evza- maxd Mustek , te midden der heide gevonden , en van daar tot binnen Amersfoort gebragt is. Over het algemeen vindt men in deze stad goede huizen niet hoekige , uitgetakte gevels , die meestal meer door hare groote ruimte , dan wel door fraaiheid van bouworde uitmunten , co binnen de wallen een getal van 3097 uitmaken. De Hcrv. hebben hier cene kerk , staande aan de noordzijde der markt, omtrent in het midden der stad. Nadat men cenigc jaren daaraan gebouwd had , is zij in 1248 voltooid , op den 23 September van dat jaar, door Otto III, den zes en dertigsten Bisschop van Utrecht , cu broeder van Flokis IV , Graaf van Hol- land , ingewijd, en onder de bescherming van den II. Groacius (St. Jüiis) , gesteld. In een oud handschrift leest men wel , dat het groot alUar van St. Georgi us kerk , den 25 -September 1148, ingewijd is door Otto III, Bisschop van Utrecht, maar dewyl wij uit de geschie- denis weten, dal deze Otto, den 11 April 1249, gestorven is, moet bier ongetwjjfeld eene sdiryflbut plaats hebben , en deze inwyding zal in het jaar 1248, een halfjaar vóór Orro's dood, hebben plaats gehad. Deze kerk w as eerst , toen Azkesfoort nog gecne stadsregtcu had , niet meer dan cene kapel ten dienste der buren , maar , van tijd tot tyd vergroot en verfraaid zijnde , werd zy ten laatste eene parochiekerk , die prachtig en rijk aan kerksieraden was , en waarin vijftig altaren gevonden werden. Destijds was zy de ecnige parochie- kerk der stad en werd zelfs in 1337 door Jodasm* vak Diest , den vijf en veertigstcn Bisschop van Utrecht, tot eene kollegialc of kapit- telkerk verheven , waarvan het kapittel uit één Deken cn 12 Kanonnikcn bestond, die me l.;oede prebenden begiftigd werden. Drie jaren daarna , namelijk in 1340 , werd zy , benevens een groot gedeelte der stad, door de vlammen vernield ; bij welke gelegenheid er, volgens den naam- loozen schryver van de Amcrsfoortsche kronijk, een groot mirakel zoude gebeurd zijn , hetwelk gelegenheid zoude gegeven hebben tot eene jaarlijksche processie. » Het li. Sakramcnt des altaars , » zegt hij, «had van Witten Donderdag af, in dc kerk ten toon gelegen. • Een godvruchtig man, zijnde een leek, kwam in de kerk, die in • vollen brand stond , geloopen j eu vond den knoop van dc kelk , daar » de kelk al begon te smelten , ongesmoltcn cu ongeschonden ; zoo • heeft hy die dan met alle eerbiedigheid daaruit gedragen , zijnde >zelfc zijne beenen gebrand. Van dien tijd af, tot op den dag • van heden toe , is daar over alle jaren op het octaaf van Paschen , •eene processie gehouden. » Naderhand is zij weder zeer treffelijk opgebouwd , en , in het jaar 1614, met vele en zeer fraaijc geschil- derde glazen versierd , die door den tijd veel geleden hebben , en thans geheel ziju weggenomen. Dit gebouw is 30,13 ell. breed en 57.18 cll. lang, behalve hel koor aan de oostzijde, dat zich 18,7G ell. verder uitstrekt, cn bestaat uit drie byzondcre vakken, welker daken van gelijke hoogte zijn. De toren, die eertijds builen den voor- gevel aan dc westzijde der kerk stond , is sedert de vergrooling in i;>54 boven het dak van het zuidelijkste gedeelte geplaatst , cn mogt , om die reden , van gecne groote hoogte of zwaarte wezen. Dc kerk is van een on- j^meen fraai orgel voorzien , cn bij het koor ziet men een eenvoudig gr- dcnktcekt'fi , ter cerc van den vermaarden bouwmeester van het stadhuis Digitized by Google AME te Amsterdam, Jakob var Kamper , Heer van Randenbroek, geboren te Haarlem , en overleden op zijn huis Randenbroek bij Amersfoort , den 4 Maart 1638. Vóórhel jaar 1787 , hadden dc Herv. hier nog eenc tweede kerk, dc Kleine kerk gchcetcn. Dit was van ouds geen paro- chiekerk , maar eenc kapel , en werd ter eere der II. Maagd Mabia , waaraan zij toegewyd was , de Lieve-Vrouwc-Kapcl geheeten. Deze kapel was , vóór dc Reformatie , zeer vermaard m dc omstre- ken en werd veel bezocht door eenc onlelharc menigte vreemdelingen , ter oorznke van een Lieve Vrouw ebeeld , dat aldaar bewaard werd , en waaraan men de kracht toeschreef >an wonderwerken tc doen (1). Het gebouw , dat ten jarc 1787 tot ccn magazijn gehroikt werd , en toen , door het springen van ecne bom , onbruikbaar gew or- den , later geheel gesloopt is , was eene kleine kruiskerk , en praalde met eencn fraaijen toren , die nog bestaat , en , ten aanzien der bouw- orde , veel gelijkheid met den domtoren van Utrecht heeft , zijnde, even als deze, vau drie omgangen , maar met ecne veel fraaijcre kap. voor- zien. Zij is 98,21 cll. hoog, en heeft een .voortreffelijk klokkenspel, een kunstgewrocht van den vermaarden Fr aks Hemony. Meer dan eens is deze toren , uithoofde van zijne hoogte, door den bliksem getroffen . en merkelijk beschadigd geworden ; zoo als in 1547 , 1558, 1623, 1C51 en het laatst in 1803 , waarna hij van eencn afleider voor- zien is. De Herv. gein. , die reeds in 1579 bestond , toen Rutcercs Top ar der als eerste Predikant tc Amersfoort beroepen werd y telt 5900 zielen , behoort tot dc klass. cn ring van Amersfoort, wordt bediend door 3 Predikanten cn een Proponent, cn heeft een vrij beroep. Voortijds was hier ook cene Waalschc gem. , aan welke, bij dc overkomst der Hugenootcn , in 1685, de Kleine kerk ter godsdienst- oefening toegestaan was ; maar, deze eerste vlugtelingen gedeeltelijk uitgestorven , cn gedeeltelijk door huwelijken bij dc Ncderlandsche natie ingelijfd zijnde , is die gemeente weder verdwenen. Dc Luth. gem. , die door céncn Predikant bediend wordt , 420 zielen telt, en tot den ring van Utrecht behoort , heeft, hier ook ecne kerk , zijnde ccn klein gebouw , dat vroeger eencn spitsen toren bad. Maar toen in 1836 het inwendige en in 1837 de voorgevel var» deze kerk geheel vernieuwd' zijn , is die toren geheel weggebroken en door ccnen anderen vervangen. Vóór de Hervorming was dit gebouw dc H. Gccstkapcl, cn het werd in 1686 aan dc Luth. gem. afgestaan door dc regering, die toen 100 dukatons schoot om het te herstellen , cn tot het bestemde gebruik in te rigtcn. De Rcmonstrantsche gem. , die hier eenc kerk heeft, waar vroeger bet B c gg ij nh of stond, cn tot dc derde klattit van die gezindbeid behoort, wordt door den Predikant van Utrecht bediend. Dc R. K. static , die 5550 zielen telt , onder welke ook ecnigen uit dc nabuurschap mede gerekend w orden , heeft twee kerken , welke ieder door eenen Pastoor en ccnen Kapellaan bediend worden, en onder het aartspr. van Utrecht behooren. Eene dezer kerken is een ruim en trotsch gebouw , dat in 1818 gesticht is, inwendig niet ccn kostbaar orgel, cn uitwendig met eenen* fraaijen voorgevel cn een sierlijk koepeltorentje , pronkt. (i) Omtrent tien oorjjirong Tin dit wonderdadig? beeld vindt men eene legenda indeUtrechticho Volksalmanak, voor het jaar i858 # bl. 167, mede— Bedeeld, waarbij ook ecne afbeelding ran den toren gerocgd is. Digitized by Google A tt H. 149 Ook die van de oude Cleresij der R. K. hebben hier 2 kerken , di« ieder door ecncn Pastoor bediend worden ; terwijl die gezindte hier tn>k eeu seminarie bezit, dat in 1726 opgerigt is, en cencti toevloed van kweekelingen heeft, die daar in uc kost besteed worden, en, ouder bet opzigt van ecnen. President , het onderwijs van verscheiden leermeesters in onderscheidene wetenschappen , waar inzonderheid in de godgeleerdheid , genieten en ook gebruik van de hier ter stede ge- vestigde latijnsehe school maken. Aangezien het getal Joden door den tyd sterk toegenomen was , heeft de regering hun in 1726 vergund, eene synagoge binnen deze stad te bouwen, zoo als zij ook eeue afzonderlijke begraafplaats, buiten de Bloem endaalsche poort, hebben aangelegd. Vóór de Reformatie was Amersfoort van een goed aantal kloosters voor- zicn, waarvan cenige sedert dien tijd geheel te niet geraakt en cenigc tot ander gebruik verordend zijn. Onder deze verdient vooral vermeld te worden het Klooster der Franciscanen of Minder- broeder», dat in 1494 gesticht was, later de Stads Doelen of het Schuttershof geworden , en thans tot eene kaserne in- gerigt is. Dit gebouw was , nog een klooster zijnde , merkwaardig , doordien de Ulrcchtsche Bisschop David va» BouitcoRDiii , als het hem te Utrecht , door den opstand der burgers , te bang gemaakt werd , naar Amersfoort vlugtende daar binnen eenigen tijd zijn vexbhjf genomen heeft, waardoor eenigc daarbij staande, en eertijds aan het klooster behoord hebbende huizen , nog heden , ter gedachtenis daan au , Davidshof gehecten worden. Onder de gestichten van liefdadigheid munten voornamelijk uit hel Burger-weeshuis voorhecu het klooster der Reguliere Kanun- niken , Marien hof genoemd , wcrwaarts de weczen, in 1611 , overge- bragt zijn, uit het oude weeshuis, dat ten jarc 11)152, voornamelijk uit eene gift van Cithabisa. Sobuis, gesticht was, en hel St. Pi eters gasthuis, gesticht vóór 1590, waarin thans 25 oude mannen en 15 oude vrouwen hunne wouing en onderhoud hebben. Dit laatste is een ruim gebouw , voorzien van een torentje met eeu luidklokje en een kerkje, waarin nog iedcren zondag door de llerv. Predikanten, voorde armen gepredikt wordt. Inhei zoogenoemde Sac. ramcnls- of Bleklands gasthuis, dat in het jaar 1875, door Wouteb vak Bloslasb en zijne huisvrouw Jobaitba Piek., gesticht is, werden vroeger 12 oude mannen onderhouden . maar dit is in het laatst der voor- gaande eeuw met het St. Pietersgasthuis vereenigd , en bestaat nietuneer afzonderlijk. Het Sl Elisabcths-gas thuis, in 1577 opgerigt , is eigenlijk een ziekenhuis, strekkende alleen, om zickeu , die be- hoeftig ziju, te huisvesten, en van voedsel en de noodigc geneesmidde- len te voorzien, liet 11. Geesthuis ook het Pothuis gehecten , strekt tot geen woning, maar uil de inkomsten. van dit geslicht, • ordt wekelijks brood en boler aan hehoefligen uitgedeeld. In dit hui» werd voorheen een pot warm eten gekookt, en aan de armen uit- gedeeld , waarvan het zijnen naam ontleent, thans houden er de zoo- benoemde Potbrocders of Begentcn der armen , de Pot geheelen, hunne bijeenkomsten. Oudtijds hadden de Polbroeders ook onder hun bestier een W'a nd el li u is , waarin behoeftige reizigers reuen nacht gehuisvest wer- den . doch deze huisvesting is, om het misbruik dat er van gemaakt • erd . in liet jaar 16öl afgeschaft. Het Stads kinderhuis, weleer d«' Noodhulp of de Armen Nuodhulp genaamd, dal in 1717 ge- »ti«-|it was , is in 1X05 niet liet llorgcrwecshuis vereenigd en Itcstaat 'net meer afzonderlijk. Ook had men in 1818, ecu \\ eik instituut ter Digitized by Google !Ö0 AME. wering der bedelarij opgerigt , maar dit heeftin 1848 opgehouden te bestaan. Onder de wetenschappelijke inrigtingen binnen deze stad , teit men , behalve het Seminarie der R. K. vah de oude Clerezlj, cenc Latijnsrhc school, die door oenen Rector , eenen Conrector en eeuen Onderwijzer in de wis-, geschied- en aard rij ksknndc bediend wordt. Deze school , die in 1623 , in het voormalig klooster van 9t. Asivcs geplaatst werd , moet vroeger in een ander gebouw gevestigd zijn ge- weest , want men vindt daarvan reeds gewag gemaakt in het • jaar 1880. In de 16de eeuw oefenden sich hier twee fndiaanscbe Prin- sen in de laujnsche taal. Voorts sijn cr 10 scholen voor het lager onderwijs, cene in 1834 geopendeHandwerkschool , ter opleiding van timmerlieden, smids, architecten ent. bestemd en een, den 27 De- cember 1817, opgerigt Departement der Maatschappij, Tot Nut van 't Algemeen, dat ruim 100 leden telt , en tot het honden van welks bijeen komsten , in de nabijheid van de Utrecht- sche poort, aan de nieuwe wandelingen, ter plaatse van de oude stads wallen , een fraai gebonw voor partiktiliere rekening is opgerigt , hetwelk tevens geschikt is ,om , btj plegtige gelegenheden, tot vcrecni- ging van talrijke geselschappen te dienen. Een voorname tak van handel der Amcrsfoortcrs bestaat in granen, voornamelijk boekweit, die op den nabij gelegen heuvclachtigen grond , en op de Veluwe welig groeit, deze handel is nog zeer bloedende. Van * nog meer aangelegenheid voor deze stad was voorheen bet bierbrouwen, en de AmcrsfoorUche bieren waren niet minder vermaard , dan de Delftsche Dcvcntcrschc , en werden niet alleen naar de nabij gelegen provin- , Br Gelderland en Holland , maar zelfs naar Zeeland , Brabant! en Vlaanderen verzonden voor den zeer goedkoopen prij» van 15 of 14 stuivers de ton. Ter aanmoediging van dezen handel, verbood Kakel V, dat er7 in dèn onilrrk van anderhalve mijl rondom deze stad , cenige brouwerij wezeii mogt, terwijl de Amersfoortsehe brouwers, eenen tijd lang , vrij- dom van tollen in Holland genoten hebben , waardoor het getal brou- werijen in die stad zoodanig toenam, dat cr, in het begin der 16de eeuw, tussehen de 50 en 40 gevonden werden. Ook vindt men in de oude gedenkschriften verhaald, dat, in 1427, toen de stad door Fmrs We Goede , Hertog van Bourgondië , belegerd was, drie honderd brouwers geheele brouwketels met kokend bier op de wallen bragtcn , hetwelk zij den belegeraren , als zij met stormladders de muren be- klimmen wilden, op het lijf goten , waardoor deze zich genoodzaakt vonden , niet groot verlies het belejj op te breken. Thans echter telt men niet meer dan cene brouwerij binnen Amersfoort. Ecne andere hoofdnering der Anicrsfoorters Mas vroeger het lakenweven , en dc daaraan verknochte handel in wol ; deze is echter geheel te niet ge- gaan , maar daarentegen zijn de dieniet- , bombazijn- en marseillcfabrij- ken thans in vullen bloei ; men vervaardigt er mede eene stof arners- foorts genoemd ; ook is er een aanzienlijke handel in bokking, zyride de Amersfoortsehe hokking zeer beroemd , en er was vroeger even buiten de poort der stad cene glasblazerij, waarin grof glas tot flessehen geblazen werd , deze is echter te. niet gegaan , daarentegen is er in 1836, cene zijdereedcrij opgerigt , waar naai- en stikzijdc vervaardigd wordt , wrlkc mcldie van Lyou kan wedijveren , en wordt alhier mede tcn- tedock vervaardigd. De tabaksteelt blijft ook nog een middel van be- staan voor vele inwoners der stad en omstreken, in het jaar 1656 telde men te Amersfoort reeds vijftig planters , en in 1670 honderd en twintig; Melk getal, na dien tijd. somwijlen tot twee honderd Digitized by Google AME. m TOTWcrdcrd (^worden. Voorheen wat er in tabak eene veel grooter , verzending, dan tsuws , naar Zweden, Denemarken en Noorwegen , alwaar hij met smaak gemokt werd , dewijl men tent , dal hij ore» sec geroerd wordende , door de zeelucht, die scherpte, welke anders aan den inlandsehen tabak eigen is , grootendcels verliest , en «aehtcr en aangenamer wordt. Thans wordt hij te Amersfoort gespon- nen , en , in vaten gepakt y naar Duinkerken , St. Ümer an andere Fmnsche plaatsen ten behoeve der regie r maar bijzonder ook naar Italië verzonden , waar hij tot snuif gemalen, en van daar vervolgens in menigte naar de Nederlanden terug gevoerd wordt. De Amcrsfoorters hebben der vorige eeuw, wat de inlandsehe tabak tot snik eenen lagen prijs gedaald, dat de soort y die vroeger voor li en. IS stuivers bet pond verkocht werd , niet meer dai> 2 st. gelden mogt, hetgeen veroorzaakte , dat dc planters rltyks kunne onkosten konden goedmaken , daar tabak lagen opgevuld , en- zij. geen aftrek daarvan hadden ; zoodat sommige hunner, na lang bewarens en uHdroogcns, dien met de helft verlies moesten verkoopen , hetwelk aan de grootste planters weel schade , m aam de mindere genoegzaam bannen ondergang be- rokkende. Later b die nering echter weder toegenomen, en Üians ecnigzins aan hel Woei jen.. Ter vervoering van tal>ak en andera koopgoederen , is dc rivier de JEem een bekwaam, hulpmiddel , het- welk veel tot bevordering van de scheepvaart over de Zuiderzee naar Amsterdam en elders bedraagt, terwijl ook eertyds vele DuiUchc waren , met de aoogeuoemde Hessenkar ren-, derwaarts gebragt en aldaar naar Amsterdam ingescheept werden. De af- en aankomst te lande , is er mede zeer geriefelijk , daar de snelwagens (diligences) r die tuut-hen Aa uier-dam , Arnhem y Deventer en Zwolle been en weder rijden , ge- deeltelijk door deze stad komen j turwyl er bovendien nog huurwagens van en naar Utrecht rijden r werwaarts , over den Amersfoortschen berg , een regt doorgaande straatweg is aangelegd. Er is hier ook -e<*ne belangrijke wekeiijksche korenmarkt, die des Yrydags gehou- den wordt, even als dc boter-, kaas-, hoender- erjermarkt enz. Dc jaarüjkiche markten zijn vier in getal : als daar zijn : dc mid vasten markt, dn paaschmarkt, de Bartholomeusmarkt en de St. GaUcnmarkt. Dc valt in op den tweeden Maandag , na f October. Den 17 of, aU deze op- eenen Zotidag komt , des Zatnrdags te voren, és hot paardenmarkt ; den 11 , of, zoo deze op Zou dag valt , den 10 , b het ossenmarkt , en de volgende Vrijdagen , tot den laat- oten Vrijdag in Mei , vette-beestenmarkt. De magere-beesteiunarkt wordt op de Vrijdagen , die na de Paaschmarkt volgen , tot elan laatslen Vrijdag in November toe, gehouden. Bovendien wordt er nog al eenig vertier aan de stad bezorgd, door het garnizoen, dat thans tut rijdende artillerie bestaat , en vrij talrijk is, waarvoor dan ook in 1835 eene nieuwe ruitersinaiicgc gebouwd is, die, zoo ten aanzien van hare ruimte , als oro hare docliuntige inrigting, voor een -«W fraaiste gebouwen van deze soort kan doorgaan, terwyl men er tevens in 1831 en 1836 twee UvaUeriestailen , berekend voor KÖ8 paarden, aangebouwd beeft, welke zoodanig geplaatst zijn, dat de zich nagenoeg in het midden tasschen de beide stallen bevindt, cze stad, die eertijds, ah cene vrije hoerl., door hare Heeren , was bestuurd geweest , reeds zeer vroeg aan deu bit»- •cboppelijkrn stoel van Utrecht onderworpen geraakte , is ontwijfel- baar, ofschoon men , omtrent dc wyic hoe, even min aU van dm m aie. Ujd, wanneer dit geschied ity, eenfg zeker narigt beeft. Vermoede- lijk zal «en der fteeren dezer plaats, ten einde zyne beerlykheid des te veiliger t* bezitten , die vry willig als een leen aan den Bisschop hebben opgedragen. Een der gevolgen dezer opdragt mbs , dat zy , in 1289 , door Herbbbir var Viarber , acht en dertigsten Bisschop van Utrecht, met het stadsregt begunstigd werd. Niet lang daarna moes- ten de burgers evenwel dc wrange vruchten der Bisschoppelijke re- Jcring smaken , door dc • verregaande twisten, waarin zy leefden met ah var Nassab , Jar var Vebxbkbdrg en Fbedbbik var Blarieibeu , den ne- gen en dertigsten, acht en veertigstcn en een en vijftigsten Bisschoppen van Utrecht f waardoor zij menige belegering hebben moeten uitstaan ; behalve dat zy «likwyls betrokken waren in de oorlegen , door de Bisschoppen tegen hunne naburen , namelyk de Hollanders en Gelderschcn , gevoerd. Meest hadden lij, in tyd van oorlog , van de Gdderschen tc lijden, voor- namolijk, gedurende de regering van Kabel, Hertog van Gelder, die, iu den jnre 1524. zeer misnoegd was, oScr de benoeming van Herdbjk var Beurser tot Bisschop, welke in den beginne, zoo wd door die van Amersfoort , als door die van Utrecht, zeer begunstigd werd. Na dien tyd, hebben de Gclderschen onderscheiden malen oenen aanslag op deze stad gedaan, welke hun eiudelyk gelukte in 11545 , toen de Veldoverste Maarter var liossza, na cenc korte , doch hardnekkige belegering , zich daarvan meester maakte, en , niettegenstaande de plun- dering, voor eene som van 80,000 caroli guldens , afgekocht was, leuren syn gegeven woord, den ingezetenen van hunne bezittingen beroofde. Later was de stad , met de andere steden dezer provincie , niet zoodra onder dc gehoorzaamheid van Karei V gebragt, of zij moest dc biltere gevolgen der binncnlandsche onlusten ondervinden, wordende nu eens door het Staatsche , dan weder door het Spaanschc krygsvolk in- genomen. En dcwyl de burgers, uithoofde van het groot aantal Jloomschgezindcn , dat zich onder hen bevond , der Spaanse be r«ge* ring meer , dan der Staatsche waren toegedaan , konden zy niet beslui- ten' tot het aannemen der Utrcchtsche unie van het jaar 1879, dan na daartoe door het Staatsche krygsvolk tc sijn gedwongen. Sedert dien tijd is Amersfoort bestendig aan de Staatsche partij ge- bleven, en was ecnige jaren van alle oorlogsrampen bevrijd. Maai- de belegering van 's llcrlogcnboscb , door Prins Frboebir, Hjuidebik var Obarjb , in het jaar 1629 , gaf aanleiding , dat de stad wedW een vijandelijk bezoek te lijden had; vermits Graaf Hbrdrik van der Bers, om cenigc afwending van *s Hertogenbosch te maken , met eencn troep Spanjaarden, ondersteund door 14.000 man keizerlijke troepen , onder bevel van den Graaf Ernst var Mortecixuli , door de Veluwe , in het Sticht van Utrecht drong , en den 3 Augustus voor Amersfoort verscheen. De bevelhebber Tertuluaar var Dorf zag zich genoodzaakt, dewijl het dc stad aan genoegzame sterkte en be- zetting ontbrak, haar, den tweeden dag van het beleg, bij verdrag over te geven. Ofschoon de regering der stad aan Mortecoculi grootc sommen tot afkoop van de plundering had gegeven , werd zy nog- tans , tegen dc voorwaarden van het verdrag , deerlyk geteisterd en geplunderd. De schade, hierdoor veroorzaakt, werd op meer dan 70,000 gulden geschat. Deze troepen hielden Amersfoort in bezit , totdat de verrassing van Wezel, door dc Stalen, hen noodzaakte bet geheelc Sticht, en dus ook Amersfoort, weder tc verlaten, uit vrees van tc worden afgesneden. Toen hierop de vijanden , den £4 clierzelfde maand , weder Maren afgetrokken, werden verscheiden pci - Digitized by t^OOQle A ME. 135 tonen, die tot de overgave hadden medegewerkt, door den Raad van State met geldboete of ballingschap gestraft, ; wordende onder anderen de Bevelhebber var Doar gebannen. Bij den inval der Franschcn in Gelderland en Utrecht in 1G72, be* tond Abebsfoorv ach tc zwak , om cenigen tegenstaivd te kunnen bieden, weshalve de Markgraaf de Rochet ort zich van deze stad verzekerde, welke, gedurende 17 maanden , door zware inkwartie- ring , brandschatting en velerlei gepleegde baldadigheden der soldaten , jammerlijk geplaagd -werd, waartegen de Roomschgezindc burgert «ene andere vertroosting hadden, dan dal de Groote of S t. Joris kerk. hun ter godsdienstoefening was ingeruimd. De stad grnool , sedert dien tyd , cene tamelijke rust , tot in het jaar 1703 , wanneer eene geweldige beroerte tusschen de regering cn de burgerij ontstond , die zoo Iwog liep , dat zij de gehecle stad met den ondergang bedreigde, maar , door het onthalzen der twee voornaamste bdhamcb , Pi ma va» Hoirrzn cn Ricbabd Saai, twee aanzienlijke burgers . cn de ver- banning van den Oud Burgemeester Willeb Tuebar , die eerst met het zwaard over het hoofd gestraft werd. gelukkig werd gestuit cn geëin- ^Bij de burgertwisten in 1787 , heeft een gedeelte der Staten van Utrecht hier cenigen tijd huu verblijf gehouden. Van de onlusten van dien tyd , en de w range vruchten , welke zij den Nederlander , zoo vele jaren achter elkander, deed smaken, bleef Amersfoort ook geenszins verschoond; terwyl het Fransche dwangjuk, dat, van 179o tot 1813, onder zoo vele onderscheidene vormen den Neder- landercn op de schouders drukte . zich hier ook al tc knellend heeft dom gevoelen, om reeds door de ingezetenen vergeten tc zyn. Behalve door de oorlogsrainpen, is Aiuc rs foort dikwijls door andere plagen bezocht geweest , als door brand , pest , en byzonder ook door watervloeden, «hè meest veroorzaakt werden door het Rijnwater, dat bij dykhrenken,- tusschen Rbeenen en Wagen i ngen , door en laags deze stad, den weg naar de Zuiderzee nam. Van zoodanige water- vloeden zijn voorbeelden geweest in de jaren 1477 , VSÓi , 1595 , 1613. löol cn 1702; door welk ongeval somwijlen geheele poor- ten en stukken der wal weggespoeld izftn. Amersfoort heeft onderscheidene beroemde mannen in allerlei vak- ken voort gjebragt. De godgeleerden noemen er : W ili.ii IIbkuzizseji , in de geleerde wereld meer bekend onder den naam van Guutxaes Hzzaici , eerst Regent der llieronymusbroeders te Amersfoort , en later , in 1580, Generaal der geheele orde van den H. Fraaciscgs , »an den denlcu regel ; Euas vaz Amersfoort . Ilooglceraar in de godgelecrdhoid , aan de hoogcschool tc Bazel ; Jacobcs TavaAZcs , gewoonlijk Jacobus va* AxzasrooBT, Hooglecraar inde godgeleerdheid, en . in 1491 . President van hrt St. LaurenscoUcgie tc Keulen; Mabcbl- us Lekt , Generaal der Reguliere Kanunniken van geheel Diütschland; Tbeodobbb vai Ebbdc*, Overste van het St. Agneskloosler tc Gorin- ebem , en een dier geestelijken welke den 8 Junij 1372, door de soldaten van Lvbet, op eene wreedaardige wijze werden om het leien gebragt . en door de Roomsche kerk als martelaars vereerd worden ; CnnisTUAX va* Rbusecob , Hooglecraar in de godgeleerdheid tc Leu\eii; Nicolals Zocsius. (eigenlijk Nicolaas vai Zoest) de vijfde Bmrhop van 's Hcrlogcnboscli , gel), li Augustus 1364 , t 22 Augustus ; GtALTBCRLS de Bntis , Hooglecraar in de godgeleerdheid te l Ircclil, 7 Julij 1GJ3 ; Ltoo\iLi5 Wolzoqe*, Hoogleeraar in do kerkelijke ge- 134 A X K. scbtt deni» aan dc doorluchtige aciiool te Amsterdam , f W No». HWXH un Am«ha« Abebd be» AI e mi «cm , Hoogleeraar ia de godgeleerdheid en kcrkclykc geschiedenis , aan de kweekschool der Remonstranten te Am- sterdam ,gd/. den 22 Fcb. 1720, t 13 April 1794.— Do regUgelcerden : Jobasbbs Yoj»k>, President over dc Nedcrlandscbe zaken, van wegc dea> Koning van ïmanjc , en Gexant b(j de vredehandeling te Keulen , f j. Axubtos ocv Wus , Ambassadeur Tan Kcixer Maxibiuaa» . II, aan het Turkse he bof, f SI Oct. 11*88; Joabnes Bezmnoios, Raadsheer in den Hoogeu Huad te Mechelen ; zijn broeder Jacobvs Bebbixchw , Ilooglceraar in de rcglen te Ilouay , f 1611; Wiublsos Vo»a, Ambassadeur van den Koning van 8panje , aan hei hof van Denemarken ; Jobaa de Uidbeb r Hooglef raar in de rekten te Douay; Thomas Zoesius of va« Zoest, Hoog- leeraar in de regteu te Leyden ; zijnen zoon Haaatcus Zomos , -fc 1627 en Jacob v*» Sabtvomt , beide llooglecrarcn in de rekten fee Leuven. — Do {jenaevkundigen : Hebdbiw Botte», Hooglecraarte Marpurg. — De naiuur- en wiskundigen : Etbbah» Mebevelb, Hoogleer aar in de natuurkunde te Bremen, — I)e wijsgceren : Abioldcs va» Hee , Hoogleeraar in de wijsbe- geerte te Praneker. — Voorts de staatslieden: Padups Beis, geb. 1*31 , f 1504, Jobak van Oldeseabweveld , geb. 14 Sept. 1847 , en op hei hof- schavot onthalsd , den 13 Mei 1619, heide Advok aten van de Staten van Holland; Ecuebt »e Vauz Tnnuica, geb. 1791 , f Juatj 1783; Puxza 'Bots, de eerste Gouverneur-Generaal van Neerland» Indië, op zijne temgreue naar bet Vaderland, in 1615, door eene schiphnuk op de- kast van liet eil. Manritiu» geworpen en aldaar overleden |1) , en Areho J— al ■ ^ die in 1659 Gouverneur-Generaal op de Kust van Guinea was. • — De gesclüeasohrijver»: Mi«a»l va» Isbcat , f 1597, en Mr. Guuuv Wnxn va» Ooste» db Ban», geb. 17 Oct. 1737, f 10 Ju lij 1797. De geschied- en oudheidkundigen : Kattbzs Tebbmcb , geb. 20- Febr. 1734, f 24 1>cc- 1814- Nedcrduitscbe dichters: Fiusrow LnmnicK geb. 11 Jan. 1717 f 13 April 1792 , en Pitna Praam* , geb. 14 Dee. 1749 t*>Junü 180»; — en de «ckHders ca bouwmeesters, Labbbbt va» Oobt , die in het midden der 16de eeuw geleefd lteeft^ Hei wapen van Amersfoort is een rood kruis of prinsekroon daarboven , en ter wederzijde «m nmim nciw, net wapenschild vast houdt. Op het oude zegel , dat zy reeds voor 1389 voerde komt dc stad als Abbbsvoibde voor. «•!. AmAoma t op de oostkust van bei Way en Tolehoc. Later stond hier een pagar den zelfden naam , die nn ook al verdwenen is. AttEiLHKMKTSCJlE BERGEN, hooge en zandige landstreek in de prov. Utrecht , vol van heuvels , nollen en kleine boskchnadjeu , die zich ten Z. van de vcenlandcn van de Yuurscbc, tusschca de sleden Utrecht en Amersfoort, in eene strekking van het Z. O. naar bei N. W. , wel 4 uren ver, tot digt aan den Rijn , mist rekken. De breedte, langs den Amersfoortsclien weg, die er, genoegzaam in eene regie l\)n , zuidwaarts overheen loopt , is ruim 2 of 2£ u. gaans. Naar den kant van Utrecht, schijnt weleer de kerk van Si. Pieier op dc bergen gestaan te hebben, tot fi| Zijn naam ia op hei eiland Mauritui vereeuwigd, door eenen Luogcn cn wu- derliugen kegel berg, dir »teeda den uaa*J van l'ietcr Bol li draagt. Digitized by Google I A M E. 155 wing, nadat sty afgebrand was , door Keizer ÏIehdhik IV, zekere land- hoeve, Broekhoven of Broekcrhnven genoemd , gelegen op de Veluwe,met al haar toebehoort- n geschonken werd. l)fc hoogste dezer bergen , de Ainersfoordcrbcrg, ligt slcchls 15 min. Z. W. van Amersfoort j. terwyl men op zijnen kniin , even ten 0. van den- weg , onder ccnigo booraen eenc verhevenheid ziet , die voormaals tot gcregtsnkiats diende. AMESTELLE, ondc naam van de riv. den Aistbl. Zie dat woord. AMETH of Asrt , neg. in Oost-lneUe , resid. Amboina , op den noordoos thock van het eil. iïott$a-Laout , ^ n>. N, van Akoong, met welke het langs eenen xeer aangename» weg gemeenschap heeft , e» i m. O. van Nalabia , digt bjj den berg Errie, Zij staat onder eenen Radja , die ook te. gebieden heelt ever den Patü van Akoong , en telde in het begin der vorige eeuw ltKX) inw. , ouder welke 510 weerbaren mannen eu 197 dati's. In 1>824 bestond* de bevolking uit 814 z. , onder welke 16» leden der Herv. kerk , en 195 schoolkinderen. AMEYDE , gem. en d. in den Alblaxserwanrd. Zie Amejde. AJMFOÜ, bergketen in Oost- In die , op het Sundascke eil. Titnor. Zij doorsnijdt dit eil. in zijne gcheele lengte. AMFÜAN , neg. in Oott-lndië, op het Sundasche cü. Tin staat onder eenen Radja, die aan het Nederlandsen* Goui eij inbaar is. AM1S , eil. in OoU-IndÜ , ten N. van het eil. Java, ea tot de prov. Japara behoorende. AM IS VOORT , oude naam van Aberspoort. Zie dat woord. AMinÉ (LA BON NE) , kostgr. in JVederlamslsek Guiana, kol. Snri- namc, aan den linker oever der Parakreek, tussehen Akona kortgr. , bovenwaarts, en Mor ha , kostgr., benedenwaarts; 3648 akk. groot. A WK.AMA , voorm. klooster van Frcmonstreiter monniken T prov. Friesland , kw. Westcrgoo , griet. Menaidumadeel, onder het è. Ber- AMMAHOLOof Ahaboio, voorm. neg. in Oosi-Indie , eil. Ccram , niet ver vande riv. de La toe. Het lag op de landengte Hoewamohel { m. N. van Essan, maarwerd indel7dceeow reeds aan deneg. Lcssida {^trokken. AMMERS (GROOT-) , gem. in den Alblasserwaard, prov. Zuid- Holland, arr. Gormciem, kant. Sliedreekt (8 m. k. , 4 s. d.), pa- lende N. aan de Lek, O. aan Nieuw poort , Langerak en Oitd-en- Nienw-Gondriaan , Z. aan Ottoland, W. aan Brandwijk-en-Gijbeland en aan Streefkerk. Zij bestaat uit de polders Gelkenes, An- mers-Graveland, Achterland en Pculwijk, en bevat het d. Groot-Ammcrs , benevens ecnige verstrooid liggende woningen. Be gem. beslaat 1538 bund. , 36 v. rood. , 57 v. cll. grond* , en heeft 139 h. , 1 korenmolen, 1 dorpsckool en 850 inw., die meest in landbouw, melkerij en veehandel hun bestaan vinden. Zy is ecne heerKjkheid, thans behoorende aan het domein. Het d. Groot-Assers is tamelijk groot , en ligt 5£ u. N. W. ten N. van Gorinchem, 3 u. N. ten O. van Sliedrecht, $ u. W. van Nietiwpoort en 5 u. Z. ten 0. van Gouda , op den grond van Gelkenes. Tot de Hcrv. gem. behooren , behalve alle de inwoners van Groot-Abbcbs , ook nog die van den Opperstok, zy' nde een gedeelte van Streefkerk, dat aan GaooT-Aaatas paalt, en ook alt$d êrn ouderling en één diaken in den kerkenraad heeft. Dcxe gem. heeft hier ecne kerk , die in de lengte gebouwd is , en eenen hoogt- u toren ecuc achtkante spits heeft ; telt 1000 ziel., cn wordt lot dc klas». Digitized by Google 136 A M M. van Gonda t riitjf van Vinnen gerekend. De Predikant werttt door den kerkeraad beroc]ien. Het wapen van Groot Assers is een schild van goud , beladen met cene arhtpUntigr ster van sabel (zwart). AM.MKliS (KLK1N), gem. in den Critnpenretcoard. Zie Arberstoi. AMMERS-GRAVELAIND , pold. in den Mbtauerwaard , prov. Zuid-Hollmnd , arr. Gorinchem , kant. Sliedreeht , gem. Groot- Am- tner$ , teu IV. bepaald dooc Achterland , ten 0. door Oud Goudri- aan , ten Z. door ÜUuland , en ten W. door Laag-Bloklaud en Brandwijk. lDj staat , met Achterland en PcuWijk , onder het be- stuur van 7 Heemraden, 1 Waardsman , 1 Polderschout en Secre- taris ca 1 Penningmeester, en beslaat met dexe polders 934 bund. grond , die door 3 molens droog gemalen worden. Het land ligt o palm. 1 duim 3 strepen onder A.P. AMMERSTOL of Kxeik-Abrers , gem. , in den Crimpen revaard y prov. Zuid-Holland, arr. Rotterdam, kant. Haastrecht, (17 m. k., 3. s. d. 2 afd.) , palende W. , N. en 0. aan Bcrg-Ambaclit Z. aan de Lek , die het van Groot-Ammers scheidt. Het bevat het dorp A m- merstol en ecnige verstrooid liggende huizen, beslaat 64 bund. 7. v. r. 1 v. c. gronds en heelt 82 h., 2 scheepuaakerrjen , 3 touw- slagerijen 1 dorpscbool en ruim «500 inw. , die meest van den landbouw , de hoepelmakerij en de zalmvisschery leven. Deze gem. is ecno lieerl. , thans in eigendom bezeten door den Heer Gtsbert KarelDuco Baron var Hardenbroer va* Harderbroek, te Slcrkenbiurg , prov. Utrecht. Het d. Aswebstol ontleent zijnen naam van eenen tol , die hier voorhecu pleeg te zijn en den 23. Augustus 1401 door Alrrecrt var Bmjeren naar Schoonhoven verlegd is. Vroeger werd het , zoo als nog meest in de wandeling, Kleir-Abbers genoemd. Het ligt zeen aangenaam in het geboomte, 15 u. 0. van Botterdam , 2 u. Z. van Haastrecht , 1 B. \V . van Schoonliovcn , en £ u. N. van Groot- Am- mers , binnen deu Lekdijk, waaraan ook ecnige huizen staan. Men gist, dat het zijne stichting aan hel geslacht van va* Abeel zal verschuldigd zij u , hetwelk hier, zoo binnen als buiten den Lekdijk , vele goederen, zoo door gift, als door koop bezat; welke goederen zelfs in 1347 nog door Robbert var Arrel , die in dal jaar in. eenen slag hij Luik sneu- velde , bezeten werden. Dat het van hoogen ouderdom is , hjdt geen twij- fel, aangezien nog in hel begin dezer eeuw voor zeker luikje , buitendijks slaande , waar in vorigen tijd de kommiezen tot de ontvangst van den tol geplaatst waren , het jaartal 1321 te lezen was. Men wil , dat de plaats tot cene stad zoude aangelegd zijn, waarvan men nog ecnige merkteekenen , onder anderen aan de haven , meent te vinden ; zeker is het , dat het ten jarc 1300 zoo welvarend was, dat men er twee- maal 's weeks marktdag hield , hetwelk niet te verwonderen is , als men weet , dat hier van alle goederen en koopmanschappen . die binnen Schoonhoven te koop werden aaugebragt, alsmede van die welke on- verkocht weder teruggevoerd werden , zekere daartoe lx*paaldc tol moest worden betaald , maar dat alle zulke goederen en waren , die door de inwouers van Schoonhoven gekocht en niet naar elders vervoerd werden, vrij wareu van den tol j tcrwyl tevens, de bewoners der omstreken van Schoonhoven , die hunne goederen en koopmanschap- pen op de wek» lijkschc markten te koop bragten en van daar onver- kocht terugvoerden , van het betalen van den tol uitgezonderd waren. Dit nu had noodzakelijk eenen gestadigen aanvoer van koopmanschappen herwaarts ten gevolge, en, daar de handel groolcn- Digitized by Google A MM. 137 deels bestond in hout, planken , kolen , granen , wijn enz., welke langs den Rijn herwaarts afkwamen , bevorderde zulks merkelijk den bloei van dit plaatsje , die evenwel , na het verleggen van den tol naar Schoonhoven , allengs afnam. Toen echter vrouw Jacosa va* Bemerk* den burgers van Ammerstol , ten jare 1421 , een uitsluitend privilegie gaf, waarbij zij vrij verklaard werden van cenige tollen in Henegou- wen enz. . had dit ten gevolge , dat onderscheiden burgers van het naburige Bergambacht en andere omgelegen plaatsen hier hun bur- gerregt kochten , ten einde dezen vrijdom mede te genieten. Men heeft, er eene kruiskerk met eenen kleinen toren , die vóór de Hervorming eene parochiekerk was , onder het dek. tustchen den Lek en den IJ stel.- De keus van cenen Pastoor stond aan den Scho- lasticus van Oud -minster te Utrecht ; de instelling werd door den Proost van dezelfde kerk gedaan. De kerk van Abkekstol is thans in gebruik bij de Herv. gcm., welke, van de Reformatie af , tot het jaar 1658. met Bergambacht is gecombineerd geweest, maar in het laatst gemelde jaar daarvan afgescheiden werd. De eerste Predikant die deze gemeente afzonderlijk bediende was Hekkajos va* Halen. Alle de inw. van Aimerstol , behooren tot deze gein., die tot de: klass. van Gouda, ring van Scfioonhoren gerekend wordt. Bij vaca- ture heelt de kerkeraad een vrij beroep. Het wapen van Aimerstol is een in tweeën gedeeld schild , van lazuur, welks eene zijde beladen is met eenen klimuicnden Leeuw van zdver , -en de andere met eenen klimuicnden zalm van goud. AMMERZODEN of Amerzode* , gera. in de Bommelerwaard , prov. Gelderland , kw. en arr. Tiel } distr. Bommelerwaard, kant. Bommel, (21 m. k., 7. s. d.) palende N. aan de gcm. Kerkwijk , O. aan Hcdcl, Z. aan de Maas, die haar van Noord-Braband scheidt, W. aan Neder-Hemcrl , en bevattende de dorpen Ammerzodcn en Well en de buurschap Wordragcn , welke tc zamen eene Hoogc Heerlijkheid uitmaken , die voorheen aan de va* Arkels toebehoord heeft , maar thans een eigendom is van den Heer Lotis Alexa*dre Alfho*sk Baron de Woklxosd , te Op-Lccuw , in Belgisch-Limburg. Zij beslaat 1090 bund., 54 v. r., 17 v. c. grond , en bevat 240 h. en ongeveer 1800 inw. , onder welke ruim 1200 R. K. , 550 Herv. en 10 Evang. Luth. Meest allen vinden in den landbouw hun bestaan en zij kwee- ken veel aardappelen en hop aan. Men heeft; in deze gem. 1 R. K. cu 2 Herv. kerken , 2 kasteden en 2 scholen , die te zamen 's winters door ruim 350 leerlingen bezocht worden. Het dorp Amerzode* , door de landlieden meest Akelrot of Aiiel- ■©ye* genoemd , is vrij groot, en ligt tc midden van geboomte en bouwland, 6$ u. Z. W. van Tiel, 2 u. Z. van Bommel, 13 u. Z. W. van Arnhem en £ u. N. 0. van Well. Men heeft er 116 h. en omtrent 900 inw. De Herv. hebben hier 1 kerk , die tot de ge- combineerde gem. van W ell-Ammerzoden-en-Jf'ordragcn behoort. De Matic der R. K. , die 1160 zielen telt , behoort tot het voorin, bisd. of »ie. gen. apost. van 's Hertogenhosch , dek. van Driel. De Luth. behooren tot de gem. van Bommel. Er is hier ook eene school , die 's winters door ruim 200 leerlingen liezocht wordt. Het wapen van Amerzode* is hetzelfde als dat van Arkcl, bestaande in een gouden veld met twee roode banden , van boven met vier en van onderen met drie getakte pennen. AMMERZODEN (Kasteel te) , prov. Gelderland, kw., arr. rn6j u. Z. W. van Tiel, distr. Bommelerwaard, kant. en 2 u. Z. van Bom- 158 AMM 7ïi f i u . m ».». Het is een deftig huw mei vier ronde torens waarvan de eene roet ecne sierlijke kap gedekt is. Het kasteel is door twee grachten omgeven , die door eenen hoogen aarden wal van een gescheiden zijn. Voorheen schijnt dit kasteel door de H cc ren tab Abkel tc njn bezeten geweest. In 1590 brandde het af, als wanneer Heer Geobgb vam Abeel , zes dagen na den brand , aan de gevolgen van dien , overleed , terwyl alle titels en papieren , zoo betrekkelijk de heerlijkheid als «nderzins , verloren gingen. Tien of twaalf jaren daarna was het in mijne tegeuwoordige gedaante weder herbouwd. Thans is het een eigendom van den Heer Loc» Alexabiibb Alpbossb Baron bi Woelbobd te Op-Leeuw r in Belgisch-Limburg. AMMKllZODEN-WELL-EN-WOBJ)RAGEN heerl. prov. GeioVr- iand. Zie Abbbezodbb. AMMERZODEN-WELL-EN-WORDRAGEN (POLDER VAN) , pold., in de Bomrnelervoard , prov. Gelderland, kw. en arr. Tiel , distr. Bommelertcaard , kant. Bommel, gein. Ammerzoden, palende N. aan Kerkwijk , O. aan Hedel, Z. aan de Maas en W. aan Neder-Hemert. Hij bevat binnendijks 840 bund. en met de buitengronden of uiter- waarden 1096 bund. »4 v. r. 17 v. e. AMMILATOE , strand aan een binnenwater in Oott-Indie , op de westzijde vaa het Ambmucha cil. Bonoé. Men vindt er twee riviertjes , waarvan het water benedenwaarts brak is. AMOERA, golf in 0»tt-lndie, op het eil. Celebet, aan de kust van Manado. Zij is wel vijf mijlen diep , heeft eenen goeden an- kergrond en is vrij wel tegen alle winden beschut , zoodat de sche- pen er veilig in kunnen loopen , mits zij den Oosthoek vermijden , waar een breed rif is, dat al vrij verin zee uitsteekt. AMOERA of Aboerahc, voornaam d. in Oott-Indië , prov. eil. Celebes, 8 mijlen Z. W. van Mcnado , aan cenc golf van dcnzclfden «aam, O. 35' N. R. 141° SI' O. L. Er is een opziener die onder den Adsnttent Resident van Mcitada staat. AMONJE, kl. riv. in Oott-Indie, op de Noordoost kust van het cil. Jara, resid. Gristee. Zij ontlast zich , na oenen loop van het W. naar het O., bij de stad Grissee , legen over den hoek van Kamang op het eil. Madura, in den mond der straat van Madura. Vóór haren mond liggen drie kleine droogten. AMOR, naam , dien de riv. de Lwcb voorheen van Leerdam af tot aan haren uitloop , bij Goriiichem droeg. AMPAT LA WANG, distr. in Oott-Indië, op het eil. Suwalra , ads. resid. Benkoelen. AMPEL , eil. in Oott-Indie, ten N. van het cil. Java, resid. Soe- mbaija , wordende door twee uitloopcn van de riv. Kadiri gevormd. AMPEL, d. in Oott-Indië, op het eil. Jara, resid. Soerakarta. Men heeft hier eenen zeer groolcn en prachtigen Moorschen tempel , en naast dezen het graf van eenen nazaat van Sjecb Ibb Moelara of Bes Isbael , den voor- naams len grondvester der Mohamedaansche godsdienst op Java , dien zij Sultan Aarii, of anders de Panombahan, en ook welden Machdoem , d. i. den Heer , noemen , en van wien zij vele wonderen verhalen. Het graf op zich zelf is onaanzienlijk , en ligt slechts een weinig hoogcr , dan eene menigte anderen daar rondomliggende Moorschc graven, die allen den vorm hebben van gewone tuinbedden , aan welker beide uiteinden men eenen steen van 2 of 3 v. lang hoven don grond ziet uitsteken, indien" men omtrent deze graven iels onreins bragt , zoude Digitized by Google a at p. 159 wit toa goed zijn , als of men met zijn leven t peelde ; het is zelfs «roste eer , wanneer iemand tot deze graven mag naderen , daar beweert , dat het allen groot* Heiligen zy*n , die hier liggen. AMP1 NAN , st. en haven in Oott-liuiiè' , op het eil. Lombok , aan de straat van dien naam. Het is de voornaamste stad van het eiland. AMPSfcN , ook wel, ofschoon verkeerdelijk Absszn of Ajusck gespeld , huur», ia het graafs. Zmtpken t prov. Gelderland , kw. , distr. , arr. en 5 0. ten N. van Zntpken , kant. en £ u. N. van Lochem , gem. ea { w, Z. O. vaa Ijarcn. Het is eene heerl. , toebehoorende aan het aanzienlijk geslacht der Naaaua, en thans in eigendom bezeten wordende door den H. £. H. G. Heer J. A. C. Baron vak Naceu tot Aarsaii , te 's Gravenhage. , Kr ligt hier een fraai buitengoed van denzelfden naam, en men telt er 150 inw. AMSFORT, ondc naam van Abezsfoobt. Zie dat woord» YM6TEL , van ouds ook Abeztzlle gchecten , riv. in Anutelland , prov. /Yoord-HoUand. Zij ontleent haren oorsprong uk den Rijn , daar non Anr en de D ree kt f altmede door de Kromme My- dreeiit. onULaat op de grenzen der prov. Utreekt t een weinig boven den Uithoorn , nit de verecniging van dc Drecht en dc Kromme Mijdrecht, cn heeft bij dit dorp, door middel van «ene sluis , ge- nwemchap met hot S ij del meer. Van daar vloeit «ij noordwaarts l»nrs Tfanmen , de Vinkebuurt , de Nes , de Zwalnwenbuurt en Waard- ouizen , Vraaray* een eilandje vormt, naar Ouderkerk ; ter reglercijda, doarde anogenaamde Nesse rsl uis gemeenschap hebbende met den W aoer ra bij Ouderkerk merkelijk door de Utrechtsche Vaart versterkt wordende ; voorts, in dezelfde rigting, haren loop naar Amsterdam voort- zettende, loost zQ een gedeelte van haar water, doordc W eesptr- n a o r < , welke daar tevens het zuidelijke gedeelte der R i n g s l o o t ran ket D temer meer uitmaakt, in de nabijheid van het d. Dicmcrhrug , in bet Niemte diep uit , tcrwyl zij nader bij dc stad komende , ter andere zyde van dat meer , door de Schulpbnig weder Jaugs de Ringtloot , nog een gedeelte in het IVieuve o7e/> afzet, van waar zJj| door de Upeslootersluis bij Zeeburg , hare uitloozing heeft ta de Zuiderzee ; maar het is niet alleen door deze , des Abstels eigen wt watering , dat zy zich ontlast , zij doet dit ook ten docle door dc stad zelve, welke laaUtc sy' met onderscheiden armen doorstroomt, \un «elke de middelste dc sterkste is. In dezen middclsten arm , aan- vankelijk de Bmkzz-Abstbi. , vervolgens het Rozjk cn cindclyk het Wateb genoemd , ligt de zoogenaamde Yy gen dam , die alleen het water onder zich doorlaat, doch de doorvaart belet, waarom dc schepen, ten einde in het IJ te komen , kort nadat zg' binnen de stad zgn , regU af den Binnen-Amstel verlaten , en, of door de Zwanen-burger- gracht , langs de Oude Schans, of door de Prinsengracht m Nieuwe Kapeuburgergracht varen. Vsocger was de vaart langs den Abstzl alleen voor kleine schepen bruik- baar, en alle vaartuigen, die van vaststaande masten voorzien waren, of eene «merdcre breedte hadden , dan rnini 4£ Noderl. cl , moesten , even als die , «elke met hooge opperlaateu voorzien, ofoeuigzins diep geladen waren, over het Haarlemmermeer en het IJ ofwel over het Haarlemmermeer en den Overtoom, naar Amsterdam komen. De verhindering in dc vaart uit Amsterdam naar den Abstel , voor schepen met staande masten . «erd veroorzaakt door de gemetselde bogen, in dc zoogenaamde waar dc Aasiti. m dc AMS. slad komt; van deze zijn , in 1822, dc twee middelstcn , ten dienste van de lorn verlegd wordende Keulschc vaart, webgebroken, en hierdoor is eene opening ter doorvaart daargestcld, die van eene dubbele valbrug, met daaraan verbonden nedcrslaande balansen, voor- zien en tusschen de hoofdmuren 8 el en 1 palm wijd is. Om even- wel den Abstel ook voor diepgaande schepen bevaarbaar te maken , is de riv. , in het verband met de Drecbt en de Aar (zie dit art.) , in 1824 en 182k blijkt het uit brieven , die op het einde der vijftiende en in het begin der zestiende eeuw uitgevaardigd zijn , dat de Proostdij van Mcijcrl ol* Mijdrecht, in het gemeen de Proostd ij va u St. Juuge- AM 8. 167 nanmd , en hare aanhoorigen omtrent Onder- cn Nieuwer Amstel . bc- grijpende Mijdreeht , Thaincn , Uithoorn, Wilnis, Weslveen, Blokland, Stichtsch - Kudelstaart cn Achttienhoven, toen ook reeds het regt , om over Amstellaad uit te wateren , verkregen hadden. Het Hoogheemraadschap van Ahstelland staat , op- bevel van Keizer Kaml V in dato 25 September 132», onderhol bestuur van renen Dijkgraaf en zes Heemraden. AMSTKLODAMÜM , latynschc naam van de sUd Amsterdam. Zie dat woord. AESTELREDAMMK T oude naam van de stad Amsterdam. Zie dat woord. AMSTELSLUIS , sluis binnen Amsterdam in de riv. den Amstel. Zie dit laatste woord. AMSTELVEEN, oudtgds Amstblrevee!» , d. in Amsl eiland , prov. Noord- Holland, arr. en l£ u. Z. van Amtterdam , kant. cn gem. Nieuwer- Amstel , 1 u. W. van Ouderkerk, 1£ u. N. 0. van Aalsmeer cn 2 u. N. van den Uithoorn , in den Amstelvecnschen of Midden- folder , aan dc Poel t zijnde een plasje , dat met het Legmecr gemeen- schap heeft. Het d. , dat ontwijfelbaar zijnen naam ontleent van de menigte daar rondom gelegen vecnen en dc nabijheid van dc rivier den Amstel , is tamelijk, groot , cn bestaai iu cene regtc straat , ter wederzijde met huizen bebouwd. De oudste kerk uit dit d. is , door de Kenncmcrs of dc Sticlitschcn , gedurende dc Hockschc cn Kabcljaauwsche twisten afgebrand ; de gidshuis- bewaarders of kerkmeesters moesten toen , om de kosten tot het her- bouwen der kerk te vinden , eenige kerkegoedcren verkoopen. \óórdc Reformatie was de Kerk van A «stelt eer aan den H. Urrarcs toegewijd. Wy vinden opgeteekend , dat de tegenwoordige kerk, die bij de Herv.,. gebruikt wordt , in 1594 zoude gesticht *yn , zoodal het jaar 1641 , dat aan den toren te lezen staat , zal moeten aanduiden , dat zyv toen vernieuwd is. Het is eenc nette, mime cn luchtige kruiskerk, die een zeer goed orgel heeft , en met een fraai gr aftreken voor den Ne- derdurtschen en Latynschen dichter Johai» va* Broekmoizek , die aldaar begraven ligt , prijkt. Het koor, dat achler den predikstoel is, wordt door een hek van bet schip der kerk afgescheiden. Midden op het kruis staat een fraaije spitse toren , die van uur- en slagwerk voorzien is. De dorpsschool , die door ruim 150 leerlingen bezocht wordt , is achler dc kerk gelegen. De Herv. gcm., die ongeveer 2200 zielen telt , behoort tot de class. van Amsterdam , ring van H'eesp. Het beroep vau den Predikant geschiedt met agreatie van dc Regering van Amsterdam. Na de Reformatie waren dc gem. van Amstelveen cn Ouderkerk aanvankcHjk gecombineerd. De eerste Predikant in deze com- binatie was Gehard Pauli , die er in 1586 de dienst waarnam. In 1595 werden deze gem. echter gescheiden , sedert wanneer de Predi- kant Pietrr Poppbus Edesb, die tot dus verre de combinatie bediend had, alleen te Amstelveen dc dienst waarnam. De R. K. worden gedeel- telijk lot de statie van Bovenkerk, gedeeltelijk tot die van Buitenveldert gerekend , terwijl die vau de overige gezindten tot hunne respective gem. te Amsterdam behooren. Alen beeft hier ook een aanzienlijk, in 1765 gebouwd Diakoniehuis en een wel ingcrigt Armhuis, bcidfc voor de Herv., terwijl in het laatste ook de Ltith. weczen uit de gem. Nieuwcr-Amstcl besteed worden. Het R. K. Weeshuis, dat bier vroeger stond , is bij den brand, die in den nacht tuAschcu 2tf eu Üü Junij 1702 dit dorp teisterde, met 73 of 7 1 168 AUS. woonhuizen in kolen gelegd , zijnde t bij dit ongeluk , in het gezegde gesticht een kind vau negen jaren in de vlammen omgekomen. Ma dien tijd is er een R. K . Wees-en Armhuis aan den Ovcrtoom- schcn weg geslicht. In het jaar 1523 werd Amstelveen door Keizer Kabel V met ecne vrije paardenmarkt begiftigd, die hier nog deu 51 Augustus gehouden en vrij druk bezocht wordt. Ook heeft dit dorp des zomers veel door- logt van rijtuigen , daar de gewone weg van Gouda naar Amsterdam hier doorloopt, terwijl deze weg, die voorheen door het mulle zand liep , thans , tot aan de Hand naar Leyden , bestraat is. Den 30sten Sept. 1787 had er te Amstelveen een scherp gevecht tusschen de Hollandschc Patriotten , onder aanvoering van den Kolonel j>z Pobtb , en de Pruissen , onder den Luitenant-Generaal voi* Knobbels- dobp , plaats , tengevolge waarvan de eersten , na eenen hardnekkigen , tegenstand , ten laatste het dorp moesten outruimen. In het jaaT 1806 is hier ook aan de sluis , w aardoor het water uit de ringsloot van den Bovenkerkerpolder zich in de Poel en daardoor in het Legmeer , ontlast , eene verschansing opgeworpen , die , in verband met de werken te Halfweg-Haarlcm , ter verdediging van Amsterdam moest dienen , maar deze is , onder het Fransche bestuur, • in verval geraakt en thans geheel geslecht, hoewel de sporen der batterijen nog aanwezig zijn. In de nabijheid van Amstelveen is de dichteres Agatma Debbn, den lOden Dec. 1741 , geboren ; zij f 14 October 1804. AMSTELVEENSCHE POLDER of Middenpoldeb, pold. in AmsteUuml, prov. Noord- Holland , arr. Amsterdam, kant. en gcm. Nieuwer- Amstel t palende N. aan den Buitenveldschen polder, O. aan den Amstcl , Z. aan den Bo>cnkerkerpolder en W. aan den AmsteUecnschen weg. Zij is 171 bund. 39 v. r. 3 v. e. groot, ligt onder A. P. en bevat, behalve het d. Amstelveen zelf, eenige aanzienlijke buitenplaatsen, langs den Amslel, zoo mede goed weiland. Aau en iu dezen pold. ligt ook de aauzienlyke buurt O v er - Ouderkerk. Niet ver van daar. een weinig zuidelijker, staat een g route kruidinoleu , waarloc verscheidene gebouwen bchooreu. Almede worden er twee steenen mylpalcn gevonden , een aan den Amsteldijk en een aan den Aiustcl- veeuschen weg, welke den afstand aanduiden , binnen welken de stad Amsterdam voorbeen het ban- en dwangregt uitoefende. Nog ligt hier een Watertje , Bankrasmeer genaamd. Deze polder staat onder het ouzigt van vier poldermeesters en wordt door twee watermolens , die beide op den Amstel uitmalen , van liet overtollige water ontlast. AMSTELVEENSCHE WEG, streek in Amstelland , prov. Noord- Holland , arr. Amsterdam, kant. en gem. N ie utcer- Amstel, ziek* uitstrekkende van het dorp Amstelveen tot aan het Kleine Loopveld en meest uit boerenwoningen bestaande. Veelal wordt de geheele weg van Amstelveen tot aan de Dubbele buurt aan den Overtoom, aldus genoemd , maar bet gedeelte tusschen die buurt en het Kleine Loop- veld beet eigenlijk de Buitenveldertxchen weg. AMSTENRADE , gem. in het land vau Valkenberg , prov. Limburg , arr. en distr. , 3/ aast richt , kant. Oirsbeck , (7 m. k., 2 s. d.) palende N. aan dc gcm. Oirsbeck en Merkelbeek, O. aan Brunssum , Z. aan Hoen&broek en W. aan Nuth en \Y ijuandsrade. liet bevat het d. Am steur ad c en eenigc verstrooid liggende h. , waaronder bet kas- teel van den Heer J. B. Graaf van Ansenbolbu , en telt V60 iuw. , die allen R. K. zijn , en iu den landbouw hun beslaan vinden. A M S. 169 Hel dorp Ahstemude ligt 4. u. N. 0. van Maastricht, £ u. Z. 0. van Oirabeck, 1 u. 0. ten Z. van Schuinen, £ u. W. van Brunssum en { u. N. W. van Uoensbroek. Er 4s hier ccne R. K. kerk. De statie behoort tot het bisd. Luik, dek. van Schinnen. AMSTERDAM , arr. prov. Noord- Holland , palende N. aan het IJ , 0. aan de prov. Utrecht , Z. aan Utrecht en Zuid-Holland , en W. aan het Haarlemmermeer. Het bevat de volgende 12 kantons: Am- sterdam N°. 1-6, Nieuwer- Amstel , Oudcr-A instel , N aarden, Hilversum, We esp en Aalsmeer. A31STERDAM (DE ZES KAxNTONS DER STAD) , Kant. No. 1 , palende N. en W. aan het kant. Amsterdam No. 2, O. aan het kant. Nieuw er-Amstcl en Z. aan het kant. Amsterdam No. 3. Het beslaat het eerste poUcickanton , benevens het noordoostelijke gedeelte van het tweede, en bevat de burgerwyken No. 13 en 14 geheel, No. 11, 12 en 18 gedeeltelijk , mitsgaders de buitenwijk No. IS. Kant. No. 2, palende N. aan het IJ , O. aan het kant. Amsterdam No. 1 , Z. aan het kant. Amsterdam No. 3 , en W. aan hel kant. Amsterdam No. 4. Het beslaat een gedeelte van het tweede en ongeveer de helft van het derde policiekanton , en bevat de burgerw ijken No. 1—10 en 16 geheel, en 11, 12 en 13 gedeeltelijk. kant. No. 3 , palende N. aan de kant. Amsterdam No. 2 en 4,0. aan het kant. Amsterdam No. 4 , Z. aau het kant. Nieuwer-A instel en W. aan het kant. Amsterdam No. 3. Het beslaat het grootste ge- deelte van het tweede policiekanton , en bevat de burgerw ijken No. 28 , 33, 88 — GO geheel en 34—32 gedeeltelijk, mitsgaders de buitcn- vjjkcn No. 1 en 2. Kant. No. 4 , palende N. aan het IJ , 0. aan het kant. Amsterdam No. 2, Z. aan het kant. Amsterdam No. 5, en W. aan de kant. Amsterdam No. 3 en 6. liet beslaat een gedeelte van hel tweede , benevens ongeveer do helft, van het derde policiekanton . en bevat de burgerwijken No. 17—27 , 29-32 geheel , eo 34-52 gedeeltehjk. Kant. No. 3, palende W. en N. aan het kant. Amsterdam No. 6 , 0. aau heikant. Amsterdam No. 4, Z. aan de kant. Amsterdam No. 3, en Nieu w er- Ams tel. Hel beslaat ongeveer de helft van bet vierde po- liciekanton , en bevat gedeelten van de burgerwijken , No. 58—46 , mitsgaders de buitenwijk No. 3. Kant. No. 6, palende N. aan het IJ, 0. aan het kant. Amsterdam No. 4 , Z. aan het kant. Amsterdam No. 8 en \V. aan het kant. Haarlem No. 2. Het beslaat ongeveer de helft van het vierde poli- ciekanton , mitsgaders de gem. S loten -Slotcrdijk-Osdorp-cn* de- \ rije-Geer, en bevat gedeelten van de burgerwijken No. 47 — 82 , als- mede 85 en 84 geheel , benevens de buitenwijk No. 4 en de gem. S lo- ten- en- S lo t e r d ij k - 0 s d o r p - e n - de- V rij c G c c r. AMSTERDAM, klass. , pruv. $ oord- Holland , verdeeld in de vol- gende drie ringen: Amsterdam, W'ecsp en Naarden. Zij bevat 20 gem. met 30 kerken , die door 84 Predikanten bediend worden , en ruim 1 10,300 zielen tellen. AMSTERDAM, kerk. ring , prov. Noord- H olland , klass. van Am- sterdam. Zij bevat niels dan de gein. Amsterdam, met tien kerken, die door 28 Predikanten bediend worden , en telt 100,900 zielen. AMSTERDAM , Luth. kerk. ring. , prov . Noord- Holland. Zij licvat nicU da» de gem. Amsterdam, met 2 kerken , die door 8 Predi- kanten bediend worden , en teil 32,000 zielen. AMSTERDAM , gem. in Amxtellaiid , prov. Noord-Holland , zrr. Amsterdam , kant. Amsterdam , No. 1 — 3 en een gedeelte van No.6 > 170 AM S. ■ (1 ui. k. , 1 s. tl.) palmde N. aan het IJ , O. aan degem. Dicmcn , Z. aan Nicuwcr-Amslel en \V. aan Sloten- en Slotcrdijk-Osdorp-cu-de- Vrije-Gecr. Zy bevat, bdialve de stad Amsterdam, dc Zaag- paden, het 11 aampad, het Steenenpad of de Varkeni- g a n g , het Lange Hlcekerspad, het Korte Bleekers- p a d , het 8 1 ij p p a d , het kwakerseiland, het Leiderdor- per pad, hctS cn n lp pa d , hel Zandpad, het Schap en bur- g c r p a d , het Mennonietenpad, het Ot t e r »pa d , helNoor- de 1 ijk e Zaagmolenspad , het Zuidelijke Zaagmol ens pad , het Hoedenmakers- oudtijds het Spiegclpad, het 01 i fa ut s- of Oute walerpad, liet Octgcnspad, het Achtcr-Oct- genspad, dc Stads r i c 1 1 a nd c u en dc S t a d s b-u i te n si n- gels, benevens gedeelten van den Rynlandschen Zeedijk, in het gemeen de Sparendammer-, de Hooge-ofdeHaarlem- m er dijk gehecten , van den H a a r 1 cm me rw eg, van de Kosl- vcrloorcuvaart of Nieuwcwetcring, van het Jauhan- s c n p a d , van dc Overtoom sche vaart, pad euweg, dc laatste van ouds de Heilige weg genoemd , van de woningen langs d e O n d e Wetering, van dc Utree htsche z y' de, van dc O n d e S c h a g e r 1 a a n , van het Kuiperspad, van het Rustenburger-, oudtijds Rust- en Werk pad, van de Wcespcrzijdc, van den Outewalcrweg en van den Zee- burg of Diemcrdyk, alsmede ecnigc hier en daar verspreid lig- gende huizen. Deze gem. telt ruim 200,000 inw., die meest in den liandel hun bestaan vinden , hoewel er ook vele fabrijken {ge- vonden worden , als daar zijn : sehecpstimmen» erven ; masten- cn zeilmakerijen ; lijnbanen ; ankersmederijen ; 1 labrijk van gcoctroijeerd jscJieepsbckicediiigsvilt ; 1 koper- , metaal- en klokgiclcrij ; 2 lettergiete- rijen j cnl plcttcry tot het vervaardigen van rood koper in bladen, waartoe in 1807 hét eerste stoomwerktuig hier te lande opgcrigt is , welke bla- den aldus geplet , niet slechts met die lüt Engclsche fabrijken kun- nen wedijveren , maar die zelfs door hetere hoedanigheid van bet koper, o\ertrelï'cn; 1 schecpskombuizenfabrijk } 1 brandspuitfabrijk , waarvan het fabrijkaot zoowel in Duitsehland als in de Engelsche koloniën- gebruikt wordt ; rijtuigfabrijken ; 1 in 1827 opgerigte fabrijk van stoom- en andere werktuigen , bestaande uit cenc yzer- en kopergieterij cn onderscheidene andere werkplaatsen , waarin dagelijks 130 tot 200 werklieden arbeid vinden , cn waarvan het zoogenaamde geblaas door eene stoomwerking van 10 paardenkracht, hooge drukking, gedreven wordt, terwijl de dm a ij e rij in beweging gebragt wordt door een stoomwerktuig van 14 paardenkracht , lage drukking ; fabrijken van wis-, natuur,-gczigt , weer-, heelkundige cn andere instrumenten ; 1 pijp- gazfabrijk ; 1 fabrijk van klein zilveren spijkers ; goud- en zilverslagcrijenr smederijen cn- draadtrekkcrijon ; ouderseheideuc juweliers , onder wel- ke tevens goudsmeden zijn , die ook ridderorders vervaardigen j diamantslijperijen ; salpcterfabrijken ; 1 sterkwater» , terpentijn- eu vermiljnenslokerij j 1 vermiljoen- cn borax fabrijk, waarvan de Fran- schc akademie getuigt, dat zij dc eerste geweest is,' alwaar vermil- joen werd gestookt ; 2 kamfer- cn bnraxrafltnadcrijen ; fabrijken van chemicaliën ; 1 spicgeifoclic-fabrijk ; 2 loodwitmoleiis ,* zegcllakfabrij- keu ; lijmfabrijken ; teer- en traankokerijen ; olieslagerijen ; looijerijen ; 1 vilrioolfabrijk , welke in staat is, zelfs by eene verdubbelde cousum- lie, zoo binnen- als buitenslands , aan de behoefte te voldoen , terwijl de hoedanigheid van het zwavel-, het salpeterzuur en het zoutzuur, dat ■-- A MS 171 altlaar vervaardigd wordt , door deskundigen goedgekeurd is ; 1 fa brij k van verlakte lederen hoeden en van zadelmakers-, militairen- en schecpsle- derwerk ; hoedeufabryken ; leerlooijerijen ; marokijn fabrijken ; reiskoller- fabryken ; 1 glasbuigerij ; glasslij peryen ; wasbleeken ; waskaarsen- fabrijken ; 1 zydcfabiijk ; 12 verwcrijen , waaronder 12 katocu- 2 turkschgaren- cu 2 zijdevcrwcrijen , terwijl de overige zich tot geen bijzonder vak bepalen j sergicfabryken ; katoendrukkeryen ; eene in 1853 — 1856 opgerigte tullcfabryk , waartoe een getal van 200 tot 500 personen, meestal kinderen', beuoodigd zijn, zoodat daardoor voor dc arbeidende en minvermogende volksklasse een waarlijk nieuwe bron van volkswelvaart geopend is, tcrwyl het daartoe ingcrigtc gebouw , staande op den Stadswal bij de Reguliersgracht , ter hoogte van drie verdieningen, voorzien is van 1)55 ijzeren ramen en 7 buiten- deuren , en in net geheel, in bet voor- en achterfront, eene breedte heeft van 76, bij eene diepte van 11 en eene hoogte van 12 Nederl. dl.; 1 lakmocsfabryk j 2 fabrijken van behangselpapier ; boek- , kaart- en plaatdrukkerycn ; 1 fabrijk van alle soorten van albastenkunstwerken ; 1 planuurdery ; houtzaagmolens ; korenmolens , waaronder twee , die door stoom iu beweging gebragt worden ; een door stoomwerkendc ry st- en pelmolen; 7 bierbrouwerijen, van welke 2 tevens azynuiakcrycii zyn , terwyl er bovendien nog twee afzonderlijke azijmnakcryen ge- vonden worden ; mouterijen ; 55 suikerraffinaderijen , waaronder die met stoom gedreven worden ; chocolaad molens ; zeepziederijen en een aantal tabakrfabrijken. De gemeente Amsterdam wordt verdeeld , behalve in 6 , hierbo- ven omschreveu , vredegeregten . in 4 policickautons al» ook in 60 bur- gerwijken en 5 buitenwijken. Voorts met betrekking tot de stedelyke dienstdoende schutterij in 8 bataillons ; voor den landstorm in 18 ba- taillons ; voor den ontvangst der directe belastingen in 6 perceptiën j voor dc Nederd. llcrv. diaconiescholen in 5 kwartieren , voor de Nederd. llcrv. diaconie in 4 kwartieren, voor de Waalsche diaconie in 14 wijken voor dc Nederd. Hcrv. Predikanten in 27 binnen- en 4 buitendijken, voor de stedelyke Gcnceshecrcn in 12 medicinale wijkeu enz. l)c stad Amsterdaji , oudtijds Asstelredasie of Aeastelhedajue , door soinmigen ook Amteldab en in het Lat. AasTELooAaca geheeten, voorbeen de hoofdst. van Amst eiland , en de vijfde onder dc stemhebbende sleden der prov. Holland, Üians de hoofdstad en tevens ór grootste van het geheclc Koningrijk', eene arr. en kant. hoofdpl. en als zoodauig dc zetel van rcglbanken van eersten aaideg en koophandel en van zes vredegeregten, ontleent haren naam van de riv. den A instel, die er doorstroomt en van cencn dam , iu die riv. gelegen. Zij ligt 3 u. O. van Haarlem , 8 u. N. O. van Lcyden , 8 u. N. \V. van Ltrecbt en 7 u. Z. ten W. van Alkmaar, ter plaatse waar de Amstel zich met het IJ vercenigt, 52- 22' 30" N. B. 22' 32' 54" O. L. , op ecnen lagen , weeken en moerassigen veengrond , waaronder , op eene diepte van ongeveer vijftig voet , een vaste zandgrond ligt , die dc palen draagt , welke men hier in den grond moet heijen , alvorens dc grondslagen van een huis te kunnen leggen. Nog dieper onder de aarde wordt eene harde klei gevonden, die men, nu en dan, bij bet boren of graven van putten of regenbakken , ontdekt. De waterige cn moerassige grond in Abstebdah maakt dc lueht aldaar cenigziiis onzuiverder , dan iu andere liollandschc steden ; ook geven de grachten , vjh welke de stad doorsneden wordt , inzonderheid bij dampig <-n vochtig weder, eeneu wasem uit . die vooral onaangenaam cn bomtyd» I 172 A a s. nadcclig is voor hen , die er niet aun gewoon ziju. Evenwel kan men niet zeggen dat er , in evenredigheid van hel getal ingezetenen , te Asstehdas incer inenschen , dan in andere gedeelten van ons Vaderland, sterven, ja, men be\»eert zeik, dat er de luchtsgestcldheid zeer ge- sehikt is, voor teringachtige gestellen. Tot hevordrring der gezondheid draagt vooral hy de zorg , die men aanwendt , om het water in de stad zooveel mogelijk tc verversehen , door het IJ water langs de menigvuldige grachten te leiden, hetwelk volgcnder wijze geschiedt: Het IJ of Zuiderzee water, dat, bij geregeld getijde, tweemaal in de vier en twintig uren , van het O. met den vloed voorde stad komt, wordt door de intappende slur- zen , lot op eene bekwame hoogte , dat is , tot op eenigc duimen beneden A. P. , ter stad ingelaten, terwijl de Nieuwe Rapcnbur ge r- en St. Anlhouiesluizcn, die het ijwater afschutten , en de Een- hoornsluis,dic alleen dient , om uit te tappen , digt gehouden wor- den. De stroom komt, met geregeld getijde, uit de Zuiderzee, over Pampus , in het IJ , en loopt van den vuurtoren bij Durgcrdam , waar hij het diepste is , eerst, uict eencn ilauuwcn bogt , naar den Watcrland- schen dijk , waarna hij zich stedewaarts wendt , en het sterkst aan- loopt , op de sluis onder de St. Anthonics- of N i c u w c m a r k t ,. al naar men het eerst het wassen van het water waarneemt , om welke reden het kantoor van den opziener der stadswateren ook vóór deze sluis, in een houten huisje, over het water gebouwd, geplaatst is^ Nadat alzoo het water, binnen de stad, tot ceue genoegzame hoogte geklommen is, zet men de drie eerstgenoemde sluizen open, waardoor het water zich in het IJ ontlast en plaats maakt voor eencn verschen aanvoer, die bij eenen volgenden v leed geschiedt. Men heeft er evenwel gebrek aan drinkbaar water, hetwelk de brouwers, van boven Weesp, uit de Vecht moeten halen. In deze behoefte wordt voorzien , zoo door het pompwater te laten komen van Utrecht , als door regenbakken , welke in de meeste huizen gevonden worden , en tevens door waterhaajlders , {gewoonlijk icalerschuiten genoemd, die allerwegen in de grachten iggen en het water, dal zij boven Woesp intappen , voor -eencn stuiver de twee emmers aan de ingezetenen verkoopen. In het jaar 1837 heeft men tc Absteiidai eene putboring beproefd, waarbij men wel geene Artesische springbron , maar toch goed welwater, verkregen heeft , zoodat men thans de hoop voedt , van , door meer dergelijke putboriii^en , Absteiidam van verseh water te voorzien. Aan de Oost de West- en de Zuidzijde is de stad van grasrijke beemden omgeven , terwijl aan de Westzijde bovendien ongeveer 5$0 zaagmolens gevonden wor- den ; ten N. wordt zij bespocld door het IJ, langs hetwelk zij zich in de gedaante van eeuc halve maan uitstrekt, wier beide hoornen in dien waterboezem indringen en het Oostcr- en het Westerdok , benevens het daarlusscben liggende open gebleven gedeelte der haven insluiten. Z(j wordt door den Amslcl , die haar aan de Zuidzijde binnen- dringt , en na eencn vry kronkeligcu loop aan de noordoostzijde weder verlaat , in twee deelen , de Oude eu de Nic uwe z ij d c, gescheiden, en is met een aantal grachten doorsneden , die 90 eilanden vormen, langs wier boorden de fraaiste huizen staan, in welkopzigt de Heer en- en Keizersgrachten bovenal uitmunten. De kaaijen langs deze grachten , over welke meer dan 280 , meestal stccnen bruggen liggen, zijn grootendecls breed, met boomen beplant, en, even als dc andere straten , goed geplaveid , ook wordt de geheele stad des nachts door 28,000 lantaarnen verlicht. Onder de bruggen munt vooral uit dc ruim 181 cll. lange en 20 cll. brcedc A m s t c 1 b r u g of 173 Ho o ges lu is, die op vijf en dertig overwelfde bogen nist , vaii welke dc twee middelste in 1822 zijn weggebroken ; terwijl de ope- ning voorzien is van een 3 dubbele valbrug , niet ncdcrslaande balan- sen daaraan verbonden , oni Keulenaars en andere groote schepen , met staande' masten door te laten. Langs den Amstel heeft dexe stad, door middel der scheepvaart , gemeenschap met schier alle onze ten Z. en 0. van haar gelegen Vaderlandschc provinciën; langs het IJ en de Zuiderzee , niet alleen met Noord-Holland , Groningen Friesland , Overijssel en een gedeelte van Gelderland , maar met de geheele handeldrijvende wereld, terwijl zij door straatwegen in verbinding staat met alle de voornaamste steden van Europa. De Noordzee , met welke Amsterdam , nu mede door het Noord-Hol- landsctie kanaal , gemeenschap heeft , en waarvan zij, langs dit gerekend, omtrent 15 u. afligt , brengt langs de Zuiderzee en het IJ de ebbe en den vloed tot vóór en binnen de stad. Bjj nieuwe en volle maan heeft men , des morgens te drie ure , het hoogste water , en bij kwartiermaan heeft men op datzelfde uur het laagste water vóór Amsterdam. Als het water te dier stede het hoogste is , is het op de reede van Texel het laagst , en zoo omgekeerd ; zoodat het ver- schil tusschen Amsterdam en Texel juist een getijde is. Het Amsterdamsche waterpeil , dat overal in dit werk , met de let- ters A.P. wordt aangeduid, heeft, tot vergelijkingspunt gediend van alle de waterpassingen der rivieren , dijken en wateren in Nederland , en de daarbij opgenomen peilschalen en gestelde of gekozene verkenmer- ken zijn alle herleid geworden tot een denkbeeldig horizontaal vlak , door dit punt gaande, hetwelk sladspcil genoemd wordt, en sedert meer dan 60 jaren onbewegelijk gebleven is. De stand van dit peil vindt men opgegeven en bepaald op 9 v. en 15 d. Amstcrdamsche maat, of 8d. 6 v. Z{ 1. Rijulandschc , beneden de groef van de dijks- pcilsteenen , die in den muur van de Kelks waterkeering , in die onder de Nieu webrug en elders , zyn ingemetseld. — Op den 22 December 1812, is door den Luitenant-Generaal Baron Krauek- auFF en eene kommissie , van wegc den Mairc der stad Amsterdam daartoe benoemd , dc stand van dit stadspcil , met betrekking tot dc groef in de steen aan dc Kolkswatcrkceri n g , met alle oplet- tendheid onderzocht en b'y uitstek naauwkcurig bevonden. Dit onder- soek heeft ten gevolg gehad , dat , tot bétere verzekering van dit vaste punt , vier stcenen zijn ingemetseld j de eerste in den muur van den westelijken koker der groote Amstclsluis nevens de peilschaal ; dc tweede ia het oostelijke contrefort van het achterfront der beurs j de derde in de Schreijerstoren ; en de vierde in den hoofdmuur van dc kolkswa- terkeering , beneden den dijkspeilstccn , op welke vier stcenen het A.P. door eene ingehakte groef is aangewezen. Dit Amsterdamsche stadspeil ts bij de voornaamste Waterschappen in de provincie Holland, zoowel in het Zuidelijke als Noordelijke gedeelte , op onderscheidene plaatsen overgebragt en tot rigtsnoer aangenomen. Ten einde dc naauwketi- riyheid der bepaling van deze peilmerkcn te beproeven, zijn, den 5, 6 en 7 Januarij 1815 , alle de uitwaterende sluizen dezer Waterschap- pen gesloten gebleven , terwijl het ijs de oppervlakte van het water bedekte, en is voorts op gelijke uren, gedurende deze drie dagen, de stand van het water in betrekking tot het A.P. met alle naauw— keurigheid opgenomen. Den 6 Januarjj bleven de watermolens in Rijnland, Delfland en Schieland geheel stil staan , en maalden alleen gedurende den nacht ; dc beide andere dagen gaven zij eenig water , 171 A M 8. daar de sluizen erlilrr gesloten bleven , kwam het aangevoerde water weldra tot den horizontalen stand , en dc hierdoor veroorzaakte klim- ming «as op alle plaatsen , waar de waarnemingen geschied zyn , nagenoeg even groot. De opkomst en eerste aanwas van Amsterdam is geheel in het duister bedolven. Het meest algemecne gevoelen is , dat zij van zeer geringe beginselen aangegroeid zij , en aanvankelijk geen bijzonderen naam gehad hebbe , tot dat zij allengskens aangewassen, vermoedelijk niet vóór de dertiende eeuw , den naam van Amstelbedamme (dat is Amsteleb-bam) heeft aangenomen. In cenen Latijnschcn brief, in het jaar 1108, door Bunc- ■AHoden drie en twintigsten Bisschop ra» Utrecht, gegeven , wordt van zeken* n Wolfceb , Schout van Amesteile , gesproken ; maar het is onzeker, of men, door dit Ahestblle , eene bebouwde plaats of wel het" Land der' Ileeren va» Amstbl moet verstaan. Evenmin moet het verhaal van Melis Stoke, dat de Ken nemers omtrent het jaar 1205 Aeimtel sine vetten in brand staken , op Amsterdam toegepast worden , want het blijkt uit andere schrijvers, dat hierdoor het slot te Amstel bedoeld wordt. Zeer waarschijnlijk is het echter , dat om- streeks dien tijd reeds eenige lieden , vermoedelijk visschers , zich , in dc nabyheid van den Araslcldijk of den dam , die reeds in den aanvang der dertiende eeuw lag , ter plaatse , waar nu de Papenbrug- ligt, gevestigd hebben. Flohu dc V , Graaf van Holland , spreekt , in het oudste bekende handvest van Amsterdam , dat in het jaar 1275 gegeven is , van. hotniurs inanente* apud Amntelrcdamme dat is : lieden die by Amstcrdaim hun verblijf hielden. Het plaatsje , het moge een vlek , een dorp of slechts maar eene buurt geweest zyn, was toen al, naar het schynt, tamelyk in aanzien toegenomen, want uit hetzelfde handvest blijkt, dat de Amsterdammers , tot vergoeding van zekere schade , hnn door 's Graven volk aangedaan , verlof kregen , om hunne eigene goede- ren tolvrij door het gcheele land te voeren. De schamele visschers waren dus toen reeds welvarende binnenlandschc kooplieden geworden, of leg- den zich ten minste zoo wel op den handel als op de visscherij toe. Amsterdam is vijfmalen vergroot geworden , eer zy hare tegenwoor- dige gedaante verkregen heeft , als dc eerste maal in het jaar 1482 , toen de stad niet alleen uitgelegd, maar ook met muren en torens omringd werd ; de tweede vergrooting werd in het jaar 1588 begonnen ; roet de derde maakte men in het jaar 1593 ecnen aanvang; dc vierde werd in het jaar 1612 en dc vijfde in het jaar 1658 ondernomen. Bij deze laatste vergrooting verkreeg de stad van buiten omtrent dezelfde gedaante, die zij nog tegenwoordig heeft, behalve dat zij van de land- zijde met wallen omgeven was , welke vóór eenige jaren ten deele geslecht en in aangename wandelplaatsen herschapen zijn. Voorheen was Amsterdam vooral om hare ligging zeer sterk te achten . alzoo het land om de stad door middel van verscheiden slui- zen ligtchjk onder water kan worden gezet. Na de laatste uitlegging is de stad binnen hare muren met aanzienlijke grachten, fraaije stra- ten en nog onderscheidene uitmuntende openbare ffcbouwen versierd. noch bolwerk Aan den IJ kant is zij met geene muren , wallen noch bolwerken , gedeeltelijk met palen omringd. In 1829 zyn aan die zijde van Amsterdam , twee havens aangelegd en sedert voltooid: dc eene genaamd het Oosterdok. welks dijk eencnaanvang neemt , tegen den Diemerdyk by Zeeburg , ongeveer 2000 ellen van de stad, terwijl hy , met insluiting der eilanden Oosten- 'Dlgitized t»y Google AMS. 17.1 burg, Wittcnbnrg en Katten burg, benevens het dok 'der marine, aan de kraansluis eindigt, bevattende eenc lengte van ongeveer 4500 tot 4600 ellen ; de andere genaamd het Wester- dok, welks dijk eenen aanvang neemt tegen den Sparendamschcn zeedyk , ongeveer 600 ell. van de stad , van waar hij , met inslui- ting van het Bikkers-, het Prinsen-, en het lleaalen ei- land, eindigt aan de Nieuwe Haarlemmersluis, bevattende ccne lengte van ongeveer 2000 tot 2100 ell. Beide deze havens zijn in de haar omgeveude dijken met kapitale zeesluizen voorzien , cn kunucn voor- taan tot eeuc veilige ligplaats voor grootc schepen dienen. Omtrent terzelfder tyd is men achter de Oosterhaven begonnen een voortreffe- lijk entrepotdok aan te leggen , welks omtrek men nu bereids eene kleine stad van enkel pakhuizen zoude kunnen noemen, waarvan het getal nog van tyd tot tijd vermeerderd wordt. De invaart in genoemd entrepotdok uit de Oosterhaven , eeniglyk door de Scharbiersluis plaats windende, wordt nu (in 1838) door nog eene geheel nieuwe schutsluis van eene veel grootere uitgebreidheid , voorzien , ten einde de schepen ge- laden uit cn naar zee , tot en van de pakhuizen aan cn af te voeren. Het open gebleven gedeelte tusschen de beide nieuwe havens van Aimaoii wordt met drie hoornen afgesloten , de K r a a n s- , de Nieuwe-brugs- en de liaarlemmcrboom genaamd. De dijken om voornoemde havens worden , bij gunstig weder , veel door de inwoners van A «sterdam bezocht , om zich met het fraaije gezigt op het IJ tc verlustigen ; terwijl zich bovendien , binnen de stad ui de Plantaadje , langs den Buitenkant, het Nieuwe-werk (de voor- malige wallen of zoogenaamde schansen) , de Hecren- en Keizersgrachten , den Singel enz. en daar builen langs deu A instel , den Overtoom of de fraaije Buitensingels ruimschoots de gelegenheid tot wandelen aanbiedt. Een ander vermaak voor de Amsterdammers bestaat in het varen met spccljagtcn en boeijers , zoodat onderscheidene inwoners een der- gelijk vaartuig in eigendom bezitten , waarom men dan ook hier drie , met palen en hoornen afgesloten jagthayens heeft , waarvan twee aan den IJkant en een in den Amstel tegen de groote Amstelbrug. De eigenaars der jagten zyn gewoon jaarlijks in de maand Augustus , het eene jaar op het IJ , en het andere jaar op den Amstel , in orde eene spele- vaart en een spiegelgevecht te houden , al* wanneer de jagten onder eenen Admiraal , eenen Vicc -Admiraal cn eenen Schout bij nacht geschikt worden , hetwelk men Admiraalzeilen noemt. Ajutzrda* heeft thans in haren gcheclcn omtrek binnen de stad , eene oppervlakte van 760 buud. 41 v. r. 46 v. e. Zij telt acht poorten als: drie aan de westzijde; de Haarlemmerpoort, het Zaagmolens- en het Raarapoortje, twee aan de zuidzijde, de Leidschepoort en het Wetcringspoortje en drie aan de oostzijde, de Utrcchtsche- , dc Weesper- en de Muider- poort. Drie dezer poorten, de Lcidschc- de Utrcchtsche- , en de Weesperpoort, zyn sierlijke gebouwen , cn de beide laatste gc- genoegzaam van eenerlei gedaante. De Haarlemmerpoort, die de lraaiste van allen en in 1617 gebouwd was , is in het jaar 1837 afgebroken en wordt door eenen nieuwen toegang vcrvangen,zoodat de M u i der poort, die in 1771 gebouwd enalzoo de nieuwste is , thans met het volste regt , de fraaiste kan genoemd worden ; het Zaagmolens-, hel Pt a a a ui - en het Weteringpoortje zijn slechts uitgangen onder de wallen door . en alleen * oor voetgangers bestemd ; hoewel de hoornen, waarmede zij afgeslo- ten zijn ; wel eens geopend worden om wagens en karren xan molenaars 170 AMS. en andere reglhcblicnde door te laten. Men heefter 15 opene plaatsen, van welke de Dam de grootste is. Naar alle waarschijnlijkheid heeft het oudste stadhuis van Arster- dax gestaan in de Engc-Qudczijdskapclstceg , ter zelfdcr plaatse , waar men thans nog vóór een huis het Oude stadhuis leest. Wanneer dit evenwel gesticht was , is even zoo onbekend , als de tijd , wanneer het weder verlaten is. — Het tweede stadhuis stond op den Dam en was reeds in het jaar 1411 bekend; zeven jaren later werd cr eene aan- zienlijke vierschaar bij gebouwd; in 1421 en in 1432 werd het door de vlammen verleerd , maar deftiger weder herbouwd en vergroot,door er het St. Elizabcts - gasthuis en de daartoe behoorende kapel , die er naast stonden , aan te trekken : ook werd het toen met eenen vrij hoogen toren voorzien, welks spits in het jaar 1615 , bouwvallig geworden zijnde, afgenomen werd ; eindelijk zag men het gelicele gebouw , den 7 Julij 1632 , door brand in de asschc gelegd. Intusschen was men reeds sedert het jaar 1639 er op bedacht geweest , om een nieuw stadhuis te bouwen op den Dam , achter de plaats waar bet oude stond , maar het liep tot in het jaar 1648 aan , eer men met ' het uitvoeren van dit voornemen eenen aanvang koude maken , zoodat eerst den 20 Januarij van dat jaar de eerste der 13,659 palen , waar- op het rust , werd ingeheid , terwijl den 28ste n Octobcr van dat zei file jaar de eerste steen werd gelegd. Na het verbranden van het oude stadhuis werd bet bouwen van het nieuwe met zoo veel ijver voort- gezet, dat de Wethouderschap er op den lsten Augustus 1655, voor de eerste reis , plcgtig zitting konde nemen. Het gebouw had echter toen geen dak , en er moesten nog verscheidene jaren besteed worden , eer het geheel voltooid was. Maar toen het nu ook volbouwd was , overtrof het , zoo in de schikking en sieraden der veelvuldige kolom- men , als door vertrekken , gaanderijen , voetstukken , het aanbrengen van licht , en wat er meer kan genoemd worden , dat een gebouw groolsch en sierlijk maken kan , al wat men tot dus verre in de Ne- derlanden gezien had , en strekt als zoodanig tot eene onsterfelijke eer voor de bouwmeesters Jaeob vak Carpex en Daniël Stalpert , die het ontworpen hebben en onder wier opzigt het gebouwd is. In het jaar 1808 werd dit gebouw aan zijne oorspronkelijke bestemming ontnomen , en door Koning Lodewijk in een koninklijk paleis herscha- cn , waartoe het nog isingcrigt, dienende het Z. M. onzen geëer- icdigden Koning ten verblijf, wanneer het hoogstdenzelven behangt de hoofdstad te bezoeken. Het gebouw, dat vroeger wel eens het Kapitool tan Europa genoemd is , en door velen als het Achtste Wonder der wereld geacht werd , heeft eene langwerpig vierkante gedaante , staat met den voorgevel naar het oosten en met den achtergevel naar het westen gekeerd , is langs deze voor- en achtergevels ongeveer 80 Ncderl. ell. lang, langs de beide zijgevels omtrent 63 ell. breed, en met het dak , maar zonder den toren , 35 ell. hoog. De voornaamste in- gangen zijn , van voren door zeven poorten of ronde bogen , en van achteren door eene deftige steenen poort, en verder door eene vierkante deur, die in tweeën opengaat. Op ieder der vier hoe- ken van het dak , dat zes en dertig vensters heeft , en waar acht- tien witte schoorsteenen uitsteken, ziet men de vergulde keizerlijke kroon , door vier vergulde koperen adelaars gedragen , naar men wil ten terken, dat A «ster dab eene Keizerlijke vrije rijksstad geweest is. Ook heeft men onder de twee zijdaken twee groote regenbakken , waarin hel wa- ter bewaard wordt, om er zich b\j ongeval van brand in het pa- ♦ AMS 177 Iets van tc knnnen bedienen. Voorts pronken de voor- cn dc achtergevel ieder met ccne fraaije kap of frontespics , waarin een groot getal , meer dan levensgrootc , beelden , door den kundigen bceldliouwcr Artcs Qcellyh vervaardigd , geplaatst zijn . In de kap van den voorgevel ziet men Amsterdam | voorgesteld door het beeld ccner deftige maagd, met de keizerlijke kroon op het hoofd, houdende ccnen olijftak in de regter- hand en het wapenschild met dc linkerhand op de knie. Haar zetel wordt door twee leeuwen bewaard. Vier -zeenimfen bieden haar ter wederzijde kransen aan , terwijl twee anderen haar aard- cn boomvruch- ten in den schoot storten. Neptuics op zijne schelpkocts, met den drietand gewapend , bekleedt hare regtcr zijde , cn vóór den zetel dob- beren twee tritons en ecnigc andere stroomgoden en godinnen , die door kinkhorens der wereld haren roem verkondigen. Op dc lijst dezer kap ziet men drie, twaalf voet hooge, metalen beelden, zijnde de Vrede met den palmtak in dc regter- en den slangenstaf van Mm- ccrics in de linkerhand , dc Voorzigtigheid cn de Regt vaardigheid. In bet midden boven dc kap van den voorgevel staat dc 19 ell. hooge toren. Deze , welks kap op kolommen rust, is , even als het geheele buiten- werk des gebouw», van Brcmer- en Bentheimcr steen opgcliaald, en van een- kunstig klokkenspel cn uitmuntend uurwerk voorzien. Het speel- werk , welks ton ruim 2 dl. 1 palm. 2 duim. over het kruis groot is , weegt ruim 2210£ Nederl. ponden. Boven uit de kap van den toren rijst eene lantaarn, die 2 ell. 4 palm. 4 d. hoog is,cn op welks top een kogge- schip, zijnde bet oude wapen Tan Amsterdam , ten wiudwijzcr staat. In de kap des achtergevels wordt de koophandel van Amsterdam vertoond door een vrouwenbeeld met den hoed van Msrcorius op hel hoofd , eu rustende met den voet op eenen wereldbol. Men ziet rondom haar aller- lei stuurmansgereedschap en aan hare voeten de beelden van het IJ en den Amstel ; terwijl de bewoners der onderscheidene wcrelddcelcn haar de schatten van hun land komen toebrengen. Het toppunt van de lijst prijkt met een, twaalf voet hoog, metalen beeld van den Atlas, die eenen vrij grooten , rijk vergulden wereldkloot torsent , terwijl men ter wederzijde op deze lijst eeu , eveneens twaalf voet hoog , metalen beeld ziet , van hetwelk dat ter regterzijde de Waakzaamheid cn dat ter linkerzijde de Matigheid voorstelt. Het inwendige is niet minder bezienswaardig, dan het uitwendige. Ons bestek gedoogt echter niet, om alles in het bijzonder te beschrijven. De buitengemeen fraaije Troon- zaal , die vroeger tot Burgemeesters kamer diende, en door alle vreemde- lingen als de fraaiste in Europa besehouwd wordt, alsmede de 34 ell. lange, 15.60 ell. breede en 28 ell. hooge Groole zaal , die tot het geven van groote partijen zoo als bal* enz. gebezigd wordt, mogen wij echter niet geheel met stilzwijgen voorbij gaan. Zelden heeft men voortreffelijker getigt in eenig gebouw ontwaard , dan zich , bij dc eerste intrede in deze zaal, die niet twee zware koperen deuren kan afgesloten worden , aan den beschouwer voor- doet; waar hij ook zijne oogeu wendt, niets ziet hij , dan zeldzaamhe- den , grootschheid en pracht, niets dan hetgeen door kunsten schikking uitmunt. Dit trotsehc gebouw , welks aanzien aller oogen lol zich trekt , werd in dc maand October 17C2, des avonds omtrent elf ure, door het alles vernielende vuur aangetast. De eerste ontdekking daarvan ge- schiedde door bel ontwaar worden van eenen zwaren damp en stank , van welke men de oorzaak niet bespeuren konde . tot dat , bijna één uur later, ecnige voorbijgangers zagen , dat er aan dc zuidzijde van hei toenmalige stadhuis . tiisscbeu het dak eu de tweede verdieping, boven de zegelkauicr , brand was. De ontsteltenis was tc grooter, I. Deel. 1* 178 AMS. omdat men er niet spoedig vist b\j tc komen , vermits in het bovenste gedeelte van het gebouw alles gesloten was : doch , door den gewo- nen ijver der brandspnitliedcn en de spoedige komst van een der Burgciueestercn , geraakte men welhaast aan het werk ; de vlam sloeg intiiKScheii uit zes ramen te gelijk , en men voorspelde sich eenc vrees- selijkc verwoesting; maar, tegen alle verwachting , werd men den brand *s morgens omstreeks vijf ure reeds meester. Men verhaalt, dat een va- rensgezel, van builen tegen den muur opkl oa terende , de pijp van de eerste spuit naar binnen bragt, voor welke stoute daad hij door Bur- gciueestercn , spoedig daarop , naar genoegen beloond werd. En schoon de brand nog byna den geheelen volgenden dag smeulen bleef, was de schade echter minder , dan de schrik , die daardoor veroor- zaakt werd. In het jaar 1806 werd dit gebouw andermaal door de vlammen bedreigd , zijnde toen de brand aan dezelfde zyde , maar nu op de zegelkamer ontstaan. Hoewel het vnur , dat in den nacht ontdekt werd en in den ochtend reeds gebluscht was , aan het gebouw zelve geene groote schade aanrigttc , waren er evenwel vele belangrijke papieren op de zegelkamer verbrand. Het tegenwoordige Stadhuis staat op de Oudcztydsvoorburgwal , niet ver van de Oude- Doelenstraat, en is , naar sommigen meenen , reeds tns- schen '1542 en 1552 gesticht, maar was toen het Cccilicnklooster. Na de vernietiging der kloosters werd het aanvankelijk , en wel in het jaar 1578 , tot een logement voor Prinsen en Heercu van groot aanzien aan- gelegd, zoo «Is het onder anderen den Graaf v*s Leicesteh in 1586, en Maubits , Prins van Oranje , in 1594 , tot huisvesting diende , en werd diensvolgens het Pri nsenhof genoemd. In het jaar 1597 werd het echter tot eenc vergaderplaats voor het collcgie der admiraliteit geschikt, waarvan het sedert den naam van Admiraliteitshof of Zeekantoor bekwam; ofschoon het later nog weder eene enkele maal tot woning voor eene Vorstelijke personaadje is ingeruimd, namelijk in 1638. voor Muuv de Mroicis, Koninginne-weduwe van Frankrijk. Nadat het in het jaar 1661 deftig herbouwd was, werden ook de ach- terste gedeelten , die tot woningen voor de afgevaardigde leden uit andere provinciën dienden, veel vertimmerd en doelmatiger ingcrigt. Als echter in 1808 het toenmalige stadhuis tot een koninklijk paleis afgestaan werd , veranderde hel Admiraliteitshof mede van bestemming , en werd tot S t a d h u i s in orde gebragt, waartoe bet ook thans nog gebruikt wordt. Het heeft twee toegangen , éenen aanzienlijken op de Ondczijdsvoorburgwal en ééncn in de Prinscn- hofsterg , welke laatste onder een gebouw heen loopt , op welks dak een spits torentje met een klok staat. Met den cerstgenoemden komt men door een ijzeren hek, waarop twee lantaarncn prijken , op eene ruime vierkante plaats , in wier midden eene fraaije pomp , die tegen eene blaauw arduin- steenen zuil staat, daar eene sierlijke glazen lantaarn boven op' is. Do plaats is omrigd door onderseheidene gebouwen, die inwendig onderling" gemeenschap nebben en van welke sommige geheel of gedeeltelijk tot woningen van lieambten by het stadhuis dienen. De gevel van het hoofdgebouw , grootcndecls van gebakken steen , rust op een wit voetstuk en zuilen van witten hardsteen. De kap is versierd niet den Holland- schen leeuw , die , door twee engeltjes bekranst , den Hollandschcn tuin bewaakt , en twee kruiswijze ankers , het voormalig wapen der admiraliteit . >astiioudt . alles uit fraaijen hardstern gehouwen. Ter rerr_ terzijde staat het beeld der Gercgtighcid , vergezeld van een kind , dat den hoorn van overvloed bij zich heeft ; daarachter ziet men N Digitized by Google A M S. 179 mts op eeneri walvisch , met een schip , kompas r graadboog cn passer. Ter linkerzijde bespeurt men den Zeeoorlog, omgeven van Beschut, rolpaarden , kruidvaten , ankers , zeilen , scheepskisten en koopwa- ren . cn gevolgd door tritons, meerminnen , zeepaarden en andere ge- drochten. Vier netgebouwde schoorstecnen , die de vier oorlogschepen der vlagvoerende oppcrofficicren , als van den Admiraal, den Luitenant- Ad- miraal , den Vice-Admiraal en den Schout by nacht , tot windwijzers heb- ben , steken ten dake uit j terwijl beneden , ter wederzijde van den in- gang, op fraaije arduinsteenen pilaren, twee leeuwen het wapen der admiraliteit vasthouden. Ook inwendig is dit gebouw zeer beziens- waardig , zoo om de onderscheidene fraaye vertrekken, onder welke do voormalige raadkamer, thans tot burgemeesters-kamer dienende , bijzon- der uitmunt , als om de zeldzaamheden, oudheden en schilderden enz., die er bewaard worden. (1) Het Paleis van Justitie, was te voren het Aalmoeze- niersweeshuis. In het begin der zeventiende eeuw diende het gebouw , waar thans de Latijnsche school gehouden wordt, tot onderhoud van kranken en armen , ter wering van bedelarij en tot opvoeding van vondelingen en andere ouderlooze kinderen; maar in- 1663 besloot men een nieuw Aalmoezeniersweeshuis op te rigten , dat aan de Zuidwestzijde der Prinsengracht , tusschcn de Leyd- sehe gracht en Lcvdschc straat , gebouwd werd. De eerste steen van dit gebouw werd den 17 Maart 1664 gelegd, en het was toen tot hetzelfde doel als het vorige gesticht ingengt ; in het jaar 1684 werd echter besloten de aalmoezeniers alleen roet het onderhoud der gemelde weczen te belasten cn dit buis alzoo bestemd voor weezen , te oud om in het Bur- gerweeshuis te worden opgenomen, voor verlatene kinderen, voor die van gevangenen of ter dood veroordeelden en voor vondelingen ; terwijl bet onderhoud der armen voor de htiiszittenhuizen over werd gelaten. Dit aalmoezeniershuis was een deftig gebouw , dat van voren eene breedte had van 96 ell. 3 palm. 5 duim., behalve de zijvleugels, die ieder 12 ell. 1 palm. 3 duim. breed wareu. Het was ter afscheiding van jongens en meisjes , in tweeën verdeeld , had in ieder gedeelte eene ruime vierkante binnenplaats en was voorts van alle die geriefelijkheden voor- zien , welke men in zoodanig een gesticht wenschen kan ; terwijl het zooveel ruimte bevatte, dat er, omtrent het einde der zeventiende eeuw, tussehen de 1500 en 1400 kinderen in waren. Dit gesticht bezweek ech- ter onder den last der tyden en der kosten , en werd in bet jaar 1823 geheel vernietigd , terwijl de 1267 kinderen , die cr zich op dien tijd in bevonden, naar de koloniën der Maatschappij van Weldadigheid werden overgebragt, by welke toen reeds 730 besteed waren. Het Luis, thans tot een Paleis van Justitie herbouwd , cn den 4 October 1836 door den Voorzitter der regtbank van Eersten aanleg te Amtebdab , den Staatsraad Mr. M. C. vak Hall , met eene redevoering , pleg- ta'g ingewijd , heeft, eenen trotschen voorgevel , die alles , wat zich van dien aard m Amsterdam bevindt , 's Konings paleis alleen uitgezonderd , (i) Zij, diebegeerigmogtenïijn, meer te weten , ook van dcie beaienawaartüglieden, tonnen bunnen weetlust voldoen bij C. va» dm. Vurn, W a u delingen in en om Amsterdam, bl. 373 , in welk welgeschreven werkje, dat oo» in dit art. veel ton gids Teratrekt heeft, men nog raenigo belangrijke bijzon- derheid omtrent Neerland» hoofdstad tal vermeld vinden, welko ons bestek niet 50- ISO AMS. overtreft , en waarop men , ter wederrede van hel Ncdcrlnndsche wa- pen , waarboven het jaartal 1829 , het volgende opschrift leest : Auspi- ciis Gulielme tuis August e refeeta haec Aedes legtest Justitiaeque Soera, dat.* is : Onder irw bewind, koning Willes , is dit gesticht herbouwd en aan wet en geregtighcid toegewijd. Langs eenen fraayen trap treedt men door een verheven portaal den tempel der geregtighcid binnen, waar stille eenvoudigheid , zonder eenig versiersel , door alle de zalen heerscht, even als of de bouwmeester de gedachten der beschouwers , door geenc afleiding bezig gehouden , alleen in zich zeiven had willen bepalen. In de voorzijde van het gebouw vindt men de onder- scheidene zalen voor de regtbank van eersten aanleg , de v rede- ge regten en de regtbank van enkele politic, met de daarbij behoo- rende vertrekken voor de Regtcrs , den President der regtbank , den Officier van justitie , den Prokureur crimineel enz. , alsmede voor de griffie , terwijl de ingangen voor het publiek aan de achterzijde, ge- vonden worden. Maar door eenc koude huivering en stillen eerbied wordt men bezield , wanneer men de ontzettend ruime en hooge zaal, voor het hof van assiscs voor de provinciën Noord - Holland en Utrecht bestemd , en in het midden des gebouws gelegen , binnen- treedt. Het licht, dat door de, in eenen Grickschcn styl gemaakte en hooggeplaatste ramen naar beneden valt , veroorzaakt , door de hoogte der zy vleugels, niet de minste breking of schakering. Men verbeeldt zich in eenen schooncn, antieken tempel te zijn, waarvan de pilaren tot aan de kroonlijst achter een stijl behangsel zijn bedekt, terwijl zich boven de muren de losse bogen des portaals zonder glazen vertooncn. Het, door de hoogte, buiten het gezigt des aanschouwer* gelegen pla- fond , dat zeer kunstig aan het dak is aangehangen , is schoon , in eenen trotschen stijl, en verwekt door zijne uiterlijke zwaarte een aangenaam gevoel voor het schoone , en eerbied voor het grootsche der bouworde. (!) Het gebouw, dat weleer , onder den naam van Rasp- ef Tuchthuis, tot ecne gevangenis voor misdadigers verstrekte , dient thans tot Vereen igd huis van Arrest en Justitie; terwijl in het voormalige Spinhuis de hoofddirectie der politie en het kommissariaat van het tweede poliliekanton gevestigd zijn. Het voor- malige Verbeterhuis, aan de Weteringspoort, dat onder het Fransche bestuur tot ecne Militaire en Civiele Gevangenis diende, en in 1827 tot een Stads-Zydewin dhuis ingerigt was, is geheel gesloopt. De koophandel , die reeds vroeg in Amsterdam begon te bloeijen , maakte , dat men er spoedig behoefte had aan ecne vergaderplaats voor de kooplieden ; het is dus te verwonderen , dat men niet , dan vóór het einde der zestiende eeuw , er met ernst op bedacht was , om eene Beurs te bouwen. Vóór dien tijd kwamen de kooplieden aan het einde der Warmoesslraat bijeen , en schuilden , by regenachtig weder , onder de luifels der huizen. Deze plaats te eng wordende, werd de vergader- plaats verlegd naar het westeinde der Nieuwebrug , alwaar destyds een (1) Wfj meenden niet beter to kunnen doen, dan hier, voor »oo reel ons bestek gedoogde, te volgen de froije beschrijving, die van dit trolsch* gebouw te vinden ia, in -Je Merkwaardigheden nil elko provincie va D ons Vader- land van omen geachteu raidearbeider J. van Wiik . Ri I" welk «eer aaubeve . lenawaardif; werkjo men, vooral omtrent d* nieuwere ijcbouweii onze* Vader lauds, menigo bijzonderheid vinden zal, dio cider» te vergeer» gc»»cht wordt. AMS. 181 vierkant houten huisje stond , het P"a e 1 hu i » k e geheeten, wordende het pleintje , waar dit geslaan heeft, nog wel de Platjesbeurs efdeSchipnersbeurs genoemd. Aangezien de kooplieden hier echter te veel aan het gure weder blootstonden, besloot de regering in het jaar 1 586 deSt. Olofskapel, nu OudezijdskapeL geheeten, tot ecne Beurs voor de kooplieden bekwaam te maken. La Ier moet men echter ook in de Oude kerk beurs hebben gehouden , altham in eene orde van kerk meesteren , dd. 17 December 1603 , wordt aan de twee hondenslagers dier kerk betast, dat aij te beurstyd een van beide in de kerk moesten zijn. Maar in het jaar 1608 begon men, op het Noordeinde van het Rok-in, eene geheel nieuwe beurs te bouwen, die in 1613 zoo ver gereed was , dat men er de eerste vergadering houden Vonde. Dit gebouw was toen 156 ell. 6 palm. 9 duim lang en 515 el. 3 palm 9 duim. breed, en prijkte met eencn toren, die van een fraai klokkenspel en vier uurwijzers voorzien was , maar het bad naauwelijk» eene halve eeuw gestaan , of men was reeds op de vergrooliug daarvan bedacht , welke m het jaar -1668 plaats had. Na deze vergrooting was de beurs binnenwerks 70 ell. 8 paj[m. 1 duim lang en 39 ell. ö palm. 1 duim breed. Bij die gelegenheid werd ook de toren afgebroken, en vervangen door een kleiner, maar sierlijk torentje, waarin alleen eene slagklok hong , be- halve het klokje , dat bij het aangaan der beurs geluid werd. Deze Beu rs rustte op vijf bogen, welke in het Rok-in gelegd waren. De middel- ste boog , die verre weg de grootste was , diende eerst tot doorvaart voor schepen met gestreken masten , maar in het jaar 1623 ontdekte men r dat zekere Balthazar Pacl , door de Spanjaarden omgekocht was , om te Assterdah brand te stichten , en nadat deze- in hechtenis zat, liep bel gerucht, dat liij voornemen» geweest was, om, door middel van een vaartuig met buskruid , onder heurstijd, het gebouw te doen in de lucht vliegen. Wat hier van zij , zeker gaat het , dat deze doorvaart sedert altijd afgesloten is gehouden. Van binnen, boven dezen mid- dclslen boog, bestond de beurs, tot welke men aau beide einden , dooreen dubbel hek , toegang had , uit een groot langwerpig vierkant plein , omringd van breede gaanderijen , waarvan de verwulfsels op zes en veertig pilaren van blaauwen arduinsteen rustten. In den gevel , die ever het Rok-in uitzag , was een groot beeld van Msrcurius , die vruchten en koopwaren onder den linkerarm had , m steen uitgehouwen , en in de kap van dezen gevel zag men het wapen der stad door pakken , balen enz. omringd , terwijl de voorgevel mede met hel wapen der stad versierd was. De vertrekken boven de beurs waren het laatst ten dienste der Koninklijke akademie van beeldende kunsten ingerigt. Daar men, om ue verzakkingen, die men in dit voor- treffelijke gebouw ontwaarde , voor ongelukken beducht was , heeft men zich genoodzaakt gezien , het in 1837 af te breken en voorloopig eene hulpbeurs op den Dam op te slaan , terwijl er een prys uitgeloofd werd aan hem , die het beste plan zoude indienen tot bouwing van eene nieuwe beurs, welke naar het schijnt op de plaats, waar thans de Groole Vischmarkt gehouden wordt, zal opgetrokken worden. Behalve deze Beurs, is er in 161 V op het Water, tegen de Oudebrug , ten dienste der graanhandelaars , eene Koornbeurs gesticht ; de eerste was van hout, «n is in!768, wegens hare bouw valligltcid, ter zelfder plaatse door een fraai steenen langwerpig vierkant gebouw vervangen, dat van voren ge- sloten wordt door een ijzeren hek met deuren , waarop men korenaren *n den staf van Mkrcurius afgebeeld ziet. Van drie zyden heeft deze beur» eene gaanderij die door 18 pilaren geschoord wordt. In deze 182 AMS. gaanderfy , *Jjn langs de wanden genommenk kastjes en Iaden ter bewaring dor monsters graan ; ook vindt men, in dc vertrekken achter en nevens deze gaandery , tafels met balansen , gewigt enz. , ten dienste der koornkoopers. Niet ver van deze beurs, op de kolk, slaat hei Koornmc tershuisje , een sierlijk sleenen langwerpig vierkant gebouw, dat ter wederzijde eenen steencn opgang heelt, met het stadswapen in den gevel prykt , en boven eenen ruimen , overwelfden kelder staat. De meeste arbeiders en arbeidsters in granen onthouden zich hier. Tot het lossen en laden van grove waren en tot het inzetten en lig- ten van zware masten, heeft men de Groote kraan, op de hoogte van het Kamperhoofd in het IJ, die sedert het jaar 1498 bekend, ia 1606 verbeterd en in 1824 geheel nieuw opgetimmerd is. Vroeger was er nog ecne Kleine Kraan, aan het Uikkcrsciland , die tot het lossen en laden van molcnsteenen diende , maar deze is in 1837 afgebroken. Amsterdam had voorheen drie wagen als : de Waag op den Dam, dc St. Anthonieswaag en dc Regulierswaag. De Waag «p den Dam, de eerste en de oudste, waarvan de houw in het jaar 1560 aangevangen en in 1565 voltooid werd^ stond tegen over hot paleis, en was een hecht vierkant gebouw, van blaauwcn arduin- steen opgehaald. Men woog cr met zeven schalen , behalve ecne schaal voor ftjne waren , die midden in de waag hing. Ter wederzijde van de voordeur ging men, langs eenen fraaijen trap , naar het wacht- huis voor dc soldaten. Dit trotsche gebouw werd echter in 1808, op last van den Koning Lodewmk , gesloopt , ten einde het palcis een ruimer uttzigt te geven. Dicnsvolgcns werd de waag verlegd naar de Westermarkt in een gebouw, dat in het jaar 1619 opgetrokken was, om tot eene vlceschhal te dienen, en de We ster hal gfnoemd werd , tcrwyl het bovenste . gedeelte tot een wachthuis der schut- terij verstrekte. Later echter wederom van bestemming veranderd zijnde, werd dit gebouw tot een kantoor van den ijk der Nedcrl. maten en gewigtcn ingcrigt. De St. Anthonieswaag, ook wel, naar hare standplaats op de Nicuwcmarkt , dc Nieuwe waag genoemd, heeft in dc uitwendige gedaante veel van een oud kasteel , en diende vuur de laatste vergrooting der stad tot poort, dragende den naam van St. Anthoniespoort. Het benedenste gedeelte werd echter in het jaar 1617 tot ecne waag ingcrigt, maar is thans tot een olie- pakhuis verhuurd, terwijl dc bovenste vertrekken hctThcatrum ana- tomicum, het Collegium Chirurgicum, dc Ontlcedplaats voor de Hoogleeraren in de ontleedkunde , gemeenlijk dc Snijkamer gehec- tcn, en de Stads Schcrin-akadcmie bevatten. Ook wordt , bij open- bare strafoefeningen , het schavot vóór dit gebouw opgeslagen , sedert het Stadhuis op den Dam, waarvóór dit vroeger geschiedde , in een paleis is her- schapen . Dc R c g u 1 i c r s w a a g , op de Botermarkt , is mede eene der onde stadspoorten, die in 1655 gebouwd was, en de Regulierspoort, heette. Zij werd in 1668 tot. cene stadswaag vertimmerd. Het bo- venste gedeelte > dat toen tot wachtkamer voor de bnrgery ingcrigt werd, dient thans tot ecne provoost der schutterij. Het is een deftijj vierkant hardslccncn gebouw , dat in den voorgevel met dc oude en nieuwe wapens der stad prykt; en thans tot wachthuis voor het gar- nizoen dient. Naderhand heeft men hier dc zoogenoemde K c u 1- sche waag opgerigt , dienende om dc goederen , te wegen , die . door Kculsche schepen vervoerd worden. Zij bestond voorheen in ccn vlottend huisje , dat aan den Buitenkant vóór hel West- Indische pakhuis aan den wal lag, en sedert 24 Augustus 1824 vervaugeu A MS. 183 is door een gebouw , in den Binnen-Amstcl op palen geheid, la deze waag , die om hare beknoptheid geroemd wordt , is ook merkwaar- dig dc unster , door den bekwamen werktuigkundigen , Willkm Lix- pitXAX , vervaardigd , waarmede men 3000 pond wegen kan. Het vlottend huisje , dat na het bouwen der Nieuwe Kculscbe waag , ten dienste van de Amsterdarasche stoombootmaatschappij gebruikt werd , is nu weder door ccne andere waag voor het Oosterdok vervangen, zynde er toen tevens eene gebouwd aan de binneuzydc der Wcster- doksluizen en ccne aan den noordwcstvleugel der Nicuwebrug vóór het openliggende gedeelte der haven. Het Algemeen groot magazijn , voorheen het Admiraliteits magazy n genoemd , aan den IJ kant, op den zuidwesterhoek van Katten- burg , met welks bouwing men den 12den September 1635 ecnen aanvang maakte , en dat negen maanden later reeds tot bet gebruik , waartoe men het bestemde , bekwaam gemaakt was, is 62 cll. 2 palm. 2 duim. breed eu 5tf ell. 6 palm. 2 duim. diep. Du voor- en achtergevels zyn met zinnebeel- den, van dc scheepvaart ontleend, versierd. Langs eene stcencn brug komt men in het portaal, en dit doorgaande komt men op eene groolc vierkante binnenplaats , omgeven door eene gaanderij, die op 46 pijlaren rust. Het van hardsteen opgehaalde gebouw heeft drie verdiepingen , be- halve de kelders , waarin watervaten , granaten , kogels en ander grof Ijzerwerk geborgen worden. Op de eerste verdieping vindt men de bergplaatsen van zeilen , touwwerk , spijkers , bonten enz. Op do beide andere zijn blokken , vlaggen , kardoezen, lantaarns, kompassen, ketels en andere schecpsbehocftcn geplaatst. Op dc tweede verdieping wordt bovendien ccne zeil- en ccne kompasmalcrij gevonden; terwijl een?root gedeelte van deze verdieping tot wapenkamer dient In 1791 werd dit gebouw inwendig geheel door de vlam vernield , maar binnen weinige maanden was het herbouwd en even als > oorheen rijkelijk van het benoodigde voorzien, hoewel de schade, door dit ongelukkig toeval veroorzaakt , zeer belangrijk was. Achter dit magazijn ligt het scherps- dok, binnen hetwelk de oorlogschepen, onttakeld zijnde, opgelegd en bewaard worden. De bij dit magazijn gelegen en daarmede ge- meenschap hebbende Rijkswerf, waar vaartuigen van alle grootte, van linieschepen af tot de kleinste jollen toe, vervaardigd worden , strekt zich, van het magazyn langs bet IJ, ter lengte van 421 ell., 5 palm. 8 d. uit. De toegang der werf is door eene grootc stcencn poort, die vroeger met een fraai koepeltorentic prijkte, nu nog van een uurwerk voorzien is , en in de (iroote Kattcnburgcrstraal staat , even als dc gebouwen, die tot dc werf behooren , en waarin de woning van den Schout-bij - nacht , de bureaux van den Equipagemeester , Onder- equipagemeester , Constructeur , Onderconstructcnr , Magazijnmeester en Scheepsbouw meester , alsmede de smederij, de houtplaats, de schil- derswinkel, dc beeldhouw ersw iukcl , deblokkcnmakcrij , de kuiperij en het takelmagazijn gevonden worden. Nog heeft men op deze werf 12 groote met leijen overdekte kappen , waarvan 9 dienen , om schepen onder te bouwen rn elk een stcencn huisje hebben , om het hout in gereed te maken , en de drie andere tot berging van het hout , en eene zes- en vierdubbele kap , waarvan zes gedeelten tot aanbouw van kanon- neerboten en dc vier overige tol berging van hout ingerigt zijn , voorts eene mallen- of modcllrn-loots , eene mastcnmakersloots , enz. De R y ks ly nbaan , op Oostenburg , pronkt , in den voorgevel, met het wapen der admiraliteit onder ecu sicrhjk feston , terwijl in de li>t van den gevel een leeuw met het generaliteit* wapen afgebeeld is. 184 AM S. De tecrketels tot het teeren en dc stoof tot het leenig maken Tan touwwerk lijn , voorzigtighcidshalvc , tot voorkoming van brand , door muurwerk omgeven. DcKaserne O r a n j e-N man, by dc Muidcrpoort , welke men op het luaLst van 1810 begon tc bouwen, werd aanvankelijk Kaserne Sl. Charles genaamd, omdat de toenmalige Opperbevelhebber van het observatieleger in Holland , Charles Oidihot , Hertog van Retjgio , er den eersten steen aan gelegd heeft. Zij is naar het plan van den kapitein der genie Picot de Mor aas , door den bekwamen Slads-Archi- tect M. A. var oeb Hart, opgebouwd , heeft van het N. O. naar het . Z. W. eene lengte van 274 ell. en eene breedte van 27 cll. en be- slaat met dc achterwaarts uitgebouwde vleugels eene oppervlakte van 8598 v. ell. Het is een zeer regelmatig gebouw, dat, behalve de zolders , die onder het dak zijn , drie verdiepingen heeft , en zoo ingcrigt is, dat er 3000 man in kunnen gehuisvest worden. Het is , echter tc bejammeren , dat een , anders voor het doel, waartoe het opgetrokken is , zoo geschikt gebouw , naar het oordcel van alle deskundigen , in ccnen zoo ongezonden hoek der stad gelegen is , waarom ook het grootste gedeelte der tc Amsterdam in bezetting lig- gende troepen in het voormalige Evangclisch-Lnthcrsche w c e s h u i s is gehuisvest. Het laatstgenoemde gebouw, dat in 1678 gesticht is , op den grond van eenen tuin , die tot oenen goudledermakerij Was aan- gelegd , en ten gemelde einde aan de Evangclisch-Luthcrschc gemeente , door den eigenaar , Jam Geerkens , vereerd was , werd sedert uit aanzien- lijke vermakingen verbeterd en vergroot , en in 1759 deftig vertimmerd. Maar tijdens de Frausche overheersching werd het aan zijne oorspron- kelijke bestemming onttrokken en tot een hospitaal ingcrigt , later was er eene stadstusschcnschool gevestigd , tot dat het in 1836 tot eene ka- serne bestemd werd. Bovendien zijn er nog onlanjs twee nieuwe barakken bij de Utreehtsche poort gebouwd , en nu weder met eene kaserne langs de Achtergracht , mede van hout , vermeerderd , alles ten dienste der Kavallerie, die, behalve de stallingen in deze gebouwen, ook nog an- dere aan de Leydsche poort en het Drilveld betrekt. — De hoofdwacht is aan het paleis , de garnisoensziekcnzaal aan het Drilveld cn dc beide kruidhuisjes met hunne kogelwerf aan het Nicuwewerk. Behalve dc bovenbeschreven afzonderlijke melding verdienende gebou- wen en die , w elke een wetenschappelijk of weldadig doel hebben , en later zullen vermeld worden , heeft men nog in Amsterdam de volgende openbare gebouwen : de B a n k van Leening of Lombaard, aan de West- zijde van den Oudezijds Voorburgwal , in 1548 gesticht tot een M a ga zij n voor de huiszittende armen, maar in het jaar 1615 tot het tegenwoordige gebniik bestemd , cn in 1669 merkelijk vergroot ; het Koninklijke postkantoor, op de Nieuw eiijds Voorburgwal, in het jaar 1753 opgerigtopde plaats, waar voorbeen de Stads Paardenstal en de Stads-Apotheek gevonden werden, cn behalve hetwelk men nog zes in verschillende wijken der stad geplaatste , brievenbussen heeft j het voormalige Oost-Indische Kompagniesbinnenhuis, in de oude Hoogstraat , waar thans het Rommissariaat der in- cn uitgaande regten en de Burcaux van 'sRijks entrepot gevestigd zijn; hel voormalige \V est- Indische Kompagnicshuis , thans het Koloniaal Bureau; het Lokaal dcrNationalc Militie, op den Singel, dat voorheen een der stads wapenhuizen was, cn waar thans de militieraad zitting houdt, ter goed- of afkeu- ring der jongelingen, die jaarlijks in de loting voor de krijgsdienst Digitized bylToogle A M s. m Tallen , terwijl het onderste gedeelte van het gebouw lot Stalling van paarden cn rijtuigen des konings is ingerigt ; het Bureau der dienstdoende Schutterij; het zoogenaamde Huis on de r het Zeil, over het Paleis, dat gedeeltelijk tot Bureau van Buitealandsche paspoorten, gedeeltelijk voor het plaatselijke kommandement en gedeel- telijk tot woning van den Kommaiidant der stad dient ; de voormalige La»ken-Z ij de-en Saaihal, in de Slaalstraat , waar de Hoogleer- aar in dc scheikunde thans zijne lessen geeft , tcrwyl in een ander ge- deelte van dit gebouw het Kommissariaat van bet eerste policickanton gevestigd is ; het Kiste m akerspa nd, tnsschen de Kalverstraat en het Rok-in , op den hoek van de Olieslagerssteeg , hetwelk , gedurende de Fransche overheersching , tot Latijnsche school was ingerigt , en thans hij parlikulieren in gebruik is; het Bureau der Marine, op den Kloveniersburgwal , voorheen een der stads wapenhuizen ; het Magazijnvan levensmiddelen en het K 1 ee d i n g s m a ga- zyn voorde Marine, met het daaraan palende S la g t li u i s der Marine, welke gebouwen , aan het einde der groote Oosten- burgerstraat gelegen , voorheen als pakhuis der Oost-Indische compagnie onder den naam van het Suikerhnis bekend waren; de Hout- zaagmolen der Marine, aan het Funcn ; 's R ij ks ge s c h u t- werf, op een gedeelte der plaats , waar vroeger het Oostindi s che Luitenhuis gestaan heeft , wcrwaarts zij van het einde der Kadijk , waar zij vroeger geplaatst was, overgebragt is; het Amortisatie Syndicaat, inde Korte Spinhuissteeg , eertijds, onder den naam van St. Jorishof, een proveniershuis, en door Lodewije Napoleon tot zijn ministerie van Finantien herschapen. Vroeger had men hier onderschei- dene vleeschh allen , als : de G roote vleeschhal in de Nes , voor- heen een kerkje aan St. Pibteb toegewijd; de Kleine Vleeschhal, eertijds het kerkje van het St. Mabgaretha klooster , naast dc groote staande , maar in 1779 weggebroken , toen dc groote Vleeschhal ver- groot werd; de Hal op de Wcstermarkt, voorheen gehouden in bet gebouw , thans tot ijkkantoor bestemd , en , in 1808 , toen dat gebouw ingenomen werd, om voor waag te dienen , overgebragt in de tegenwoordige tusschensehool ; de Hal op de Botermarkt in 1737 gebouwd, en dc in 1815 geslichte Joden Vleeschhal, op dc Weesperhoutmarkt, van welken alleen de laatste nog slechts als zoodanig in gebruik is. Er zijn in Aisterdas drie visch markten : dc Groote Zee- en Rivi cr- v ischmarkt, beuoordenden \ ygendam aan het Damrak, die waarschijn- lijk in de 14de eeuw reeds in wezen was, en in tweeën verdeeld is, namelijk: in eeue Zcev ischmarkt , en in eenc Ri viervisch markt ; de tweede genaamd dc Boe re n- ook wel de Kleine visch markt, eeniglijk dienstbaar voor Amstel- cn andere rivierviseh, die door de boeren op het Rok-in wordt aangevoerd , is gelegen in de Nes , bezuiden de voormalige groote Vleeschhal cn de derde is de Jodenvisch markt, op Vlooijcnbur^. Er plagt nog eeue \ ischmarkt aan den Singel mj de Haarlemmersluis te bestaan, doch deze is, sedert cenigc jaren , als zoo- danig niet meer in gebruik. Voorts heeft men hier eenc 0 ssc n mar k t, waar alle Maandagen, en in het najaar ook op Woensdag cn Vrydag, markt gehouden wordt, terwijl er, op marktdag in hel voorjaar, om- trent 1000 beesten te koop staan ; onmiddellijk daaraanpalende eenc kalveren-, schapen- cn la mm eren markt; eene afgeslo ten varkenmarkt, waar, in den slagttijd, ongeveer 400 varkens op i dag worden aangebragt. Tcveus worden hier , vooral des Maandags , Digitized by Google 18G - AMS. zijnde dc gewone marktdag , allerlei levensmiddelen cn andere waren op onderscheiden markten te koop gebragt. In dc maand September valt dc gewone jaarlijksche kermis in , die drie weken duurt* De voormalige Doelens of Schutt er shoven zijn thans tot andere gebruiken ingcrigt of door andere gebouwen vervangen j xoo staat thans op dc plaats, waar voorheen de Voetboogdoelen gevonden werd, eeue R. K. kerk ; de Handboogdoclen is grootendcels tot burgerwoningen vertimmerd , terwijl het overige gedeelte nog onder den naam van de Groote Doelen tot logement dient j cn de Klo- veniers Doelen, is mede tot een logement ingcrigt. Ook had men voorheen , te Asstebda» , vijf voorname Stad s-h er be r gen : namelijk: het Oudczijds-Ueercnlogeracnt, dat thans tot het houden van publieke verkoopingen gebezigd wordt ; het Nieuw ez ij ds-Hee- ren logement, nu tot een Wees-, Arme-, Oude Mannen- en Vrouwenhuis voor de Herstelde Lutherscbe gemeente ingcrigt ; dc Oude Stadsherberg, die in de helft der voorgaande eeuw ge- sloopt is, cn waarvan dc grondslagen , by het aanleggen van den dij k aan den IJkant, weggeruimd zijn; de Nieuwe Stadsherberg, zijnde een hecht vierkant gebouw op palen benoorden de IJ brug, dat van rondom in het water ligt cn door eene ophaalbrug van de stad kan ge- scheiden worden , waarin men nog logement houdt en gelagen zet , als- mede de Stadsherberg, in dc plantaadje , die thans tot een Museum van Natuurlijke historie is ingcrigt. De onderscheiden Stad s- \V crkplaat sen zijn : dc S t a d s - Sme- derij en daaraan verbonden Stads Timracrtuin, tusschen de Wees- perpoort en Amstclbrug, waar, behalve dc onderscheiden lootsen , in welke het hout, dat hier te droogen ligt, bewaard wordt, dc wagenmakers- winkel , de timmcrloots, de loodgieters- cn leidckkerswinkel , de smids- winkel, de brandspuitinakcrswinkcl, de emmerlappcrswinkcl, de schilders- winkel , benevens de loots , waarin de schilders of verwers werken , cn ook de brandspuiten geplaatst zijn, alsmede dc molenaars winkel gevonden worden j de Stads-Mctsel tuin , vroeger ook wel Stads-Steentuin genaamd, thans mede nabij den Stads-limmcrtuin geplaatst. De voormalige Stad s- Geschut- en Klokgieter^ is sinds lang niet meer in werking , maar dient thans tot eenen stoomkorenmolen, ook Mas hier vroeger eene S tads-Tap ij t- xu aker ij , by de Lltrechtsche poort , welk gebouw vroeger tot een der stads-pakhuizen , waarin oorlogstuig werd bewaard, diende, cn thans voor een gedeelte door partikulicrcn bewoond wordt , cn voor het an- dere gedeelte tot Stalling voor paarden van asch- cn vuil- niskarren is ingcrigt. Hel voormalig Stads-Tuighuis, op het "W ater , ten O. van de Oudcbrug , dal in 1(537 en 1638 vernieuwd en vergroot is geworden cn twee gevels met hardsteenen kolommen heeft , iu een van welke de beide stadswapens fraai uitgehouwen zijn , dient thans tot woning van particulieren, cn dc voormalige Stads- Timmcrwcrf, op Oostenburg, waar vlotschuiten , modderschouwen en dergelijke vaartuigen ten dienste der stad gemaakt werden , is vernietigd. Behalve dc torens, die aan de kerken gevonden wordeu , heeft men in A msterdam nog drie torens, die op zich zchc staan. Dc 11 eg ul iers- toren aan het einde van de Kalvcrstraat cn den Singel, waar, vóór de derde vergrooting der stad ,de Regulier spoort stond , dus ge- noemd naar het daarbuiten gelegen Rcgulicrskloostcr, wordt ook wel dcMuntsloren genoemd , naar het gebouw , dat cr naast staat en , hoewel oorspronkelijk tot een biirgcrwachlhnis gesticht, in het jaar 1672, toen dc Franschen du provinciën Gelderland, Utrecht eu Digitized by Google AMS 187 Overijssel overhecrd hadden cn de Amstcrdaimchc kooplieden zwarig- heid maakten , om hun goud en xilver naar de buitenmuntcn te zenden , tot cene munt werd bekwaam gemaakt, en omtrent tien maanden daartoe diende. Nadat de vijand het land geruimd had, werd deze munt wederom vernietigd en het huis later tot een logement en koftij hui» ingerigt, dat thans nog bestaat en den naam van de Munt draagt. Deze toren is van een klokkenspel voorzien. DeSchreijerstoren, ge- mecnlyk deScbrcijershoek genaamd , naar het schreijen der vrou- wen , die vroeger hier ter plaatse afscheid namen van hunne mans, als dezen aan het Kampcrhoofd , scheep gingen , staat bij dit hoofd aan den ijkant , ter plaatse, waar voordezen de stadsmuur aan de oostzijde ein- digde. Deze toren , waarin thans het kantoor , van den Haven- otj Dok- meester en dat van den Waterschout zyu , is een groot , halfrond , hecht gevaarte, dat met een spits dak en van boven van eene* omgang en eene borstwering voorzien , in 1482 gebouwd is. Boven de deur ziet men nog ecnen steen, waarin eene wcenendc vrouw en een schip, met de woorden: Scrayeb Houck 1569 er onder, zyn uitge- houwen , naar men wil , ter gedachtenis van eene vrouw , die het vertrek van haren man zoodanig betreurde , dat zy er krankzinnig van werd. Van den Mont-Albaanstoren, staande op de Oude Schans y digt by den IJ kant , is de naamsoorsprong met geene zekerheid op te geven. Vast gaat het echter, dat men dien niet moet aileidcn van het verblijf des Hertogen van Alba, te Amsterdam, aangezien men reed* in 1520, in de oude registers der stad, van het huis te Montcl- b aa n gewaagd vindt. In het jaar 1606 werd deze toren merkelijk veranderd , verhoogd en omtrent in den tegenwoordigen staal gebragt. Vier jaren later bevond men , dat hij meer dan zeven voet op zijde gezakt was , waarom hij van onderen merkelijk verzwaard en van nieuws op palen gezet werd. Vóór eenige jaren bestonden er nog twee andere torens. De Haringpak kerstoren, aan den IJ kant , niet ver van de Nieuwe Haarlemmersluis , ter plaatse , waar voorheen de oude stads- muur eindigde , en toen de Heilige kruistoren geheeten , ter- wijl zijn latere naam ontleend is van de haringpakkers en keurmees- ters van den visch , die hier hunne vergadering hielden , werd in Au- gustus 1829 voor afbraak verkocht. De andere, genaamd dcJanRoode- poortstoren onderging inOctober van datzelfde jaar een gelijk lot. Deze stond op cene groote stccnenbriig op den Singel , en had, nadat hy in het jaar 1616 verzwaard en aanmerkelijk verbeterd was, drie omgangen , met eene doorluchtige lantaarn cn een slaguurwerk. De Herv. gcm. te Arsterdax, die tot de klass. en ring van Am- sterdam behoort cn 100,900 zielen telt, heeft een vrij beroep tot ver- ruiling der bij haar ontstaande vacaturen. De eerste, die hier de leer der hervorming predikte , was Jin Aresds, een gewezen mandemaker van Alkmaar, die, in het jaar 1566, hel eerst in dcLastaadjc, toen nog buiten de stad gelegen en thans de Geldcrsche kade geheeten , bet Woord Gods verkondigde. Tc dien tijde kwamen ten zelfde einde herwaarts over : Hermajbs Bicberes , Jurriaa* Iepes , Jobashes Datum , KoPPIBCA JZLLKS , JoHAXKE» BtLI>ERBEEE , ApPIÜS ReGNERI . KoSRELIS Ba*> ker en Albert Harderberg j maar de eerste vaste Predikanten zyn ge- weest Joakkes Keuchliscs , Petrus Habdenbercius , Martihus Ltuius , Joarkes Nicolai a Wassenaar , Hillebraxdcs Ccseus cn Joames Axbro- sres , van welke de beide eersten in 1578cn de overigen in 1580 her- waarts beroepen werden , de laatste naar het schijnt ter vervanging van Hajlheabeasios , die intusschen naar Zwolle beroepen was j zoo- 188 AMS. dat het getal vaste Predikanten aanvankelijk op vyf moet z^n be- paald geweest, tcrwyl in 1883 nog een lesdc , afzonderlijk voor het gasthui* , heroepen werd ; in 1601 werd echter het getal tot zeven , in 1602 tot acht en in 1610 tot tien vermeerderd, welk getal later zelfs tot dertig aangegroeid is. Thans echter zijn er , als men den Hoogleeraar in de godgeleerdheid aan de Doorluchtige school mederekent , acht en twintig , onder welke één voor de hoogduitschc taal. De Herv. hebben tien kerken, zijnde de Ou de kerk, de Nieuwe kerk, de Nieuw czydskapel, de Oudezijdskapel, de Zuidcr- kerk, de Westcrkerk, de Noordcrkerk, de Ooster- ker k, de Eilandskcrk en de A instel kerk. De Oude kerk, in de Warmoesstraat, wordt voor de oudste kerk van Amsterdam gehouden , daar zij reeds opeen , in het jaar 1300 getee- kenden , platten grond der stad voorkomt. Door wien en wanneer zij ge- sticht zij , is echter geheel onzeker. Vóór dat zij in 1578 aan de Hervorm- den overging , was zij aan de H. H. Jodamjies deti Door er en Nicolaas toe- gewijd , en telde toen 33 altaren en 18 kapellen, waaraan onderschei- den vikaryen verhonden waren. Men vond er eene menigte kostbare* beelden , onder welke een levensgroot beeld van den II. Nicolaas van massief zilver , hetwelk men in 1378 versmolten heeft, om er geld van te munten. In het hooge koor was eene kunstig gewerkte zilveren hos- tiedoos van groote waarde , die echter in 1844 gestolen en versmolten werd. Men had er ook eene menigte van allerhande kerkgereedschap- pen van louter zilver , fraaije altaarstukken en kunstig gewerkte tapij- ten , waardoor deze kerk voor eene der rijkste van het geheele land gehouden werd. De pastory was vercenigd met het kapittel van O. L. V. kerk te *s Gravenhage , en werd begeven door den Deken van het kapittel. De Pastoors dezer kerk waren in groot aanzien , zoodat zij den voorrang vóór den Schout , de Schepenen en den Raad hadden , en» genoemd werden Bcwindhehl>ers of Meesters der parochijkerk van den H. Bisschop en Belijder Nicolaas. In 1372 was hier Pastoor Philitfos a Leidis of van Leyden , die , ofschoon tot den geestelijken stand opgeleid zjjndc , een tijdlang , niet zonder roem , Hooglceraar in de Rcgten te Parijs was , en zich vooral vermaard gemaakt heeft door zijn werk orer de Staatszorg en het lot der regenten {de Cu ra Reijtuhlieae et sorte principantium). De koster werd door de stedelijke regering aan- gesteld , welk voorregt door Willeb VI, Graaf van Holland , in Juny 1409 , aan de stad was toegestaan. Deze kerk , die 76 dl. 9 palm. 3 duim. lang en 63 ell. 7 palm. breed is, terwijl de geheele omtrek van binnen 185 cll. 1 palm 8 dnini. beslaat, wordt voor een proefstuk der bouwkunde gehou- den, vooral , omdat zij zoo ligt van houtwerk, muren en dak is en des- niettegenstaande reeds zoo vele jaren staat. Zij heeft vier ingangen , waarvan de voornaamste aan de westzyde onder den toren is. De toren is , van den grond af tot aan den w indwijzer , 67 ell. 9 palm. 4 duim. hoog , beslaande het metselwerk de helft van deze hoogte en de op eene kunstige wijze , vast en sterk in elkander verbonden , houten kap of spits , die drie omgangen heeft , de andere helft. Meer dan eens is deze toren, die van een welluidend klokkenspel en uurwerk voorzien is, vernieuwd , en omtrent het midden der vorige eeuw zyn de grondslagen nog aanmerkelijk verzwaard. Het schip der kerk , waarin twee koperen lampkroonen hangen , rust op 42 zware pijlaren. Te midden van het niim , aan de noordzijde , staat de predikstoel , welks trap eene fraai gewerkte ko- peren leuning heeft. Het hooge koor is door een schoon koperen hek. van het schip der kert gescheiden , en ter plaatse , waar voorheen Digitized by Google A M ft 189 het hooge autaar stond , ia een kleine predikstoel , die by* het in- zegenen van huwelijken gebruikt wordt , om er het formulier ■van af te lezen. Het orgel , waarmede deze kerk versierd is , is even merkwaardig oni de welluidendheid als om bet baaije schilder- en beeldhouwwerk , waarmede het prijkt. Het is in het westen legen den grooten ingang geplaatst. Het oudste , dat hier gestaan heeft , was maar7ell. 5 palm hoog. Doch tussehen de jaren 11550 en 1840 werd er een gemaakt door Hexdrik van NiEUWEttaor, en zijne beide broeders, waar- van de deuren door Maarten van Heerskerk. geschilderd waren. Dit orgel werd van tijd tot tijd, en onder anderen in den jare 1589, met nieuwe registers vermeerderd. Doch omtrent het jaar 1724 werd het, door Crristiaan Vatte» , orgelmaker van den Keurvorst van Han- novcr, geheel van nieuws hermaakt en in den tcgenwoordigen staat gebragt. Het werk is voorzien van vier en zestig registers, vier en vijftig stemmen en acht blaasbalken. Dit orgel , dat in welluidend- heid veel overeenkomst met dat van Haarlem heeft , rust van binnen op vier zware marineren pilaren , waarvan de kapitcclen en voetstukken kunstig versierd zijn. Voorheen was er nog een kleiner orgel, waarvan liet werk naar Gouda vervoerd, maar de kas nog aanwezig en van builen met gesneden en verguld houtwerk versierd is , waarin men het wapen en zegel van Amsterdam afgebeeld ziet. De buiten- zijden der deuren zijn, door den beroemden ConNELis Brizé, met vele speeltuigen en muzykbocken fraai beschilderd. De geschilderde glazen van deze kerk verdienen vooral met aandacht beschouwd te worden , aangezien er onder gevonden worden , die reeds drie eeuwen oud zijn , en eene frisehheid behouden hebben , als of zij slechts sedert drie of vier jaren vervaardigd waren. Onder de merkwaardigheden van deze kerk telt men , in een kamertje , boven in den muur van eene der oude kapellen, het zuidcr kruispand , gemetseld, en eerst met eene ijzeren en dan met eene houten deur gesloten, eene eikenhouten kas, waarin de oorspronkelijke handvesten en privilegiën , door de Graven van Holland en andere Vorsten , van de oudste tijden af , aan de stad Amsterdam geschon- ken , bewaard worden. De kapel is door een houten beschot en hooger door een zeil van de kerk afgesloten. Vroeger bewaarde men hier ook een model van eene koepelkerk , dat , omtrent het jaar 1700, door Nt col aas Listinc, een bekwaam landmeter en bouwkundige, ontworpen is, om daarnaar, op de Botermarkt, eene kerk te stichten. Dit model is ech- ter sedert jaren uit elkander genomen en op de kast van de zuider- deur der Nieuwckerk geplaatst. In de Oude kerk vindt men ook de grafsteden van dcu Veldmaarschalk Paul Wirtz, van de Zeehelden, JaCOB VAN HeERSEERK , IsAAC SWEERS , ABRAHAM VAN DER HlJLST , WlLLF.M van oer Zaan en Cornelis Jansxoon , bijgenaamd de Haav of het Haantje , en van den Kunstschilder Pieter Laurejszoon , by genaamd Lange Pier j voorts vindt men er het familiegraf van den Burgemeester Cornelis be Graaf, Vrijheer van Zuid- Polsbroek , het graf van den Zweedscbui Admiraal Zeerolr , het dubbele graf van de familie Crorrout en ue grafstede benevens het monument van de Dichteres Lccrbtia Wilbelhiba vanMerren, echtgenoote van den Dichter Nicolaas Si bon v as Winter. De Nieuwe kerk, op den Dam, werd in 1408 gesticht, door Willeb Eccert , Heer van Purmcrendc , die in 1417 overleed en hier hegraven is. Zy werd voorheen de parochiekerk van O. L. V. en dc H. Catrirma genoemd, van welke laatste men wilde , dat het gebeente hier, op het hoofd-altaar, in een looden kistje bewaard werd. In 1421 werd zy , benevens een derde gedeelte der stad, door brand vernield Digitized by Google A MS. of ten minste zwaar beschadigd, maar ook spoedig weder in haren vorigen «iaat hersteld. Het was toen eene zeer sierlijke en nette kerk, waarvan hel model naar die van Amiens genomen was. De Pastorij stond , even als die van de* Ondekcrk , Ier begeving van den Deken van het kapittel van O. L. V. kerk te 's Gravcnhagc. Men vond er 34 altaren -en vele fraaijc priesterlijke klecdercn en kostbare kerksie- raden ; onder anderen een verguld zilveren kruis, dat 25 mark woog , in hetwelk men geloofde , dal een stukje van 's Heilands kruis opgesloten was , een verguld zilveren H. Sakramentshuis , wegende 38 mark , en een zilveren Lieve Vrouwenbeeld , dat 32 mark zwaar was. De kapellen waren almede rijketijk begiftigd en onderscheidene vicarijén daarin gesticht. Weinige maanden na de verandering in regering en godsdienst , die, ten jare 1378, in Abstebdax plaats had, werd deze kerk, van alle beelden en verdere sieraden beroofd. Doch op den 11 den Jan narij 3(143 trof haar eene nog zwaardere ramp, daar z\j toen andermaal eene prooi der vlammen werd , maar zij was spoedig m zoo verre hersteld , dat er den lOden Mei 1648 weder de eerste predikatie koude plaats hebben. Ter gelegenheid van deze herbouwing besloot men, in 1646, aan de westzijde eenen zwaren hardstcenen toren op te trekken , en voer daarmede voort tot in het jaar 1647 , maar Het toen hrt werk steken, waarom hij de onvolmaakte toren ge- noemd werd. H\j bleef in dien toestand tot in bet jaar 1795 staan, als wanneer dit gevaarte tot den grond gesloopt werd. De kerk heeft, bij die herbouwing, omtrent dezelfde gedaante gekregen, die zij tot nu toe behouden heeft, is 89 ell. 1 palm. 7 duim. lang en met de kruispanden 37 ell. 4 palm. 3 duim. breed. Deze kerk, wier zuidergcvel meteen zonnewijzer prijkt, heeft een vrij hoog spits torentje en vier ingan- gen , van welke die op de Donkere Sluis de voornaamste is. Het Elf rust op 52 zware pilaren. In het ruim hingen vroeger 4 groote ■en kaarskroonen , ieder met 30 , en in den omgang 12 kleinere met 20 tot 16 armen , die echter thans door 5 lampkroonen vervangen zijn. Men heeft in deze kerk eene gaanderij voor de bur- gerweezen. Beoosten de zuiderdeur is de consistoriekamer en bewesten de noorderdeur het gebouw , waar de Diakens vergaderen . hunne uitdec- nngen doen enz. Onder de bezienswaardigheden dezer kerk maff met regt genoemd worden de met uitmuntend beeldwerk versierde nianonijhou- ten predikstoel , zijnde een kunststuk van den beroemden Albebtts Vibc- KBWBBiifCK y onderaan ziet men, in vier vakken, de vier evangelisten , en nevens die vakken staan de Sterkte , het Geloof , de Liefde , de Hoop , de Geregtigheid en de Voorzigttgheid afgebeeld. Hooger worden de zeven werken van barmhartigheid door gevleugelde beeldjes voorgesteld. Het klankbord is van rondom met fraai loofwerk versierd , en draagt eenen toren met verscheiden omgangen , op welke kleine beeldjes schijnen tc wandelen. De leuning van den trap is met wijngaardbladcn door- K^rkt , en het bovenste gedeelte stelt een dik bogtig touw voor, het- welk zoo kunstig uit hout gesneden is , dat het van hennip schijnt gedraaid te zyn. Deze kerk heeft twee orgels , waarvan men het grootste als een meesterstuk beschouwen mag. Het heeft 43 register» ol stem- men , onder welke de vox humana of menschenstem zeer beroemd is. De versierselen van dit orgel , zoowel in schilder- als in beeldhouwkunst, zijn uitmuntend bewerkt. Het koor is van het ruim gescheiden door een koperen hek , dat op een wit en zwart marmeren voetstuk rust j het dient ter voltrekking van huwelijken , ter bevestiging van aannc- uiclingen, en , tweemaal in het jaar, omcr de prijzen aan de lcerltngcu A MS. 191 der Latijnsche school uit te reiken. Maar hetgeen boven al in deze kerk de aandacht verdient , is het praalgraf v an de» beroemden Admiraal db Ruiter , aan het einde van het koor , waarop men het beeld van dien on- vergelijkelijkcn Zeeheld , door den bekwamen Robbout VEitarLsTuit witmar- mer gehouwen , levensgroote ziet liggen , hebbende in de regterhand den staf des gebieds , terwijl de linker op de borst en het hoofd op een stuk geschut rust. Voorts vindt men hier nog de graftomben van den Schout bij nacht Jas Wolter Baron Bejttiscr , van den Kom- mandeur Jas tan Gales , van den Zeekapitein Datid Sweers , van den onverschrokken Luitenant ter stee Jas Carel Josefhvs yas Spet* en van den Vorst der Nedcrlandsche dichters Joost vas des Vojdbl , benevens een monument ter cere van den Luitenant- Admiraal Jas Hesdrik vav Kissrercbs , wiens stoffelijk overschot in de kerk te Apeldoorn hegraven is. Deze Kerk is voor altijd, gedenkwaardig , omdat daarin , op den 29 en 30 Maart 1814, de grondwet aangenomen, onze Koning als Souvereine- Vorst gehuldigd , en dus de onafhankelijkheid van ons Vaderland op nieuw gevestigd werd . De Nicuwezijdskapcl , tusschen het Rok-in en de Kalver- straat , is voor eene der oudste kerken van de stad te houden , hoewel de tijd liarer stichting geheel onzeker is. Eertijds droeg zij den naam van Heilige stede, naar zeker wonder, dat, in het jaar 1345, ter plaatse, waar nu de kapel staal, zoude voorgevallen zijn, wanneer de gewijde hostie, door eenen zieke zijnde uitgespuwd en in het vuur geworpen , onbeschadigd weder daaniit gehaald werd. De kapel brandde den 23ste n April van het jaar 1421 af, en men wil, dat zij naderhand, en wel den Sisten Mei 1432, nog eens afgebrand zij. Sedert is zij veel sierlijker weder herbouwd. Vóór de hervorming had zij zes altaren. De priestcrkl cederen en bet altaargewaad waren velerlei en in groot getal. Onder anderen was er een gouden kelk , benevens andere groote geschenken door Keizer Maxihiliaas aan de Heilige stede vereerd ; ook vond men er eene doopvont van een uitstekend maaksel. De kerk draagt een torentje, rust op twintig nette gekoppelde steenen pilaren , en heelt eene gaanderij alsmede een uitmuntend orgel , dat in het jaar 1636 vernieuwd werd en , hoewel klein, beroemd is om zijn krachtig geluid , ook is het voorzien van deuren , die van binnen fraai beschilderd zijn. Nog beeft deze kerk , die , bij den avondgods- dienstoefening , door gaz verlicht wordt, boven den gevel, aan de tijde der Kalverstraat, eene klok. Zij beslaat in de lengte 32 cll. 3 palm. 7 duim. en in de breedte 36ell. 8 palm. De Oudczijds kapel, aan den Zeedyk , oudtijds de S t. Olofskapel geheeten , werd in het begin der 13de eeuw gebouwd en aan den H. ÜLor of Olaüs , Patroon van Noorwegen , toegewijd , ten bclieve der koop- Beden uit de Oostzee , die Arsterda* kwamen bezoeken. Naast deze kerk werd in het jaar 1500 eene andere kapel gebouwd, gelijkende, naar men wil, naar den tempel teJcrusalem met het graf des Zaligmakers. Men ver- moedt , dat zij gebouwd was door de broederschap der Jerusalemsvaar- ders , die hier , omstreeks dien tyd , bestond en haren oorsprong verschul- digd is aan de bedevaarten naar het H. Land , welke toen nog door sommi- gen ondernomen werden. Na de Reformatie werd de Oudezijdskapcl , die bouwvallig was , afgebroken en in 1646 weder opgebouwd en vergroot. Zij is 33 cll. 3 palm. 8 duim. lang en 23 ell. 4 palm. 7 duim. breed, en van een net torentje met eenen trans ca een uurwerk voorzien. In het midden rust do kerk op v ier pilaren , ter zijde tegen de mu- ren staan er nog zeven, wier kapitcclcu , als ook de dwarsbalken , 19* A M S. nog sporen dragon van OTcroud snij- en bceldhoiiwcrk. In het rnim handen lampkransjes. Boven cenen der vier ingangen ziet men , in voortreffelijk hceldhouwcrk , een geraamte , doodshoofden en been- deren , uit welke eenige koornan*ii wassen , en daar onder de moor- den : Spes altera vitae , dat is : de hoop des anderen levens. DcZuidcrkcrk, in de Zandstraat, kort na de Kerkhervorming in 1603, naar het ontwerp van den heroemden Hendrik de Keyzeb , die ook de bouwmeester der beide volgende kerken geweest is , begonnen , doch eerst in 1611 voltooid, is 39 cll. 6 duim. lang en 23 ell. 7 palm. 6duhn. breed, liet midden der kerk steekt ver boven de twee zijdaken uit, en rust op tien zware, ronde , arduinstecnen pilaren, tegen een van welke de predikstoel staat. In den beginne had zy geschilderde glazen , doch deze zijn , om de duisterheid , die daardoor veroorzaakt werd , in het jaar 1639 , weggenomen en ongeschilderde in de plaats gezet. De kerk, die van drie gaanderijen , van lampkroonen , en sedert 1823 van een fraai en welluidend orgel , bekostigd uit de bijdragen van eenige leden der . ge- meente, voorzien is, pronkt met eenen aanzienlijken toren , die in 1614 voltooid werd , 67 cll. 7 duim. boog is, drie omgangen en eencn door- lnchtigen koepel met een fraai uurwerk en klokkenspel heeft , en is voor eenige jaren met cenen nieuwen predikstoel begiftigd. In de consisto- riekamer ziet men een kunstig schilderstuk van Febdihakd Bol , ver- beeldende het aanbrengen ran geschenken tot ojtbouw van Salomons tempel. Het kerkhof is het ceiiigste, nabij eenc kerk gelegen, en wordt nog, hoewel weinig, gebruikt. De Wcsterkerk, waaraan in 1620 de eerste steen gelegd en waarin den 8 Junij 1631 de eerste leerrede gehouden werd , is een regelmatig gebouw , dat 47 ell. 3 palm. 6 duim. lang en 27 cll. 4 palm. 6 duim. breed is. Het gebouw , dat 's avonds door Iamj>cn verlicht wordt , die aan elf kroonen hangen , is twee sta- tiën hoog , die beide met pilaren van de Toskaansche en Ionische bouworde versierd zijn. De onderste stalie is 13 cll. 8 palm. 8 duimen, de bovenste 11 ell. 4 duim. boog. Op deze statie rust het dak , dat 10,47 cll. hoog is. Het gebouw vormt een dubbclkruis , maar is beneden door aangebragte transen langwerpig vierkant. Het gewelf rust op tien zware pilaren, elk als eenen drieling zamen gekoppeld , tegen ecne van welke de predikstoel staat. In 1687 werd boven den voornaamsten ingang een bij uitstek fraai orgel geplaatst , dat op vier marmeren pilaren rust , en 37 registers heeft ; behalve om het fraaije marmeren beeldwerk , zoo als het Geloof, de Hoop en de Lief- de is het ook , om de door den beroemden Gehard de Laibesse geschilderde deuren, bezienswaardig. Ook is er in deze kerk ecne gaanderij. Dc toren , dc boogstc en fraaiste der stad , heeft drie omgangen of transen en bevat met den kap tot aan het kruis , eene hoogte van 84 cll. 6 palm. 4 duim. Voorts beeft zy een welluidend klokkenspel en goed duurwerk, en prijkt met de Boomschc Koninklijke kroon en het wapen der stad. Dc groote slagklok , die boven den derden omgang hangt , weegt ongeveer 7400 Ncd. pond. Op Zondag, 27 Junij 1704, terwijl de Predikant bet voorgebed naauwelyks geëindigd had , stortte een ge- deelte van den noordelijksten boog dezer kerk , met een geweldig ge- kraak naar beneden , waardoor zes aalmoczcnierskinderen verpletterd , en vier en veertig min of meer zwaar gekwetst werden. DeNoorderkcrk, op de Noordcrmarkt , waaraan almede in 1620 dc eerste steen gelegd is, was in 1623 reeds zoo ver vol- bouwd, dat er den 16den April van dat jaar de eerste predikatie Digitized by Google A M S. 193 gedaan werd. Het is een fraai kruisgebouw , dat drie deuren heeft , Fwven ecne van welke de tien geboden , het geloof en het ome vader te lezen staan. Het gewelf rnst op vier dikke, als drielingen zaamgekop- peldc , kolommen , tegen eene van welke de predikstoel staat j uit het midden van het dak rijst een sierlijke toren, die tot aan den kloot, welke bet kruis en den windwijzer draagt, 13 eli. 2 palm. 8 duim. hoog is. Dc Oostcrkcrk,op Wittcnburg , waaraan men in 1669 is be- gonnen te bouwen en die in 1671 voltooid was , werd gebouwd in de plaat* van eene in 1639 getimmerde houten loots , die tot het hou- den van openbare godsdienstige vergaderingen gebruikt werd en aan het einde van het Rapenburg stond , ter plaatse, w aar sedert de nieuwe Rapenbnrgerslius gelegd is , om welke te leggen men de gezegde loots moest afbreken. Het is een vierkant gebouw , waarvan iedere sijde 28 ell. 3 palm. 4 duim. lang is. liet gewelf rust op vier vierkante pilaren van de Ionisehe bouworde. De predikstoel , die tusschen twee pilaren in het midden dor kerk staat , is rondom met fraai becld- , in paneelen gesneden , versierd. In 1829 is deze kerk , die met n sierlijk achtkantig koepeltorentje prijkt, door ecnige godsdienst- vrienden met een orgel begiftigd. IK- Eilandskcrk, op het Bikkerseiland, in 1639 geslicht , was aanvankelijk eene loots , die men in het jaar 1731 bes'.aot door eenen steenen kerk te laten vervangen , welke in 1736 volbouwd was en eene langwerpige gedaante heeft. Het dak rust van binnen op zestien witte , ronde hardstcenen kolommen , tegen ecne van welken de predikstoel staat. Midden uit het dak steekt een koepeltoren, die doorluchtig en van uurwijzer en slagklokken voorzien is. In de kerk hangen 12 ko- peren -^arskroonen , vier in het midden, van welke de twee middelste de fti ooiste zijn, en vier aan elke zijde. De Ainslelkcrk, op het Amstclveld , eigenlijk slechts ecne hou- len loots, die in 1669 en 1670 gebouwd werd , twee statiën hoog is , zeven ingangen heelt en inwendig niets bijzonders oplevert, dan een zinnebeeldig tafereel , dal door Luns Fibricii'S Dovwocrg geschilderd en in het kostershuis opgehangen is. Dc kerk wordt, bij den avond- godsdienst, door lammen verlicht, en is onlangs, uit de nalatenschap \an een lidmaat met eene aanzienlijke som begiftigd, ten einde daaruit verfraaid te worden. Voorheen hadden de Hcrv. hier nog eene kerk , namelijk dc G a s t- huiskerk, die thans voor het Grootboek der Nationale schuld dient, terwijl m de daaraan belendende huizen, de Ne- derlandschc bank en hare Directie gevestigd zijn . Behalve het Kerkhof aandcZuiderkerk, heeft men bin- neu Akstebdax nog zes kerkhoven; zijnde: het Lcydschc of Hei- ligen weg s-, het Karthuizcrs-, het St. Antonie-, het Raam- of W ester-, het P a 1 m- of N o o r d er- en het St. Pieterskerkhof; dit laatste , eigenlijk over de vest met eene brug aati bet Funen vercenigd , dient racestal voor armen , voor de genen, die in het gasthuis overlijden enz. De Waalschc gemeente, die hier 1100 zielen telt, voorheen door t*s Predikanten liediend werd en twee kerken had, heeft thans slechts p»-n«* kerk, waai in de dienst door vier Predikanten verrigt wordt, terwijl er bovendien nog tweemaal 's weeks in het Walen weeshuis ge- predikt wordt. Reeds in liet jaar 1378 werd vóór de zich te A«- sTtaots gevestigd hebbende Gereformeerden uit de Waalsche Neder- I. Dtu. 13 Digitized by Google AMS. Linden , door zekeren Jeau »e Greve , dien men voor den eersten Franschcit Predikant te Amsterdam houden moet , in die taal gepredikt, zonder dat men weet op te geven in welke kerk; maar in het jaar 11586 werd door de regering Iteslutcn den WaaLschen Gereformeerden de Nieuw ezijdskapcl , tot verrigting van de openharc godsdienst , toe Ie slaan , hoewel daar- aan geen gevolg schijnt gegeven te zijn , want kort daarna moet hun dc tegenwoordig nog door hen gebruikt wordende kerk van het Pau- linenklooster zijn afgestaan , die in 1616 reeds moest vergroot worden. In 1617 werd zij vertimmerd en in 1661 anuernia.il vergroot, als wanneer op het midden van het dak een koepeltorculje geplaatst werd , dat eehter later weder afgebroken is. Naderhand zijn er ook nog van tijd lot tyd , en laatstelijk in den jare 1822 , verbeteringen aan de kerk ge- daan , terwijl in 1837 hel kostershuis en de consistoriekamer geheel terbouwd en vergroot zijn. De kerk heeft een fraai orgel, dat in 1680 gemaakt en omtrent vijftig jaren later vernieuwd is. Het gewelf rust op veertien rende stcenen kolommen. De andere kerk, die dc Waal- schc gemeente hier gehad heeft, en de Nieuwe Wal en kerk genoemd werd, stond ter plaatse , «aar voorheen dc schermschool Mas , op den hoek van de Prinsengracht en het Molenpad. Dit gebouw dient thans lol eene stadsschool. Dc Engelse h c Presbytcriaansche gemeente , die door twee Predikanten bediend wordt, welke tot dc klass. van Amsterdam behooren, heeft sedert 1607 , als wanneer Jou* Pacvbt tot eersten vasten Predikant dezer gemeente beroepen werd, dc gewezen kerk van het Beggijnhof in gebruik , welk gebouw, dat voor eene der oudste kerken van Amsterdam gehouden wordt , in 1665 op stads kosten vertimmerd en vergroot, en in 1727 wederom vernieuwd is. Zij heeft eenen toren, waarop eene hooge spits staat. In 1733 hebben dc voornaamste le- den der gemeente, op hunne kosten, een nieuw orgel in deze kerk doen plaatsen. Vóór «lezen hadden de' Engclschcn , die men Brownistcn noemde , ook eene kerk in de Barndcslccg , die , na den z waren brand des jaars 1662 , weder opgebouwd werd. Maar de gemeente nam sedert zoo sterk af, dat zij, in het jaar 1708, slechts uit ééuen Ouderling, éénen Diakeu en drie broeders bestond , die toen tot de Prcsbijlcriaanschc gemeente overgingen en het kerkhuis aan de Ncdcrduitschc Hervormde diakonic overgaven, welke het in 1714 verkocht heeft. Dc Engelse hc Episcopalen hebben hier eene zeer kleine gemeente, welke door ééuen Predikant wordt bediend, die zijne zending van den Bisschop van Londen heeft, en door den Koning van Groot-Bril* tanjc bezoldigd wordt, \crmocdclijk heeft deze gemeente hier geen aanvang genomen vóór het jaar 1700, want omtrent dien tyd huurde »ij eene bovenkamer van een huis op den Oudezijds-Achterburgwal , dat to voren tot eene Roomschc kerk was gebruikt geweest. In dit huis hielden zij hunne vergaderingen tot het jaar 1763 , ab wanneer deze in de kleine gehoorzaal der Doorluchtige school verplaatst zijn gewor- den , welke zaal zij echter in het jaar 1767 , op aanzegging der regering, weder hebben moeten verlaten. Sedert hadden zy' eene kerk op dc Groene Burgwal, die, wegens bouwvalligheid, eenigen tyd naar de Heei-en gracht verplaatst zijnde, later weder hersteld is, terwijl men den gevel eenige jaren geleden in eenen Goihisehen stijl ge- bouwd heeft. Inwendig is dc kerk fraai gestueadoord , van mat gesle- pen glazen , twee predikstoelen , cn , in plaats van stoelen , met banken voorzien. Terwyl zy voorts met een orgel benevens een fraai wapen van Engeland prijkt , cn 's winters door eenen kagchel verwarmd wordt. ■"•■gle A M S. 195 De Remonstranten hadden , vóór en na dat hunne loer , in de Synode te Dordrecht van de jaren 1618 en 1619, veroordeeld was geworden, te Amsterdam in onderscheiden burgerhuizen , heimelijke vergaderingen gehouden, maar het liep aan tot in den zomer van het jaar 1650, eer zij ondernamen zeker huis of hoedenmakerij , aan de westzijde van de Keixersgracht , bezuiden de Prinsenstraat, tot eene kerk te vertimmeren ; welke den 8 September van dat Jaar, door Simoü Enscofius, ingewijd werd. Deze gcm. , die tot de Eerste klasse behoort en 800 z. telt, wordt door 2 Predikanten bediend , en de Hoogleeraar aan de kweekschool neemt er mede jaarlijks een bepaald getal beurten waar. De Re- monstrantsche kerk is een eenvoudig, maar net en vierkant gebouw , dat uitwendig door burgerhuizen geheel aan het oog onttrok- ken wordt. Men gaat derwaarts, door twee lange gangen. Boven den predikstoel , die in het zuiden staat , is het orgel , en aan de drie andere zijden der kerk zijn twee gaanderijeu boven elkander , die ieder door twaalf houten kolommen ondersteund w orden. By de avondgods- dienst wordt de kerk met lampen verlicht. In de kerkekamer ziet men afbeeldsels van de vermaarde Rcmonstrantschc Hoogleeraren Jacobqs Aaantivs , Siao* Episcomvs en Pbilippus va* Libbobcb , van den Predikant Jobakxes Uytenbooaabt en van den Ontvanger Pieter Utteji- bocaabt. Ook is er eene fraaije boekcry , voorzien van eene menigte der nuttigste werken voor de studenten der kweekschool. De Evangelisch-Luthcrsche gemeente, die tot den ring van Am- sterdam behoort, en ruim 32,000 zielen telt, wordt door 5 Predikan- ten bediend , heeft twee kerken , deLuthersche Oudekerkcnde Lutherse he Nieuwekerk geheet en. De eerste vaste Predikant bij deze gemeente was A.idbeas Nesscbeb , die ten jare 1385 herwaarts overkwam. De leer van Lutbeb was te dercr stede vroeger bekend dan die der Gereformeerden , want reeds in 1520 hielden de volgelingen van Lutbeb hunne heimelijke vergaderingen in bijzondere huizen, waarin zekere Meester Willeb , Priester van Utrecht, leerde. Ook kwamenzij som- tijds buiten de stad bijeen , alwaar zij Lvtbebs overzetting van hei Riciiwc Testament , in de Nedcrduitsche taal , lazen. In het jaar 1566 verzochten zij aan' de Regering , die toen nog Room#chgezind was , om de St. Olofskapel , dewijl men de Gereformeerden toeaelatcn had , in de Minderbrocdcrskerk te prediken , maar dit verzoek werd afge- slagen. Na de verandering in regering en godsdienst, ten jare 1578 voorgevallen , predikten zij in een pakhuis , op den Singel , by' de Handboogsdoclen, niet zonder kennis van de Gereformeerde W ethouder- schap, maar toen zij, tien jaren later, eene openbare plaats ter verrig- ting hunner godsdienstoefening verzochten , vonden zij zoo weinig gunst bij de toenmalige regering, dat men hen niet alleen afwees , maar hun verbood cenige bijeenkomsten te houden ; zelfs werd hen in het jaar 1601 aangezegd, dat zij hunne heimelijke vergaderingen zouden hebben na te laten of de stad te ruimen , want men verstond toen , dat hier geen andere godsdienst dan de Gereformeerde behoorde uitge- oefend te worden. De Luthersehen bekwamen echter allcngskcns meerder vrijheid en vergaderden eindelijk openlijk in hun pakhuis , op denhoek van het Spui en den Singel, de Pot genoemd, alwaar zij, in het jaar 1632, in getal zeer toegenomen zijnde, en de Regering, in het stuk van godsdienst , thans verdraagzamer vindende, eene openbare kerk be- gonnen te bouwen, die op kerkdag van het jaar 1653 ingewijd is. en tegenwoordig de Luthers che Oude kerk genoemd wordt. Zij 1!)6 AMS. beeft vier ingangen , als een op den Singel , waarvoor een plein , dat mol wn Ijzeren hek afgesloten is , twee. op het Spui en een hl de Hand- boog* t raat. De kerk, welke in 1837 veel verbeterd is , heeft van binnen drie gaanderijen boven elkander, waarvan de onderste op hardstcenen pilaren van de Dorische orde rust, een vierkant w el geschikt doophuis, eenen deftigen predikstoel en een zeer fraai orgel , niet kunstig gemaakt beeld- werk versierd, welks deuren door Pattip Tideiajt schoon beschilderd waren, doch , in het jaai 183b\ bij de herstelling van het orgel , weggenomen zyn en thans in de consistoriekamer bewaard worden. Voort* hingen in deze kerk drie grooteen twee en twintig kleine koperen kaarskroonen , die thans door lampen vervangen zijn. In de consistoriekamer is mede een echt geschilderd afbeeldsel van den grnoten Maarte* Lftbjer te zien , bene- vens vier kleine stukken , dien Hervormer , zijne vrouw , zijnen vader en z'rjnc moeder voorstellende. Men vindt er ook nog een houten model , waarschijnlijk van het gewezen pakhuis de Pot en drie daar- aan palende huizen. Het is in deze kerk, dat de Maatschappij Tot /Vut van 't Algemeen hare jaarlijksc.be algcmeetie vergadering, door het houden cener plegtige redevoering opent. De L u t h e r s c h e Nieuwe k e r k , die in het jaar 1668 ge- sticht was, stond mede op den Singel, niet ver van de Nieuwe Haar- lemmersluis. Zij was een der fraaiste gebouwen der stad . naar de schets van den Bouwmeester Dorsman vervaardigd , en geleek in gtv daante naar de kerk de Rolonda te Rome. De fraaije ronde kap van het voorgebouw der kerk, uit welke een sierlijke lantaren stak, die eenc zwaan, het zinnebeeld van Lgther , tot windwijzer had, wns van buiten gedekt met rood koperen platen . en rustte op vier paar ronde gekoppelde en zes half ronde steenen pilaren van de Doriselie orde . die op vierkante voetstukken gevestigd waren. Dit ronde voor- gebouw werd , van achteren, omvangen met een half rond gebouw, dat van binnen , daarmede vcreenigd en welks plat van boven desgelijks met koperen platen gedekt was. De kerk had vier ruime ingangen , r»« van binnen in het halfronde gebouw, twee gaanderijen boven elkander, naar welke men langs eenen brecden wenteltrap zonder spil , en d ie altijd voor een meesterstuk der bouwkunde gehouden is , opklom. Naar den predikstoel , die met kunstig snijwerk , verbeeldende de voornaam- ste Evangelische geschiedenissen, versierd was, en in het voorste of ronde gebouw stond , ging men langs eenen trap , die in den muur verborgen was. Het sierlijke dubbele orgel , dat met fraai geschilderde deuren en kunslig beeldwerk versierd was, was in 1719 boven den predik- stoel geplaaUt. Het gebouw ontving het licht , behalve door den lan- taren , die op het midden van den ronden koepel stond , door twee rijen glasramen boven eikanderen. Onderden lantaren hing een zware koperen kerk kroon en daar rondom zeven en twintig kleine. Het ge- lieele gebouw was , van den grond af tot in den lantaarn , 48,86 dl. hoog. Deze kerk, die op Kersdag 1671 ingewijd was. werd den 18 September 1822, binnen zes uren tijds, op de buiten muren na , ge- heel afgebrand. De algcineene kerkelijke vergadering der Evangelisch Ln- thersche gemeente besloot dadelijk, om den herbouw uit vrijwillig bijcen- gebragte penningen te beproeven ; de inzameling en deelneming , zoo te Amsterdam zelve als elders , was zoo ruim , dat men spoedig met de herbouw ing een aanvang maakte , en de kerk op den 18den Sep- tember 1826 tot hernieuwd gebruik inwijdde. Dit gebouw is bijna in alle opzigtc gclijkvonmg aan het afgebrande , met dit onderscheid , . dat het halfronde gedeelte, dat vroeger aan de zuidzijde niet zoo ver, Digitized by Google AHS. 197 als aan den noordkant, het ronde gebouw omgaf , thans, door aankoop van betendcude gebouwen , zich ter wederzijde even ver uitstrekt ; dal de vrouwenstoeten, die voorheen matten zittingen hadden, nu met paar- deharen, door zwart fluweel of trijp overtrokken, zittingen voorzien, en de mansbanken alle van fraai gebruind eikenhout zijn; dat de lan- taren van eenc andere gedaante is en dat bet gebouw sleehls drie ingangen heeft; ten» ijl het geheel in alles een nog veel fraaijer voor- komen , dan vóór den brand , heeft , en ook het koepeldak 4 ell. 3 palm. 4 duim, hooger dan dat der vorige kerk , ofschoon naar men uil , niet zoo stevig gelwuwd , is. En zoo slaat dan nu dit kerkgebouw daar . als oeu toonbeeld vau den liodsdienstigen zin der Nederlaudew , die , even als hun edele koning en zijn waardig gezin . niet geaarzeld hebben, om, door ruime bijdragen, de Lutherschc gemeente te A*- sTLitDAa in staat te stellen , haren tempel zoodanig te herbouwen , dat hij met zijn prachtig koepeldak, even als weleer, tot een der hoofd- sieraden van de Amstelstvd verstrekt. Omstreeks hel midden der achl tiende eeuw nuUtondcn er onder de. Lutherschcn , bijzonder in Duitschland , vele geschillen ten aanzien der Hervorming en kerkleer. Eene overmatige gehechtheid aan bet oude aan de eene zijde , eene gretige gesteldheid op nieuwigheden aan den anderen kant , verbitterden de partijen en deed hen , hoe langs hoe wijder uit elkander loopeu. Lit dien hoek waaiden deze geschillen ook hier te lande over , en beroerden eene en andere gemeente , der AugsburgscJte geloofsbelijdenis toegedaan. Nergens evenwel liep dit geschil hooger dan in A «sterdam , waar men de aanzienli jkste en talrijkste geuiecnte dier belijdenis hier te lande aantrof. Ken cu ander der Leeraren drukten zich , ten aanzien van deze of gene leerstelling , niet op de oude wijze uit , en werden daarom geoordeeld schadelijke liegrippen te koesteren en voort te planten. Zij vonden echter hunne aanhangers , die met den naam van Voorstanders run het Nieuwe Licht bestempeld werden; terwijl allen . die geen smaak in hunne leerwijze vonden , zich gaarne met den titel van Voorstanders r»i» het Oude Licht xagen onderscheiden. Reeds eenige jaren liad het vuur van dezen kerk- twist inde Amsterdamsche gemecule gesmeuld en gevonkt , toen het ten jare 1791 met zulk een openbaar geweld ten dake uitsloeg, dat het eene volkomen scheuring ten gevolge had. Ken aantal leden der Luth. gein. konde niet langer goedvinden . zich te verren «gen met de thans in hunne kerk openbaar voorgedragene leeringen , en kwam lot het veel gerucht makende Itcsluit , om zich \an de kerkgemeenschap hunner overige medeleden af te scheiden en eene nieuwe gem. op te rigtcn. Eene openbare scheiding was eenc drnid van zulk eenen «*ard , dat zij zonder toestemming en goedkeuring der Regering vau A ■stf.rbaji niet mogt plaats hcbltcn. Uiervan bewust, verzochten eenigen dier leden, den 115 Maart van dat jaar . dat niet slechts aan hen, maar aan allen, die met hen in godsdienstige begrippen gelijk stonden, en verder tot hun gemaakt plan zouden willen toetreden, hel houden van vrije en openbare godsdienstoefening mogt verleend worden; het- welk hun, op de p'cgligc verklaring . dat geen andere, dan de zuivere Lutherschc religie, volgens de Oririrandcrde yinrfthtirt/itche (iehwfsve- Iijffenis, onder hen zou worden geleerd, toegestaan werd. /.ij. die Ifl U->loor over de nieuw npgerigtc gemeente, welke zirh de Herstelde Lu th ersche noemde, op zich genomen hadden , noodigden hierop, in het begin van Sïei , de deelnemer* in hun plan uit. om de sommen, waarvoor zij ingeschreven haildni, in den loop dier maand te betalen, 198 AMS. tc gelijken tijde alle hunne geloofsgenoolcn , die zich met hen vilden vereenigen, aanmanende, om , binnen dien tijd , hunne milde giften t ter aangewezene plaatse , te doen bezorgen ; terwijl zij aan alle welda- dige lieden , in of buiten de gemeente , die genegen mogten zijn , het hunne tot opbouw dier gemeente bij te dragen , zonder daarvoor be- kend te willen wezen, biertoe gelegenheid gaven; en deze uitnoodiging was niet tc vergeefs , want niet weinigen uit andere kerkgenootschappen openden de milde hand voor hunne broederen Lutheranen , die zij , in onderscheiding Tan de anderen , als zoodanigen , wilden erken- nen. Daar het nu de Herst. Luth. gem. aan ecne plaats ter vergade- ring ontbrak, en deze niet onverwijld in gereedheid konde z\)n, ver- kregen de oprigters van Burgemccsteren , op hun aanzoek , ter hand- having van de openbare eerdienst, bij voorraad, het gebruik van de Nieuwe Walen kerk, voor de morgenbeurten op zon- en feestdagen; en van de Gasthuiskerk , voor de avondbeurten des Zondags en Woens- dags , onder betaling van zoodanig eéne som , als Directeuren der nieuw opgcrigte gem. met Kerkmeestcren dier beide kerken zouden kuu- nen goedvinden. Ingevolge hiervan hield de medeuitgeweken 1 ..eeraar JoaiRiizs Hajielau , die eenc hoofdrol in al dit .bedrijf gespeeld had , voor deze afgescheidene gem. de eerste leerrede , op den 3 ■ Augustus 1791 , in de Gasthuiskerk. Door de ruime bijdragen in staat gesteld , kochten de Herst. Luth. eerlang het stadsgebouw , op den Kloveniers- burgwal naast het Oostindische huis , onder den naam van het Krank- zinnigen- of Dolhuis bekend. Dit braken zij af en bouwden op dien grond eeoe ruime kerk , die in 1793 voltooid was , en thans nog tot Kerk voor de Herstelde Lutherschc gemeente dient. Het is een langwerpig vierkant gebouw , dat van binnen zeer doelmatig ingerigt is, twee gaanderijen heeft en , boven den predikstoel , met een zwaar orgel prykt ; terwyl aan de fraaije koperen kaars- krooncn in het ruim lampen van hetzelfde metaal hangen. Van de vijf ingangen zijn twee in den voorgevel. De frontespies rust op eene kroon- lijst , die door zes pilaren geschoord wordt , wordende iu deze frontespics , door zinnebeeldige figuren , de godsdienst en hare gewone attributen voor- gesteld. Op de kroonlijst leest men , in gouden letters : En tij Heven volstandig in de leen der J pot telen. Thans wordt deze gem. , die onge- veer 10,000 zielen telt, door i Predikanten bediend. In het jaar 1820 werden er door de Synode der Ev. Luth. kerk pogingen aangewend tot eenc zoodanige wijdere of naauwere vereeniging met de Herst. Luth. gem., als met de belangen der beide gemeenten meest over- eenkomstig zoude zyn , welke pogingen echter vruchteloos afliepen. De Hernhutters, eene gezindte, die niet voor het jaar 1731 be- kend is geworden , en w ier gevoelens meest met die der Lulherschen schenen overeen te komen (1), hadden hier vroeger ook hunne bijeen- komsten , in een huis in de Haarlemmerhouttuinen , maar dit heeft thans niet meer plaats. De Doopsgezinden, die ook wel, naar Mkmo Simoksz, Mennonitcn genoemd zijn, hebben reeds kort na hunne opkomst, omtrent het jaar 1530, heimelijke vergaderingen in en buiten Amsterdam gehouden ; maar konden, aangezien zij destijds aan zeer gestrenge vervolgingen ten doel • stonden , toen aldaar uog gecne gemeente vestigen. Nuilal (i) Over dcir tjriiu.lU' zullen wij op bel AvX. Z r i » I gtrlrgenlicid vindm, ïudtr lu »i>nkrji. AMS. 100 dc tijden echter gematigder werden , kwamen zij allengskens bijeen en kregen et'nc aanzienlijke gem. , welke evenwel , door de hevige twis- ten en scheuringeu , die er onder de Doopsg. iclven plaats hadden , later merkelijk verviel. Ten gevolge van deze twisten waren er drie of vier afzonderlijke gcm. der Doopsg. te Abstbrbab ontstaan , die zieh allen echter later verecnigd hebben en nu slechts cene gein. uitmaken , welke 2100 zielen telt , en door 3 Predikanten bediend wordt ; terwijl de beide Hoogleeraren der Algemeene Doopsgezinde Sociëteit ieder jaar nog twaalf predikbeurten waarnemen. Er is thans niet meer, danéene Doopsgezinde kerk te Absterdab , staande lusschen den Singel en de Heerengracht, niet ver van het Konings- plein. Deze kerk is in het jaar 1039, van den grond af, in de te- genwoordige gedaante gebouwd op de plaats, waar te voren een pak- huis stond , dat tot de brouwerij het Lam behoorde, naar welke stand- plaats zij dan nu ook bij den naam van de Doopsgezinde kerk het Lam bekend staat. Zij heeft drie ingangen, twee op den Singel en een op de Heereugracht , en van binnen twee gaanderijen, die op zes houten pilaren rusten, ook is zij van een net orgel voorzien, en wordt bij den avondgodsdienst met lampen verlicht. Vroeger bestonden er nog meer Doopsgezinde kerken te Amstkroab ; als , onder anderen , twee op den Singel , van welke éénc in dc nabijheid van den Jan Rodenpoortstorcn , de kerk bij den Toren genaamd, thans tot bergplaats dient, en dc andere bij den lliaauw burgwal , de Kerk de Zon gehecten, later tot vergaderplaats van de beide Anistcrdamsche de- partementen der Maatschappij Tot JYut tan 't Algemeen gediend heeft, en tegenwoordig tot verkoopplaats van roerende goederen gebruikt wordt. Dc Kwakers , die oorspronkelijk uit Engeland afkomstig zijn , en zekeren Georse Fox tot stichter hadden , vergaderden te Amsterdab eerst in of kort vóór het jaar 1636 . zeer geheim , iu bijzondere hui- zen , en voornamelyk in den Engclschen gang aan dc Schans , bij dc Regu I ierspoort , naderhand echter meer openbaar iu een huis in dc Driehoekstraat bij de brouwersgracht, tol dat zy in het jaar 1673 een huis op de Keizersgracht kochten , waar zij iu een ruim binnenvertrek , dat tot eeue kerk ingcrigt is, bijeenkwamen. Deze gcm. telt thans slechts één lid. De R. K., die vóór dc verandering der regering, in 1378, al dc openbare kerken te Absterdab in gebruik hadden, moesten zich ler- itond na die verandering in bijzondere huizen behelpen , waar dc re- gering hunne heimelijke bijeenkomsten oogluikend toeliet. Maar toen de afval van den Graaf vas Reskebeug in liet jaar 1380 aanleiding gaf, om den R. K. te verbieden, in de Provincie lloliand . Ir.inne godsdienst uit te oefenen , werd ook te Absterdab het prediken , trouwen , doopen enz. naar de R. K. wij*e , bij eeue bijzondere keur, vcrlnjden. Na hel jaar 1G09 hebben zij echter van tijd tot tijd meer vrijheid gekregen cn genoten eindelijk , even als alle andere gc- zindhrdeu , ecne ongestoorde rust , hoewel hunne kerken echter uit- wendig iu niets van burgerwoningen onderscheiden moglen rijiu Na de omwenteling van 1793, en zelfs kort tc voren, zijn dc meeste dezer huizen in wezenlijke kerken veranderd, hoewel men ze altijd bij dc vorige namen blijft onderscheiden. Thans b.loopt het aantal R. K., te Arstekoab , 32.000 en met die. welke builen de poorten, maar onder het reglsgebied der stad wonen , 13.000 , zij behooren tot het aartspr. vau J/oUuiid-cn-Zteland . dek. Anti/eiland , maken binnen AMS. de itad 16 station uit en hebben even zoo vele kerken. Deze kerken werden door 16 Pastoors en 28 Kapellanen bediend, terwijl bet Jongens- Weeshuis , hoewel geene afzonderlijke statie uitmakende , nog ecnen eigen Pastoor heeft. Dc kerken zijn: de Mozes-en- Aaro nskerk ; het Boompje; het Stadhuis -van -Hoorn ; dcTorcn; dc Pt.K. Franscbc kerk; de Ster; de kerk op het Beggynhof; de Nieuwe R. K. h e t-Ge loof-dc-Hoop-en-de-Liefde ; de Posthoorn ; het Roo- de-Hert; dePapegaai ; de Pool; het Duifje; de krijtberg; de Zaaijer; en dc Kerk- i n - het- Maagdenhuis. l>e Mozes -en -Aaronskerk , op de St. Antbonicbreestraat , aldus genaamd naar de beelden van Mozes en Aa.ro* , die er in den gevel stonden , vóór, dat zij afgebroken werd , om er eeue geheel nieuwe kerk in dc plaat* te bouwen , welke in 1859 voltooid moet zijn, is aan den H. Frascisojs var Assibes toegewijd, en bezit onder- scheiden fraaije altaarstukken , door den vermaarden Jajlob de AVit geschilderd , benevens audere fraaije schilderden , waaronder voorna- melijk een italiaanseh stuk, S t. Franciscus, vergezeld van twee engelen , voorstellende , uitmunt. Ter zijde van de kerk , die wanneer zij volbouwd is , met twee torens prijken zal , is ccne ruime binnenplaats met ecne sierlijke fontein. Deze kerk wordt door vijf Minderbroeders bediend, van welke, de oudste dc dienst van Pas- toor verrigt. Dc statie lelt 5700 wmui. Dc Franciskancr- of Mind erbrocderskerk , genaamd het Boompje, naar eeneu boom, «elke in den ge\el staat afgebeeld , die almede aau den 11. Franciscis vak Assisf.s toegewijd is , en voor tle grootste der R. K. kerken binnen Amsterdam gehouden wordt , staat aan de oostzijde van dc Kalverstraat en komt op bet Rok-in uit. Deze kerk, waarvan dc statie ruim 4000 comm. telt, beval twee groot.c gaanderijen bo\en elkander, die drie zijden van bel gebouw beslaan cn op zes houten kolommen rusten . heeft een fraai hoofdaltaar , een welluidend orgel en uitmuntende schilderstukken van Bare*d Graat en anderen. De dienst wordt door 6 Minderbroeders , van welke dc oudste voor Pastoor dient, verrigt. De Dominicanen of Predikheercn k e r k , genaamd het Stad- huis - va n - Hoo rn , op den Üudczijds Achterburgwal, by de Korsjes- noortsleeg , aan den 11. Doai*icus loegewijd , heeft twee gaanderijen boven elkander , cn boven in het midden der kerk , ecnen ruimen en luchtigen koepel , tegen welke cenc uitmuntend uitgevoerde Bespotting van Christus geschilderd is, hetwelk men voor een werk van Rembrand va* Ry?i houdt, liet altaar is sierlijk gebouwd en heeft twee geslingerde houten kolommen. Deze kerk is onlangs uitwendig, door eene nieuwe pui verfraaid, waarvoor te lezen staat: CoeLJ IrlbVant benc- DIClloneM 1 lx Int lx Vna efJLagilanllbVs , 2 Paral Vap. 6/0. dat is : Dat dc Hemelen bun zegen ge\en , als zij die , bier binnen , te zamen konicu afbidden , 2 Kron. Kap. 6. Zy wordt door twee Paters Dominicanen , den oudsten als Pastoor cn den anderen als Kapcllaan , bediend. In de wouing van den Pastoor vindt men fraaije afbeeldsels van voorname mannen uit de orde der Dominicanen , cn , onder dezen , een van Paus Beneihctis XIII. Dc statie heeft ongoecr 1 .00 ci mm. Behalve die kerk hebben dc Predikheercn hier nog eene, de. Toren genaamd, omdat zij nabij den Jan-Rodcpoorls-toroii , op dra Singel , gebouwd is. Deze kerk, die mede den H. Doamcus tot Pa- troon hecfl. is een nel gebouw , hel welk in het jaar 1611 gc- stirhl is. Dc gemeente, die hier gewoonlijk vergadert . is sedert het A 31 S. 201 begin der vorige eeuw aoo toegenomen , dal zij Üians nagenoeg 1200 comm. lelt , en gedeeltelijk moet geplaatst worden in twee vertrek ken onder de eigenlijke kerk , alwaar de dienstdoende Priesters door eene opening in den zolder zeer goed kunnen gehoord worden. Twee Paters Dominicanen verrigten de dienst ia deze kerk, de eene als Pas- toor de andere als Kapellaan. Dc R. K. F ranse he kerk, op de Boommarkt , die door céncn Pas- toor en ééncn Kapcllaan bediend wordt , is in het jaar 1662 gesticht, in 1733 sierlijk herbouwd en sinds ccnige jaren mei eene nieuwe pui voor- zien. Zij is aan den II. Petrus toegewijd , heeft twee ruime gaande- rijen , die op bonten kolommen rusten. Men ziet in deze kerk ecu marmeren Mariabeeld , houdende het kind Jezus op den arm , dat door Fra*cois Absiel vervaardigd is , tieu zeer fraaijc basreliëfs , door den beroemden Jakob de Wit geschilderd , cn voorstellende dc Evange- listen cn dc voornaamste Kerkvaders , en in de woning der Paters eene fraaijc Afneming van het kruis naar Petbus Paulus Rubbex*. Dc static telt ruim 1000 comra. De R. K. Kerk dc Ster, staande in de Spinhuissteeg, werd in 1699 gebouwd, ter plaatse, waar tot dus verre een pakhuis gestaan had. Zij is aan den II. Acgistimus gewijd , beeft, twee gaanderijen, die op vier kolommen rusten, cn is met ccnige fraaijc schilderijen ver- sierd. De predikstoel is kunstig bewerkt cn het altaar met smaak ingc- rigt. Deze kerk, waarvan de static 2000 comm. teil, wordt door drie Paters Augustijnen , den oudsten als Pastoor de beide andere als kapcllancn, bediend. Dc R. K.Kcrk op het Bcggijnhof, is in het Westen van hetBeg- gijnhoflcn jare 1672 gebouwd, cnin 1723 aanmerkelijk verfraaid, zijnde toen onder anderen de zoldering gestucadoord. In deze kerk worden niet alleen de II. Begca , dc stichteres van dc orde der Beggijnen, cn dc H. Johavxes , maar ook de 11. Urscla, als bijzondere Bescherm- heilige , gevierd. Zij bevat onderscheiden fraaijc schilderijen , als eene Geboorte des II c Hands eu eene Hemelvaart van Maria door den be- roemden Ja* Baptista Weexix; eene Opstanding door Johaxres Voorhout cn twee schilderijen ter gedachtenis van het mirakel der Heilige stede. Onder andere zeldzaamheden worden hier bewaard vier kussens , waar- op de geschiedenis van het voorzeidc mirakel gestikt is, een rijk ver- sierd kasuifel , dat door Keizer Mausiliaa.i aan dc kapel der Heilige «lede geschonken is, twee vanen mei het jaartal 1333, die voorheen bij processiën gebruikt werden , cn thans bij het feest van bet mirakel, dat den loden Maart invalt, aan twee kolommen aan den ingang der kerk ten toon worden gehangen , bij welke gelegenheid cr ook eene plegtige dienst gedaan wordt. In deze kerk wordt de dienst door een Pastoor en twee Kancllaneu verrigt. De statie telt ongeveer 900 comm. De Nieuwe R.K. Kerk. op den Singel , ter vervanging van de R. K. Kerk bet-Geloof - de - Hoop - en-de - Liefde, die op den V oor- burgwal bij het Spui stond , cn thans afgebroken is , tcrwyl het ledig erf lot bergplaats van ecnen steenhouwer dient , werd in het jaar 1X20 , gebouwd, op de plaats \an het voormalig West-Indische huis , vroeger de Voelbnogsdoelen. Zy heeft eene static met 2000 comm., i> aan O. L. V. Hemelraart toegewijd, en strekt uitwendig tot ecu sie- raad van Ahsterda*. In den voorgevel zijn het Geloof, dc Hoop cn de Liefde op eene zinnebeeldige wijze voorgesteld. De fraaijc doorluch- tige toren is van een slaguurwerk voorzien en van binnen heeft deze kerk ecu fraai altaar , met een schoon standbeeld van do Verheerlijkte A M S. Maria, eenen ccnvoudigen predikstoel cn een klein , maar wclluideud orgel. Deze kerk wordt door venen Pastoor cn twee Kapcllanen be- diend. De R. K. Kerk de Posthoorn, op de Prinsengracht, by de Brouwersgracht, is in 1087 gesticht, maar later merkelijk vertimmerd. De static, die thans 1700 comm. telt, werd herwaarts overgebragt van den Haarlemmerdijk, tusschen de Brouwerstraat cn Eenhoornslu is, waar zij het Friesche wapen heette. De kerk, die aan den H. Augvstim's toegewijd is , is een vry groot gebouw met twee gaanderijen boven elkander en ccne derde , die kleiner is. Het altaar draagt het op- schrift altnre privilegiatum , dat is , bevoorregt altaar, omdat men aflaten verleent aan de genen , die hier hunne godsdienst komen uitoefenen. De dienst in deze kerk wordt verrigt door cenen Pastoor en ééncn Kapcllaan. Dv R. K. Kerk het Roodc Hert, in de Heinljehockstecg , ont- leent haren naam van een rood gebeeldhouwd hert, dat voor den gevel ligt. Deze kerk, die aan den H. Nicolaas toegewijd en niet zeer groot is, wordt gebonden op de derde verdiening van een groot woonhuis cn bevat ceu fraai altaarstuk, de Kruisiging van Christus voor- stellende. Zij wordt bediend door cenen Pastoor cn ééncn Kapcllaan. De statie telt 850 comm. De R. K. Ke rk de Papegaai , in de Kalverstraat , waar men den H. Josem als bijzonderen Patroon vereert , is , naar men wil , om- streeks het jaar 1672 gesticht , en op het midden der 18de eeuw ver- bouwd. Men komt er van de z^jdc der Kalverstraat binnen door cenen langen gang. Zij heeft twee gaanderijen , die op ronde ko- lommen rusten ; voorts ziet men er onderscheidene fraaije schilderijen t waaronder eenc, de Krooning ran O. L. Vrouw voorstellende, van Ja kou de Wit uitmunt ; het altaar prijkt met eenen zwaar vergulden, kunstig gedreven tabernakel. Een Pastoor cn één Kapcllaan verriglen de dienst in deze kerk , Maarvan de statie 600 comm. telt. De R. K. Kerkdc Pool, op de Ugracht, aan de H. Aura toe- gewijd , ontleent haren naam van een pakhuis , in welks plaats zij in 17!20 gebouwdis. De statie, die thans nagenoeg 1600 comm. telt, is echter veel ouder, en bestond reeds vóór de verandering in 1578, maar was toen gevestigd in de buurt Outewaal , buiten dc St. Antho- niepoort , waar ecne kapel stond , die mede aan St. Akka toegewijd was, en in welke nog, tot op het midden der zeventiende eeuw, dienst gedaan werd. Maar bij de laatste uitlegging der stad is deze kapel verdwenen , cn de static werd in 1663 verplaatst naar het Fu- nen , waar later de rookcrij der Oost-Indische kompagnie geweest is. Eenigc jaren later werd zij naar het Kattcnburgerplein en eindelijk in 1720 van daarnaar het pakhuis de Pool overgebragt. Deze kerk is een ruim, hoog, luchtig cn net gebouw, welks gevel in 1806 geheel ver- nieuwd is ; op dc kroonlijst leest men in vergulde letters de volgende woorden uit Gen. XXV 111 , vs. 17. JVon est kic aliud HÜi domus Dei et porta Coeli , d. i. Hier is niets dan een huis Gods, en ecne poorle des hemels. .Van binnen zijn er twee gaanderijen boven elkander. Ter wederzijde van het altaar, dat prachtig versierd is , cn met een door Jakob de AV it geschilderd altaarstuk prijkt , zijnde ecne kopij van dc j4fneining ran het kruis door Rubbers, staan de beelden der apostelen Prrat's cn Paulcs , ook heeft men er eene voortreffelijke schilderij van Mobitz. Deze kerk, die van een torentje voorzien is, wordt door cenen Pastoor en twee Kapcllanen bediend. Digitized by Google AM "8. 205 De R. K. Kerk het V re d e- Du i f j e , op dc Prinsengracht, tegen over het Amstclvcld , deu II. Willebordcs toegewijd, is iu 1790 gesticht , en in ccnen zeer cenvoudigen maar deftige» smaak gebouwd. In dc kroonlijst leest men de volgende woorden uit Haggai II vs. 10: In isto loco dabo pacem d.i. In deze plaats zal ik vrede geven. In deze kerk , die inwendig zeer doelmatig ingcrigt is , en vroeger met ecnen lantarentoren prykte, welke onlangs weggebroken is, wordt de- dienst door écnen Pastoor cn ccnen Kapellaan verrigt. De statie telt ruim 1000 co ram. De R. K. Kerk de Krijtberg, op dea Singel, bij het Konings- plein , waar men in het byzondcr den H. Iuutics de Lotola. viert , werd vroeger door dc Jesuitcn bediend , maar sedert de afschaffing van die orde , tot in 1787 , bleef zij gesloten , na welken tijd zy echter weder tot de godsdienstoefening gebruikt wordt. Het is een vrij groot en schoon gebouw , welks gevel onlangs geheel vernieuwd is , waartoe men een woon- en een pakhuis afgebroken heeft. De dienst wordt door drie Paters Jcsuiten verrigt. De statie telt rnim 2500 coram. Dc R. K. Kerk de Zaaijcr, op dc Keizersgracht , bij de Brou- wersgracht, die den H. Igkatius de Lotola tot Patroon heeft, werd mede vroeger door Jcsuiten gebruikt , en was , na de vernietiging dier orde, gedurende cenigc jaren gesloten. Dc static telt ruim 1400 comm. cn wordt thans weder door drie Paters Jcsuiten bediend. Het gebouw , dat hier vroeger stond , is voor een paar jaren afgebroken en in dc plaat» daarvan ectie nieuwe, sierlijke, vaneen vierkant torentje voorziene kerk gebouwd , die in 1837 voltooid is. In de lijst onder de frontespics leest men : Exiit Seminans Seminandum dal is : Een zaaijcr ging uit om te zaai- jen , Mare. IV vs. 3 , en in de blaauwe stcenen lijst van dc middelste der drie poorten staat : MDCCCXXXVII. De R. K. Kerk in het Maagdenhuis op het Spui , aan O. L.V. Presentatie toegewijd , is zeer doelmatig ingerigt , cn bevat fraaijc schilderstukken , waaronder dat , hetwelk dc Boodschap des Engels aan Mama voorstelt , en dat , hetwelk het Mirakel ran de H. stede ver- beeldt, onderscheiding verdienen. Ook wordt in deze kerk, waarvan de statie ongeveer 1600 coram. lelt, een stukje hout bewaart, het- geen men gelooft een gedeelte te zijn van het kruis des Heiland*. Door ééneu Pastoor en twee Kapcllanen wordt alhier de dienst verrigt. Behalve deze statiën binnen dc stad worden er nog twee daar buiten tot Abstekdah gerekend, ofschoon de tot die statiën beboorende kerken f zijnde dc Kerk de Liefde, op het Langebleckerspad, en dc Kerk op het Rustenburgerpad, eigenlijk onder dc gein. Nieuw er-Amslcl gelegen zijn. De R. K. der Bisschoppelijke Clerezy, gemeenlijk Jansenisten genoemd , w ier getal te Aistebdai ruim 500 beloopt , hebben er £ «ta- liën en drie kerken,, die door 2 Pastoors cn 1 Kapellaan bediend worden, cn onder de namen van de Oeijcvaar; de Jansen is- tenkerk op dc Brouwersgrachten dc Drie Bontckraat- jen onderscheiden worden. De Kerk de Ooijevaar, in de Barndestecg , waar de H. H. Petbls en Paolcs bijzonder gevierd worden , is gesticht ter plaatse , waar vroeger cenc herberg stond , daar de ooyevaar uit hing , van wel- ken vogel men nog cenc afbeelding boven dc deur ziet , waarnaar dc kerk dan ook gemeenlijk genoemd wordt. Deze kerk is een luchtig wel geschikt gebouw. Dc predikstoel , die de gedaante van ecucu kelk beeft, wordt voor ccn kunstig werkstuk gehouden, liet AM 8. altaarstuk, verbeeldende Snon met lui kind Jkzü» in den Tempel, is zeer fraai door Coets geschilderd. Deze kerk wordt door cenen^ Pastoor en eenen Kapellaan bediend. De Kerk op de Brouwersgracht, aan do H. H. Willem ordc* cn Job ank es toegewijd , is gesticht door Jusirs Moedersoin , die in 16C4 Pastoor dezer kerk was, waarom zij ook onder den naam van de K c r k v a n den Heer MocoEnsoai bekend is. Hel is een ruim cn welgeschikt gebouw, dat van ééne gaanderij en kunstige schilder- stukken voorzien is en door eenen Pastoor bediend wordt. De Kerk de Drie Bonte Kraaijen, in de Oude Teertuinen , aan den H. Odclphb» toegewijd , ontleent naren naam van de drie bon to kraaijen , die vóór bet huis , alwaar zij reeds vóór het midden der 16de eeuw gesticht was, uithangen , is net betimmerd en van ecne rnime gaanderij voorzien. In deze kerk wordt thaus nog slechts eens in het jaar dienst gedaan , maar zij zal eerlang afgebroken worden. Vroeger hadden de R. K. der Bisschoppelijke Clerezy, hier nog vier kerken , zijnde genaamd de Kerk in de Vinke straat, de Kerk de Paauw en de Kerk op de Nieuw ozijds-Achtcrbura;- w a 1 , die door het afnemen der gemeente niet meer tot kerkelijk ge- bruik gebezigd worden, maar thans tol woon- cn pakhuizen dienen, en de Kerk in het R. K. Jongenswecshuis, die ten dien- ste der weezen aan de R. K. afgestaan is. De koophandel op Smirna en de I^evant gaf gelegenheid dat zich ccnigc Armenische kooplieden op het einde der zeventiende eeuw tc A «sterdam vestigden , welke eerst hunne godsdienstige bijeenkomsten in de Dijkstraat hielden, maar in 1714 stichtten zij de tegenwoordige Armenische kerk, op Dwars boomsloot , dat een tamelijk fraai ge- bouw is, met eenendertigen ingang, waar boven een liggend lam o£ Agnus Dei in marmer is uitgehouwen , met een bijschrift in de Armenische taal er onder. Inwendig beeft de kerk noch predikstoel, noch orgel, noch beelden, maar wel ccnigc altaarstukken. Zij wordt door éénen Priester bediend , die gemeenlek door den Patriarch van Groot-Armenie herwaarts gezonden wordt. Deze gemeente is tot 2 leden uitgestorven. Eindelijk heeft men te Amsterdam nog cenc Grieksche of Russische kerk, op den Oudezijds-Voorburgw al , bij de Krcnpel- steeg. Dit gebouw , welks voorgevel in bet begin dezer eeuw ver- nieuwd werd , is niet groot , maar net. Zij is door zich hier gevestigd hebbende leden van die gezindte gebouwd. Het altaar is van de eigenlijke kerk afgescheiden door een houten beschot , in hetwelk eenedeuris. met eene opening van boven, waarin een houtenkruis staat. De dienst in deze gemeente , die uit 30 leden bestaat , wordt waargenomen , door eenen Priester , die meestal uit Rusland herwaarts gezonden wordt. Men weet niet juist , in welken tijd de eerste Joden zich tc Am- sterdam gevestigd bebbeu ; vast gaat het , dat , toen Jas III , Ko- ning van Portugal , de Joden in 1549 uit zijne stalen bande , onder- scheidene naar Holland gcvlugt zijn , waar men hun eerst geenc schuil- plaats vcrloenen wilde ; in het vervolg veroorloofde men hun zich aldaar neder tc zetten cn volgens de Joodschc berekening moet de tijd hunner vestiging te dier stede omstreeks het jaar 1ti93 bepaald worden. Men verdeelt de Joden in tw ee scctcn , de Portugesche en de Hoogduitsche , thans Nederduitsche. Zij nemen allen bijna dezelfde plcgtigueden waar, en zijn enkel onderscheiden door ecnige bijzondere gebruiken; die door Digitized by Go A M S. overlevering van hnnnc voorouders ,"de Portugezen , Dnitschers of Polen , tot hen gekomen xijn. De Synagoge der Portugcsehc Joden op hot Leprozcnplcin , aan het einde der Joden- Breedslraat , is een prachtig gebouw , in 1670 gebouwd, door eenen ruimen voorhof omgeven, en e\cn als de Tabernakel ingerigt. Door de voorpoort van het voorhof gaat men over een niim plein , ter wederxijde met gaanderijen , die door twaalf pilaren ondersteund worden , en onder een van welke een groote waterbuk , met eene koperen kraan is, waarin de Joden hunne banden wasschen , eer zij de Synagoge binnen treden. De voorhof is voorts met onderscheidene huizen bezet, in een van welke de Opper-Rabbijn woont , in de an- deren komen de Parnassijns bijeen , of er worden scholen gebonden , om de Israëlitische Jeugd in de Hebreeuwsche taal en de wet te on- derwijzen, liet gebouw der Synagoge is vierkant en hoog. Het heeft een plat dak met eene fraaije steenen balustrade. Men treedt er binnen door eene breede poort , die op gemetselde kolommen rust en in de Hebreeuwsche taal tot opschrik heeft : Vaar ik zal door de grootheid ntrer goedertierenheid in uw huis ingaan ; welke wrorden bel begin uitmaken van bel achtste vers des vijfden Psalms. Behalve deze fraaije poort heeft, men nog twee ingangen tot het gebouw , welks gewelf op vier zware hardsteetien z-iilen rust. Bij den hoofdingang xiet men een verheven vierkant spreekgestoelte , met armblakers op de vier hoeken, waar zich de Voorlezer plaatst ; vóór dit gestoelte is de plaats van den Opper-Rabbijn of (^liaeham . en nog lager zijn die der Pamassyns. Ter wederzijde ziet men de gaanderijen voor de vrouwen , welke ieder op zes hardst eenen pilaren rusten en van voren met digt traliewerk afgeschoten zijn. Behalve de vier groote en elf kleinere kaarskroonen , waardoor de synagoge des avonds verlicht wordt , is er nog Wne glazen lamp , die men altijd brandende houdt en daarom het eeuwige licht genoemd wordt. Het oostelijke gedeelte is van het overige der Synagoge gescheiden door een bek van mahonijhout , achter hetwelk de dienst gedaan wordt. In de onituining staat eene groote sakendaanhouteu kast , waarin de Boeken Mozes , naar de wijze der Ouden , op rollen zeer net geschreven en met rijk geborduurde dekklceden omhangen . bewaard en op sabbathdagen of bij plcgtige gelegenheden ontrold worden. Er zijn ruim 2300 Portugesche Joden te AasTEij>AS , en de dienst wordt hij deze gemeente door cénen Opper- Rabbijn, 2 Assessoren, 2 Voorzangers en 1 Adjunct-Voorzanger verrigt. De Synagoge de r N ed e rdui t schc Joden is veel kleiner, dan die der Portugcsehe Joden , doch bijna in denzelfden vorm gebouwd , hoewel zij geen voorhof heeft. Zij is met eenen deftigen opgangen fraaijen koepel versierd . maar van binnen is zij genoegzaam gelijk aan die der Portuge- sche Joden . behalve dat men er , boven den ingang , een tafercel viudt , waarop, met vergulde letters, een algemeen gebed tot God , in de Ne- derduitsche taal . te lezen is. Behalve deze hoofd-synagoge worden er nog zeven bij-svnagogen voor de Nederduitschc Joden in de na- buurschap gevonden. Het aantal Ncderduitsche Joden beloopt te Amsterdam ongeveer 19.000 en de dienst bij hunne gemeente wordt door renen Oppcr-Rabhijn , 2 Assessoren , 6 Rabbijnen en in elke Synagoge éëncn Voorlezer dus 8 Voorlezers , benevens eenen Opper- Vnorlezer of- Voorzanger , verrigt. Eeuig geschil, dat er liuschcn ettelijke leden der Ncderduitsche Syna- goge cn de Parna»sijus ontstond , veroorzaakte ccue afscheiding , welke A M S. ten gevolge had , dat er in 1796 een huis in dc Rapenbnrgstraat tot eene Synagoge d er Nieuwe vergadering of l«elix Libertale ingerigt werd, dje niet groot en inwendig in geencn dccle van andere buizen te onderscheiden was. Deze gein., die slechts weinige leden telde, en waarbij de dienst door céneti llabbyn verrigt werd, is echter later weder te niet gegaan. Amsterdam is byzouder rijk aan liefdadige gestichten en inrigtingen } onder deze verdient het Binnen- of St. Pietersgasthuis cene eerste plaats. \ óór de tijden der Hervorming had iucu , te dier stede, ouderscheiden gasthuizen , als : hetSt. Pietersgasthuis , in Gansoord , hetwelk thans de Nes heet; het St. Eli zabctb sgasthuis naast het oude stadhuis , waarmede het in 1484 verbonden werd ; het Onze Lieve Vrouwegaslhuis op den Nicuweudijk en verscheiden anderen. Deze gasthuizen , te ver vaneen slaande , werden , omtrent het jaar 1878, onder den naam van St. Pietersgasthuis te zamen vereenigd , en overgebragt in de twee kloosters der Oude en der Nieuwe Nonnen , alwaar thans nog het gasthuis gevonden wordt , dat uit verscheidene gel>ouwen bestaat , en zijnen ingang heeft op de Oostzijde van den Oudezijds Achterburgwal, door cenebreede poort, boven welke mcu twee, door Jah van LofiTEnzx fraai in steen uitgehouwen, beelden ziet , die twee kranken , eencn man en eene vrouw , voorstellen. Het geslicht , waar- in , sedert 1754, ook de Stads Apotheek overgebragt is, bestaat uit verscheidene gebouwen waarin alle zieken , van welk geslacht of jaren ook , hetzij inboorling of vreemdeling , verpleegd worden, tot dat zij volkomen hersteld zyn. Voorheen werden hier ook allerlei behoeftige n drie nachten ontvangen en geherbergd , maar dit is . om hel misbruik , dat er van gemaakt werd , afgeschaft. De krankzinni- gen , en zy , die met besmettelijke ziekten en uitwendige gebreken behebt zijn, wordeu naar het Buitengasthuis , aan den Overtoom- schen weg , overgebragt , hetwelk, ten jare 1030 , tot een Pesthuis ingerigt werd , ter vervanging van een dergelijk , dat in 1616 daartoe bekwaam gemaakt was , maar spoedig te klein bevonden werd. Het Buitengasthuis is in den nacht tusschen 14 en 15 April 1752 bijna geheel afgebrand , maar terstond daarna weder , omtrent even ab het te voren was , herbouwd. — Het Burgerweeshuis heeft zijnen oor- sprong te danken aan de gifte van zekere huisjes in de Kal verstraat, die omtrent het jaar 1520, door zekeren Haasje Klaaspochtem , huisvrouw van Klaas Jacobszoor ir 't Pahadvs , ten In-hoeve van arme weczen beschikt wer- den. In het jaar 1561 werd echter een grootcr weeshuis gesticht , ter plaatse , waar nu het logement dc Keizerskroon is , van waar de weczen , in het jaar 1580, ,in het herbouwde St. Lucienklooster overgebragt werden , dat thans nog tot Jongens-weeshuis dient, en waar men, op de ruime binnenplaats, in 1831, een gedenk teeken opgerigt heelt ter eerc van den , aldaar opgevocden , onsterfelijken Luitenant ter Zee Ja* Camel Josepmus van Speyk. — Hel Meisjes - weeshuis tegen het Jongens-weeshuis aanpalende , is in het jaar 1634 gebouwd , en kreeg zijnen uitgang door eene grootc en sierlijke hardstccnen poort in dc St. Lucie-stecg. — Voorts beeft men nog het in 1636 ge- sticht Diakonie weeshuis, waarin ouderloozc kinderen van lede- maten der Hervormde gemeente , die in Amsterdam hebl»cn gewoond , worden opgenomen , met cene school en cene apotheek , uit welke laatste de armen der gemeente van geneesmiddelen voorzien worden ; een Di- akonie-Oude man ncn- en V rou w en hui s der Ncdcrduitsche- Gcrcformccrdc gcmccutc, dal in 1681 voor vrouweu gestichten Digitized by Google A MS *)1 in 1718 met eene woning voor oude mannen vergroot is en een geheel vak beslaat aan den Amstel ; het Co rvcrihol'; het Dia kon ie- Bestedeiingshuis, «lat voor gebrekkigen behoeftige leden der Her- vormde gemeente gesticht en in 1791 voltooid is, welke drie laatste gebouwen door cencn grootcn tuin zaïncnvcrbondeu zijn ; het Huis- zitten weduwenhof, in 1630 voltooid, hetwelk woningen voor be- hoeftige ongehuwde vrouwen bevat; het > iie u w ezijds - II ui sz i Hen- huis , dal iu 1654 gebouwd is, onderscheiden fraaije sehilderijen bezit, en waar uildeelingen van levensmiddelen aan de stadsarmen plaats hebben; het Walen-wees- en oude - vrouwen- cn Mannenhuis, op den hoek vau de Prinsen- en Vijzelgrachten, dat in 1671 volbouwd is en toen een vroeger gesticht voor wee zen der Waalsche gemeente vervangen heeft; het Engelsche wees- huis, bestemd voor kinderen van de overleden lidmaten der En- gelsche Presbvteriaanschc kerk en voor oude lieden van die gezind- heid ; het Evangelisch-Lutherscbe- Diakonie-Oudc-Manncn en Vrouwenhuis en Weeshuis, waar weczen van beide kunnen bcneven* oude mannen en vrouwen van dc Evangeliseh-Luthersehcn gemeente worden opgenomen; het Wees- Armen- oude- man- nen eu vrouwenhuis der Herstelde Luthersche gemeente, dat in 1617 tot eene Vlceschhal en een Wachthuis gebouwd is , in 1625 aan de W. I. Maatschappij tot vergaderplaats werd afgestaan , sedert 1637 tot eene herberg diende , die onder den naam van Nieu- wezijds Heercn-Logeiuent verhuurd werd. tot dat het in 1826 tot het tegenwoordige doel ingcrigt is ; het W ceshuis der Collegianten , van ouds genaamd dc Ora nje- A p pel , voornamelijk ter opvoeding vau weesjongens geschikt, waar de Collegianten vroeger in een boven- vertrek hunne godsdienstoefening hielden, en dat thans tot Wees- huis voor dc Doopsgezinden dient ; het M e i s j c s - w e c s- h ii i s der Collegianten; hel 0 u d e - V r o u w e n h u i s van d c Doopsgezinden; het Leprozenhuis, welks spreek- cn regentenkamers met fraaije schilderijen prijken , waaronder het Regen- tenstuk van den beroemden Feudisaad Bol , cn de Omgang op koujter- maandag vau Nieoland vooral bezienswaardig zijn . in 1402 onder den naam van St. Nicolaas- en St. Ant hou ie gas thuis gesticht, terwijl het in 1.104 voor hen , die met het zoogenaamde lazarus be- hebt waren, ingcrigt werd , en den naam ontving, welke het nog he- den draagt , hoewel het thans tot verbhjf strekt van bejaarde lieden , die er . tegen belalintr in eens , van kost cn inwoning levenslang voor- zien worden; het K. K. Jongens-weeshui», dat sedert 1700 zijn bestaan dagteekeot ; het in 1628 gebouwde, maar in 1787 in zijnen tegenwoordigen staat gebragte , R. K. Maagdenhui s , op het Spui , wcrw aarts dc weesmeisjes , uit een vroeger gesticht van dien aard , op den .Nieuwezijds- Voorburgwal , overgebragt zijn (1) ; het in 1785 voltooide Werkhuis, ingcrigt om straatbedelaars te bewaren, vrij- willigers , die gecne middelen van bestaan hebben , in te nemen , en zoodanigen te tuchtigen , die door wangedrag de vrijheid en openbare verkecring in de zamenleving voor c enigen tijd verbeuren . welk gebouw met eenen deftigen voorgevel prijkt, die door den Beeldhouwer A -.Zir.sEiiis met een fraai frontespies versierd is, terwijl de regenten- cn regen- (i) Eene naaimkcurigo b*»«hr»'jring van dit fcjticht ii te rinden in bet Boomich Catholijk > a a r boe kj e roor i836, bi. i3i. I 208 AKS tekenkamers verdienen bczigtigd te «orden, om de daar gevonden wordende uitmuntende schilderstukken van RAnmoLOaEcs vas des Helst , Jas de Ba ei , Kabel Dujabdi* , Jan Maubits Ooisbrabd , en anderen ; het II. K. Oude Ariiicn-kautooi •, dal niet een der beroemdste schil- derijen van Jabor de Wit prijkt; het Be g g ij n h o f , waar ongehuwde vrouwen van de R. K. godsdienst kosteloos eene woning bekomen , mits bewijzende dat xij voor haar ei jen levensonderhoud kunnen zorgen (1) ; Urkhtano's Steun des Oudf r d om i, een gesticht , waarin aan ongehuwde grijsaards van de R. K. godsdienst woning , Meeding- en voedsel om niet wordt verschaft en in welks bidvertrek men twee bezienswaardige schilderijen van de Lelii en Kamphuize* vindt ; het Gesticht van Liefdadigheid, waarin R. K. meisjes worden verpleegd , die, weezen geworden, te oud zijn om in het Maag- denhuis te worden opgenomen, en dat thans 40 dergelijke wreczen bevat j het Gesticht van Liefdadigheid in 1837 opgerigt en uit dc nalatenschap van den Heer Scaors afkomstig , waarin 14 oude vrouwen worden verpleegd; het in 1648 gestichte Nederland s ch- Portu- geesch- Israëlitisch Jongensweeshuis; het in 1730 opgerigte Nederlandsch- Portugeesch- Israëlitisch Oude Mannenhuis; het Nederlandsch- Portugeesch- Israëlitisch- Oude Vrou- wen-en Ziekenhuis, dat sedert 1834 bestaat ; bet Nederlandse h~ Isra eli tisch - Oudc-mannen- en vrouwen- en ziekenhuis, dat in 1833 opgerigt is; het Nederlandsch- Israëlitisch* Jon- ge ns w eeshuis , sedert 1833 zijn bestaan tellende ; de beide gestichten : Aan dc weldadigheid gewijd, het eene op dc Heerenmarkt het andere aan de Weteringspoort , w ordende , gedurende den winter, in het eerstgenoemde , dagelijks spijzen , en in het andera , drie malen in de week, turf aan behocfligcn uitgedeeld. Tolde liefdadige iurigtingen bchooren ook : het G e n o o t s c h a p tot beoefening van deugd en kunde, den 20 Aug 1 73'J door den Heer A. Elisk. Stebk opgerigt , ten doel hebbende , onder- steuning te geven aan hulpliehoevenden , vooral in diervoege , dat am- bachtslieden enz. door ziekte verachterd , weder hun eigen brood kunnen verdienen , en hetwelk in het jaar 1818 zijnen werkkring had uitgebreid door dc oprigting van eene Verkoopplaats van handwer- ken vervaardigd door hulpbehoevenden van goe- den huize, die echter later weder te niet gegaan is ; het g c- nootschap ter aanmoediging der koepokinenting met 8 Directeuren eu 16 werkende leden; de Maatschappij tot Redding van Dreukclingen, die, in 1767 , door den Heer Jaaob de Clebcq opgerigt , de eerste van dien aard is , welke in Europa beslaan heeft , en een aantal navolgers heeft gehad; de in 1824 opgcrigtc Noord- en Z u i d - h o 1 1 a n d- sche Redding-Maatschappij, met ongeveer 1000 leden, die ten doel heeft , om bij het vergaan van schepen op onze kusten ten minste het leven der schipbreukelingen te redden ; het Genoot- schap tot zedelykc verbetering der Gevangenen, dat zijn beslaan verschuldigd is aan dc Hccrcn : W. H. buHi.iCAR , li) In h l Roomsen Caiholijk ja ai boeL je voor iS35, U. 63 kau cen«- omstandige beschrijving, ioo van dit gebouw , al» Viii do djirloo b^hoorcudo kiik , vinden. Digitized by Google A M S. J. L. Nierbteasz Jimor cn W. II. Warxshcr , ih 1823 opgcrigt werd, cn ongeveer 3000 loden lelt; het Funds tot Aaninocdi- ving v a n d e g c w o p e ude d i e n * t in de Nederlanden, den 1 A pril 181 3 opgerigt ; liet N e d e r 1 a n d s c li e B ij b e 1 g e n o o l- scbap, dat in 1813 zijn Iiestaan ontving, de verspreiding des bijbels in sijiic oorspronkelijkheid zich ten doel stelt, en omtrent 1000 leden heeft ; het Nederla ii dscb Gods dienstig Traktaat - Genootschap, ten doel hebbende , door het gratis of zeer goedkoop verspreiden van kleine geschriften , tot godsdienst op tc wekken , in 1820 onder den titel van Ainstcrdamsch Traktaatgenootschap opgerigt , waarna het, om de toeneming der leden door hel geheele land, wier getal thans ruim 2300 beloopt, zijnen tegen woordigen naam aannam; het Genootschap ter bevordering van Godsdienstig onder» ij s voor Vondelingen e*nVcrlatcn Kinderen, hetwelk tot vervanging van het voormalig aalmoezeniersweeshuis dient ; deMaatsehappij tot Bev ordering van het Godsdien- stig onderwijs onder de Slaven en Kleurlingen in de koloniën, met 600 leden ; het Collegie Z e c ui a n s h o o p , zijnde eene inrigling ten nutte der zeevaart, en tot ondersteuning van de zoodanigen , die door schipbreuk ongelukkig geworden zijn, dat thans in een eigen gelwnw, aan den Buitenkant, vergadert ; cn voorts nog een aantal hofjes , in welke oude lieden , meestal kosteloos , wor- den opgenomen, waarbij wij nog zouden kunnen voegen de II o 1 1 a n d- sehe Brand-, en Ijevcnsverzckeringsocictcit; de Onderlinge B r a n d w a a r b o r g m a a t s c h a p p p ij c n voor ge- bouw eu , koopmanschappen, meubelen en huissieraden ; twee Zee as- s ii rantie sociëteiten; ecne M a a t s c h a p p ij vanOndcrlin- g e W e d u w e n p e ji s i o c n e n ; en het 0 n d c r 1 i n g W c d u w c n- f o n d s , onder de zinspreuk : de Trouwe ff 'achter. Voorheen had men hier nog een Oude mannen- en V rouw en huis , tusschen den Oudc- lijds-Achterburgwal en den Kloveniersburgwal . alwaar het, in 1600, op een gedeelte gromls van het Oude Nonnenklooster gebouwd w erd , ter ver- vanging van ecu dergelijk gesticht, dat in 1330, in de Kalverstraat , uit eene giftc van zekeren Jvi Beezem , Priester , en Haasje Klaas- dochteh , huisvrouw van Klaas JxHobszoo* is 't Paradijs , gebouwd was , en aanvankelijk tot kostelooze opneming van honderd en dertig onge- huwde lieden strekte , welk getal vervolgens tot 130 en eindelijk tot 200 ve-meerderd werd, maar sedert 1733 tot een Proveniershuis, voor lieden boven de 30 jaren, diende, die er, tegen betaling van eene som , geevenredigd naar hunnen ouderdom . in opgenomen , en van de noodwendigste behoeften des loens voorzien werden, en thans ten dienste der Konininklijkc A k a d e ni i e van Beeldende kunsten ingcrigt is; het O u d e z ij d s h u i s z i 1 1 e n h u i s , dal, tot berging van voorraad voor bchoeftigen , in 1186 getimmerd tn in 1710 herbouwd werd, maar thans in een Bijksmagazijn van oorlog is veranderd ; ecu E v a n g e 1 i s c h - L u t h c r s c h - \V e e s- huis. dat thans tot eene kaserne gebruikt wordl ; een D o o p s g e- z i n d W e e s h u i s , tegen» oordig tot eene Stadswerk- en leer- school dienende ; hel S t. J o r i s h o f . een deftig proveniershuis onder den druk der Fransehe overlieersching le niet gegaan , en thans ten dienste van het Amortisatiesyndicaat ingerigt ; en een Gesticht van Boet- vaardigheid, voornamelijk ingerigt , om B. K. ongelukkig ver- leide of onteerde personen van het vrouwelijke geslacht op het pad van I. Heel. t 11 A M S. eer en deugd terug te brengen, cn vertier om armoedigcn te herbergen cn voor misstappen te bewaren. Nu tot de openbare scholen overgaande, staat ons eerst te «preken , van de Doorluchtige School of het Alhcnacura i I- 1 ust re. Het daartoe dienende gebouw was vroeger een kerkje van het St. Agnictenklooster , dat naderhand tot Pakhuis voor de A d m i ra li t e i t gebruikt werd. In of kort na het jnar 1630 , werd dit kerkje in drie verdiepingen gescheiden; de onderste bleef een pakhuis der Admiraliteit, en dient thans tot ccn Rijkspakhuis .alwaar de goederen van wege het rijk of de stad aangehaald , worden opgeslagen en ver- kocht , indien men ze niet terugvordert. De tweede verdieping strekt lot eene gehoorzaal voor do Hoogleeraren der Doorluchtige School , waarvan de wanden versierd zijn met de afbeeldsels van omtrent vijftig beroemde cn geleerde mannen' van allerlei staat en gezindheid , door den Oud-Presideut-Sehepen («r.mnD vav Papksbroer , in het jaar 1745, aan de Doorluchtige school vereerd , alsmede met eene koperen plaat , waarop de afbeelding der orerhlijfselen run het oude 1'almfrc wordt gevonden, terwijl op het portaal twee oude borstbeelden van Jilius Caesar cn Marccs Tullus Cicero geplaatst zijn. De kleine gehoorzaal is achter 'de grootc gelegen. Op de hoogste verdieping is de Stads- boekerij geplaatst. Op den 8 Januarij 1632 werd deze school door Gerardus Joa^nes Vossnis , Hoogleeraar der Geschiedenis , ingewyd , en ** anderendaags deed Cas?aros Barlakus cr zijne beroemde redevoering Orer den wijzen koopman. Men heeft hier sedert onderscheiden ver- maarde Hoogleerarcn gehad , onder welke , behalve Vossius en IUrlakiur , Jacobcs Poilippus iTOrville , Lddoviccs Wolzoce}» , Petris Fuasciis, Petrus Bcrxaümjs Secundus. Asdreas Bosn , Dasiel Wuttesbacii , J.a* Hksdrik va* Swisdex , Heidrik Constantus Cr.v» cn Jas Mklchi or Krxper hebben uitgemunt. Thans (1838) zijn cr 1 Lector, lilloogleor- aren en 96 Studenten , van welke 23 in de godgeleerdheid , 53 in de rog- ten , 23 in de geneeskunde , 2 in de letteren , 1 in de wijsbegeerte, 1 in de godgeleerdheid cn letteren , 1 in de godgeleerdheid cn regten 7 in de regtcn en letteren cn 1 in de letteren cn w ijsbegeerte. Ter beoefening dier kruidkunde is sedert 1683 ook een Plantentuin, gewoonlijk Hortus Botanicus, vroeger meestal Hortus Medicus, geheeten , in de plantaadje gevestigd , die nagenoeg ccn morgen groot is , en bij uitne- mendheid aan het doel beantwoordt, terwijl men er tevens eene ver- xamcling van werken over de kruidkunde en een kabinet van vreemdu gedierten op liquor en onderscheiden mineraalertscn vindt. * Hierna komt in aanmerking de Stads Latijnschc school, die eerst sedert het jaar 1678 bestaat, als wanneer het oude Aalmoe zen i ershuis , zijnde een gedeelte van het voormalige K la ris— seuklooster, te dien einde, vertimmerd en bekwaam gemaakt is. Vroeger waren hier twee Latijnschc scholen de eene in de Koe- straat in het gewezen Be t ha nie n klooster , waar later eene bcr- m*rg, de Groote School genoemd, geweest is. De. andere was ten noorden der Nieuwe kerk , waar naderhand de vermaarde boekdrukkerij van Joah Blaeo gestaan heeft, die den 22 Kcbruary 1672, met de letters cn platen van de beroemde atlassen cn stedebocken, eene prooi der vlammen geworden" is. De hardstccnen poort, die voor deze laatste gevonden werd . is bij de vertimmering der tegenwoordige school, derwaarts overgebragt. Boven deze poort leest men onder het wapen d«-r stad : Ditciplina ritae. scipio d. i. hel onder» ijs is de steun des levens; en daaronder in zwarten toetsteen: Arte probus, probitate pi ut , pietate Digitized by Google AMS. 211 beat*» ut vere fias, haec scholaculta dabit, d. i. in deze school zult jij lecren , hoe gij door het onder» ijs bekwaam , door bekwaamheid deugd- zaam en door deugd gelukkig kunt worden. Inwendig is het gebouw in zes ruime vertrekken verdeeld , ieder voor eene afzonderlijke klasse bestemd , in welke door éénen Rector , écncn Conrector , vier Precep- toren en éénen Leeraar in de wiskunde onderwijs gegeven wordt. De- ze school, die thans ougcvecr 100 leerlingen telt, heeft in het jaar 1837 (behalve de wetenschappen , in art. 10 van het Koninklijk besluit van 2 Augustus 1815 voorgeschreven) de nuttige strekking gekregen, om met dat onderwijs , dc beoefening vau audere wetenschappelijke kundigheden te paren , en zoo doende een verhoogd model tot op- leiding der jeugd daar te stellen. Behalve deze , heeft men hier nog voor de zoogenaamde geleerde stu- diën : de KweekschoolderRcmonstranten, tot opleiding van Predikanten voor die gezindte met éénen Hoogleeraar en 6 Studen- ten ; waarin Siaon Episcophs de eerslc Hooglecraar in de Godge- leerdheid geweest is. Het heeft geen afzonderlijk gebouw. De lessen worden iu een daartoe geschikt vertrek ,jdat aan de kerk gebouwd is, ge- geven , terwijl de bibliotheek der broederschap daarboven geplaatst is ; de Kweekschool van dc Algemeen e Doopsgezinde sociëteit ter bevordering. van de Predikdienst, met 13 Studenten en 2 Hoogleerarcn , die hunne lessen geven in een aan de kerk gebouwd lokaal , waar ook de bibliotheek der Doopsge- zinde gemeente gevonden wordt , en aan welke kweekschool de eerste Hoogleeraar geweest is Tjerk Nieuwekrcis , die den 28 November 1731» zijne waardigheid aanvaardde , terwijl de Studenten onder de Doopsge- zinden , die zich tot het predikambt wilden bekwaam maken , zich , vóór dien tijd, aan de lands hoogcscholen of aan de Doorluchtige school te Amsterdam , maar meest aan dc Kweekschool der Remon- stranten , oefenden ; het Evangelisch-Lutbcrsch-Sem ina- rium, met drie Hoogleerarcn en 8 Studenten, volgens Z. M. besluit van 23 December 1815, voornamelijk door de bemoeijingen van den geleerden Jak Melcbiob Kebper gevestigd , en in 1818 tot stand gekomen , ten einde zij , die tot Leeraars voor die gezindheid willen opgeleid worden , niet meer, zoo als voorheen het geval was, buiten 's lands hunne studiën zonden behoeven voort te zetten, aan welk Seminarium de eerste lessen door den Predikant J. W. Statics Muller gegeven zyn, terwijl J. G. Plüscbke de eerste Hoogleeraar was; het Ne d e r 1 a n d sc h - Israeliti s c h Seminarium tot vorming van bekwame Rabbynen en Wetgeleer- den, in 1815 opgerigt, met drie Onderwijzers en 50 Studenten; en eene Genees-, Heel- en Verloskundige of Clinischc school, met twee Hoogleerarcn. Voorts heeft men in Amsterdam nog de in 1 820 opgcrigtc K o n i n k- lijke Akadcmie der beeldende Kunsten, met 5 Directeu- ren en 450 leerlingen ; te 'voren boven dc Beurs, doch thans ih het gewezen Oude Mannen- en Vrouwenhuis, in welk lokaal eene menigte groote zalen , zoo tot het geven der lessen , als tot de , om de twee jaren , plaats hebbende tentoonstelling van schilderijen van levende meesters , ingerigt zijn ; dc sedert Januarij 1827 bestaande Koninklijke Muzijk- en Zangschool, met vier commissaris- sen . 6 onderwijzers , 2 onderwijzeressen en omtrent 50 leerlingen ; de in 1784. naar een ontwerp 'van den Heer G. Titsirgb , gestichte Kweekschool voor de Zeevaart, met een daartoe zeer doelmatig ingerigt gebouw , dat , in den voorgevel , met een kun- i>12 A MS. stig beeldwerk van X. Ziesesis en, in de kamer der commissarissen, met twee voortreffelijke schilderijen van W. Scheluxx , den toot naar Chattam in 1668 voorstellende , en met onderscheidene afbeeldsels van Nederlandschc zeehelden Prijkt, terwijl het geslicht , op welks plaats een driemast instructie-vaartuig gevonden wordt , ouder 9 Commissarissen en 1 Directeur slaat , en ongeveer 80 leerlingen heeft , die door 8 leermees- ters onderwezen worden ; het Instituut tot onderwijs van blinden, in 1808 door de Vrij-Metsclarcn opgerigt , met 6 on- derwijzers en 24 leerlingen , die alle in het lezen , rekenen en schryven , onderwijs genieten , de meisje» bovendien in het naayen , breiden, borduren, weven en andere nuttige handv. erken , en de jongens in bet mandenvlechten , stoclenmattcn , netlenhreideu enz. ; de H olla n d s c h e manege, in 1744 opgerigt , waarin het be- nedenvertrek , dat tot rijschool ingerigt is, eene lengte van 46 ell. "e van 13 ell. 2 palm. 8 duim. beslaat; dcFranschc manege, opgerigt in 1761, waar de tot rijschool «/ 4 palm. 2 duim. en eene breedte dienende zaal 23 ell. 7 palm. 8 duim. langen 11 ell. 8 palm. 9 duim. breed is; 3 Stadstusschcit - scholen, 1 Nederduitsche Stadsburgerschoolcnl2Stadsarnicnscholeu welke laat- ste vooral zoo uitmunteud ingerigt zyn , dat zy steeds door deskundi- gen als model worden aangewezen. Voorts nog 133 partikulicrc Jon- gensscholen; 163 partikulierc Meisjesscholen en ruim 330 Kleine Kinderscholen. De andere wetenschappelijke inrigliiigeii te Arsterda* zijn : het Koninklyk N c d c r l a n d s c h instituut van Weten- schappen, letterkunde en schoone kunsten, dat in het fraaijc Trippenhuis vergadert , alwaar het eene , wel niet grootc , maar van zeldzame stukken , betrekkelijk de Nederlandschc geschiedenis, taal- en dichtkunde goed voorziene bibliotheek heeft en waar tevens *s R ij k s Museum gevonden wordt , dat , behalve een aantal andere , stukken van grootc Nederlandschc meesters , den alombcroemdcn Schut- tersmaaltijd van Rartholojiei's va* oer Helst, de schilderij van Reimiajib vau Rhijs , onder den naam van de Pfachtvacht , door geheel Europa bekend , alsmede de nooit volprezen twee tafercelcn uil den Vierdaarf- tchen Zeeslag benevens de Stad Amsterdam van het IJ te zien , alle drie door Willes vak de Velde , als ook de , om het effect van het kaarslicht, overheerlijke Avondschool van Gerard Doü bevat; dc in 1776 door den horlogiemaker Willem Writs en eenigc andere beoe- fenaars van kunsten cn wetenschappen opgeriglc Maatschappij van letteren en fraaije kunsten: Felix Meritis die lot 400 cffective leden tellen kan , cn in 1787 , tot het houden harcr vergaderingen , een gebouw slichtte , dat zoo in- als- uitwendig- stad en land tot sieraad verstrekt, en, ondcranderen , eene bijzonder fraaije concertzaal heeft , terwijl voorts dc maatschappij verdeeld is in vier afdeelingen , waarvan de eerste letterkunde, koophandel, zeevaart , landbouw en fabrijken omval , dc tweede aan de natuurkunde , de derde aan dc teekenkunst cn de vierde aan dc toonkunst gewyd is ; de in 1806 door C. Vredeiberg gestichtte Kunst- cn Weten schap bevordcreude Maatschappij: V.W. , mede in vyf- departementen verdeeld , als van taal- cn dichtkunde, van teeken- kunst, van toonkunst, \an wis- en proefondervindelyke natuurkun- de, en van kunstmatige voordragt, hebbende de maatschappy tevens bet aankweeken cn beoefenen van nienschlievcndhcid tot doel ; de Nederlandschc Handclmaatschapij, die uit 's Gravenhage , Digitized by Google A MS. 213 vaar zij in Maart 1824 werd opgerigt naar Amsterdam is overgebragt j de in 1830 opgerigte West-Indische :ilaa tschappij ; het Legaat van Moü^ikbop , iu 1772 , bij uitersten wil van den Heel- en Breuk- meester J. Mosmkhof. vastgesteld, tot bclooning van bekroonde ant- woorden op prijsvragen , strekkende tot bevordering der Heelkunde en vooral tot volmaking van de kennis der breuken; het Genoot- schap: Eene onvermoeide arbeid komt ailet te boren , dat in het jaar 1779, door de Heercn Arnoldus Bastiaas Strame , Pieter Heyms , Jan Boltes en Herrargs Haarers , is opgerigt , met het doel , om de beoefening der wiskunde te bevorderen en onder hunne mede- leden aan te kwecken , terwijl zy thans ccne niet onaanzienlijke boekerij bezit en uit 1550 leden bestaat; de Maatschappij: Tot Nut van 3t Al- gemeen f in 1784 opgerigt door den WEW. Heer J. Nieitwemiuyzejc , in leven Leeraar bij de Doopsgezinden te Monnikendam, welke maatschap- pij . thans reeds 15,000 leden telt , en ten doel heeft Godsvrucht en goede zeden, overeenkomstig de grondbeginselen der Christelijke godsdienst te bevorderen , en voorts zoodanige nuttige kundigheden en we- tenschappen , als voornamelijk voor den minvermogenden burger- stand onontbeerlijk zijn , voort te planten , ten einde daardoor het ver- stand te beschaven, het hart te veredelen, en zoo veel mogelijk alge- meen geluk te verspreiden ; zijnde niet alleen het hoofdbestuur te dezer stede gevestigd , maar ook twee van hare departementen , waarvan het eerste, den 2 April 1781$ opgerigt, ruim 700 en het tweede^ sedert 9 April 1790 bestaat, ongeveer 800 leden telt, welke departementen te zamen een eigen gebouw bezitten , waar tevens het bestuur der , in 1819" opgerigte , spaarbank hare zittingen heeft , dat voorts ccne tcckenschool beval , en waar, gedurende het wintersaisoen , aan de kinderen en bloed- verwanten der leden lessen in de proefondervindelijke natuurkunde ge- geven worden; het Genootschap ter be\ordcring der Heelkun- de, den Oden Maart 1790 door een gezelschap geneeskundigen opgerigt, ten einde de kennis der beschouwende en beoefenende heelkunde te be- hartigen, en die onder de Nederlandsche Heelmeesters uit te breiden; hel Leesmuseum, dat zijnen oorsprong te danken heeft aan eene bijeenkomst van 37 heercn, die zich tot leden van het op te rigtcn Leesmuseum verecnigdeu , en dat , sedert het jaar 1820 , een uit eigen middelen van den grond opgebouwd lokaal bezit en thans meer dan 400 leden telt ; G c n o o t s c h a p : Tot ï\'ut en Besv/utring, opge- rigt den 3 December 1807 , dat ten doel heeft de beoefening van Letterkunde en 80 leden telt, onder welke 20 werkende , en daaren- boven 6 leden van verdienste ; het H e b r c e u w s ch 1 c t te roe f enenjd genootschap: Togneleth (toL nut) , den Bden Mei 181 ü, door de Heercn S. J. Mulder en M. N. Loorsteir gesticht , ten einde de beoefening der He- breeuw sche taal aan te wakkeren , en thans ongeveer 60 leden tellende ; het Genootschap: ter bevordering der toonkunst, Af- deeling Amsterdam , met 772 leden en 34 honnoraire leden ; het toon- kunstig genootschap : Kunstgenoegen; bet Ge bouw: Tecum Ha- bita , tot bijeenkomsten van muzijk-socictciten ingerigt ; het Onder- wijzersgenootschap : 7*o/ nut der Jeugd , in de maand Juni} 1809 door de heeren J. var Wtk Rz. , A. var der Sww , G. Dulhar en andere onderwijzers opgerigt , met het doel , om de Nederduitsche , Fran- sche, HcogduiUcheen Engclsche talen , mitsgaders dc stel- en rekenkunde, de vaderlatidsrhe en algemeene geschiedenissen , de aardrijkskunde , de dichtkunst , dc schoon- schrijfkunst en dc kunstmatige voordragt te brocfencn , rn *ich voor het omln wrjs hunner leerlingen meer en meer 214 A M S. bekwaam te maken , Lebbende in bet jaar 1826 den naam van: Taai- en Letteroefenende Maatschappij: Tot A ut der Jeugd aangenomen en tellende thans mini 120 leden ; de M a a t s c h a p p ij tot Aanmoediging der Bouwkunde, die sedert 1818 beslaat en 5550 leden heeft ; het genootschap tot aankwecking van lecken-, schilder-, beeld li ouw- cn graveer- kunst; het genootschap : Tot vermeerdering van kunde op godsdienst gegrond; eenc aanzienlijke aldeeling der Maatschappij van Fraaije Kunsten en Wetenschap- pen, uit ruim 200 leden bestaande; het Letterkundig genoot- schap: Tot JYut en beschaving ; en het genootschap : Doctrinact Amicitia, dat in September 1838 zyn vijftigjarig beslaan vieren zal , ruim 450 cflectivc , 23 honnorairc cn 150 buiten leden telt , cn een eigen gebouw heeft. Dc Stadsschouwburg, bij de Lcydsehe poort , is gebouwd ter vervanging van cenen , die vroeger op de Keizersgracht slond en den 11 Mei 1772 door brand verteerd werd, waarbij ook onderscheidene meu- schen omkwamen. Het tegenwoordige gebouw, dat 45 cll. 2 palm. 9 duim. lang , 22 ell. 6 palm. 4 duim. breed , cn 13 cll. 2 duim. hoog is , rust op cenen gemctscldeii sleenen voet , is voor het overige van hout opgetrokken , cn kan nagenoeg 1600 personen bevatten. Het tnonecl , voor hetwelk een groot orchest geplaatst is , dat door de eerste meesiers der stad bezet wordt, beslaat 8 ell. 2 palm. in de breedte, omtrent 17 cll. in dc lengte, en 9 ell. 3 palm. 4 duim. in de hoogte, cn bezit een groot aantal fraaije dccoratien. Behalve, dezen schouwburg , waar dc stuk- ken in de Nederduitschc taal opgevoerd worden , heeft men hier nog eencn Fransch cn cn cenen Hoogduitse hen schouwburg, alsmede zoogenaamde licfhcbberij-comedics , zijnde: Leerzaam Ver- maak in dc Elandstraat; het Hu is in 't Bosch, thans genaamd : Kunstgenoegen, in dc Joden-Kerkstraat , een in de Amstcl straat, enz. Bij de schouwburgen zouden wy kunnen voegen het Dool hof, dat, om de daar gevonden wordende mechanische beelden, alsmede om dc oude cn vermaarde wapenrustingen , verdient bezocht te worden. Het is wel te denken , dat het eenc stad , die zoo vele gestichten en inrig- tingcn,aan dc wetenschappen gewijd, bevat, ook niet aan gcleerdcrn andere beroemde mannen ontbroken hehbe. De volgende zyn de voornaamstcn geweest. Godgeleerden: Allardcs van Asstebdax , gcb. 1490 •}• te Leu- ven in 1344 , na een groot getal godgeleerde . wijsgcerigc cn taal- kundige werken geschreven, cn zijne boekerij, by uitersten wil, aan het burgerweeshuis zijner geboortestad gemaakt Ie hebben; Kok- keus Knook , of Con,M;i.ivs Cnocvs, een leermeester aan de Latijn- sche school zijner geboortestad , die zich als schrijver van ver- scheiden godgeleerde en taalkundige werken zoo beroemd maakte , dat dc Koning van Portugal hein eenc llonglecraarsplaats aanbood , hij f 1556; Ja* S?i*i)Ens, meer bekend onder den geleerden naam van Joa5*es Sartorus -j- 1370 , die als zeer ervaren in de Hebrccuwschc , Grickschc en Lalijnschc talen , en tevens als schrijver eeuer uitlegging der grootcen kleine Profeten vermeld wordl ; Joa:\m.s TiaAvxts , die in het jaar 1555 een werk orer 's Hceren Avondmaal in het licht- gaf; Joassi.;» Motisenu'S , die omtrent don zelfden tijd cen^ uitlegging over vettige du ittere plaatsen der H. Schrift en e enc verhandeling over het Avondmaal schreef; Jacoïm Jaswhi's <6>b. 15i7 j 30 Julij 1625 als bestuurde Digitized by AMS. van het pausselijk collcgie tc Leuven , na onderscheidene uillc^kundijrc scliriA«» geschreven tt* hebben ; Ma\i«ima.vis Savdeus geb. 1378 7 1636 als Hoogleeraar in de godgeleerdheid te Wurlzburg; Jacobls Lairevtus, geb. 1384 7 16ii, na zich als schrijver van eenigo god- geleerde werken tc hebben beroemd gemaakt ; Snort Kriscorns , de eerste Hoogleeraar aan de kweekschool tier Remonstranten , pol). 1583 7 4 April 1613; Johvnvks CLori'Evctr.r.ii . |Tfb. 1392 7 1632, na eerst Hoogleeraar in de godgeleerdheid tc Harderwijk en vervolgens te Francker tc zijn geweest ; Joas>cs va* der Wavije* f in November 1701 als Hoogleeraar inde godgeleerdheid tc Francker; Gehard Cboesk , onder anderen bekend door zijne Historie der Lirakers , geb. 1612 t 1710 ; Pbilippüs va* Lihmrci , geb. 19 Jnnij 1633 f 30 April 1712 , Hoogleeraar aan de kweekschool der Remonstranten ; de Doopsgezinde liefdeprediker Marter' Soiiage.*, gcb. 1700 f 20 Oct. 1770, meest door zijne Godgeleerde f historisch en philosnphische vermakelijkheden en zijne Historie der /f aldensen bekend ; Petrus Cibtemis , pcb. 7 Dec. 1716 f 3 Aug. 1789, Hoogleeraar in de godgeleerdheid aan de doorluchtige, school in zijne geboortestad, en Paciis Chev allier , geb. 10 September 1722 f 7 Maart 1795, Uoogleeraar in de godge- leerdheid aan de hooge school te Groningen. K e g t s g e 1 ee rd e n : Nicolaas Everhabdi , f in 1377 Hoog- leeraar in de Reglen aan de hoogesebool te Ingolstad ; Herrams Noord- ktnk , geh. 28 Jan. 1702 7 0 Nov. 1771, vooral door het bewerken eener nieuwe uitgave van de Privilujieu , Handvesten , Cnslumen 7 Jf ctlcn en Keuren tan lmslerdam beroemd geworden ; Ja* Melcuior Kerfer, gcb. 2G April 1776 7 20 Julij 1821, Hoogleeraar iu de regten tc Leyden ; Bktiari* Petris va* 'NVesele Scholtl» , geb. 23 Sopt. 1763 7 26 Apr. 1829, een «Ier drie opstellers van Koning Louewuks bur- gerlijk wetboek; 1:11 Gabel Asser. geb. 13 Fcb. 1780 t •> Aug. 183G , Sekretaris van het ministericele departement van Justitie, en van de Commissie lot het ontwerpen der Nedcrlandschc wetgeving. Genees-, Heel- en Kruidkundigen: Gysderits Horstii» (Gysrert va* der Horst) 7 in 1333 , na verscheidene geleerde werken uit- gegeven tc hebben ; Berinardi's 1)e.%semls Kroove*bi ro , de schrijver va» >ele genees- en kruidkundige werken , geb. 1310 7 1371 ; Pieter Pauw, geh. 1)561 7 als Hoogleeraar der ontleed- en kruidkunde te Leyden; Maarte* Janszoo* Koster . de eerste . die te openbare lessen in de ontleedkunde gaf , 7 kort na hel jaar 1600 ; Yopis» ts Forti *atls Pler- wes . geb. 1601 . 7, als Hoojdceraar in de geneeskunde aan de hoogesebool te Lcvdon, 12 December 1671 ; Juv*>ks v\* Hou.ve . geb. 1021 7 3 Ja- nuarij!670, als Hoogleeraar in de ontleed- en heelkunde aan de- zelfde hoogesebool; Nicolai.s Fontvms ( Nicolaas Fovmv). die ver- scheiden geneeskundige werken geschreven hooft ; diens broeder Joayves Foitv.ms. de Lijfmodieus van Prins M\u»its; Goverd Bideoo , geb. 21 Maart 1(519 7 \pril 1713. na eest Hoogleeraar in de genees- en ontleedkunde aan de hoogesebool te Lcvdon , later Lijfmedicus van A»ill»r 111, Koning van Lugcland . tê rijn geweest, en zich ook als Nederduitse h dichter tc hebben beroemd gemaakt ; zijn zoon Nicolaas R10100 . die Lijfarts van den Kussischcn keizer Peter I was ; NikOLtvs Til?, jjeb. '1393 7 Si ptemli -r 1671. die vooral iu hel vak der ontleedkunde , waarin hij een tijdlang openbare lessen gaf, moet uitgemunt hebben ; Jon amnbs Covui.r. . geb. 1629 •;- 1G92 als Hoogleeraar iu de kruidkunde aan de doorluchtige school zijner gehoorlesl.nl; de genees- en ontleedkunde/: Jiir;v.ls S\v»ubi.!;d\m . geb. 1037 7 1680; 210 A M S. Air aiu* Cirr.uiT, een heelkundige uit de 17de eeuw; Jorasms Bob- ba* , geb. 1706 7 20 Jan. 1772 ; en zijn zoon Nicolaas LaireIs Bib- sa* . geb. 1734 7 11 Sept. 1793, beide Hooglccraren in de Kruid- kunde aan de doorluchtige school hunner geboortestad ; en Nicolaas Pararvs, geb. 11 Nov. 1718 -;- 7 Sept. 1812, Hoojjleeraar in de geneeskunde aan de hoogcschool te Leydeii. Wijsjeeren: Aruoldcs Seingi ebdics. geb. 1610 -f8 Maart 1667 als Hoogleeraar iu de wijsbegeerte aan de doorluchtige school zijner geboor- testad ; Bareid of Heiedictis de SrnozA , geb. 1633 f 21 Februari) 1677; Willem Deibboef, geb. 1650 f October 1717; Bibcbabd de Volder, geb. 26 Julij 1643 7 21 Maart 1709, na eerst Hoogleeraar iii dc w ijsbegeerte , later in de wiskunde, aan de hoogesehool te Ucydeu te zijn geweest ; en Paills tas Hebert , geb. 1736 7 10 Febr. 1823*, als rustend lloogleeraar in de fraaije letteren en wijsbegeerte aan dc kweek- school der Remonstranten in zijne geboortestad. \V i s- A n r d r ij k s- en Werktuigkundigen: Joaj Ik au , geb. 23 Sept. 1398 7 2 Dcc. 1673 , wiens A liassen en Stedeboeke.i leirgt voor zeer naauwkcuiig gehouden worden, en wezenlijke pracht- uitgaven zijn ; Meikdert Meeivvsz Hakker , de uitvinder der kamcelcii of scheepsligters die iu 1090 leefde ; Joam\es IIi ddb 7 13 April 1701 , na zijne mathematische kundigheden en vooral zijne watcrwecgkundc ten nutte zijner geboortestad te hebben aangewend , door het aanleggen der waterleidingen aan de AnisteUluis , en het voltrekken der heilzame- walerkeeriugen \oor vier der voornaantsle sluizen der stad ; Nicolaas AVitsev 7 10 Augustus 1717, onder wiens Herkende Beschrijving van ^ oord- en Oost-Tartarye , cn de Aloude en IJ edendaagsche schecjtsbontrett bestier vooral melding verdienen ; (Ïerard Struik, geb. 19 Mei 1687 7 liS Mei '1 769, ook door zijne groole kennis in zeevaart- en sterrckumU- bekend; Abraham IJ pel aar, geb. 3 Mei 1730 7 6 Der. 1811 cn Martk* S»s, geb. 30 Januarij 1731 7 7 Dcc. 1811 beide als: be«)efcnaars der natuurlijke historie en werktuigkundigen beroemd geworden ; en Gerrit Moli. , geb. 18 Jan. 1783 7 18, 1838, als Hoogleeraar in de natuur- 'ii steriekunde, aan dc Hoogesehool te Utrecht. Geschiedkundigen : Petrus Opmm n. geb. 1326 7 4 Nov. 1394 , lekend door zijne Kerkelijke en varreldlijke geschiedenissen; Kl- uut de V eer . die cei^A errolg op de G 'rooit H 'ollandsche Chronijk Aan hel jaar 1316 tol heWaar 1393 schreef: Cormlis tas Haebrom: , die eene lieschrijring run /talaria of Holland uitgraf, en een werk der :V rderlandsche Geschiedt- nissen begon .dat doorzijn overlijden, hetwelk iu 1399 voor\iel .onvoltooid bleef; Frederik de Vrij, als dc schrijver van eene Historie of Kort ff 'aarachtig verhaal der kerkelijke beroerten in Holland bekend; V. u oiekort . geb. 1398 7 1682; Jaloeis Piiilipit* i»' Or.vni E, geb. 28 Juiij 1096 7 13 Sept. 1732, als Hoogleeraar in de geschiedenis en welsprekendheid aan de doorluchlige school zijner geboortestad; Jav AVai.isaar. geb. 20 (M. 1709 7 1 Maart 1773 , die zich door zijne keurige / aderlmidsche Historie cn talrijke werken «•enen welverdienden roem verworven heeft ; Jouavves Regenboog, 7 30 Mei 1775, na eene Geschiedenis der Remonstranten te hebben geschreven ; Jacobus Kok . 7 26 Mei 1788. bekend als schrijver van onderscheidene ;;< se|iievls LtBLi>K re Jokoe geb. 9 Febr. 1736 7 24 Nm. 1816; Jacoris Ketelaar, geb. 22 Aug. 1739 7 7Julij 1821 ;Rorert Hlkprir Aektzisils. geb. in Dec. 1777 7 23 Nov. 1823; Dirk Avirovt vi> oe Wvnt. geb. 10 Junij 1767 7 8 April 1821 , die teven» A M S. een zeer verdienstelijk schilder was; Baiiemr Klyr, geb. 1774 t 13 Jmi. 1829; Win». Bii.derdur, geb. 7 Scpt. 171*6 t 18 l>ec. 1831; Aba« Siross , goh. 25 Febr. 1770 7 (i Jan. 1831 , Hoogleeraar in de Ncderlandschc letterkunde on geschiedenis tc Utrecht; en Coa- relis Loots, {[eb. in 1761 7 10 Oct. 1834. Latijnsebc diebters : Cobrelis Gysbertszoor Plebp, geb. 23 Augustus 1374 7 December 1738; Petris Frarcius (Pietbb de Frars) , grb. 10 Augustus 1641 f 19 Augustus 1704 ; Jobarres Broeebisiijs (Joar var Broerbcizer) , geb. i>0 November 16 '*9 7 13 December 1707, welke iK'ide laatsten tevens de Nederdiiitsobc lier hanteerden; Pietcb d'Orville , geb. in 1697 f 5 Januarij 1759; Petros Bubbarru Seciirdds, geb. 23 Üctobcr 1713 7 24 'Julij 1778, als Hoogleer- aar in dc gescbiedenis en welsprekend beid aan de doorluchtige school zijner gelioorlestad ; Gerrit Hooft Jurior, geb. 1749 7 18 December 1768; Laurers varSartkr, geb. 1746 7 1798; Pieter Nicola*s Arrt- zerics, geb. 1746 f 1799; cn Jeroribo Boscu, geb. 23 Maart 1740 f 1 Juny 1811. Schilders: Cobhelis Artboriszoor , die omstreeks 1350 leefde; Dirk Jacobs zoor 7 1567 ; Pieteb Arrocdsz. of Pieter Aartser, 0111 zijne lange gestalte gemeenlijk Large Pier genoemd , geb. 1507 f 2 Juuij 1573 ; Jar Baders, geb. 1376 f 18 Nov. 1003; Pieter Lastbar ; Roelard Bogbai, geb. 1597; Warrard wr dei Valekrt ; Pieter Darkkrs pc By, geb. 1603; J aeob Sardrart ; Salowor Koriru, geb. 1609, Pieter Jarszer, geb. 1612 f 1672; Otto Marcelis. geb. 1613 7 1673; Filips de Korirb, geb. 3 November 1619 7 8 Oclolicr 1659 ; Jar Baptist a Weru, geb. 1621 f 1G60; zijn zoon Jar Werix , geb. 1644 7 20 Sepl. 1719 ; Gkrbrvrd v ar der Eek hokt, gel». 1621 7 22 September 1674 ; Jacob var der Does , geb. 4 Maart 1623 7 17 November 1673, Jar >ar Aler, geb. 1631 + 1698; Eramel Megsart, geb. 1622 ~ 1700 ; Baberd Graat , geb. 1628 t 4 November 1709 ; Willeb Schkli.irg, geb. 1634 t 11 Oct. 1678; Willeb var de Velde, geb. 1633 76 April 1707; zijn broeder Adriaar var de Velde, geb, 1639 f Januarij 1672 ; Karel Di jabdir . geb. 1640 7 1678 ; Lobewmk var Loo ; Ei;lor var der Neer, geb. 1645 f 5 Mei 1703; Jarwr Kessel , geb. 1618 f 1698; Jobarres Verkolje, geb. 9 Febrnarij 1630 7 1693; Abra- baü Store; Jar Griffier, geb. 1656; Nicolaas Piebort , geb. 1659 7 1709 ; DoBiRicis var Wurer , geb. 1661 ; Herdrie Carré , geb. 1656, t 7 Julij 1721 ; Dire_ Dalers, geb. 1659 7 1689; zijn zoon Dirk Dalers de Jonge, 7 1751; Boravertiiir var 0\erdeek, geb. 1650 f 1707; Tbeodoris var Pee, geb. 1669 f 1749; Adam Silo, die levens een bekwaam glasslijper en wiskundige was , geb. 1670 t 1766; Isaac MoruiEBOR, geb. 1670 7 20 Julij 1744 ; Abrahab Radebaeer , geb. 1675 7 22 Januarij 1733 ; Jaeob Ai-pel, geb. 23 Nov. 1680 \1 Mei 1735; Jar var Hüisib, geb. 13 April 1682 7 Nov. 1777 ; zijn broeder Micuiel var 11 ui si b t Nov. 1777; IIerbar var der Myr , geb. 1684 \ Nov. 1741 ; 1sa*c Walravkr y geb. 33 Maart 1088 f 11 Maart 1765 ; Jar Am:i , * 7 ^ci 1737; Correlis Pkork, geb. 1091 f 28 Sept. 1739; Jacob dc Wit, geb. 1693 7 12 Nov. 1753; Cobrelis Troost, geb. 1697 t 1730; Gerard Mulder, geb. 1635 7 1752; Jacob Foleeba, 7 1767; Louis Fabritus Diboirg. geb. 1693 7 16 September 1773 ; Artorie Elliukr, geb. 1700 t 4 Juuij 17'»! ; Arrout Bertirck, ;;e|>. i>7 Aug. 1712; Jar ter Coupe , gel». \\ Febrnarij 1713 7 11 No\e»n- ber 1701; Jouar.res de Bosch. geb. 1715 7 51 JamiBiij 1783 ; Lidolf A M S. 219 Bakmizen , geb. 29 Ahjj. 1717; Jak Matiiias (mx , gcb. 3 Novem- ber 1720 tH71 ; Jas Ekels, geb. 21 November 1724 f 22 Fcbriiaiy 1781; Jkan Grandjea*, jjfb. 0 Februarij 1752 f 12 November 1781; en Jlrriaan Ajdriessen , geb. 12 Julij 1742 f 31 Julij 18IU- PI a a t s ti ij tl e r s : Corvelis en J as Vissciir.n , uit de 17de eeuw ; Jam Lvruk de Jomie , gcb. in 1609 f 1683; Jan Wandelaar, gcb. 1690 j 26 Maart 1759 ; Joannes Punt , die teveus eerste acteur op den Aiustcrdamschcn Schouwburg was, geb. 1711 f 18 December 1779; Siron Fokke , gcb. 1 Sept. 1712 f 10 April 1784 ; Jah Crristiaan Sepp, gcb. 8 Nov. 1759 t 29 Nov. 1811; Reimer Vinkeles , geb. 19 Junij 1741 f 30 Januarij 1816 en Hendrik La6eran , gcb. 1763 f1816, dei zich echter meer op het graveren van gedenkpenningen toelegde. Beeldhouwers: Joost Janszoon , geb. 1341 f 8 Nov. 1390, die tevens een bekwaam kaartleckeoaar was , en Paul Joseph Gabriel , gcb. 1783 f 31 Dec. 1833. Niet alleen op bel veld der wetenschappen en kunsten maar ook. daar, waar het pas gaf 's Lands eer , hetzij in de raadzaal en aan bui- tenlandsche hoven of op de zee tegcu over 's laods vijanden , te band- haven , trof men Absterdarhers aan. Staatkundigen waren : Gebbit Retnst, *{* 23 Dcc. 1613. als Gouverneur-Generaal van Nccrlandsch Indië ; Gobnelis Pieterszoon Hoopt t 1 Jan 1626, die onderscheideu malen in zeer uiocy olijke tijden de burgemccstcrlijkc waardigheid in zijne geboortestad heeft bekleed; Lalrens Reaal, gcb. 22 Oct. 1385 f 21 Oct. 1637, van 1616 tot 1618 Gouverneur-Generaal van Neerland* Indië , ook krijgs- man en tevens een bekwaam dichter ; Hendrik. Brouwer , f 1643 , na eerst Gouverneur-Generaal van Oost-Indic cn naderhand opper- gebieder van West-Indië te zijn geweest; Adriaan Pauw, geb. in 1585 7 21 Februarij 1653 , als Raadpensionaris van Holland; Karex Reikierszoon 7 18 Mei 1633 , als Gouverneur-Generaal van Necr- lands ludic; Gebard Scbacp Pieterszoon, buitengewoon Gezant van den Staat ie Londen, geb. 1569 7 1654; Joan Maatzuiker, geb. 14 Oct. 1606 f 1678 na vijf en twintig jaren Gouverneur-Generaal van Neer- land» Indië te zijn geweest; Koenraad van Beuhhgen , geb. 1622 -{-20 Octohcr 1693 , die met roem onderscheidene ambassades beeft waargc- genomen ; Dirk Schaap, gcb. 1627 7 1702, na in 1673 iu gezantschap naar Zwceden tc ziju gezonden; Jovi* van Hoorn 7 21 Fcbr. 1711, na ruim vijf jaren het ambt van Gouverneur-Generaal van Necrlands Indië bekleed tc hebben ; zijn opvolger in dat ambt Grristopfel vam Swoll f 12 Nov. 1718; Daniël de Dieu 7 23 Junij 1763, na van 1730 tot 1732 buitengewoon Gezant aan het Hof van Rusland tc zijn geweest ; Cornelis Hop , die onderscheiden jaren den Staat aan het Fransche bof vertegenwoordigd heeft , geb. 1685 f 14 Julij 1762 ; Gerard Aaraoit Hasselaar , die , als gezant van den Staat op de vredehandeling tc Aken , zeer veel tot bevordering van den vrede hielp bijbrengen, geb. 1698 7 8 Julij 1766; Adbiaa* Valkenier , die van 1737 tot 1741 Gouver- neur-Generaal van Necrlands Indië was ; de Gouverneur-Generaal van Suri- name Jas Jacoc .M auritius ,die zich ook als Nederduitsch dichter heeft doen kennen.geb. 1G93T21 Maart 1768; Esbebt de Vut Temuck, geb. 22Dcc. 1799 f 27 Junij 1786, die gedurende de 80 jaren , dat bij in de regering zijner geboortestad was , de uitiuuntendsle blyken van ijver cn staatbeleid beeft gegeven. Krijgshelden: Nicolias Riichavcr . die den 23 November 1 378 , hij een» poring om zijne geboortestad aan de Slaalsche zijde te mengen . omkMam ; J\c*»b StMov* rt Hyk . een der meest beroemde A M S. Bevelhebber» vau de Watergeuzen ; Jacob *a.v Hiemseere , Admiraal , den 2)» April 1(507 in een gevecht tegen de Spanjaarden gesneuveld ; Joacrim Heümiui. Zvvarteshort . Admiraal , ffeb. 1866 t 8 Junij 1627 ; He*drie Corjelik LoacE . Admiraal , die in 1629 de stad Olinda in Brazilië verover- de, Abraham vat der Hilst , geb. 1619. gesneuveld, als Vice- Admiraal, in ecnen slag legen dc Eugelschcn in 1666; Eüajelde Ruiter, Vice-Adniiraal, t 1683; en Corselis Scbrijver , Admiraal, gel». 1687 f 16 Mei 1768, Zeevaarders : Jakob takNeck. , die twee zeer voordeclige reizen naar dc Oost-Indien gedaan heeft , en Jakob Willeeeüs , die, in 1624, de Allcr- beiligebaai bemagtigdc. Ook aan beroemde vrouwen heeft bet Amsterdam niet ontbroken. Dc voornaamste zijn , onder de Dichteressen; Avka Boeiers Vis- ite ukk , geb. 15584 f 1631 ; hare zuster Maria Tesselscbade Roemer» ViMtHER, geb. 1894 j Junij 1649; Catuarui a Qoestiers . die zich te- vens door boetseer- en schilderkunst beroemd maakte ; Catharyke Leb- cailje . grb. omstreeks 1649 ^ 8 Junij 1711; Gbhistima Leosora de N ei; mille I 1 April 1781 ; Maria Bosch, «eb. 1741 f 19 Nov. 1775 ; LlXHETIA WlLIIELMnA VAR MeRKEI gel). 1722 t 19 Ort. 1789; Sara M*ria vak der Wil» geb. 1716 f 1803; Ax*a Maria Moe.is , geb. 31 Aiig. 1776 t Maart 1832; en onder de Schilderessen : Bacjiel Ruiscr . geb. 1664 t 1780 , Hembiktta va-» Pee, geb. 1692 * 3 Octobcr 1741 en Sara Troost. Ook was Johamia Koerten door hare p a p i e- r e n s n ij k ii n s t beroemd. Zy werd geb. 17 November 1630 en f 28 Dcc. 1718. A «sterdam was, zoo als wij hier boven gezien hebben , in de der- tiende eeuw , reeds tot een tamelijk groot dorp of stadje aangegroeid en vóór het einde dier eeuw bij den naam van Aemstelrebamme bekend. Toen het. iu 1273. door Floris V , Graaf van Holland } met een handvest begiftigd werd , was het in bezit van Heer Jas van Perst n , aan wien men het geschonken had , nadat Gysrreciit IV , Heer va* Abstel , door de Sliehtenaars geslagen , gevangen genomen en naar Zeeland gevoerd was. Jas vav 1'erst* bleef echter niet lang in bezit van Amsterdam , want m1282 stond hij het aan Graaf Florm af, die (ïisbrecht vaji Amstel in zijn vaderlijk erfgoed herstelde, hem weder, even als te voren, tot zijnen Geheimraad, en bovendien tot Bidder van Sl. Joris benoemde. Toen Gvsbrbcrt echter, als me- dqdigtig aan het ombrengen van Graaf Flobis , in 1296 , dit land verlaten had , wil men , dat Amsterdam door de vrienden des ver- moorden Graven verwoest zij. Glido va> Avesaes, omstreeks 1300 Heer van Amstelland geworden zijnde, begiftigde Amsterdam met onderscheidene keuren, vrijheden en voorregten, waaronder, naar men gist, ook de stadsgeregttghedcu geweest zijn. In 1304 moest de stad echter een gestreng vonnis onder- gaan . want, omdat zij Jav vak Amstel (vermoedelijk een zoon van den voortv lugtigen Gvsidxrt), bij den inval van den Litreehtsehen Bis- schop, Willem var Mecmelek , binnen hare vesten ontvangen had, werden hare bruggen en muren afgebroken en haar dc vrijheid van markten ontnomen , ïerwyl zij bovendien dubbel gruitgeld betalen moest, hetwelk van de bierbrouwers gevorderd werd. Maar, toen Willem III, Graaf ran Holland, later in het bezit van Amstelland geraakt was, werd heldoor dezen in 1318 weder voor eene stad erkend en met nieuwe handvesten voorzien. Gedurende dc Hoeksche en Kabeljaauwsehe twisten hielden de Amster- dammers de zijde da laatstrn , en men wil, dat zij legenwourdij geweot S A M S. iyu bij het vernielen der sloten van de Hoeksgczinde Edelen door Willeb V, Graaf van Holland, wien xij althans eene belangrijke dienst moeten bewezen hebben , in vergelding waarvan hij bun in 1531 de vrijheid van tollen in Waarland se bonk , terwijl rij , den 13 December van dat zelfde jaar , met het voorregt begiftigd werden , om binnen hunne vrijheid te verkooprn zulk bier , als zij goedvonden , in tegenoverstelling van die van Kcnnenicrland, Westfriesland . Amstelland, Waterland en de Zeevang , welken het verkoopen van vreemde bieren , op ecne boete van tien pond Hollandsen, verboden werd. Ahstejdam , hoezeer den Kabeljaauwschen genegen , was eene der eerste steden , die , na dat Willeb V krankzinnig was geworden t zijnen broeder, Hertog Albreciit vax Beijebe* , die den Hoekschen was toegedaan , hulde deed , en het was waarschijnlijk daardoor t dat zij de verandering van regering voorkwam, die, tc dien tijde , in andere steden plaats had ; ook vindt men niets vermeld van opschudding onder de gemeente, hoedanig in het jaar 1538 elders plaats had, ofschoon wij lezen, dat zij in 1306, door het betalen eener geldboete, met Hertog Aldbeckt verzoend moest worden. In- middels had de stad zich iu 1560 van deu tol te Wassenaar en in 1367 van dien te Gouda en Schoonhoven vrijgekocht; terwijl zij, in 1368 van Albebt . Koning ran Zweden , vrijheid van vaart en handel op Denemarken en Schoonen bekwam; .*n men mag bet als een gevolg daarvan beschouwen, dat Absterdam , in dat zelfde jaar, iu het Han- se\crhond. getreden zijnde, bij dat verbond als ecne stemmende stad, erkend werd. Op eene dagvaart te 's Gravenhage , in het jaar 1583, werd Am- sterdam de zesde in rang der goede sleden in Holland genoemd , en twee jaren later ontving zij van den Hertog de vergunning , oin hare stadsvrijheid tc vermeerderen met honderd gaarden (d. i. roeden) , boven die , welke zij voorbeen bezeten had , eu zulks ter vergelding van de menige trouwe diensten , die de ingezetenen hem gedaan hadden of nog mogteu doen : terwijl aan elk , die binnen deze honderd gaarden woonde, of zich zoude nederzetten , vergund werd dezelfde regten en voorregleu te hebben, welke de inwoners tot hiertoe genoten hadden. Vóór dat Hertog Albrecht , in 1588, als Graaf gehuldigd werd, ontsloeg hij de Amsterdammers en die van Ainstelland van het onderhoud der dijkaadje van de Zijpe , verklarende , hen daaraan niet meer te zullen laten dijken , ten ware zulks ook door de andere landen en steden van Holland geschiedde. Bij de inhul- diging van dien Hertog, bragt A «sterdas, in de tc dier gele- genheid gedane vrijwillige gift , ecne som van 5000 ponden op , w aarvoor deze stad zich in alle de vorige handvesten bevestigd zag , en de magt harer regering vermeerderd en uitgebreid werd; terwijl zij de eeuwige erfpacht bekwam van de maat van allerlei drooge en natte waren , het regt om de meters daarvan aan tc stellen , alsmede de visschcrü in 't gouden water buiten de stad , en dat de poorters , wegens misdaad , binnen het jaar in regte moesten worden aangespro- ken. Om den handel op Schoonen meer en meer te bevorderen , gaf de Hertog der stad , in het jaar 1591 , vrijheid , om aldaar jaarlijks eenen Consul , of, zoo als men toen zeide , eenen Voogd aan tc stellen , en in 1593 onthief hij, onder anderen, Amsterdam van het Dordschc stapel - reet , hoewel Dordrecht onder de volgende Graven middel 'vond , om dit voorregt weder tot xich te trekken. In 1593 verklaarde Albrccit , Hit A M S. «lat hij. bij het overlijden van Dixiii. Sappel, die als Stadslnide diende, eu 'sGraxcn kneehl genoemd werd, ten eeuwigen dage , dat ambt aan de stad zoude afstaan. Omtrent deren tijd was de handel der Amsterdammers langs de Ooster- en de We*ter-Schelde ook al vrij aanxicnlijk, zoo als bbjkt uit de overeenkomst . gemaakt met verscheidene Hcercn cn Vrou- wen , wier goederen langs die stroomen lagen, uit krachte waarvan nogtans zeker gelei- en bakengeld voor schepen cn goederen betaald ■werd, hoewel de meeste vervoer naar Braband en Vlaanderen, in Hamburger en andere bieren cn in haring bestond. Hare magt liad zich zelfs reeds zoo verre uitgebreid, dat zij, in het jaar 1396, den Graaf tegen de Friezen met eenige groote cn 150 kleinere schepen te dienste stond. Twee jaren daarna werden, ten zelfden einde, van Amsterdam gevorderd 500 gewapende mannen , 8 timmerlieden , li smits en 5 metselaars ; ook was er een algeineene omslag van penningen gemaakt , en boven dit alles leverde men uit Adsterdam , tot dien tngt , 4 groote schepen , in ieder van welke vijf bakovens gemetseld waren , en bij elk dezer schepen een schip met meel ; al dc haring voor het scheeps- en bootsvolk werd tc dier slede ingepakt cn geladen , en eindelijk leverde men nog een van de beste koggen met zout beladen. In vergelding hiervan had de stad de eer van onder die sleden te zijn , die het verbond van verzoening , tusschen dc Friezen cn 's Graven zoon get rollen , mede bezegelden. Maar aan den anderen kant kwam haar deze logt duur te staan , door dien , onder anderen , dc kogge met zout geladen en gevoerd door Geruit vak Hkeiseehk , door slomi , met man en muis , verloren ging. Om nu Amsterdam in de gemaakte kosten en geleden verliezen te genioet te komen , ver- leende Albrecdt haar, bij brief van 1 October 1398 , de vrijheid , om binnen dc stad of bare havens accijnsen tc zetten op alle goederen, waarop het haar goeddunken zoude; terwijl dc gebleven kogge uit_ 's Graven schatkist werd betaald met 450 Hollandsche schilden (742 guld. 73 cents), welke som gevonden werd , uit dc heffing van eenc jaarlijkscbe erfpacht, die de stad voor den Goudschcn tol betaalde. De Friezen , in het volgende jaar , het gemaakte verdrag verbroken hebbende, maakten dc stroomen zoo onveilig, dat Albrecrt vrijheid gaf, om geweld met geweld te kecren ; maar toen , in het jaar 1399, eene vloot van Amsterdam uitgezeild was, gingen de Friezen nogmaals een verdrag aan , hetwelk zij in het volgende jaar echter weder ver- braken. Hierop kwam er verlof, dat alle schepen cn goederen het Marsdiep en het Vlie van en naar Amsterdam zouden mogen in- en uitvaren, zonder aan eenigc belasting onderhevig te zijn, dan alleen, aan de Grafelijke tollen, waarvan evenwel de Poorters vrij ver- klaard waren. Omtrent dezen tijd bekwam dc stad het voorregt , dat de verkiezing van drie Burgemeesters zou staan aan allen, die Burgemeesters of Schepenen waren of geweest waren. In 1401 verleende Hertog Albrecdt baar het privilegie , dat geen harcr Poor- I ,cp* < uitgenomen de gene , die in hun ambt misdaan hadden , door 's Graven dicnslluiden , als Baljuwèn , Rentmeesters, Tollenaars cn Schouten , wegens eenigerhande breuken, ergens benoorden de Mazc , zouden mogen in regtc aangesproken worden, dan binnen Amsterdam, en voor dc bank van Schepenen , ten ware hij , vechtenderhand of gestolen goederen voerende, betrapt werd. Ook zou geen Poorter, die binnen eenige andere vrije stad misdeed, aldaar mogen bezet cn bekommerd worden. Digitized by Google A M S. Toon do Hertog, in 1402. door den Arkelschcn oorlog, in |„.| naauw gcbragt werd, bezorgde Arsterdar iictn . behalve de man- schap, die tut bet voeren van den krijg vcreiseht werd . 1 JiOO goede Gentsche iiobeleu (d. i. 0000 Nedcrl. gnld.) legen tien ten honderd jaarlijkschc rente, waarvoor vele gnfelijke goederen en renten aan de stad verpand werden , en daaronder de paebl van liet grnit- gcld , hetwelk te Arsterdar een zeer aanzienlijk deel der Grafelijke inLotmten uitmaakte, aangezien die stad , ingevolge vonnis van het jaar 1304 , verpligt was . dit bubbel te betalen. Ook bad de stad vrij- heid , oin voor de opgesebotcne penningen lijf- en erfrenten uit te geven. Albrechts zoo» , W illem \ i , na zijns vaders dood , dezen als Graaf opgevolgd zijnde, verleende Arsteruah, tot belooning der diensten , hem door hare ingezetenen , bij bet beleg van Ilageslein en Kverslciii bewezen , de vrijheid . om ten haren laste te mogen verkoopen lijfrenten of erfrenten. zoo haar dat oorbaarst dunken zoude; terwijl hij verder de schuld, door lia.ir ter oorzake \anhot beleg van Hagestein gemaakt . voor zijne rekening nam ; verklarende hij . omstreeks dien tijd, de stad tevens vrij van alle markttollen te Woudrichem en le lleusden. Toen Wille» als Heer van Ar kei gehuldigd werd , droeg Arsterdar met eenige andere Hollandsehe steden er de kosten van ; waan oor zij in 1407 ver- meerdering van vrijheid in de vissehenj bekwam; den Schout werd de niagt gegeven , om alle breuken te beregten , en de stad verkreeg bel voorregt om alle ambten te begeven. Inmiddels werd de handel ' meer en meer uitgebreid , waar- van men , onder anderen , de bewijzen zag in het toenemen van den lakenhandel , die vooral met de lakens gedreven werd , welke men van Galais baalde, wordende, in bet jaar li 11 , zelfs vijf Waardijns of Opzieners over den lakenhandel aangesteld , in welke aanstelling A «ster- bib , nadat zij in de Grafelijke bede van dat jaar bewilligd had , als in een aanzienlijk voorregt, bevestigd werd. In dat zeilde jaar ver- ecnigdc zij zich met de andere Jlansestcden, om de Oost friezen . die de zee met hunne rooverijen sinds eenigen tijd onveilig hadden gemaakt, met meer magl tegen te gaan. Door de Amsterdam- mers werden daartoe cene groote hulk , onder het bevel van Schipper Jas Gerritszoov en ecu ander vaartuig, een groote ever genaamd, waarover Jai Albertszoo* gebood, voorzien met 126 soldaten, onder bevel van Klvas Pieterszoon uitgerust , welke schepen zich bij de Vloot voegden , die de sloten , waar dc zeeschuimers zich onthielden , gingen belegeren. Acht dezer sloten werden vcrinccstcrd , eenigen daarvan geslecht en de overigen aan Keso tex Broekje afgestaan . op voorwaarde, van daarin nimmer zeeroovers te laten nestelen. Van Erik , Hertog van Saksen, bekwamen dc Amsterdammers . in 1414 , de vrijheid . om in Saksen , Engeren en \Y estphalen te handelen , mits zij aldaar dezelfde tolgelden als te Hamburg betaalden. Het bestand , voorbeen door Hertog Albrecht met de Friezen ge- troffen , was naauwelijks ten einde, of die van Westergoo overrompel- den Staveren. De Friezen zonden hierop Afgevaardigden naar Arstfr- •ah, alwaar een dag tot ceiic algemeeuc bijeenkomst beraamd werd , op welken aldaar een bestand werd getroffen , dat driejaren duren zoude en den 1 Augustus 1414 inging. *' Dc Schotten , met welke omtrent dezen lijd ook al eenige handel gedreven werd, kregen in hel jaar 1416 inden zin, om te beproeven , of zij door rooverij meer voordeel, dan door eenen wettigen handel, kondeu behalen; waardoor Arsterdar ook niet weinig nadeel werd I 3*1 A M S. tncgehragl. \aauwelijks echter «as de stad goraa jtigd , oin do kapers te mogen aanvallen en opbrengen, terwijl aan de Regering hol regt gelaten werd , om daarover uitspraak te doen , of dit stout bestaan werd gestuit , en draaf Willes, die zich toen juist in Engeland be- vond , ging aldaar een verdrag van koophandel met de Regering van Schot- land aan. Omtrent te dien zelfden tijde sloot de Graaf een ander verdrag i met de Herren van Kgmond en Usselsteiu, tot welks nakoming zich , onder andere steden , ook Amsterdam verbond , op de belofte dat de Graaf haar deswege schadeloos zonde houden , belastende de stad zich , hij die gelegenheid , met eenc schuld van 15,000 Fransche schilden (27,300 Nederl. g"ld.) ten behoeve van den Heer van Egmosd. Toen Graaf Willem , voor zijne eenige dochter , de in de geschieden is , door hare ongelukken , beroemd geworden Jacoba va* Beu krek , begon te zorgen, om haar de opvolging in het grafelijk bewind te verzekeren , be- willigde Amsterdam niet alleen in hetgeen door den Graaf te dien opzigte bepaald werd, maar deed ook , na zijnen dood , den 31 Mei 1417 , hare beloften gestand , door zich , met eene lijfrente , ten behoeve vau de Gravin, te belasten j die, tot erkentenis, den Burgemeester IJsbrand Heiveü tot haren Wisselaar aanstelde , even als hij zulks van haren vader geweest was , en den Schout Trymah Hendriks, die in 1414 reeds Bur- gemeester geweest was , in zijn ambt bevestigde. Zoo te Amsterdam als elders waren de Hoeksgezinden door haren vader zoodanig begunstigd en verheven, dat de andere partij schier geheel gefnuikt scheen ; maar, bij de geschillen, die er gerezen waren tusschen Hertog Jan vak Bei j er en , verkoren Bisschop van Luik , en zijne nicht Vrouw Jacoba , zochten de? Kabeljaauwschen bescherming bij den eerstgenocraden , die hen met open armen ontving. Jacoba, nu beginnende te vreczen , dat Amsterdam, hetwelk hare zijde hield, even als Rotterdam, door 's Hertogs volk, dat reeds in Amstelland begon te slroopen , mogt overmeesterd wor- den , zond eenige manschappen naar die stad ; daar die echter te gering in aantal waren , omeenen aanval van buiten of beroerte van binnen tegen te gaan , veranderde de Hertog , in strijd met de privilegiën , aldaar in 1419 de Regering, daarin alleen leden van de kabeljaauwschc partij plaatsende. Door deze verandering nu meester van de stad zijnde werd hij door haar bijgestaan in den oorlog tegen die van Utrecht en Amersfoort , die de Hoeksche partij toegedaan waren ; gedurende welken oorlog de Amsterdammers, op den 1 October 1420, door de I trechtschen , die zich in eene hinderlaag geplaatst hadden, met achterlating van meer dan 2!>0 man , zoo aan dooden als krijgsgevan- genen , al vlugtende naar de stad gedreven werden. Ter vergoeding van welke nederlaag de Hertog dien van Amsterdam, den 18 Jauuarij 1421 , eenige nieuwe regten en vrijheden toestond , onder welke ook was de tolvrijheid voor allen, die tot poorters zouden worden aangenomen. De Amsterdammers waren intusschen ook op middelen bedacht , om zich over deze nederlaag op die van Utrecht te wreken , rustende te dien einde eenige schepen uit , waarmede zij de Eem bezetteden , en alzoo de Utrechtenaars en Amersfoonlers, die langs die rivier hunnen meesteu , toevoer bekomen moesten , niet weinig in verlegenheid bragten. De vijandelijkheden eindigden echter eerst twee jaren later, met een ver- drag, dal onder anderv ook door de stad Amsterdam bezegeld werd. Het jaar 1421 , dat de Amsterdammers in de kosten van eene aanmerkelijke uitrusting ter zee gewikkeld had, was hun ook in een ander opzigt nadcelig ; want op den 23 April van dat jaar werd een derde gedeelte der stad, door eenen feilen brand, in kolen gelegd, Uigitized by A M S. . . 225 bij welke ramp , behalve een aantal andere gehouwen , een gedeelte van de Nieuwe kerk, het Raadhuis, het U. Geest gasthuis, de Kapel der II. stede , nu de Nicuwezijds kapel , en het Beggijnhof eene prooi der In het jaar 1424 bewerkten Duw Holland , Oud-Burgemeester van Asstebdas , en Jan Jan Heinensboon , Schout der stad , een verdrag met de Friezen, waarbij dezen den Hertog van Beijeren voor Heer erkenden j zelfs ging Abstebdas toen zoo ver , dat zy andere steden aanmaande , om de Gravin te verlaten , en , zoo als zy het uitdrukte , de goede partij te kiezen , tevens sterk arbeidende , om Fairs tas Boubgondik als Uu waard te doen erkennen , ten loon waarvan die Vorst , even als Jas vas Beuebes, alle de vroeger aan de «tad verleende voorregten ver- nieuwde. Later logen de Amsterdammers , nevens die van Rotterdam en an- dere steden , uit , om Schoonhoven , dat de zijde van Jacoba hield , en Gouda , waar die Vorstin zelve zich bevond , te belegeren. In de beide gevechten bij Alphen leden zy de nederlaag , terwyl zij in het eerste hunne banier verloren , en , na het tweede , zes of zeven hunner aan- zienlijkste Poorters , die krijgsgevangen gemaakt waren , afstand deden van hun poorterschap , om de belangen der Gravin te omhelzen. Hoe- seer de stad door deze verliezen gedrukt en nog bovendien door de Keunemers en Slichtenaars bedreigd werd , bleef zij hardnekkig by de partij , die zij gekozen had. In de eerste bede , die Fuik vas Bodbgondic , in naam van den Graaf, deed , moest Axsterdab tot haar aandeel 3000 schilden van IS stuivers (of 22'iO gulden) opbrengen , en hierop was de stad nog 100 schilden (of 75 gulden) schuldig , toen er eene tweede bede uitgeschreven werd , waarin zy 2833 schilden (of 1899 gulden 78 cents) betalen moest, doch daarentegen schonk Filik» aan de stad, nadat deze den eed van getrouwheid aan hem af- gelegd had, het voorregt van ongehouden te zijn om rekening of verant- woording te doen van de inkomsten der goederen van diegenen , wel- ken . gedurende deze oncenigheid, de stad ontzegd was, of die ze verlaten hadden ; gevende Filips haar de vrijheid , om daaruit de kosten van den oorlog te bestrijden. Voorts schonk hy haar de tweejarige bede , voor- heen door de dorpen van Kennemerland , West-Friesland en Waterland aan zijne nicht toegestaan, met het regt, om, ingeval eenigen dezer dorpen achterlijk mogten blyven , daarvoor de personen en goederen te mogen aanslaan en bekommeren. In het beleg van Calais , dat Filips in 1436, toen hij met Frank- rijk in oorlog was , ondernomen had , maar dat vruchteloos afliep , werd hij weder door Asstebdas met geld , manschap en schepen on- dersteund. In het volgende jaar werden de Amsterdamsche koopvaarders door de Oosterlingen of Oostzeesche Staten , met welke men in twist geraakt was , genomen , opgebragt en verbeurd verklaard , zoodat men genoodzaakt werd met hen in onderhandeling te komen. Toen deze echter zonder go- volg bleef, gaf Fairs aan de Staten bevcl# om nieuwe schepen aan te bouwen , waartoe Asstebdas vier baardsen met hun toebehooren leve- ren moest. De gehcele vloot , onder bevel van Klaas db Gbebbeb en As end Jacobszooh , als Kapiteins , waartoe zij door Asstebdas waren aangeprezen , in zee gestoken zynde , behaalde vele voordeelen op de Oosterlingen , waarop het in het jaar 1441 tot een tienjarig bestand kwam. Gedurende dezen oorlog waren er 23 schepen van Pruissen en Lijfland genomen , maar nu werden dc Amsterdammers beschuldigd I. Deel. 15 Ü2G A M S. zich in l.et nemen rn deelen van den bnit tegen de grafelijkheid en bare regt<*n vergrepen te hebben , waarom Izabella , echtgenoot van Hertog Filips', die . gedurende het afwezen van haren gemaal , dexe landen bestuurde , beval , dat alom in liet grafelijk gebied de per- sonen en goederen van deze stad zonden worden aangetast , zonder dat men weel , hoe het daarmede verder is afgeloopon. In de maand Januarij 1444 vonden Lodkwvk tas Moitfoobt en Gtsbebt van Via«eh , als Raadshecren van den Graaf te Abstekdajh zijnde, ten einde dejaarlijkschc vernieuwing der Wethouderschap te doen ,. de stad vol beweging , dewijl ieder zijn best deed . om aanhang onder de burgerij tc krijgen , waaruit een openbaar oproer ontstond , aan hetwelk zich zoowel Leden der Regering als anderen schuldig maak- ten , want onder de 40 personen , welke daarom naderliand ten hove gedagvaard werden , waren 18 Leden van de Regering ; maar deGe- magtigdcn van den Hertog troffen den 2 Februari) een verdrag, dat door beide partyen gctcckcnd werd en ten gevolge waarvan de nieuw aangestelde Regenten uit beide partijen genomen werden. De Hoek- schen , hiermede echter niet te Vreden , wisten tc bewerken , dat , op het einde van dit jaar , Reikodd en Gtsbmcht van Bb. edebode , met een aantal soldaten , bij nacht , in de stad kwamen , om met hunne hulp , de Kabeljaauwschcn de stad tc doen ruimen ; deze, zich dus ouverhoeds overvallen ziende, begaven zich naar Haarlem, alwaar die van hunne partij het spel meester waren , en de Hoekschen even zoo behandelden. De geheclc Regering was nu Hoeksgczind en Izibella scheen daarmede verge- noegd. Maar in de maand November 1448 kwam de Hertog met eenigc krijgsmagtin de stad, en deed weder alle dc Hoeksgezinden de stad rui- men , en besloeg hen in zware geldboeten, terwijl de vorige Regenten weder hersteld werden. Dc stad kreeg in 1449 eemge mocijclijkhcden met die van Brug- ge , welke de klagtcn vernieuwden , die voortijds door die van Pro is - sen gedaan waren ; zij beschuldigden namelijk de Amsterdammers , dat deze hunne schepen hadden doen aantasten , en van hunne goederen berooven. Dc Regering, die hierover, in naam van de stad, gedag- vaard was , wist zich zoo wel tc verdedigen , dat zij , in het volgende jaar , door het hof werd vrijgesproken , waartoe waarschijnlijk ook de daarop volgende oorlog met de Gentenaars aanleiding zal gegeven heb- ben. Dc dienst, door de stad, bij dezen oorlog, aan den Hertog be- wezen , werd wederom met onderscheidene voorregtcn beloond. Amsterdam zoude alzoo nog met meer luister het hoofd hebben op- gestoken , ware do stad niet weder door cenen felleu brand geteisterd , die in den nacht tusschen den 25 en 24 Mei 1452 ontstaan was , en bijna dc halve stad in dc asch legde. Ter vergoeding van de hierdoor veroorzaakte schade, verkreeg de stad vrijverklaring van haar aandeel in de tienjarige bede; wordende zy* in den brief, waarbij haar zulks verleend werd, door den Hertog de voornaam- ste koopstad van Holland genoemd. Spoedig werd de herbouwing ondernomen . waartoe die vaji Utrecht veel bijbragten , dan dc bemu- ri ng der stad bleef, volgens voorwaarde, door den Hertog, bij het ont- slag der bede , op 30 jaren bepaald , al dien tijd achter. Toon Lodewuk dc XI , Koningvan Frankrijk, in 1461 , aan dc Neder- landers de vrije vaart in zijn rijk verleend had, maakten de Am- sterdammers daar wel het meeste gebruik van , en deze vaart , ofschoon meer dan eens door opvolgende oorlogen gestremd , is altijd van veel aanbelang gebleven. Digitlzia ey GotDgle A MS. fiy de inhuldiging van Kakel de Stoute, die xy"nen vader Frups It als Graaf van Holland, in 1409 opvolgde, Iwloofde deze aan de Af- gevaardigden van Abstebdab , dat hij de stedelijke privilegiën eerder zoude vermeerderen dan verminderen; maar hy vorderde levens eene bede, waarin Abstebdab op 2875 schilden van 15 stuivers (of 215G guld. 25 cents) geschat was ; bij deze drukkende geldvordering , werden de stad en bare ingezetenen nog met eene zware pestziekte bezocht. Teu voordeele der Amsterdammers werd in dit zelfde jaar eene overeenkomst gemaakt met die van Zwolle , over den Bisschoppelyken tol, dien men daar in pacht had ; en in 1470 werd het regt van exue, hetwelk betaald werd van erfenissen , die aan buiten de stad wonende rsoncn ten deel vielen , met die van Deventer vernietigd , zoo als ia t vervolg met de meeste steden en landen plaats had. Dc Graaf, ondertusschen met de voorheen gemelde bede nog niet toekomende, gaf vrijheid, om ten zynen behoeve, in 1472, lijf- en losrenten in Holland te verkoopen , en verpandde daarvoor , te Am- sterdam , de inkomsten van het schoutsambt , hetwelk toen jaarlijks 450 pond van 40 groolen (of 450 guld.) opbragt, alsmede een stuk lands , waarvan 180 ponden (of 186 guld.) kwamen , en de sluis te Upcsloot , die 87 ponden (of 87 guld. ) 's jaars opbragt. Alle deze zware sommen strekten ter goedmaking van den oorlog , waarin Kabel met Frankrijk gewikkeld was. Daarby moesten er, in het jaar 1474 , ook schepen zijn , ter vervoering van manschappen naar net leger. Ab- stebdab leverde , gedurende 42 dagen , daartoe 2 baardsen , en in het volgende jaar, toen er ook manschap moest zyn , ten dienste van het be- leg van Nuils , trokken eenigc Amstcrdamschc schutters , onder het bevel van den Hoofdman Hevdbik Ja.iszoo* Aekbbbax derwaarts , en toonden , bij menijjen uitval , hunnen moed en hunne bekwaamheid. Haar zoodra Kabel genooodzaakt was , dit beleg op te breken , ondervonden dc Zee- handelaars het nadeel van de Fransche kapers. De regering nam spoedig niet die van Noord-Holland in overleg, wat hier tegen best kondc ondernomen worden , en aan Abstebdab werd grootendeels hel uit- rusten der oorlogschepen toebctrouw d. De Noordhollandsche watersteden werden , zonder cenige kennisgeving van den Graaf, binnen Abstebdab beschreven, en er werd eene ordonnantie op den oorlog ter zee beraamd. Men benoemde Admiraals en Vice- Admiraals , en deed de Vloot, sterk 24 wel gewapende en bemande schepen , tot convooi der koopvaardy- schepen , 80 zeilen uitmakende, in zee steken. Klaas Roelkrszoo.i , geJ>ood als Admiraal over dc gcheele Vloot , die de uitreize gelukkig volbragt ; maar op de thuisreue , zich niet zoo digt bijeenhoudende , geraakte het grootste deel , met zout geladen , in handen der Franschcn , waarbij Abstebdab en Hoorn het meeste nadeel leden. Ter meerdere drukking kwam hierbij een nieuw verschil met Denemarken , over de tollen , die Koning Chiustiaas I gedurende den Franschcn oorlog ver- hoogd had. Men zond dus cenen Gezant derwaarts , en men verneder- de zich zoo verre , dat Burgemeesteren , by' de onderteekening van den brief , schreven : Utce ootmoedige en arme ttede van Abstelbeoabbe , Ook was dc stad , te dien tydc , in eencn toestand , dat deze titel in waarheid op haar konde toegepast worden ; want de geldmiddelen waren teu behoeve van den Hertog gebezigd , zoodat dc regering zich genood- taakt zag. ter goedmaking ^au alle zware uitgaven , de accijnsen op de levensmiddelen te verhoojjeu ; boxendien leden dc kooplieden zware slagen, en eene menigte aanzienlijke personen verliet de stad. Om dit echter voor te komen , werd bepaald , dat niemand met der woon 228 A M S. ' elders mogt vertrekken , zonder zijn aandeel in de stad* schulden be- taald te hebben. Daarbij was de stad zoo uitgeput, dat de uitgetrokken manschappen hunne betaling niet konden bekomen vóór in het vol- gende jaar 1477. Daar dc inbreuken , welke Fitn»s vai Bodrcojdiü en Kabel de Stoute op dc stedelijke voorregten gemaakt hadden, weder geheeld werden, doordien Mama va* Booicoidik , nadat zij haren vader , Hertog Karei., was opgevolgd , het Groot Privilegie verleende, bekwam Am- sterdam ook weder net bijzondere voorregt , om een dubbel getal Schepenen te benoemen , hetwelk door Hertog Karei onderscheidene malen verkracht was. Na alzoo voor de handhaving der voorregten van dc stad te hebben gezorgd , strekte zich dc vlijt der Regering ook tol hare veiligheid uit ; woartoe zij zich van het Slot te Muiden verzekerde , terwijl zij , om de rust van binnen te bewaren , lieden van beide de partijen in de regering aanstelde. Tevens 'was men voor de veiligheid ter zee bedacht en hiertoe werd er te Amsterdam eene vloot van 33 schepen uitgerust , die dc Franschc vloot noodzaakte naar hare havens terug te keercu , en die , door het nemen van eenige Fransche schepen , de kusten van Frankrijk zoodanig verontrustte , dat dit rijk zich genoodzaakt zag een bestand aan te gaan. Almede bevonden zich dc Amsterdammers bij hetbclcg van het slot te Schagen , waarloc de Stadhouder van Holland , Wolfert tam Borselek , zich verpligt Mg , teneinde Albert, Heer van Sckagcn, tot rede en onderdanigheid te brengen. Na dc inhuldiging van Maria tak Bocrco.idik en Maximiliaar , Aarts- hertog van Oostenrijk met wien zij inmiddels gehuwd was , welke te Amsterdam in April 1478 plaats had , bezwoer Maximiliaa* wel alle de stadsvoorregten , die, zoo door zijne voorzaten als door zijne ge- malin , aan de stad verleend waren en daaronder het Groot Privilegie , maar bragt dc stad daarentegen ook in dc vcrpligting , om ten behoeve van Vrouw Maria , ter somma van 3300 ponden van veertig groot (uitmakende even zoo vele guldens van ons tegenwoordig geld) , lijfrenten te verkoopen , waarvoor de grafelijke inkomsten van Wie- ringen , tegen den penning elf, door den Hertog verpand werden j terwyl zij bovendien nog haar aandeel moest dragen in ccne buiten- gewone bede van 60,000 Filipsschilden (of 30,100 guld.) Doordien Gelderland weigerde om Maximiliaa* cn Maria te huldigen , ontstond er in 1479 eenoorlog , die allernadceligst voor dc stad was , ei» het eerst tusschen dc Amsterdamschc en Harderwijksche visschers ge- voerd werd , waardoor Amsterdam zelfs met Enkhuizcn cn Hoorn in moeijelykheden geraakte , welke evenwel , om het algemeen belang , spoedig vereffend werden. Gedurende den Gcldcrschen oorlog , die , in het jaar 1481 , met de inhuldiging der Landvorstin , eindigde , deed Maximiliaah weder ecne bede van 80,000 Filips-klinkaarts (of 67,200 guld.) in het jaar , gedurende den tijd van acht jaren , waarin Amsterdam , na het bedingen van eenige voorregten , bewilligde. David va.i Bourgondik, vijf cn vijftigste Bisschop van Utrecht , door dc Utrechtenaars genoodzaakt zijnde de stad tc ruimen . en tc Wijk hij Duurstede zijn verblijf tc nemen, riep de Amsterdammers tc hulp, die in 1479 zich van het Slot te Ahcoude meester maakten. Utrecht was nu dc eenige stad , die dc Hoekschc zijde hield , waaruit men liglelijk voorzien kon , dat dc oulusten met die stad eerlang tot heviger dadelijkheden zouden uitbarsten , dies men tc Amsterdam alle voorzor- gen nam, tegen eenen aanval van diezyde; onder anderen begon men in 1481 de stad te versterken , terwijl men schikkingen beraamde op de jitized by Google A MS ▼erdceling der wachtplaatsen voor de schutterij. In den nacht, tusschen 9 en 10 December 1481 , werd Naarden door de Utrechtenaars bij verrassing ingenomen , maar het bcrigt , dat de Amsterdammers met die van Huiden en Wecsp in aantogt waren , om Naarden te herne- men , was genoegzaam, om hen, na het vorderen van 14,000 gulden brandschatting , de vlugt te doen nemen ; maar achterhaald wordende , moesten zij een gedeelte van den buit en eenigc medegenomen gijzc- laars achterlaten. Geen minder voordeel behaalden de Hollanders op de Stichtenaars bij Weslbroek , alwaar deze laats ton geheel verslagen werden en hunnen wimpel of banier in den steek lieten , die ten tee- lten der overwinning in de Oude kerk te Assterdax werd opgehangen. In het volgende jaar gingen de Utrcchtschcn nog al voort met de stad te bedreigen , waarom in de maand Augustus bevolen werd , dat alle zeeschepen , die vóór de palen lagen , van daar moesten vertrekken , om plaats te maken voor anderen , die de stad dacht bijeen te brengen. Ook werd aan de Rijn- en andure schippers gelast , zich naar Muiden te begeven , om het volk , dat Maiixii.iaa.1 bijeen verzameld had , naar Sparendam over te voeren , terwijl de Schutters bevel kregen , om den 6 September , met hun harnas op de plaats (den Dam) te komen , om , als de stceklok luidde, scheep te gaan en de banier te volgen , op verbeurte van lyf en goed. Deze, uitgevaren en op de hoogte vau den Eem gekomen zijnde , bemagtigden twee Utrechtsche schepen , het ééne geladen met koorn , het andere niet salpeter, buskruid , steenen klooien en pijlen , ter waarde van 2Ö00 Kijnguldens. Deze oorlog eindigde in 1483 wel met een verdrag, maar men gebruikte ech- ter de voorzorg, om de sloten te Vreeland en te Abcoude in pand- schap te houden, alzoo de Bisschop builen staat was, om dc bepaalde som te voldoen. Maxiriliaak , die ininiddeU, na het over- lijden zijner gemalin , als Ruwaard en voogd van zijnen oudsten zoon, het bewind in handen gekregen had, liet dan ook de beide ge- noemde sloten zoo lang onder stads bewaring; waarop die van Abcoude in 1484 den eed van getrouwheid aau Burgemeestercn deden. Maxibiliaan , in 1485 tot Rootmch Koning verkoren zijnde, kwam A «sterdam bezoeken , waar hij met de Regering ccne nieuwe ordon- nantie op de scheepvaart maakte en tevens de middelen beraamde , om de Vlamingen, die hem het regt van voogdijschap over zijnen zoon wilden betwisten, te water aan te vallen. Na het vertrek van Maximiliaam ontdekte men , dat de Hoe kso hen , die nu builen allen bewind waren , gedurende de Vlaamschc onlusten, eenen aanslag legen de stad in oen zin hadden; daarop werd de schutterij in zes wijken verdeeld, in elke wijk eenc verzamelplaats vastgesteld , en alle dc schepen , die in winterlaag lagen, binnen gehaald. Maximillaas , in 1488 door die van Brugge binnen hunne muren ge- vangen gehouden zijnde , zag zich niet zoodra in veiligheid , of hij trachtte zich over dezen hoon te wreken, waartoe Albert, Hertog van Saksen , hem met een leger te hulp kwam. Tot betaling van dit leger moest ook Amsterdam hel hare bijdragen , waartoe zij erfelijke rente verkocht , en van onderscheidene personen 10,240 pond van veertig grooten (zijnde even zoo veel guldens van ons tegenwoordig geld) , tegen den penuing 16 ontving ; Maximiliaai ontving daarvan zelf, 9600 pond , en de overige 640 werden , op zijn bevel , uitgekeerd aan Mr. Hendrik Wolfaards, die hem eenc dergelijke somme op het baljuwschap van Am- slelland , Waterland en de Kcetang geschoten had. Ter vergoeding hiervan werd aan de stad beloofd , dat zij genieten zou dc grafelijke 230 AMS. inkomsten , als 900 pond van de gemelde baljuwschappen , 350 ponden van dc sluis te Grootenbroek en 30 pond van die te Mcdemblik ; maar , ofschoon daarvan goede brieven gemaakt waren , kon de stad de inkomsten van die twee gemelde sluizen nimmer bekomen. Tc dezen tijde leden de kooplieden zware verliezen door de roofzucht der Engclschen , die niet nalieten , ofschoon het vrede was , hunne schepen te nemen en te berooven. Men kreeg nogtans de voornaamste roevers in hechtenis , maar er bevonden zich te Aasrzaaza lieden, die trouwloos genoeg waren , om de gevangenis te openen en de roovers op vrije voeten te stellen. Nadat Rotterdam , in den nacht van 19 November 1488 , door de Hoekschcn , onder Jonker Frajis vah Bredshow , ingenomen en het Slot te Woerden mede door de Hoekschcn, onder Ja*, Burggraaf van Mont- foort , bemagtigd was, werd in Januari j des volgenden jaars , op bevel van Maxihiuaan , te Leyden eene algemecne dagvaart der steden be- schreven , waarop die van Dordrecht, Gouda, Brielle, Haar- lem, Leyden en Amsterdam overeenkwamen, dat de vier eerst ge- melde steden , de stroomen zouden sluiten en dc anderen , wier Poor- ters waren uitgetrokken, Schiedam bewaren, voor welke stad dc Hoekschen dan ook het hoofd stieten. Amstbrdam werd , voor dc dienst in dezen betoond , begiftigd met het voorregt , dat haar vang" en ban- regt tot op 100O roeden uitgebreid werd, terwyl haar tevens ver- gund werd , om ten eeuwigen dage de Roomsch koninklykc kroon boven het stadswapenschild te mogen voeren. Om dc Hoekschen te temmen besloot Maximum in 1490 tot de belegering van het Slot te Montfoort , dewijl de herovering van Woerden , waaraan Amsterdam grootelij Ls gelegen was , daarvan afhing. Om dit met kracht door te zetten , werd by den Raad der stad besloten , oui 19,000 Andriesguldcns bij leening op tc nemen , ter uitrusting van ecnige schepen van oorlog. Toen werden Montfoort en Woerden ge- wonnen , en Sluis, de eenigc verblijfplaats der Hoekschen, later ook in- genomen zijnde , werd hiermede een einde gemaakt aan den langdu- riger! tweespalt der Hoekschen en Kabeljaauwschen. Fimps II , in 1494 dc regering van zijnen vader Maximiliaa* , die inmiddels Keizer geworden was , overgenomen hebbende , beroofde de stad wel van hare voorregtcn , maar onthief haar niet van dc schulden , die gedurende het bewind van zijnen grootvader en vader gemaakt waren , zoodat er niets anders op was , dan niedwe belastingen te heften , die toen meer bezwaarden dan vroeger , want dc stad had gecne andere inkomsten , dan hetgenc van de belastingen , de waag , de wijn- accijns en dc paalkist kwam , maar uit dit laatste moesten weder dc kosten tot onderhoud van baken en zeetonnen benoodigd, goed gemaakt worden ; nogtans werd door Filifs het Baljuwschap van Am- stclland in pandschap gesteld , gelyk dan Burgcmecstcren aldaar een en Baljuw aanstelden. Ondertusschcn nam dc Amsterdamsche koophandel cn zeevaart , tc midden van den oorlog, toe. In het laatst van 1497 kwam er onder anderen een groot getal van koopvaardijschepen met velerlei waren vóór de stad aan. Voorts blykt dc aanwas van den koophandel der slad in het Noorden, uit een privilegie van Jan II, Koning van Zweden, Denemarken cn Noorwegen, den 26 December 1498, gegeven , waarby hij aan dc stad Arsterdah cn aan de gemeene Uollandsehe steden , die hem gcmagligdcn hadden torgrzonden , vergunde , twee derden van hunne gestrande goederen tc niogen naar zich nciucn , r -oogle AMS. 231 tuits bergloon en kosten betalende ; terwijl hy* den volgenden dag de stad Amsterdam in het byzonder nog den vrijen handel op Noorwegen , iuet name op de stad Bergen , toestond. Bij den oorlog, die in 1504 met de Gelderschen uitgebarsten was, hadden Amsterdam en de Noordhollandsche steden , onder bevel van Pieter var Leeuwaarden , cene vloot gereed gemaakt , die op de Zui- ■denec kruiste , en omtrent den Ecm lag. Toen de Gelderschen , waarby aich een groot getal visschers van Harderwijk gevoegd hadden , op de Amsterdammers aikwameu , zakten de Hollanders , die niet genoegzaam van krijgsbehoefte voorzien waren , af , tot op de hoogte van het Slot te Muiden , van waar zij een klein vaartuig naar Amsterdam zonden , om .buskruid tc halen j eer dit echter terug kwam , had de vloot het anker geligt , en was naar Waterland gestevend , op welk gewest de Gel- derschen het gemunt hadden. Het vaartuig met buskruid kwam ten laatste by de vloot, en toen had men gaarne de Waterlandschc vis- schers , die. zich hier omstreeks in zee bevouden , aan boord genomen , ten einde de manschap te versterken , maar dezen gingen door , zoodra dc vgand in het gezigt kwam. Op de hoogte vau Marken werd het eerste vijandelijke schip aangetast ; gedurende het gevecht werd de vloot door dc Monnikendammers , die er met kleine vaartuigen naar toe roeiden, versterkt. Lang duurde het, eer dc stryd beslist was. Maar , toen twee of drie van de grootste Geldcrsche schepen zich een weinig van de .vloot verwijderden , ten einde een Fricschen koopvaarder le beinagtigen , gelukte het aan de Hollanders de overwinning tc behalen. Zij maakten hier vele gevangenen , die men , uit vrees voor de kosten van hun onderhoud , noch te Monnikendam , noch te Muiden , noch te Amsterdam wilde ontvangen j maar Jar Beknikg Jakszoor , Schout dezer laatste stad bragt te weeg , dat men de mcesten op hunnen eed ont- sloeg , anderen betaalden hun losgeld , en dc schepen der Gelderschen , die het geluk hadden tc ontsnappen , liepen met eenen gunstigen wind naar huis. Vóór. dat het jaar 1504 geëindigd was, maakt eu de Gelder- schen zich weder tot eenen nieuwen togt op de Zuiderzee gereed ; waarom men te Amsterdam ook wederom bezorgd was voor overrom- peling , en daartegen alle voorzorgen in het werk stelde. Zoo werd er door de regering bevolen , dat de Lastaadje (nu dc Geldcrsche kade) , waar toen veel hout lag, geheel en al moest ontruimd worden ; dat men alle waterschepen zoude zeilvaardig maken ; dat alle ruiters , in stads soldij staande , zich gereed moesten houden , om te kunnen scheep gaan ; cn dat niemand , na het luiden der bocvenklok , die ten 9 ure des avonds begon , zonder lantaarn op straat mogt komen ; maar dit maal kwam men met den schrik vrij. In 1505 werd het verbod van uitvoer van granen weder ingetrok- ken, en dc stad ontheven van dc grafelijke tollen te Wezel, Keulen en Venlo; terwyl zij ook in het genot van onderscheideu voorregtcn hersteld w erd . Li het jaar 1507 kreeg Amsterdam nog ccnigc nieuwe voorregtcn van Cmristiaaji Koning van Denemarken , die zeer ten voordecle van dcu koophandel strekten , daar ook het regt vau exue , voor gestrande of verongelukte schepen en goederen , vernietigd werd. Dc Gelderschen in 1 508 het gemaakte bestand verbroken hebbende , steldeu dc Amsterdammers weder alle de vorige behoedmiddelen te werk , men beraamde zelfc een ontwerp tol het afbreken van ccnigc huizen , en toen Muiden en Wecsp in handen van deu vijand gc\ allen waren, onderging de gehcclc Lastaadje dit lol. Sommigen verhalen, dat du 33* AM9. Gelderscbcn , te desen tijde , een en aanval deden op het Roode blokhui», zijnde een gebouw , dat op palen stond , aan de toenmalige Haarlemmer- poort , doch, dat zij zoo wel ontvangen werden , dat zy met schande terug weken. Vast gaat het, dat Karkl var Geld» in het jaar 1508 eenen Pries- ter naar Absterdab zond , om de stad op te eischen en de regering te ver- gen , dat zij hem voor Heer aannamen. Hy bekwam tot antwoord , dat de stad den Koning Filim trouw gezworen had , die zij , zijne kinde- ren , houden wilde , en dat de burgerij nog niet in zulk eene engte gebragt was , dat het haar gelustte van Heer te verwisselen. Intusschcn wa- pende men zich tegen eenen nieuwen aanval , en werd al , wat builen de St. Antoniepoort stond , afgebroken , ja zelfs de Doelen der band- boogschutters , toen een prachtig gebouw , staande buiten die poort. Ook bood men mannclyken tegenweer , toen de vijand tot tweemalen toe eenen vergeefschen aanval op de schans aan de IJpesloot beproefde. Na het mislukken van den tweeden aanval, liepen de Geldcrsche vlugtelingen cene bende Amsterdamsche poorters, onder het geleide van Reihieb MosTsao , in den mond , zoodat vele hunner werden gevangen genomen en op St. Olofspoort gezet werden. Den 15 October 1508 leed de stad veel door eenen zwaren storm en watervloed , welk onheil haar bedacht deed zijn , om in het volgende ' ar bij Maxikiluaa aan te houden , dat haar het opzigt over den uiderdijk werd afgestaan , zoo als geschiedde. De oorlog met de Hanscsteden , die in 1510 ontstond, eninwelken de % , om haar belang bij den koophandel , deel moest nemen , wel spoedig , door middel van een bestand , ten einde gebragt , * de stad had daarbij evenwel veel schade geleden. De Gclderschen , met wien men nu weder in oorlog geraakt was Lastaadje , ber Z van Utrecht voor Abstkbdab , staken de Lastaadje , benevens SI schepen, die in de Oude Waallagen, in brand, en trokken toen weder af. Na dezen overval werd gelast, dat de poorters, des avonds te zes uur , ter wacht moesten komen , en op zestien plaatsen rondom de stad de wacht houden. Hertog Kabel var Gelbrb , in het jaar 1514 , in Groningen gehuldigd zijnde, bemagtigde eenige steden in Fries- land. Om hem te keer te gaan, kwam Hertog Joais var Saxeh te Am- sterdam, ten einde zich daar van voorraad te voorzien, maar vóór Hoorn komende, werden de voorraadschepen door de Friezen beraagtigd. De Saxische Hertog , niet bestand zijnde tegen de Gclderschen, droeg al zijn regt op Friesland aan den Graaf van Holland over, die hier- door, in 1515 , weder met de Gclderschen in oorlog kwam, waardoor groot nadeel werd tocgebragt aan den Amsterdamschcn koophandel , welke in 1518 niet minder te lijden had van de zeeschuimcrijen van Gaoon of Lange Pisn , welke de Zuiderzee onveilig maakte , terwijl on- derscheidene schepen die te Absterdab te buis behoorden , in de Zond aangehouden werden , op last van Koning Cbbistiaar, die zich vau dat middel bediende , om de betaling te krijgen van de sommen , w elke hem toegelegd waren, als bruidschat, bij gelegenheid van zijn huwelyk met Isabella var Oosterbijk , eene zuster van den toen regerenden Graaf Kabel II , als Duitsch Keizer meer onder den naam van Kabel V be- kend. Te dezer gelegenheid verbond Absterdab zich tot de betaling van 45.300 guid., op voorwaarde van die te mogen korten op de ingewilligde bede «van 80,000 pond. Op deze belofte deed Karel aan Christiaar toezegging , dat de gebeele som der bruidschat zoude voldaan worden, waarop het ontslag der aangehouden schenen volgde j terwijl Kabel, tot erkentenis van deze dien»! , in hel jaar 1Ö19 alle Digitized by Google AMS. 233 de stads privilegiën en voor repten, tot Liertoe aan baar verleend , be- vestigde. De oorlog met dc Gelderschen was nog niet geëindigd , of die met Frankrijk nam reeds cenen aanvang , en de jaren 11521 cn 1522 toonden duidelijk, boe men tegen de Engelschen op zijne hoede 'moest zyn , dewijl zij in het laatst gemelde jaar zich van de Oosterschc vloot mees- ter maakten , waarbij echter dc ingezetenen van Absteadax weinig nadeel leden , alzoo de meeste schepen in de Oostzee tehuis behoorden. Geen minder zorg ontstond er voor het koopbelang , door het outtroonen van Ckbistiaa* II , Koning van Denemarken. En ofschoon zijn opvolger , Fbeduie I, de vrye vaart der Uollandcren bevestigde, was men echter be- ducht voorde Lnbekkers, die, zoodra zy het verblijf van Koning Cibistiaaa in deze landen , werwaarts hij geweken was , verstaan hadden , hunno vijandelijkheden tegen de Hollanders en Zeeuwen begonnen. Maar het- geen ten voórdeelc van den koophandel strekte , was , dat , door het ver- wijden .der zeegaten , de schepen gomakkelijkcr over Pampus konden geraken , ofschoon de stad anders in het algemeen daardoor een .on- herstelbaar nadeel werd toegebragt , aangezien het water , dat voorheen zoet was , hierdoor brak eu onbruikbaar werd , hetgeen dan ook de visscherij in de stadsgrachten te niet deed loopen , en de stad voorts aan oneindige kosten , tot het uitdiepen dier grachten benoodigd , onder- hevig maakte. In het jaar 1528 bewilligde dc stad in het verkoopen van renten ten behoeve van den Graaf. Ook stemde men voor stads aandeel ia eene bede van 130,000 guld. , ten behoeve van zijn huwehjk in 1529, in welk jaar dc regering voor stads rekening , van den lieer tw Bbe- debode , dc ambachtsheerlij kheden van Amstelveen, Sloten, Sloterdijk en Osdorp kocht , voor eene sommc van 3000 Karclsguldens ééns , en voor 300 pond. van 40 groot of 360 guld. onlosbare erfrente *s jaars. In het volgende jaar 1530 werd de voorspoed niet weinig beknepen door eenen swaren watervloed , gevolgd van eencn , voor dien tijd , boogen prijs der granen ; maar nog zwaarder was de geweldige watervloed van 2 November 1532; waarbij nog kwam een geweldige brand in 't Regu- liersklooster , zoo men wil, door dc Monniken zelve veroorzaakt, om daardoor van schulden ontlast tc zyn. Op eene dagv aart der steden , alhier gehouden in 1553 , was dc Regering van Absterdax de eerste , die stemde in eene buitengewone bede van 50,000 gulden , ofschoon zij tevens ouwedersprekelyk bewees , dat de pas aangevangen oorlog aan de stad voor haar aandeel reeds meer dan 20,000 guld. gekost had ; doch door deze bewilliging bewerkte zij ook , dat 's lands vloot nog in de maand September^ in zee liep cn voor dc Nederlandsche koopvaardijschepen de Zond opende. Door het drukken van het Nieuwe Testament , naar de vertaling van Lctheb, in 1533 tc verbieden , maakte men de zaak der Her- vorming hier levendig. De Redenrijkers hadden hier ter stede reeds meer dan eens getoond , welk gevoelen zij omhelsden , waarom ook ne- gen van ken ter bedevaart veroordeeld waren , cn ofschoon dc Hervor- ming hier meer cn meer veld bleek te winnen , gedroeg de Rege- ring van dien tijd zich zeer gematigd ; maar toen dc Wederdoopers de zaak met hun opromig gedrag bedierven , was de Regering niet langer in staat hare ingezetenen ten hove te beschermen ; want na den aanslag van dezen zoo worsten als onbezonnen hoop, in 1534, om zich van Abstebdab meester tc maken , werd by het hof, by de Regenten cn bij dc gemeente alhier alle begeerte naar Hervorming vol- 234 A MS. gen» hun gedrag beoordeeld. Waar ook heeft men ooit dwaw gezien , dan vau die zoo beruchte zwaardloopers , die op den middag naakt en met bloote z «aarden door dc stad liepen, zonder echter iemand te beschadigen, maar met het doel, om de stad in beroering te brengen. Zy werden ook spoedig door de schutterij ont- wapend en gerat, teneinde hunne straf tc ontvangen. De Stadhouder van Holland, die met eenigc Raadshecrcn herwaarts gekomen was, nam zulke maatregelen met de Regering , dat men voor een en aanval van buiten niet zeer bevreesd behoefde te zijn. Ongelukkig was het , dat de negering dc schuld van deze beroeringen dragen moest , als of zij , door hare slapheid , oorzaak van dit woest bedrijf geweest was , wordende , uit hoofde van die beschuldiging , dc Schout van zyn ambt ontzet. Toen dc geest van muitzucht eens plaats ge- grepen luid in het hart des volks , haperde het aan geene middelen , om dien aan den gang tc brengen. Te dien einde verspreidde men een valsch gerucht, alsof meor dan 200 burgers, des nacijts, van hunne bedden zouden geligt en naar 's Gravenhage gevoerd wor- den. Op dit gerucht begaven zich , tegen den avond , eene grootc menigte naar den Dam , om hier tegen tc waken. Twee Burgerhop- lieden , Joost Buik en Jak Hoixesloot, verzekerden het volk, dat dit slechts een* uitstrooisel was. Men ging wel voort met dc oproer- makers tc straffen , maar des niet tegenstaande waagde het Jasos van Kastbx, dieden titel van Bisschop aangenomen had , om hier heimelijk o vergaderingen te houden, en de zijnen tot alle spoorloosheden aan te zetten , xoodat eindelijk op den 11 Februari) 1538 het lang gevreesd geweld zijnen aanvang nam, met het vreemde en nog onzinniger bedrijf der naakt- loopers , die als van hun verstand beroofd de stad op en neder liepen , onder een ijsselijk gehuil van wee ! wee ! wee ! de wrake Gods ! de wrake Gods ! Daarop volgde de komst van Jas va» Geiler , welke dezen dwazen hoop nog meer aan het woeden hielp. De aanslag, om zich van de stad meester tc maken , was bepaald op den 10 Mei , des avonds na het luiden der sta tl huisklok , doch de Burgemeesters kregen tegen den avond de lucht van den aanslag , dien zij echter eerst in den wind sloegen , waardoor dc llerdoopers reeds meester van het stadhuis waren , alvorens men middelen beraamde om den aanslag tegen te gaan. Nu werden echter alle toegangen naar den Dam wel bezet , maar Burge- meesters besloten niets te beginnen , vóór dat het dag was. Dc Burge- meester Pi eter Koltk, die, niet vervolgziek zijnde, in verdenking geweest was van Lutheranerij , thans willende tponen , wie hij was , stelde zich aan het hoofd der burgerij. De oproerigen , de burgers ziende naderen , trokken hen tot aan de waag te gemoet , dreven hen temg , doodende of wondende al wat hun voorkwam , en onder anderen Koltk , die door hcu , met een vergiftigd lood, werd doodgeschoten. Geluk- kig, dat de jongste Burgemeester, Goosskk Jakszook Reekalf , goede orders wist te beramen, alzoo buitendien de burgerij zou hebben moeten zwichten. Deze , een ervaren krijgsman zijnde , deed de toegangen naar den Dam boter voorzien en met hopzakken stoppen , nam vervolgens op de vischmarkt , vrijwillig volk op maandgeld in dienst der Burgcmccstcren , en deed dit cenen erd afleggen , dat het , na het verdrijven der op- roerlingen van den Dam, den eersten aanval op het stadhuis zoude doen. Dc Wederdoopers hielden zich hier stil , vertrouwende op hunnen g«waandcn Profeet , die beloofd had , dat daags daaraan meer volk zou opkomen; ook dc burgers hielden zich, gedurende den nacht, slil , terwijl dc Wcdcrdoopcrs dieu op het stadhuis doorbragtcn , onder hel uigmzeo by Google AMS. tingen van psalintn. Mei het aanbreken van deu dag , zag men hen heen en weder loopeu ; nadat zij van de waag en deu Daiu naar het stadhuis gedreven waren , maakten de burgers zich van de waag of redenrijkerskamer meester , om den Dam schoon te houden , schie- tende van daar door dc vensters op het Stadhuis , zoo dat de oproer- lingen zich in dc achter- of bovenvertrekken verbergen moesten. Burgemeester Reekalf deed toen twee groote slangen en een ander stuk geschut op den Dam aanvoeren, onder net geroep der gemeente , dat cr aan het stadhuis niets gelegen was , al ging het met alle oproer- makers te gronde. Doch de Burgemecsteren begrepen, dat het genoeg was , als de deuren slechts opengeschoten waren , terwijl dc aange- nomen manschap gelast werd, zoo haast het schot gedaan was, op het stadhuis aan te vallen. Met het tweede schot stortte dc deur met st{jl «n al in ; daarop geschiedde de aanval met een ijssciyk geschreeuw door dc Waardgelder* , welke van dc burgers gevolgd werden , dryvendc dc oproerigen tot in de > erborgendste vertrekken : die men levend vond werden toen allen gevangen ; de dooden en gekwetsten sleepte men bijeen. Vijf en twintig vdn hen waren nog meester van het bin- nenste gedeelte van het stadhuis , en verdedigden zich daar zoo woedende , dat men niet durfde aanvallen. Hierop beklommen ccnigo burgers de vensters van buiten , en vielen hen toen van eencn kant aan , van waar zy dit niet verwachtten. Twaalf werden er levende ge- grepen. Vak Geelek had de vlngt boven op den toren genomen , die naast het stadhuis stond en werd daar zoo beschoten , dat hij nog half levend naar beneden viel. Dc overigen werden naar verdiensten gestraft. In het jaar 1541 werd het verlofgeld op de granen door Keizer Kabzl V weder ingevoerd en dit maakte te Abstebbah zoo veel beweging , dat 's Keizers Ontvanger heimchjk ter stad uitgeholpen werd , om hem niet bloot te stellen aan de woede van het graauw ; het verlofgeld werd nu weder ingetrokken, op voorwaarde, dat Awstehdam een derde betalen zoude van 25,000 gulden , welke aan den Keizer moesten vol- daan worden. Toen Kabel V in het jaar 1542 aan Frankrijk , Zweden , Denemarken en Gelderland den oorlog verklaard had , werden de schepen der Amster- dammers door de Denen genomen en de Zond gesloten; daarop vol pdo de vrees voor deu inval van den Gelderse hen Veldoverste Maarten vak Rotssa , waarom de huizen op de Lastaadje weder afgebroken werden ; hierbij kwam nog , dat men , willens of onwillens , moest stemmen ia de bede van 60,000 gulden en daarenboven in het betalen van den honderdsten penning. Dit laatste, ofschoon slechts voor eens bepaald, moest in het volgende jaar ten twccdcmale geschieden , en daarenbo- ven moest men toen weder bewilligen in ecne bede van 90,000 gulden , cn eene leening van 6000 gulden, aan welke penningen dc Regering niet zonder het invoeren van nieuwe imposten wist te geraken. Om den oorlog met dc Protestanten in Duitschland voort te zetten , werd van dc Staten , voor den tijd van vier jaren , eene bede van niet minder dan 600,000 gulden gevorderd. De Regering van Abster- »as stemde , voor het stads aandeel , daar gereedclijk in ; want door het gedrag der Wederdoopcrs had zij eenen haat tegen de nieuwe leer opgevat, en was meer geneigd tot vervolging geworden , waarin zij straf ge- noeg te werk ging. En opdat Burgemecsteren hierin hnnncn moed te beter - niogten koelen , vond de Keizer goed , om, in het jaar 1545, het ban- en vangeregt der stad eene mijl verder uit te breiden. Vóór dat Kakel V de regering der Nederlanden geheel cn al aan zijnen zoon Filips U overdroeg , mooi uien , in het jaar VSÓl , om 236 AMS. sich legen Frankrijk te kunnen verzetten , weder toevlugl nemen tot de invoering van bet haardstedegeld , ter goedmaking van eene som vau 53,000 gulden , waarin Axstebdab gercedelijk bewilligde. Toen dit echter niet toereikende was , werden er in het volgende jaar nog voor 50,000 gulden aan los- en lijfrenten verkocht. In 1555 moest men weder bewilligen in eene bede aan Holland gedaan van 300,000 gulden en in Augustus in eene tweede van 900,000 gulden ; ter goedmaking van de eerste moest een tiende penning van de huizen betaald worden, hetgeen binnen de stad toen 13,000 en eenigc honderd guldens be- droeg. In 1554 werd er weder eene bede van 200,000 gulden gceischt , waarom men genoodzaakt was voor IJ 6,000 ponden erfelijke renten te verkooprn, waartegen de Keizer aan de stad het gruitgeld zijnde een duit van iedere ton biers, voor 75 guld. in het jaar, verpachtte. Filim stond dit gruitgdd uaderhand voor 4500 ponden geheel aan d« stad af. In het jaar 1556 bewilligden Abstebdab en de Noordhollandsch* steden , om zes schepen , bemand met 500 koppen , in zee te brengen , op voorwaarde, dat het gemeeneland de kosten zoude dragen tot 19,000 gulden toe. Deze uitrusting geschiedde tot dekking van de graanvloot, die men reikhalzend uit de Oostzee tegemoet zag, alzoo er groot gebrek aan granen , en de schaarschheid van levensmiddelen ongemeen was j terwijl deze ramp nog verzwaard werd door eene pest- ziekte , die zoo hevig woedde , dal het gasthuis te klein was , om alle de besmetten te bevatten. In het jaar 1560 werd Axstebdab met eenigc voordeden in den koon- handel op Denemarken en Duitschland beschonken. Maar in geraakte zij in een geschil met Hoorn , over het paalgcld, hetwelk , op grond der oude voorregten van 1542 , door den Hoogen Raad , aldus ten voordccle van cerstgcmelde stad werd uitgewezen : dat die van Hoorn aan de paal meesters te Abstebdab , vant alle paarden , koeyen en ossen , die het V lie , of het Marsdiep , inkwamen , ae daarop gestelde pennin- gen betalen moesten. Ofschoon in het jaar 1561 de stad Haarlem tot eencn Bisschopszetel verheven en Abstebdab onder dit bisdom gesteld werd , belette zulks echter niet, dat ter laatstgemeldc plaatse heimelijke vergaderingen gehouden vrerden , door hen , die der Hervorming waren toegedaan. Ook geraakten de ingezetenen in het jaar 1565 in geschil met de Regering , over het betimmeren der Lastaadje , maar de Groote Raad te Mechelen hield de zaak slepende. Hierbij kwam nn nog een twist over den uitvoer van granen , welke zoo hoog liep , dal niet alleen de Regering ten hovc van inhaligheid betigt werd , maar dat men tevens verzocht, om verandering in het bepalen van namaagschap onder de Regenten; door deze klagten won men echter niets , dan dat dc granen vrij konden uitge- voerd worden, en dat het schoutsambt , voor eene somme van 20,000 guld. , weder voor den tijd van zes jaren aan de stad kwam. Ofschoon de Landvoogdes te Abstebdab mannen in de Regering had gesteld , die haar naar de oogen zagen , koude zy echter niet verhin- deren , dat ecnige der stedelingen zich naar Culemborg begaven , om aldaar de Predikatiën van zekeren Gebabdcs bij te wonen , noch dat men kort daarop zich, in het geheim , in dc nieuwe leer deed onderwij- zen , door Pieteb Gabbiel , en naderhand meer openbaar door Jas Absbdszooiï, die den 21 Aug. 1566 op de Lastaadje predikte , waarna dit te dier plaatse meermalen herhaald werd. De Burgemeesteren, vernomen hebbende , hoe het graauw in Braband en Vlaanderen de Digitfc&d by Go A M S. 137 kerken geplunderd en d« beelden verbroken bad , en vreezeude , dat oieu dit ook hier mogt ondernemen , waarschuwden de Pries- ters , dat lij dc kerksieraden zouden bergen; dan, terwijl deze hiermede bezig waren , liep het volk naar de Oudckerk , waar zij de beelden verbraken. Dc schutterij was echter verstandig genoeg , om dc verdere plundering te stuiten , waarna dc voornaamste Her- vormden door Burgemccsleren met list gedrongen werden , om eenigc artikelen op het papier te brengen , door welke dc rust zoude kunnen hersteld worden. Deze artikelen behelsden : dat vooreerst, tot nader order , de beelden uit de kerken zouden worden weggenomen en dc kerken gesloten blijven ; dat dc predikatiën der Hervormden zouden geschieden buiten de stad . zonder den Lccraar of de toehoorders eenig beletsel aan te doen; dat bij onwedcr aan dc Hervormden de Leprozenkerk zoude worden toegestaan , en dat zij , in ziekte of andere ongevallen , zulke Priesters of andere Leeraars mogten gebruiken , als hun goeddacht. De Pastoor, met het H. Sacrament over de straat gaande, zoude geen bel mogen roeren ; alle kerkschenderij zoude. voortaan verboden worden , en om geloofszaken zoude de een van den anderen niet kwalijk mogen spreken. Ingeval van oproer, mogt leder sich ter lijfsweer wapenen, doch zich niet van zijne stoep of woonstede verwijderen. De Regenten lieten nog, uit vrees voor oproer, de zaken haren gang gaan, terwijl de Hervormden voor hunne belangen zorg droe- gen. Maar ongelukkig ontstond er in de maand September 1366 eenc nieuwe beroerte , bij het begraven van eenci» doode uit de Hervormden in de Nieuwe kerk,hctwclk ten gevolg had , dat het Minderbroedersklooster ge- plunderd werd. Ecnigcn van dc voornaamste Hervormden begaven zich der- waarts , om , zoo het mogelijk ware, den moedwil tegen te gaan , maar, wat zij ook deden en beloofden, de drift was zoo min te stuiten , als daags daaraan , toen het Kartuizerklooster hetzelfde lot onderging , by welke gelegenheid aan den Schout vier gevangenen ontweldigd wer- den, terwijl hij zelf het gevaar ter naauwernood met de vlugt ont- kwam. Dc Regenten, vreezende, dat de woedende gemeente , bij wie xij wel wisten, in geen goeden reuk te staan, den moed aan hen mogt koelen , beraamden weder een verdrag met dc Hervormden , die nog altijd naar buiten ter preke gingen, tot dat eens op zekeren Zondag, veel volks in dc Minderbroedcrskerk bijeenkwam , welke plaats men echter niet bekwaam vond , waarom de menigte weder naar buiten ging. Maar Burgcmecsteren , duchtende, dat daardoor weder een oproer ontstaan zoude , verzochten zekeren tak Nek , dat hij den Predikant in dc kerk op den stoel wilde brengen , zoo als nog dien zelfden dag des namiddags plaats had. Daags daaraan werden de beelden en altaren uit deze kerk genomen en daarin banken en stoelen geplaatst. Op den avond van den 18 December 1S1Ö6 kwram de Prins van Oranje binnen Amsterdam, waar hij zich alle moeite gaf, om een nieuw verdrag tusschen de Regering en de Hervormden te bewerken. Van welke laatstcn hij begeerde , dat zij dc Minderbroederskerk weder zouden verlaten, en dc preken, even als voorheen, buiten dc stad doen. Van de Regenten vorderde hy, dat zij eenigc nadere punten zouden beramen; maar deze weigerden dit, zeggende, dat zij zelfs tot het verdrag van 30 Septem- ber 11. gedwongen waren. Ook behaagde hun niet, gat de Hervorm- den , op 's Prinsen voorslag, weder buiten de stad zouden prediken , aan- gezien zij vreesden , dat dit anderwerf oproer zoude veroorzaken. Evenwel stelden zij eenige punten op, onder verklaring, dat zij zulks deden , om den Prins te believen. Maar deze nam hierin geen genoegen ea 2.18 AMS. vervaardigde zelf een ontwerp, dat, den 18 Januari) 1567, door de Vroedschap en de Schutterij goedgekeurd en geteekend werd , op voor- waarde, dat hel xoo lang van duur zoude zijn , tot er de Landvoogdes uitspraak over deed. Toen werden 200 knechten bezoldigd , om de rust der stad te bewaren , en predik plaatsen voor de Hervormden aan- gc weien. Vier gemagtigden , twee uit de Wethouder» en twee uit de Hervormden , werden naar de Landvoogdes gezonden, om de bekrach- tiging van het door den Prins vervaardigde ontwerp te verzoeken. De twee gemagtigden uit de Wethouders verngttcn echter, zonder de twee uit de Hervormden te kennen , hunne zaken afzonderlijk met den Presi- dent Viclics en behandelden de anderen als onbekenden j ook reisden zy over Antwerpen terug , zonder deu Prins eens aan te spreken of te begroeten , ten einde het voornemen , dat de Regering had , om krijgsvolk in de stad te brengen , te eerder te kunnen ten uitvoer leggen. Het gemeen echter , nier van de lucht krijgende , vervoegde zich , in den nacht , aan het huis van den Burgemeester Bcm , hem afvragende water van de zaak was. Deze ontkende het ontwerp, en zwoer , by zijne zaligheid , dat er geen nieuw krijgsvolk geworven of te vrcezen was , tot dat een der burgers hem de brieven , door de Land- voogdes, dienaangaande, geschreven, vóór uit de borst haalde. Dit zoude eenen geducht oproer ten gevolge gehad hebben , indien het niet door eenigen der aanzienlijkste Hervormden gestuit was gewor- den. Er werd nu naauwe wacht gehouden tegen de komst der vreem- delingen , die , zoo uit liriesland , Vlaanderen en Braband , als van elders, meenden binnen te komen , hoewel zij , by hunne aankomst vóór de stad , door de Hervormden van spijs en drank voorzien werden ; op den 20 April werden er nog 400 Burgers in soldy geno- men , en onder bekwame opperhoofden gesteld. De haat tegen de Regering werd nog geweldiger , toen men drie dagen later berigt kreeg, dat de goederen der Amsterdammers te Alphen, te Gouda en elders , ten behoeve van den Koning, in beslag genomen waren , het- geen de Hervormden zeiden, met voorkennis der stedelijke Regering te zijn geschied. Daags daaraan kwam het volk van Bsedebode vóór de stad , maar de noomschen en Ouroomschen bcvlytigden zich evenzeer, om het buiten te houden, en men moet het, voor een geluk rekenen , dat de aanslag , dien zij tegen de Regulierspoort he- ilagen later, met 10 of 12 vendelen geregelde troepen en 6 veld- stukken , kwam aanrukken en den 29 April reeds Slolerdijk naderde; terwijl Noircahhbs den 8 Mei vóór de stad kwam , om er , met 4 of g vaandelen Hoogduitsche soldaten en vier stukkeu geschut , in te trek-» ken. In persoon binnen gelaten , vertoonde hij zynen lastbrief aan Burgemeesteren, welke luidde, dat hij, ingeval van weigering, om hem in te nemen, de stad moest belegeren, waarom men, na eenige woordenwisseling,- besloot, aan dien last te voldoen, zoodat hy den volgenden dag binnen trok. Nu werd het Minderbroeders- klooster, op kosten der Hervormden, in de vorige gedaante hersteld, en de aangenomen burgers uit eed en dienst ontslagen. De Graaf tak Hsosn , vervolgens ook binnen de stad gekomen zyndc , bragt vele uitgeweken Roomschc burgers mede , aan «reik hun poorterregt terugeschonken werd. Voorts werd de Schutterij ontwapend en den Hervormden alle mogelijke smaad aangedaan. De vreugd der Digitfzed By"Göogle A ■ S. 250 matigd , door ecnen zwarcn brand , welke op dien dag in den omtrek van de stad uitbrak, waardoor een olie- en twee korenmo- lens , beneveiis 10 of 12 huizen , geheel in asch werden gelegd. De vlam sloeg tot over den Amslel , en zelfs tot aan de Si. Anthoniepoort , buiten welke alle huizen, van het hek af, tot aan het Leprozenhuis toe, afbrandden. Den 25 September maakte de Schout Pieteb Pietebsz. een begin met het opschrijven van de goederen der Hervormden , waarop de- genen , die het eerst aan ó*e beurt lagen , cn voor de voornaamste , werden gehouden , de stad verlieten , hetgeen ter waarschuwing voor de anderen strekte. Ook werden den 27 vier personen , die men beschuldigd had van beeldstormer» te wezen, opgehangen; den 2 October en den 23 November , hadden dergelyke strafoefeningen plaats. In het volgende jaar 1 568 werd , op bevel van Alba , een aanvang gemaakt met het in- dagen van hen , die zich naar elders begeven hadden , hetwelk gevolgd werd van verbeurdverklaring van goederenen het bannen van personen. Het jaar 1 569 leverde weder een tooneel van vervolging op , zoo met het ter dood brengen van hen , die men in handen kreeg , als met liet indagen , banucu en verbeurt verklaren der goederen van degenen, die de woede en lagen hunner vyanden ontsnapt waren. Men telde meer dan 128 vonnissen, en, strijdig met de stedelijke voorregie n , werden zelfs de goederen der vitrawen , ten behoeve vau den Koning , verbeurd verklaard. Elke week , elke dag leverde nieuwe voorbeelden op van geweldenarijen cn wreedheden. Geen Notaris durfde zich verstou- ten , ecne verklaring of een getuigschrift ten voordeclc der ingedaagden op te stellen, want de deur van regt was te ecnenmalc gesloten. De stad was te dien tijde genoegzaam op den oever van haren ondergang , en de koophandel stond als het ware stil , zoo door de verbazende geld- sommen , welke moesten opgebragt worden , als door het vertrek van de aanzienlijkste kooplieden j waarbij kwam het verbod van handel op Engeland. lntusscben begon Willeb, Prins van Oranje, bestellingen ter zee uit te geven , waarvan ccnige gcvlugttc Amsterdammers , cn onder dezen Jah Broek , Nico laas Ruikhaver , Dirk.' var Breek ei , Ja* Klaaszook SrtKGBL , Dirk nkivn. en Juriaas Wtbrandsz gebruik maakten. De Begering der stad rustte daar en tegen drie oorlogschepen uit, onder hei bevel van den Admiraal Fraicois vak Bosbuzea. Van den vrccsselijkcn watervloed , die op den 1 November van het jaar 11570 geheel Nederland met schrik vervulde , voelde Abstebbak mede de ysselykstc gevolgen , alzoo zy , door de doorbraak van den Dieraerdijk, ecne aanmerkelijke schade leed. Om die stad , zoo wel als andere steden , in zijn geweld te houden , had Alba het ontwerp opgevat, om aldaar in 1571 een kasteel te doen bouwen, dat geplaatst zoude worden op de Geldersche kade, aan de Bantamtaerbrug. Maar de Regering , niervan onderrigt , zond twee Burgemeesters naar Antwerpen , die het bouwen van dit kasteel en de inlegering van Spaansche krijgsknechten voor 200,000 gulden af- kochlten. Naauwelijks waren zy van deze vrees verlost of zij moesten naar middelen omzien , om den hernieuwden cisch vau den tienden penning te ontgaan ; dit bleef echter slepende lot m 1572, toen de Hertog, door het verlies van Brielle , dat door de Watergeuzen ingc- noRuen werd, en dc verdere daarop gevolgde verandering van zaken, sich genoodzaakt zag, vau dezen eisch af te zien. Er stak , onder den Admiraal Boshuizen, van hier wel eenc vlooi af> om die van Enkhuizen het uitloopcn hunner schepen tc beletten , doch AMS. nadat d« Noord-Hollandsche steden , die 's Prinsen lijde gekozen had- den , mede eene vloot in zee hadden gebrast, keerde die van Absterdazi terug. In de maand October , poogden de Amsterdammers weder de Noord hollandschc schepen, onder So*oi . voor Nieuwendam te verjagen, doch hier liep hun de kans zoo tegen , dat zij tot binnen de palen voor de stad werden terug gedreven. Alba , thans ziende, hoe nuttig het voor hem was, meester van de zeesteden te wezen , veranderde ten aan- zien van A «steiiuam geheel van gedrag, vermanende haar met alle vriendelijkheid tot getrouwheid aan den Koning , en doende dit ver- gezeld gaan van beloften en hoop op groote voordeden ; ook was het voor zijne partij een geluk , dat Loet , Graaf van der Mark , niet slaagde in ccnen aanslag op de stad , en dat het gemeen , bij die Onderneming, in rust bleef. Toen Alba, in 1573, zich hier bevond, deed hij eene vloot uitrusten van 36 , zoo groote als kleine , schepen , met oogmerk , om daarmede meester van de Zuiderzee te worden. Met grootcn ophef zeilde zij uit, den 94 September , onder Maxibuliaan Herrir , Graaf van Bottu , in het bijzijn van den Hertog , en in tegenwoordigheid van eene groote menigte Geestelijken , die aan den Schreycrshoek stonden , en met kruissen en zegenen, haar goed geluk wenschten , maarden 11 October werd zij door de Noordhollanders, onder Corjielis Dirkszook, geslagen en Bosso te Hoorn gevangen opgebragt. Het vergeefsche beleg van Alkmaar , het verlies van den zeeslag op de Zuiderzee, alsmede de aanstelling van eenen nieuwen Landvoogd, noodzaakte den Hertog, om van hier te gaan. Van den nieuwen Landvoogd verkreeg de stad de uitbreiding van haar gebied , en de vernietiging van de keur , door de Hertogin van Parma , in 1 563 gemaakt , op de namaagschap onder de Regenten. Doch vele ingeze- tenen en onder dezen van de voornaamsten, die zich, om den dwingeland, boven vermogen met schulden bezwaard hadden , vervielen tot armoede en moesten met bedelen hun bestaan zoeken. Omstreeks dezen tyd ontstond hier een oproer onder het scheepsvolk , dat om betaling riep. De schutterij , in de wapenen gekomen , plaatste lich op den Dam. De Burgemeester Bent bezette met twee vaandelen de Nieuwebrug , en wist, door goede woorden , de o-roerigen tot stil- stand te brengen, maar daags daaraan werden de voornaamste belhamels , in plaats van betaling te ontvangen , tot de galei verwezen, of op andere wijze gestraft , hetwelk dit volk zoodanig verbitterde , dat het s' Ko- nings zijde verliet, en de stad zeer onveilig maakte. Een weinig daarna , in het jaar 1578 , legden die van Noord-Holland eene vloot onder Marken , om de vaart van en naar dc stad te ver- hinderen. De Landvoogd beval , ten einde hen te verdry ven , eene vloot van 27 schepen uit te nisten , waarvan er 10 naar het Haarlemmermeer zeilden , tot voor dc schans aan dc Oude-We tering , waarvan de be- waring aan Hopman Schetter was toebetrouwd. Die wakkere Bevelheb- ber had naauwelijks deze vaartuigen vernomen, of hij viel er met dc zijnen op aan , bemagtigde het grootste en beste schip van Amster- dam , en zoude , waren de Haarlemmers niet uitgevallen , waarschyn- lijk de meestcn overweldigd hebben. Het baarde ook niet weinig verslagenheid in dc stad, toen men in het begin van het jaar 1576 vernam , dat Muiden door Sonoi ingenomen was , hoezeer deze het slot aldaar niet konde bemagtigen , en door Hierges , met behulp der Amsterdammers , weder van daar werd ver- dreven. Ook werd Amstelveen, dat door de StaaUchen verlaten was, D igitlzed" by~Göogle A MS. 841 mei bezetting uit de stad voorzien, en verder alle voorzorg gebruikt, «ui AasTERJux tegen overrompeling te beveiligen. Daar echter de Span- jaarden alles, wat verrigt moest worden, om do stad voor den Koning tc bewaren , voor stads rekening lieten , gingen de geldmiddelen zeer ten achteren, en de stad zelve werd op den oever des verderfs gebragt , niettegenstaande de Regering , van den Koning , verlof bekomen had, om den accijns tweemaal zoo hoog te vorderen, als tot hiertoe gebruikelijk was geweest. Het hof van Holland zond , toen dc Gcndsche bevrediging gesloten was, eenen Deurwaarder, om deze ook hier af tc kondigen ; dit werd toegestaan , onder proleslatie , voor zoo verre deze bevrediging niet met dc sladsvoorregten streed. In Februari) 1577 besloot men op dc voorwaarden van die bevrediging, met den Prins van Oranje in ondere handeling tc treden ; ofschoon er van de zijde der Regering groote zwarigheden gemaakt werden , door het voorstellen van 9 punten , waarin zij wel wisten , dat de Prins niet bewilligen zoude ; onder ande- ren weigerden zij volstrekt dc Hervormde godsdienst te gedoogen , of tot het begraven der dooden van die gezindte te bewilligen. Maar alle deze mocijclijkhedcn werden slechts geopperd , om tijd tc winnen, want dc Magistraat had tc gelijker tyd , heimelijke onderhandelingen met Don Ja* vak Oo&xeüryk. aangeknoopt. Nadat nu deze door de Alge- mecne Staten voor vijand verklaard , en de tijding daarvan aan de Staten van Holland gekomen was , werd het onverzettelijk besluit geno- men , om de stad door list of geweid tc dwingen Zoo beraamde men, den 23 November 1ÏS77 , onder aanvoering van den Overste Hebban Hellisq en den Kapitein Nicolaas Ruikiavei, een aanslag tegen de stad, die, niettegenstaande zij, na dc Haarlemmerpoort overrompeld te hebben, met vier vaandelen knechten , reeds tot op den Dam voortgetrokken waren , door het niet spoedig te hulp snellen van de overige benden , mislukte, terwijl Rukiaver daarbij sneuvelde. Maar aangezien de stad wan rondommc bezet bleef, werd dc Regering gedwongen , weder tot onderhandeling te komen , en besloot nu tc vreden tc zijn , als zij ecne bezetting van 500 stadssoldaten mogt bbjven behouden. De Prins daarentegen vorderde , dat men de stadsvaandelen zoude afdanken , en lieni toestaan , over nieuwe opterigtcn vaandelen Kapiteins aan tc stellen. Slaande deze onderhandelingen werd dc stad al naauwer en naauwer besloten, waarop de Regering in het begin van het jaar 1J578 So.ioi schriftelijk vroeg , wie hem last gaf, om vijandelijk tegen de stad te handelen. Het antwoord was, dal hij gekomen was, op last der Staten van Holland , niet om vyandclijk te handelen, maar om de stad tegen de vijanden van het gcmeencland tc beschermen. Men was, van de zijde der Regering, toen nog wel bedacht, op eenige middelen ter verdediging , maar de magt was gebroken , dc schaarsch- hcid nam hand over hand toe, alle koophandel en hand teering stonden stil , cn meer dan 300 burgers verlieten de stad. Eindelijk klom de nood zoo hoog, dat men, uit gebrek aan geld, noodmunten moest laten slaan, waartoe het zilver van godshuizen, schutterden en gilden , en het zilveren beeld van St. Nicolaas, uit de oude kerk, gebruikt werden , maar dit, den nood nog niet vervullende, moest er last gegeven worden , om te slnilen , zoo als men best koude, cn de Afgevaardigden kregen aanschrijving, om niet terug tc keeren, dan met het gesloten verdrag. Diensvolgcns werd , den 8 Fcbruarij 1578, de Satisfactie tot stand gebragt , waarbij Amsterdam tot de Staatsche partij over- ging. Deze w erd den 16 Maart binnen de stad afgekondigd , worden- 1. Deel. 16 AMS. de door de Staten de Heeren Matbeses , vaü deb Mtlb , en Mailsow benoemd , om ze haar beslag te doen erlangen. Terwijl men daar- mede bezig was . kwamen de uitgewekene ballingen in menigte terug. Daar echter de Regering, meer uit dwang dan uit genegenheid, tot dit verdrag gekomen was, en de Roomsehc godsdienst nog voor de hoofd- godsdienst hield , kon het vertrouwen tusschen beide partijen niet grook *ijn. Hetgeen evenwel die van de Regering het meest knelde, was hei 7de artikel der Satisfactie, waarin bedongen was, dat de drie schut- terijen, welke, doorliet vlugten van vele Hervormden, zeer in verval geraakt waren , weder opgerigt en voltallig moesten gemaakt worden , en dat wel uit de zulken , die er voorheen onder behoord hadden , waardoor zij vreesde , alle klem van het gezag kwyt te zullen geraken. Hierbij • kwam nog , dat dagelijks eenc menigte Onroomschen terug kwam , welke zij evenwel zoo veel in bedwang zochten te houden , abt maar mogelijk was ; hadden zij nu nog maar wat willen toegeven en bijzonder aan dc Doopsgezinden het poorterschap toegestaan , zonder het doen van ccnen eed van hen te vorderen , zij zouden zich minder vijanden gemaakt hebben; maar zij hielden , in strijd met het Odo artikel der Satisfactie, nog bovendien de Hervormden te veel buiten allo ambten. Eene voorname bron van ontevredenheid was ook liet her- stel der schutterijen ; want toen de Gemagtigden van dc Staten en van den Prins die onder 6 vaandelen wilden brengen en daarover Of- ficieren , naar hun welgevallen, dachten aan te stellen, oordeelde de Regering dit strijdig met de Satisfactie. Dc gemagtigden daareutcgen ver- stonden daarvan niet af te gaan en gingen voort met eene lijst van Officieren te maken , die zij aan Burgemeesteren overgaven , en deze bragten ze , den 23Mei, in de Vroedschap, die in gcenen deele zich deze schikking wilde laten welgevallen , ofschoon zij toestemde , dat dc drie schutterijen moesten hersteld worden , welke resolutie , dc laatste , die door de Rooinsch- gezindc Regering genomen is , aan dc Gemagtigden ter Itand gesteld werd. Straks daarna rees er geschil tusschen de Onroomsche schutters en de Regering over dc wijze van waken , daar dc schutters meer ze- kerheid vorderden, dan dc Regering zich verpligt achtte toe te staan. Haar vooral toonden zich dc Onrooitischen zeer gestoord , over de be- graafplaats, die men hnn had aangewezen , doch hun te afzigtelijk toe- scheen , hoewel men overeen gekomen was , dat men hun eene be- hoorlijke zoude toestaan. En , nu aanhoudend elkander opstokende , besloten zij eindelijk eene kans te wagen cn dc Regering den vod te ligten, eer men het hun deed. Meester Willes Baboes, een zoon van den gewezen Schout der stad , cn zeer ijverig voor de Her- vorming , sedert cenigen tijd , ook weder in de stad gekomen , was daar de voorname voorstander der Onroomschen. Deze schreef, den 24 Mei 1578, aan Sokoi , bij wien hij vroeger als Luitenant gediend had, dat deze zijn volk gereed zoude houden , om op het eerste bevel van de Staten van Holland of hunne Gemagtigden te kunnen op* rekken. Bardes ontbood tevens eencn schootvrijen helm cn rondas, tot siju gebruik, blijks genoeg , dat hij iets geweldigs voorhad. Sonoi ant- woordde terstond . dien aanslag te zullen ondersteunen. Des anderen daags , zijnde een zondag , kwam Thosas van T hielt , gewezen Abt van St. Rcrnard bij Antwerpen , aan den St. Anthoniedijk . buiten de vrijheid der stad , voor de Hervormden prediken. Terstond na dc preek maakte do daar vergaderde menigte a/spraak, cn beraamde tijd, wijze en teckencn , om den ontworpen aanslag ten uitvoer te brengen. Zij gingen wel nu elk naar zijn huis , maar bragten den gchcelen nacht Digitized by Google AM & 245 wakende door. 's Morgens den 20 Mei begaven zich Bardes, Maarte» Koster , Adriaan Kromhout , Adhiaa* Pauw cn (juillauhr du Gardi* op het stadhui* , om voor liet laatst te beproeven , wat de Regering den Onroomschcn zoude willen toestaan. Eenige malen gingen zy over en neder , van het stadhuis naar de herberg der Gemagtigden van de Staten , die op den Dam was , en van hier wederom naar het stad- huis, tusschen den drang des volks door, dat, van alle kanten za- uien gevloeid met ongeduld den afloop verwachtte. Kort na den middag , als de huislieden , die ter markt gekomen waren , den Dam ontruimd hadden, komt du Gardi* op de puije van het stadhuis , ligt den hoed af, cn zet dien terstond weder op , waarmede hij , volgens afspraak , te kennen gaf, dat er bij de Regering met woorden niets te winnen was. Simo* He*drikszoo* Jo*rhei* , Kapitein over een der vier vaandelen burgersoldaten , die reeds van elf ure af in de wapenen geweest waren , wat later , van het stadhuis aftredende , sloeg de armen van elkander , waardoor hij te kennen gaf , dat er aan Burgemeestercn geen verzetten was , cn voegde zich daarop bij zijn vaandel, om de Nieuwe kerk te beschermen. Nu werd door zeker soldaat, die zich op de waag bevond , een musket afgeschoten ; op welk tecken het bootsvolk met vliegende vaandels en onder het geroep : « wie Oranje • lief heeft , toone het en volge mij,» voorden dag sprong. De overige Onroomscbcn , bestaande uit volk van allerlei aard , als arbeiders , ambachtslieden, kooplieden en renteniers, stoven nu mede op straat en onder dezen de ballingen hel eerste. Ecnigcn Ijlden naar het bus- huis, sleepten er het geschut uit, plantten het op den Dam cn vulden de toegangen derwaarts met wolbalen , die daar juist bij de waag lagen. Toen viel men aan het smijten met steencn naar de vierschaar , ten einde de nachtwacht , diealdaar in tijden van onraad op het afbranden van xcker baakgeschut paste, te verdrijven. Maar als er geeu vuur gegeven werd , stortte men ter stadhuizc in , haalde den Schout , benevens de oude en regerende Wethouderschap , daaraf cn bragt hen op de waag. Van waar meest allen , even als onderscheidene Priesters en Minder- broeders , tusschen twee rijen soldaten door , naar het Water , in eenige vaartuigen scheep gebragt werden , onder het schreeuwen van het graauw , dat men ze naar de galg moest voeren , waar zij zoo menig eenen aan geholpen hadden; voorts werden zij , even buiten de stad , aan de St. Anthoniedijk weder aan wal gezet. Dit nitleiden der Regenten was alzoo zonder grootc wanorde of zonder bloedstorten afge- loopen ; minder bezadigd ging men echter tc werk met het Minderbroe- derklooster , waar het gemeen terstond op aan viel en er de beelden cn altaren verbrijzelde. De weggevoerde Regering werd des anderen daags , door de drie schut- terijen , ten overstaan van de Heercn va* Mathemks en va* der Mtle , van eed cn dienst ontslagen. Voorts werden er zes cn dertig nieuwe Raden gekozen , die , den 28 , op het stadhuis vergaderd , Willem Bardes , Maarte* Jakszoo* Koster , Adriaa* Rei*ierszoo* Kromhout en Dirk Ja*szoo* tot Burgemeesters verkozen. Op gelijke wijze werden nu Schepenen , Vroedschappen en de overige Regeringsleden aangesteld. Nadat de kerken ruim eenc week gesloten geweest waren , begaf de nieuwe Regering zich met eenige timmerlieden naar de Oude kerk om er de heelden tc doen wegnemen. Vervolgens begonnen de Hervormden eerst in de Oude kerk, en, weinige dagen later, ook in de Nieuwe kerk tc prediken. De Lutherschen cn Doopsgezinden hiel- den ook godsdienstige bijeenkomsten in de stad , met kennis en verlof 54'» AMS der Wethouderen , die zelf* . s<-hoou tegen dra ziu vau eenigc hunner geloofsgenooten , den Roo'.uschgeiitiden toelieten , in bet geheim te vergaderen. Heiligen tijd d;i;irna gaven Bu; t)enitestcren last, tot het verkoopen van zilveren vaten , beelden en andere versierselen , waarmede men in de Oude kerk eenen aanvang maakte. Om zieh hij bet volk bemind te maken , stelde de nieuwe Regering eeltige nieuwe keuren , ten voordeelc der ingezetenen, vast ; zij vermin- derde de^iupostcn , vernieuwde en verbeterde vele gildekeuren en bragt de schutterijen in beteren stand. Maar met alle genomen voor- zorgen koude men niet beletten, dat de Hervormden somtijds te onbe- suist te werk gingen en geweld oefenden ; "dus verbrak men zeer moed- willig en niettegenstaande de tegenwoordigheid van leden der Regering , die het woest geweld zochten te bedaren , de beelden in de Nieuwe kerk , cn , zich van daar naar de kloosters begevende , vernielde het graauw alles, wat het daar vond, zonder op verzoek of bedreigingen acht te slaan ; eindelijk bragt men evenwel de gemeente tot stilstand , door eene betere orde .te beramen op de stads bezetting. • Alle vaart en handel op Spanje werd , omtrent dezen tijd , verboden t en , om de ncdcelcn , die de koophandel daardoor moest lijden , cenig- zins te vergoeden , werden alle « rakken , die , gedurende de jongste onlusten , in het IJ gezonken waren , met groote moeite uit den grond gehaald. Toen de Staten in 15578 besloten eenen honderdsten penning te ligten , werd door Amsterdam daarin niet bewilligd , en die stad bleef bij deze, weigering volharden, niettegenstaande ceue plegtige bezending der Staten derwaarts geschiedde. Minder zwarigheid maakte men , om toe te treden in de nadere Unie of Yerecniging titsschen Gelder- land , Holland , Zeeland. Utrecht , Friesland en Overijssel. Ook werd, ten aanzien der Admiraliteit bewilligd in het heffen van convooigeld. Prins Willeb 1 , die, bij zijne komst te Amsterdam, in 1880, min- zaam als Stadhouder ingehaald en ontvangen werd, maakte weder eenigc verschikking onder de burgcrvnandels , volgens welke de elf kompagnien , onder eenen algemcenen Kolonel gesteld werden , terwijl er een bijzondere Kolonel over de vijf wijken aan de oude zijde en nog een over de zes wijken aan de nieuwe zijde benoemd werd. Na de afzwering van den Koning van Spanje, in ü>81 , ontstond er verschil lusschen de Staten en de stad, over het al of niet houden der Satisfactie, waarvan de Staten begeerden , dat de stad zoude afzien , terwijl de Regering die wilde in standhouden ; ten laatste werd men het echter hier omtrent eens , en er werd genoegen genomen in zeker ontwerp, dat de Prins gemaakt had. Toen Robert Dcdlet , Graaf van Leicester, in HS8U , als Landvoogd herwaarts overkwam, bewilligde Aisterdam in de hem opgedragene hoog- heid slechts in zoo verre . als zulks niet de voorregten van provincie cn stad bestaanbaar was. Men behandelde hem echter naar zijnen staat en waardigheid, en haalde hem met alle plegtigheid in. Weldra echter veran- derde deze vreugd in haat cn afkeer tegen hem , veroorzaakt, zoo door zijn verbod van alle vaarten allen handel op Spanje, als wel voornamelijk door het aanstellen van Kommissarisscn , tot het onderzoek van de hoeken der kooplieden , of zij het gedaan verbod ook overtraden. Het plakkaat, door hem op de zeevaart gemaakt , werd ras vernietigd , ook verviel spoedig de munt, die hij hier had opgeiigt. De Magistraat bad zich intnsschen, om zijne kwade voorncmenste verijdelen, meestergemaakt van hel slot te Mui len , zich van de trouw der burgeren verzekerd, en Digitized by Google A MS. «etfs eenige metalen stukken voor het stadhui* geplaatst. Toen hij nu den 3 Octoher 1587 voor de tweede reis le Amstlrdai kwam, met oogmerk , om de oude Regenten af en nieuwe in de plaaU te zetten , ja zelLs , zoo als men later vernam , het voornemen had , om veertien der voornaamste voorstanders van \ Lands vrijheid bij den kop te vat- ten, ten einde hen eenen schandelijken dood te doen sterven , werd zulks door bet mannelijk gedrag van den Burgemeester Pietkr Con- helisz. Booji verijdeld , waarop de Landvoogd den 5 Octoher weder naar Utrecht vertrok (1). Men legde zich , te dezer tyd. meer en meer op de uitbreiding van de vaart en handel op de Oost- en West-Indien toe, waartoe hel plakkaat des Konings van Spanje , bij hetwelk alle vaart dei Nederlanders op zijne lan- den verboden werd , gelegenheid verschafte. Zoodat men in het jaar 159* de eerste reis naar Oost-Iudië ondernam , wordende Kornklis Houtman in 1595 derwaarts gezonden, niettegenstaande de reis van Willes Ruiend* ongelukkig was afgclonpcti , en men rigtte eene maatschappij •p, die den naam had van Maatschappij van verre, maar de vier schepen , waarmede Holt sas was in zee gestoken , kwamen na het uitstaan van vele gevaren , in 1597 , niet zeer gelukkig terug. Even- wel hield men aau cu leidde den grond lot die Maatschappij, welke later, onder den naam van O o s t i n d i s e h e Compagnie, van zoo veel belang voor het land en de ingezetenen geweest is. In het jaar 1596 werden ook ecnigc schepen naar Wcst-ludië gezonden, om welke v«art tc hevoorregten in 1597 eene Maatschappij werd opgerigt , die zich later met eene dergelijke , omstreeks dien lijd te Enk- huizen opgcrigt, vereen igd heeft , en toen den naam van de gecombi- neerde compagnie negoeierendc o p Ge n e a (Gniana) schijnt aangenomen le hebben. De Oostindisclu: Maatschappij was iutusschen met vele aanzienlijke deelhebbers vermeerderd, en bevond zich daardoor in staal , om onder bevel \an Jakob Si«o>sz t a* Nek , naderhand Burgemees- ter dezer stad , eene vloot van acht schepen naar Oost-Indie te zen- den j waarvan , na verloop van vijftien maanden , vier , rijk geladen , terug kwamen, dcch de vier anderen keerden niet voor het tuigende jzar weder. Naar West-lndië waren mede vele voordeeligc logt en gedaan en er werden zoo vele goederen aangebragt , dal de Bewindheb- bers dier Maatschappij, in 1600, aan de Rejering , om ecne bergplaats daarvoor moesten verzoeken, zoo als hun ook werd toegestaan. Deze voordeden werden echter weder opgewogen door eene hevige pest , waarmede de inwoners in het volgende jaar bezocht werden , en die in ecne weck 700 tot 800 menschen ten grave sleepte , zoo dat er nieuwe begraafplaatsen moesten aangelegd worden. De Oostindische Compagnie, nu hare wezenlijke oprigting in 1602 tot stand zoekende le brengen , werd door de Staten der Vcreenigde gewesten , met een uitvoerig octrooi begiftigd , dat gedagt eekend was op den 20 Maart ; toen werd zij verdeeld in zes kamers , als ééne te A «sterdam , ééne in Zeeland, twee cp de Maas, namelijk ééne tc Delft en ecne tc Rotterdam, voorts twee in het Noorderkwartier , ééne te Hoorn en ééne te Enkhuizeii , hebbende de kamer Amstehla» do Lelft , Zeeland ecu vierde, en de overige kamers ieder een zestiende. (i) Het Hr»u'j val in ! val aan ! sla dood dien Predikant, » dien scheurmaker !" waarop men de glazen insmeet en al wat breek- baar was vernielde. Alles werd ten venster uitgeworpen , en , indien Burgcmeestercn geen orde gesteld hadden , zoude welligt het geheele gebouw ten gronde toe geslecht zijn geworden. Op den daaraan vol- genden Zondag werd het huis van Rem Egbebts Bisschop , staande op den Singel bij de Bergstraat , geplunderd , alzoo het graauw ver- moedde , dat nu aldaar gepredikt zoude worden. Naauwrlijks wa- ren de Remonstranten in het Nationale Synode veroordeeld , of zij verzochten te Abstebda* vrijheid van godsdienst, doch, in plaats daar- van , kwam er een scherp plakkaat tegen hen uit. Zij hielden echter aan met heimelijke vergaderingen bij nacht en ontijden te houden ; maar Gazvius cn Pbi.icb, twee hunner Predikanten, Merdcn gevat. Dommees Sapba , die voorheen Predikant te Hoorn geweest was , cn de Remon- stranten te Ahstebdas , gedurende ecnigen tijd , in het geheim geleerd had , smeedde eenen aanslag , om deze twee te verlossen , maar dit gelukte niet , doordien Sapma zelf in handen geraakte en in het tuchthuis gezet werd , waaruit hij zich echter , op cene zonderling wyze, door list zijner huisvrouw, Greetge Ulbes , in vrouweuklcederen wist te bcvryden. Toen hervatte hij den aanslag , met behulp van anderen , cn deze slaagde gelukkig , hoewel niet zonder gevaar , van bet leven te verliezen , of van gevangen genomen te worden. Het eindigen van het bestand cn de aanvang van den tweeden Spaanschen oorlog waren oorzaak , dat de geest van bitterheid en ver- volging bc^on te bedaren , en gaven tevens aanleiding tot de oprigting van cene Westindische Maatschappij , die verdeeld was in vijf kamers , als van Amsterdam , van Zeeland , van de .Maas , van het Noorderkwartier rn van Friesland met Stad en Lande. De eerste had vier negenden , de tweede twee negenden cn de anderen ieder een nrgrmle aandeel , Digitized by Google A M S. 847 4 terwijl le Amstbmaai aan die Maatschappij, tol het houden van de i>ijecnkom»len der Bewindhebbers, een gedeelte van het NicuwezIJds- Heercn logement toegestaan werd. Het jaar 1622 deed de stad zware rampen betreuren. Naauwclijks had sten zekeren brandstichter Lieve va?» Kk ontdekt en zijn heilloos voor- kernen daardoor verhinderd, of de stad werd met eene zware pestziekte b'xocht ; daarop vobjde eene ougemcene duurte en schaarschheid van granen j hierop een strenge w inter , die weder gevolgd werd van t«ne doorbraak in dep Lekdijk , waardoor Holland en bijzonder Am- s .eiland groot nadeel leed, zijnde het water den 24 January 1624 mo hoog , dat de sluizen van geen nut waren. Hierbij kwam nog do bezorgdheid voor cenen aanval op de stad , door den inval der Spaan- se hen in de Veluwe ; zoodat de schutterij gelast werd, om den vierden ■acht te waken , maar de verandering van het weder cn de tcrugtogt van den vijand deden deze vrees verdwijnen. In 1633 werd Amsterdam weder met eene pestziekte bezocht , waar- door , in het hevigst van haar w oeden , elke week 1200 of 1300 menschen ten grave daalden, zoodat, op het einde van het jaar, het getal dooden 17,302 beliep. Kort na den Munsterschen vrede , rezen er geschillen tusschen Prins Willem II cn de Staten van Holland , over het afdanken van krijgs- volk , van hetwelk laatstgemeld en meer wilden afdanken , dan dc Prins «i de Staten der overige provinciën , in het belang van het land , gc- *n oordeelden. Om deze ireschilleu bij te lej^en, besloten de Al/re- Stalen , om aan dc Hollandsche steden , eene bezending le , aan wier hoofd dc Prins gesteld werd. Te Amsterdam wilde men dezen laatstcn wel als Stadhouder , maar niet als Afgevaar- digde der Algemeenc Staten gehoor geven. Dit verbitterde den jeug- digen Vorst ten hoogste , die nu besloot , eene stad , waar zyn gezag »o» geweldig geleden had , door krijgsbezclling le bedwingen. Ten dien einde zond hij Willem Frederik va* Nassau, Stadhouder van Friesland , gewapenderhand derwaarts. Ken zonderling toeval eebter deed dien aanslag mislukken. Bij het krijgsvolk , dat , zonder ken- nis te dragen van het doel des aanslags , enkel bevel had , oin naar Amsterdam tc trekken en zich te Abcoude te vereenigen , moest een gedeelte Tan Utrecht en dc ruiters uit Gelderland komen. By gebrek aan eenen gids , hoopten zij op eencn Heelmeester , die , op het barste der heide wonende , des nachts licht zoude ontsteken f doch het noodweer van dien nacht , het reizen schijnende tc verbieden, deed hem zulks overtollig achten ; dc ruiterij verdwaalde , kwam to laat te Abcoude bij het voetvolk , de dag brak aan , cn de aanslag was mislukt ; want intusschen was de Hamburger post door de dwalende ruiters gekomen , en had den togt tc Amsterdam bekend gemaakt. Hier was nu elk terstond in dc weer om geweld met geweld tc keer te gaan , te meer daar men vermoedde, dat de in aan togt zyndc troe- pen uit benden bestonden, die bij den afloop van den dertigjarigen oorlog afgedankt waren , en in de plundering van de rijkste stad der Christenheid, vergoeding wilden zoeken , voor hun verlies aan buit , door den vrede te lijden. Toen dc ware bedoeling van het zenden der troepen bekend was, verflaauwd- echter geenszins de moed der burgerij, die het van gehceler harte mei hare Kegering eens was, om alles tot behoud van de voorregtcn ecner stad opte/elten, wier credict. door gedwon- gen* krijgsbezclling, eenen onherslclharen slag koude lijden. Velen wilden zclfe den Zeedijk doorsteken, ten einde hel krijgsvolk te doen 148 AMS. verdrinken ; uithoofde van bet gevaar , waaraan hierdoor stad en land zouden bloot «taan , werd dit voorstel echter in den raad verworpen. De schepen Jobar Hcydecofeu , Heer ran Maart neen f overreedde Willeb Frederik gemakkelijk in deze omstandigheden geen geweld te gebruiken; doch het krijgsvolk bleef liggen en de Prins , die woedend Mas over het mislukken van den aanslag, kwam zelf in het leger voor de stad. Hier werd nu eene onderhandeling met hem aangeknoopt , die bijru geheel tot 's Prinsen voordeel uitviel , daar de stad zelfs het geruch; van een beleg voor haren handel nadeelig oordeelde. Absterdas zou zich namelijk, op het stuk der afdanking, met hem en de Al» gemeene Staten vereenigen , en den Prins , hoewel slechts als Stad* houder, ontvangen. Volgens een gcheih. punt moesten de twee ge- broeders Bicker , Burgemeester en Oud-Burgemeester der stad , hunnt waardigheid nederleggcn. De staat van oorlog by het bondgenoot- schap werd nu , meest volgens *s Prinsen voorslag , geregeld. De hooge watervloed en de doorbraken van den St. Antonie- o:* Dicmerdijk bragten in dit jaar der stad eene verbazende schade toe Geen minder nadeel leed de koophandel , door den oorlog tusscher. Frankrijk en Spanje ; zijnde de onveiligheid ter zee zoo groot , dat de kooplieden besloten den Staat, 100 oorlogschepen aan te bicden en binnen den tijd van vijf maanden , te leveren , mits de Staat zich ver- bond , om de interest van de kosten , tot de aflossing toe , te betalen. Het eenige voordeel , dat de koophandel genoot , was , dat men lift middel van uitkoop van dc Sondsche tollen uitvond , en daarin ge- lukkig slaagde. Door het verbod van invoer van vreemde waren in Engeland , werd de koophandel echter weder zeer gednikt. Erger liep het nog^ in het jaar 1653 , toen , ten gevolge van den verderfelijken oorlog met Engeland, te Arsterdab wel 1400, anderen zeggen zelfs 3000 , huizen ledig stonden , terwijl van alle deuren der waag er naauwchjks éene geopend werd. Door eene pest , die van 3 Julij tot 23 December 1636 duurde , werden 13,287 menschen weggerukt. Zeven jaren later werd deze ziekte hier weder aangebragt door eenige matrozen, die van Algiers kwamen. In het jaar 1663 stierven daarvan 9732 en in het volgende jaar 24,148 menschen. In het jaar 1672 vond dc stad zich in zeer raoeijelijke omstandighe- den ter oorzaak van den oorlog met Engeland en Frankrijk , welke niet weinig verzwaard werden door het zinneloos gedrag van het oproerige gemeen , waarvan de braafste Begcnten de hatelijkste uitwerkselen ge- voelden. Het bewaren der stadsslcutclcn was onder anderen een on- derwerp der beraadslagingen van den muitzuchtigen hoop geworden , welks raadsvergaderingen altoos vloekende , razende en drinkende ge- houden werdtfn , terwijl de besluiten steeds met keisteencn of slijk ten uitvoer werden gebragt. Men dreigde het huis van den Burgemeester Joar va* db Poll, alwaar die sleutels bewaard werden , te zullen plun- deren , waarom de Wethouders , ter voorkoming van verder onheil , met den Krijgsraad eene orde op het bewaren der sleutelen beraamden. Voorts nam men ter beveiliging van de stad tegen den vijand het bc- •luit, dc schutterij , benevens de huislieden rondom de stad woonachtig , in den wapenhandel te oefenen , waartoe, doordc Vroedschap, dc beide Baden en Kolonels Geelvikcï en Boeter Er*st gemagtigd werden. Onder de ware Vaderlanders , die alles voor het behoud van het land veil hadden , muntten , ten deze tydc , inzonderheid uit dc Amslcrdam- scheHeeren Gerard Hasselaar Pietersi., Cooraad vau Heerskerr en Jo- . Digitized by Google AMS. *i9 ftAn Beh« , die met eeuige matrozen , op eigen kosten geworven , zich aan boord van 's Lands oorlogschepen begaven , den slag voor SouUbaai bijwoonden en met eere terugkeerden, uitgenomen Hasselaar , die in het gevecht gesneuveld was. Ook werden, in Mei 1673, zes kompagnicn stadssoldaten uit Abstebdab in Muiden en uit ieder van dc 60 bor- gerkompagnien der schutterij 25 man, onder d£ Kapiteins vas der Waaijeb en tas LooiV , in Wecsp gelegd , terwijl destad tevens voor de versterking van dc Nicuwersluis en den Hinderdam zorgde. Nadat echter Muiderberg door de Franschen verlaten en Maarden heroverd «as, kwam men te Abstebdab tot verademing , waarom men ook de Raampoort en de Zaagmolenspoort , die tot meerder verzekering der stad tocgemetseld w aren geworden , weder opende. De grootheid , waartoe Abstebdab , het voormalig vissehers buurtje , destijds gestegen was , en die hel in staat stelde , om 60,000 weerbare mannen op de been te brengen , maakte de naijver van dc vreemde- lingen zoodanig gaande , dat dc Ridder de Forim , aan het Franscltc bof in 1707, den voorslag deed , om die stad te verdelgen. Hij ver- onderstelde , dat luj , Absterdab bemagtigd hebbende, meer dan dui- zend schepen , die aldaar lagen , zoude kunnen vernielen , cn de stad aan kolen leggen ; waarna Frankrijk in vier dagen zoude vrede heb- ben, alzoo, volgens zijn gevoelen, al de magt en rijkdom der V'er- eenigde Provinciën in die stad alleen bestond en dc Staten geen moed ■ouden hebben den oorlog voort tc zetten, nadat Absterdab bedorven zoude zijn. Zijn voorstel vond echter geen ingang. In het jaar 1720 leed dc stad veel nadeel door den bcruchtcn actiehan- del van Jobs Law, w aaraan niet alleen kooplieden , maar zelfs ambachtslie- den , doch voornamelijk dc Joden, deel namen , niettegenstaande de Rege- ring den Makelaars verboden had daaraan deel te nemen , of ecnigc partyen te sluiten. Dc actionisten dreven hunnen handel op den Dam , en in de koffijhuizen , niet alleen bij dag, maar zelfs des avonds en gedurende den nacht. Al spoedig echter bevond men, dat , zoo als de Raad wijss** lijk voorzien had , die windhandel tot bederf van den wezenlijken koophan- del strekte, want deze laatste stond geheel stil, totgroote schade van allen , die daarvan bestaan moesten ; zoodat deze , bij gebrek aan arbeid , en dus ook aan verdiensten , zich met drift daartegen begónnen te verzet- ten. Eerst deden zij dit door de actionisten openlijk door jongens en wijven te doen bespotten ; het regende , als het ware , dagelijks liedjes , comedics , spotprenten en dergclijkcn. Deze middelen ech- ter niet sterk genoeg zijnde , om dc windhandelaars van hunne dwaas- heid terug tc brengen , kwam het gemeen tot hatelijker middelen. Het verzamelde zich den 4. September in dc Kalvcrslraat voor zeker koflijhuis, waar dc mecslc actionisten bgccnkwamcu, en dat daarom Quincampoix genoemd werd, naar ccne straat te Parijs, waar deze handel het sterkst werd gedreven ; eerst werden er dc glazen ingesmeten , vervolgens de deur opcngeloopen en indien het gcregt niet tusschen beide gekomen was , zou men waarschijnlijk het gebcclc huis onder den voet gehaald hebben. Des anderendaags werd tegen dergclijkcn moedwil eene scherpe keur afgekondigd , maar tevens het verbod aan Makelaars en Beunhazen vernieuwd. Intusschen leed de beurs van Amsterdam daardoorecnen geweldigen krak, en onderscheidene aanzien- lijke familien hebben deze dwaasheid nog lang daarna betreurd. De 14 December 1721 deed Absterdab en hare ingezetenen groot nadeel ondervinden , door eenen storm , die des middags tusschen drieën vijf uren woedde, verscheidene voor dc stad liggende schepen van 2S0 A M 5. hunne anker» rulle én ze naar Durgcrdam en Kieuwcndam dreef , waar- door cenigen aan den grond geraakten en vele mensehen hun leven verle- ren ; terwijl ook de voornaamste gebouwen der stad veel schade leden. In het jaar 1727 werd de stad weder bezocht door eene hevige sterfte , welke veroorzaakt werd door heele koortsen , zoodat er in den herfst weken waren , in welke lusschen de 700 en 800 lijken begraven werden ; daar het gewone getal , in dat jaargetijde , anders niet bo- Ven dc 200 beliep. De rampen, veroorzaakt door den strengen w inter van het jaar 1740, die liet gebrek en dc armoede ten top deed stijgen , werden in liet vol- gende jaar nog aanmerkelijk verzwaard , door dc daarop volgende overslroomingen , die bet water te Amsterdam , meer dan eens , met voedende stormen, tot tachtig en meer duimen boven bet gewon» peil deden rijzen. En dit alles werd nog vermeerderd door het nadeel dat aan de zeevaart en den koophandel werd toegebragt door dc Span- jaarden en Engclschen , die thans met elkander in oorlog waren , of- schoon men van de eersten nog eenige voldoening ontving. Omtrent dc verkiezing vau Wille» IV, Prins van Oranje, tot Stad- houder, in 1747 , gedroeg de Amslcrdamsche gemeente zich gematigder, dan in vele andere sleden het geval was ; maar dc verandering in het be- geven van ambten , was van meer gevolg. Aan het hoofd van hen y die zich hier bemoeiden met zakca , die volstrekt buiten den kring van hunnen burgerstand lagen , stond de beruchte Porscleinkoopcr Dahiel Raap. Deze ontwierp een verzoekschrift aan dc Vroedschap , inhoudende : 1° dat liet Stadhouder-Kapitein- en Admiraal-Generaalschap erfelijk zoude verklaard worden, inde mannelijke en vrouwelijke linie van Zijne Hoogheid ; 2° dat de openvallende ambten voortaan open- lijk aan de meestbiedenden , ten voordeclc van den l*andc , zouden verkocht worden ; 5° dat de Burgerkapiteins zouden verkoren wor- den , niet uit de Regering , maar uit de burgerij 4° dat dc gilden zonden hersteld worden iu hunne voorreglen ; en 8° dat de Posterijen aan Zijne Hoogheid mogten opgedragen worden. Het gevolg van deze oproerige onderneming was eene bestorming van bet Stadhuis , onder het geroep: Oranje boren! 0e razernij was nu ten hoogslen top gestegen , het gespuis stoof van het eene vertrek in het andere ; opende de vensters van de voorpuijc ; lag erde kussens in ; stak , in de plaats van de roede van Justitie , cenen ragebol ten venster uit , en waaide dus met de hoeden dc menigte toe , als of het vertreden van alle eerbied en ont- zag , met de bespotting van het regt , eene heldendaad ware. !)• Kapitein der burgerij Abraham Schereiberg wist evenwel het gespuis spoedig te doen verstuiven; want 15 of 16 burgers zijner kompagnie hebbende bijeen doen komen , kwam hij , aan het hoofd daarvan , met stille trom, in het stadhuis ; hier zijnde , deed hij , met zoo veel geweld , de trom roeren , als of hij zelfs meer dan zijne voltallige kompagnie bij zich had ; door dit getrommel , van eencn plotselinge schrik bevangen , Verliet het graauw hals over hoofd het Stadhuis , zoodat er eenige oogen- hlikkcn daarna geen oproermaker meer tc vinden was. Daar kort hier- op eenige verandering in het begeven der ambten gemaakt werd , en de stemming tol het Erfstadhouderschap , eenige dagen daarna volgde , werd het vuur der muitzucht voor cenigen tijd gedoofd. In het vol- gende jaar 1748 , deed dc lijding van het afschaften der nachten in Friesland , het echter weder met volle kracht uitbreken. Tegen den 20 Junij werd het volk , door briefjes , op den Dam bescheiden , om van dc pachten le zien out heffen j deze dag liep w el stil ten Digitized by Google A MS. 231 kind* ; maar op den 24 begon toch bet plunderen der pachtcrshubcn. En hoewel deze dolle woede aan achttien huizen gepleegd was, zoo werden nogtans weinigen der aanhitser» van dit schendig feit gegrepen en naar verdienste gestraft. Zeker vrouwspersoon ; bekend bij den naam van Mat va* dkk Nieowejdmk. , werd , benevens een manspersoon , ter wage uitgehangen , welke regtspleging , helaas , aan velen der aanschouwer* het leven kostte ; want ecnige beweging , onder de vele duizenden omstanders , men weet niet door welk toeval , veroor- zaakt , deed de gewapende burgers vuur geven , hetwelk zulk een gedrang veroorzaakte , dat dertien vertrapt en versmoord werden , terwijl negentien anderen in het Damrak, verdronken. Dit bragt echter nog geen einde aan de woelingen der rustverstoorders , want den 9 Augustus 1748 maakten eenige burgers zich meester van de groote zaal der Doelen in de Doelenstraat , waarom zij , die hier vervolgens hunne bijeenkomsten hielden , Doelisten genoemd werden, l it deze hunne vergaderplaats zonden zij afgevaardigden naar den Prins, ook namen zij aldaar onderscheiden besluiten tot tegenstreving van hunne achtens- waardige Regenten . en de rust werd niet weder hersteld , dan nadat de Erfstadhouder te Amsterdam gekomen was , en , door de Staten daartoe gemagtigd zijnde, eene aanmerkelijke verandering in de Rege- ring maakte. Den 1 November 1758, geraakte de stad in eene algemeene ont- steltenis . door de vrecsselijke waterberoering , veroorzaakt door eene verschrikkelijke aardhexing, welke Lissabon grootendccls deed in puin verkeeren. Op den 18. rebruarij des volgenden jaars 1756, gevoelde men , zoo wel te Amsterdam als door geheel Nederland , omstreeks acht nur des morgens, eene aardbeving , die niet "weinig schrik veroorzaakte. Het was , dien dag , een algemeene dank-, vast- en bededag , en dc meeste nienschen waren in de kerk , alwaar zij dit natuurverschijn- sel welras aan het heen en weder slingeren der kaarskronen gewaar werden. Men kwam echter met de ontsteltenis vrij , zonder dat de aardbeving eenige schade veroorzaakte. De meeste ontsteltenis had in de Luthcrsche Oude kerk plaats, waar het valschc gerucht van brand, welke in die kerk zelve zou ontstaan zijn , de verwarring zoo geroot maakte, dat men zieh van dc gaanderijen by de pilaren liet alglijdcn , om het gevaar te ontkomen ; terwijl velen van schrik verstijfd bleven liggen. In het jaar 1758 leed de koophandel niet weinig door dc EngeUehc zeeroovcrijen , waardoor eene menigte koopvaardijschepen verloren ging. Ook poogden twee Engclsche oorlogschepen eene Hollandsche koopvaardijvloot te doorzoeken , doch werden, ondanks hunne bedrei- gingen « door het heldhaftig gedrag van den Kapitein Harinxma , die deze vloot begeleidde, hierin manmoedig verhinderd. Dc Heercn Bobcei cn v as dk Poll vertrokken w el als Gezanten van den Staat , in April des volgenden jaars , naar Engeland , om het ontslag van eenige aldaar opgrbragte koopvaardijschepen te verwerven , maar kwamen , den 30 Mei , ïonder veel te hebben kunnen uitwerken , weder herwaarts. In 1762 hadden zeevaart en koophandel nogmaals veel te lijden, zoo door de Spaansche en Franschc kapers cn Rarbarijschc zeeroovers , als wel in- zonderheid door de aanhoudende gewelddadigheden der Engclschen , dio zich niet ontzagen zelfs dc koopvaardijschepen , wnder convooi varende, aan te tasten . waar door de koophandel , niet weinig gestremd werd cn genoegzaam geheel stil stond. De vrede tusschen Frank- rijk , Engeland cn Spanje , die in het volgend jaar gesloten werd, gaf, na pene zevenjarige kwtjning , wel weder veradc- i Digitizëa by Google *i2 AM S. ming uu Jeu handel , miir het algemeen credict werd , in den zouier van dat juar , door ecne ramp getroffen , welke het voor altijd den doodsteek dreigde te geven , dewijl, door een groot getal bankbreuken, de geheeta wisselbank stil stond. Men telde eerlang veertig huizen van koophandel , die ophirldcn met betalen , en de verlegenheid waar- in brave en voorheen welgestelde kooplieden zich bevonden , gaat alle beschrijving te boven. Gelukkig dat , door het wijs bestuur der Regering en de bemoedigende berigten van buitenslands, deze verwarring van geen laugen duur was , w aardoor de gestremde handel weder allengs begon te herleven , en het vervallen crediet hersteld werd. lu het jaar 1772 had de val van een der voornaamste huizen van koophandel , de stad bijna in even droevige omstandigheden gebragt , en- dit zoude mogelijk van nog slechter gevolgen geweest zyn , indien de Regering niet hel besluit genomen- had . 0111 uit de stads schatkist twee ruilliocncn te nemen , en die op goede panden ter leen uit te geven , wet oogmerk r om daardoor den omloop van geld te beguusligcn. Dit was *an «lat gelukkig gevolg, dat verscheidene kooplieden uit hun- ne verlegenheid gered en alzoo behouden bleven ; terwijl vermogende lieden mede hunne kisten openden , om de verdere dreigende gcvolgeu te verhoedem Dc koophandel begon dan ook weder in bet volgende jaar te herle\en. De zware watervloed, die den 18 ÏSov. 1775$ geheel Holland teisterde, veroorzaakte te A»ktebda» niet alleen zeer groote schade, maar be- dreigde dc stad met haren volkomen ondergang , doch toen dc vloed op zijn hoogst gekomen was , bespeurde men zonderling de hand God* ter verlossing; want schoon het water lot des morgens te 9 uur 20 mimiten had moeten ryzen , begon het te (► uur reeds te dalen. NieL minder gevaarlijk wns het een jaar later gesteld, wanneer men, tus- schen den 21 en 22 November, weder met denzelfdcn schrik bevangen werd , door eenen geweldigen aandrang van water , dat , met eeuen zwaren storm uit het W. N. W. , naar de stad gedreven werd, waardoor alles weder in rep en roer geraakte, tot dat, door het bedaren van den wind eu het vallen van het water, de vrees voor verdere onheilen ook weder verdween. In 1778 was de Slaat niet weinig in moeijclijkhcdcn gewikkeld, ont- staan door den oorlog tusschen het nahurige Engeland en zyue Anie- rikaansche koloniën , die, inzonderheid toen Frankrijk zich met de Amerikanen verbonden had , vermeerderd werden ,cu van veruilziende gevolgen begonnen te worden. Neerlands koophandel, cu voornamelijk die van Axstebda* , begon zeer veel te lijden , door de verregaande kaperijen der Engclschen , die , door het nemen van onderscheidene koop- vaardijschepen , de zeevaart aanmerkelijk belcnnnerden ; waarom ccnige Amstcrdaruscbe kooplieden besloten , ceue bezending naar 's Graven Lage te doen , om de noodigc voorziening tegen dit alles , zoo wel aan de Stalen als aan den Erfstadhouder te verzoeken , aan welke bezending , die in Octolnr 1778 voortgang had , dc Prins Erfstadhouder ecu zeer gunstig gehoor verleende, tcrwyl hij hun verklaarde, dat hein niets meer ter harte ging , dan dc Hollandsche koophandel ; dal er reeds tegen het voorjaar een aanzoek om tweeën dertig oorlogschepen gedaan was , en dat men verder zoude trachten den kooplieden alle mogelijke vol- doening te geven. 31en trad ook sedert in onderhandeling met dc Engelschen , om de vaart en den handel op Frankrijk te regelen , hoe- wel deze onderhandeling zoo w el niet afliep , als men verwacht had. Eer nog hel volgende jaar ten einde liep, werd ecne geheele koop- vaardijvloot, met bet daartoe behoorend konvooi, onder bevel van Digitized by Google A M 8. tlcu Schout bij nacht Grave va* Bylaeid , door deu Eugelschcn Vloot- voogd Ficldiüo , die ver de overmagt had , in Engeland opgcbragt , welk voorval , daar zulks te midden van den vrede geschiedde , zoo hier als in andere lauden, niet weinig gcruchts veroorzaakte. Nog aan- merkelijker waren de verliezen, die de koophandel, gedurende den oorlog, welke den 23 December 1780 begon en den 10 Junij 1784 niet cencn vrede eindigde, geleden heeft. Naauwrlijks was men hiervan tot verademing gekomen, of de stad, zoowel als het geheelc land, werd geteisterd door eene heillooze tweed ragt , die eenige jaren na elkander het land deed daveren en zijne grondvesten scheen te zullen ondermijnen , i de geschillen namelijk tusschen den Prins Erfstadhouder en de Patriotten, welke ook te Amsterdam het burgerbloed in de straten deed stroomen. De talrijke aanhangers des Prinsen aldaar hadden zich tegen de afzetting hunner Regenten verklaart! , welke door de Patriotten begeerd werd, en een verzoekschrift in dien geest aan de Staten van Holland ontwor- pen. Een huis op Kattenburg, waarin dit ter teekening lag. werd geplun- derd ; en nu sloeg de hollende menigte tol verderen moedwil over. Ver- scheidene huizen van Prinsgezindcn , onder anderen \an de Burgemeesters Re*porp en Beels , werden geplunderd. De kattenburgers van hunne zijde plunderden de Patriotten en haalden de brug op , die hun eiland aan de eene zijde met hel overige van Amsterdam verbindt ; hier schoot men on elkander met kanon , tot dat de brug viel , waarna de burgers op Kattenburg kwamen , en het schuim hunner partij zich niet minder aan plundering toegaf. Geheel de stad was eenige dagen regeringloos; 43 huizen waren geplunderd, 33 door de Patriotten, 8 door hunne tegenstanders. En toch werden alleen uit deze laatsten eenigen aan den lijve gestraft. Een Zweed, die zich aan de zijde der kattenbur- gers gevoegd had werd levend; een kattenburger, die bij het verde- digen van de brug gesneuveld was, dood opgehangen; vier werden er gegeeseld. De Patriotten bleven vrij. De afzetting der geplunderde Burgemeesters was hiervan het ge\o!g. Bij den kort daarna plaaU- hebbendcu inval der Pniissen, waardoor de omwenteling ten voordeele des Erfstadhouders overal als in eenen oogwenk volbragt werd , bleef Amsterdam, steunende op de sterkte harcr omstreken , alleen volhouden, waartoe de inw oners de Regering genoegzaam dwongen. Een wapenstil- stand en onderhandelingen met den Hertog tas Brcvswijk liepen vruch- teloos af. Naar den kant van Halfweg Haarlem . van Ouderkerk, en van Amstelveen enz. waren ter verdediging van de stad verschansingen aan- gelegd , doch die te Halfweg werden door eenen kleinen troep Pniissen, onder geleide van Prinsgezinde Hollanders , spoedig verrast en Sparen- dam genomen , w aarmede de linie vanverdediging gebroken en dirnsvolgens alle verdere wederstand nutteloos was. Amsterdam voegde zich nu bij de overige leden van Holland , om den Prins in zijne ambten te herstellen en der Prinses, zijne gemalin , voldoening te geven. Doch het duurde lang , eer die stad er toe koude komen , om de oude Regenten , in Mei van het kussen gedrongen , te herstellen. Het behoud des lands hing aan eenen zijden draad , want sommigen der opgeroepenc burgerij helden over , om, liever dan in dat punt en anderen van minder In-lang te bew illigen , den Zeedijk door te steken , Holland te doen onderloopen en Amsterdam ontoegankelijk te maken. Doch de wijsheid zegevierde; de stad be- willigde in alles , maar verkreeg toch , dat de Pniissen niet binnen de stad trokken en slechts met een detachement van 130 man, 10 jagers , 4 huzaren en 1 ordonnans de Lcydsche poort bezet teden. De omwenteling van het jaar 1793 liep te Amsterdam , dank zij het en bezadigd gedrag van het aldaar gevestigde commilló revolutionnaii , Digitized by Google zonder gewelddadigheden af, maar een jaar later barstte tc dier stede, een hevig oproer uit , veroorzaakt doordien een gedeelte der Burger- kanonnier* , door het slaan van ongewapende ingezetenen en andere halddadigliedeu , den Raad genoodzaakt had , hen den 10 Mei te ont- binden. Gebelgd over dezen hoon dringen zy des nachts het stadhuis binnen , stuiven ter raadzaal in , vermengen , tc midden van een verschrik- kelijk ouweder, huu vloekeu met de ratelende donderslagen , bedreigen de Leden der stadsregering , mishandelen sommigen , en brengen vooral hel leven van den Voorzitter in gevaar. Toen echter twee dagen later de Frauschc Opperbevelhebber Boirhostij-le een piket huzaren op de stad liet annrukkcfi , dat , zonder eeuigen tegenstand , binnen gelaten werd, keerde de o^de terug en de Regering werd door het Provinciaal bestuur in haar gezag hersteld; terwijl twee dier kanonniers op het schavot aan den lijve gestraft werden. Den 18 Febrnary 1807 vernielde een vrcessclijke storm cene menigte schepen , vooral te Aisteadax. Lodewyk Napoleo* , Koning van Hol- land, gaf, op het einde van dat jaar, zijn verlangen te kennen, oin den zetel des bestuurs voor goed naar Absteki>ah, als de hoofdstad rijns rijks, over te brengen , en reeds den 21 Maart 1808 deed hy er lijnen plegtigcn intogt. Twee jaren later, toen de kronkelende en verraderlijke voortrukking des Fransche legers op onzen Vaderland- schen bodem , en de onregt matige inbezitneming van Zeeland en Bra- band door den Franschen Keizer, eene geht-ele inlijving van ons Va- derland in het Fransche rijk deden duchten , sloeg de toenmalige Minister van oorlog en Generaal-Majoor Kaayekhoff voor , om den toegang tot de hoofdstad aan de Fransche troepen door alle mogelijke middelen te betwisten en die stad tot het uiterste tc verdedigen , als hebbende hy daartoe reeds te voren de noodigc maatregelen beraamd. Koning Lodewijk zelve belde daartoe over , maar , aangezien de overige Minis- ters , in dezen nood , onderwerping tot eiken prijs beter dan verdedi- ging keurde , lcidc hij de Regering neder j hierop had de inlijving plaats , cn Amstebdab werd tot de derde stad van het rijk verklaard , het- welk haar echter , bij den volslagen stilstand van den handel , zoo weinig voordeel aanbragt , dat dc werkeloosheid en armoede , gedu- rende de drie jaren , dat deze staat van zaken stand hield . aldaar ten top klommen; geen wonder dus dat, toen in November 1813 dc tyding van dc nederlagen der Franschen langs hoe meer bevestigd werd , en de krijgsbezelting zelfs Amstcls muren verlaten had, hetonge- duld van het gemeen, den 15 dier maand, ter laaijc vlamme uitbarst- te, zoodat dc huisjes der tolbedienden of douaniers , langs den buitenkant cn aan het Rok-in , verbrand , cn enkele woonhuizen van Fransche be- ambten geplunderd werden. Nu kwam echter dc Nationale Garde of Schutterij , op raad van den Kapitein Falck. , op de been , en stuitte den opstand , doch plaatste, daar de Gouverneur , de Prefect en de Di- recteur-Generaal van policie de stad lafhartig verlaten hadden , tevens 36 mannen aan het hoofd der stad die het vertrouwen der burgerij be- zaten; welk bestuur echter meende zich vooreerst alleen tot rust cn de waarneming der dagelij ksche zaken te moeten bepah-n en zich te ont- houden van alles, wat den vijand , die nog eene aanzienlijke krijgsmagt zoo te Utrecht , als in het meer nabijgelegen Naarden , ter zijner be- schikking had , grond kon geven , om Asstehdas zijne wraak te doen gevoelen. Dit nu veroorzaakte dat dc omwenteling, die elders intus- scben eencn aanvang nam , aldaar niet vóór den 24 November tot stand werd gebragt , als wanneer zulks door de Kommissamsen van het Digitized by Google a ms. a>a Algemeen bestuur Mr. Ja* Melchior Kerper en Mr. Faiuics Sc holten , bewerkstelligd werd , door ccnc afkondiging van de putje van liet voormalig Stadhuis , welke den openbaren afval van Amsterdam aan het volk bekend maakte , terwijl die afkondiging dadelijk door liet uitstc-r kendcr Uollandschc vlag gevolgd werd. Mogten de Amsterdammers zich , den 2 December daaraanvolgende , met een bezoek verheugen van den Prins van Oranje, die zij den vorigeu dag als Souvereiu- Vorst hadden hooren uit- roepen, de 29 Maart 181 4 was voor haar een dag van nog levendiger vreugde, want toen zag zij binnen hare Nieuwe kerk de grondwet aan- nemen , tcrwyl op den daaraan volgenden dag de Souverein- Vorst ge- huldigd werd, onder wiens vaderlijk bestuur, thans als Koning, Am- sterdam haren handel zoodanig heelt zien toenemen , dat zij ook nu treder onder de voorname koopsteden van Europa geteld wordt. Ja , nog is op haar toepasselijk hetgeen dc beroemde Kamcrijkscbc Bis- schop FaAsqois de Salicnac de la Motte Feielon , in zijne nooit volprezen Atenturts de Telemaque (Lotgevallen van Teleracues) , van de stad Tyrus zegt , in welk tafercel hij , naar men wil , Arsterdar op het oog had. • Ik konde" , dus lezen wij daar , » mijne oogen niet verzadigen met • het heerlijke schouwspel van die uitmuntende stad , waar alles in bc- » weging was. Ik zag er niet, zoo als in dc steden van Griekenland , » lcdigloopers en nieuwsgierigen, die op de openbare plaatsen 'naar het • nieuws gaan vernemen of dc vreemdelingen die in de haven aauko- » inen , bUjvcn aangapen. De menschen zijn er bezig met het lossen • der schepen , met het vervoeren der koopwaren , of met die uit te • verkoopen , met hunne winkels in orde te schikken , of met dc reke- » ning op te maken van hetgene hun door builcnlandsche kooplicdeu » verschuldigd is". Aar» dc stad Assterdas behooren in eigendom dc ambachten N ie u- w e r-A m s t c 1 , 0 u d e r-A m $ t e 1 , Sloten, S I o t c r d ij k , Osdorp, de V r e ij c-G eer, D i e m c n , Ley uiuidcn, Vrie- zekoop, Urk, Em mei-Oord, en de S n i e p of het Var- kenseiland. Terwijl zij vroeger ook een groot gedeelte van dc kolonie Suriname bezat, dat zg van de W. I. Compagnie over- genomen had. Het wapen van Amsterdam was vroeger een koggeschip, eerst met bet wapen van Holland , later met dat van Henegouwen er boven ; thans is het een zwarte staande paal . belegd met drie zilveren kruisen op een rood véld. Het is, ingevolge ccnc oorkonde, ten jare 1488 door Majumiuaa* va* Oostesryk gegeven , met ccnc Keizerlijke kroon gedekt. AMSTERDAM, een der kleine eil. in Oost-Indië, tot den Sundasckeu ArcJüjiel behoorende , vóór de rcede ra» Bataria , aan de Noordkust van Java, ten 0. van het eil. Middelburg, slechts door ccnige visschers Lcwoond. AMSTERDAM, fort in Oost-Indie , op het eil. Amboina, sehiereil. Ilitoe , aan de kust van Hila , in het aaugenaamste gedeelte van het eiland. In het jaar 1637 werd hier eerst eenc houten pagger opgetrokken. Later heeft dc Heer Ottms daar ccnc stcencn logit» gebouwd, die door den Heer Dermer in ecne steencn vesting veranderd z\jnde , vervolgens door den Heer de Vlaming tot op 50 v. in het vier- kant vergroot en tevens met een stcencn borstwering van 10 v. hoog en met tegenstaande punt voorzien is. Op dit fort lagen , onder het bestuur der Oostindische Kompagnie, 16 stukken geschillen 40 soldalen , onder ceucn Scrgcaut , die van het Opperhoofd van Hila afhing. 236 A M S. AMSTERDAM, fort iu Oott-Indië, op het cil. CtUbet , op de kust van Menado , resid. Menado-cn-Gorontah. De Heer Hustaart bouwde hier in 1655 ecue bouten vesting, doch 111 1073 deed de Heer Frahci die door eene steciipn vervangen , aan welke hij den naam van Am- sterdas gaf. lu 170." liet de Sergeant Duciiielsz deze sterkte, hoewel huiten order der Maatschappij, met cencn stecnen ringmuur omtrekken. Het is een langwerpig vierkant aan drie zijden met eene gracht om- geven . en door vier bastions verdedigd , die de reede en de landings- plaats bestrijken , welke laatste bovendien verdedigd wordt door eene bat- terij van vier stukken , die aan het einde van eeucn opgeworpen dijk, regt tegen over de poort van het fort is aangelegd. Bij de verovering door de Engelscben op den 24 Junij 1810 waren er in het fort 109 man en 1)0 stukken geschut. Thans bevat het een garnizoen van ongeveer 60 Javanen, Ambonezen en Gorontalcrs , onder het bevel van renen Luitenant , die tevens Kommandaut is over de geheele krijgsmagt van Menado, bestaande in tachtig man, van welke de o>erigc twintig tc Kenia liggen. AMSTERDAM , hoofdfort in JVederl. Guiana, kol. Suriname, aan den regteroever der Suriname , die hier , beneden dit fort , de Commewijnc opneemt , op de punt door de zamenvloeijing dier beide rivieren gevormd , 1£ u. benedenwaarts van Paramaribo, liggende bet Z. \V. bastion op 6" 6' 14" N. Br. en 81° 12' 34" W. L. Dit fort , hetwelk in het jaar 1734 , onder het bewind van den Gouverneur Generaal de Cheusses , aangelegd , en iu 1747 voltooid is , heeft de gedaante van ecnen geregclden vijfhoek , die door even zoo vele bolwerken gedekt wordt. Het ligt omgeven door eene zeer breede gracht, die haar water uit de rivier ontvangt, en wordt verdedigd door eencn bedekte weg , zeer goed van paalwerk voorzien, en een glacis, waarin drie wapenplaatsen zijn, vau welke twee de Suriname en eene de Commewijnc bestrijken , met behoorlijke afsnijdingen ver- sterkt , ruslende het glacis, tegen het wegzakken, onder water op ecnen grond van rotssteen. De voornaamste sterkte van den waterkant bestaat in eene groote bank of modderplaat, die regt vóór de punt, welke door de beide rivieren gevormd wordt , gelegen is , zijnde aldaar ook eene sluis in het glacis, ten einde het water in de grachten tc ververschen en het omgele- gen land tc laten onderloopeii. Van deze sluis af , lot aan de wapen- plaats langs de Suriname, ligt eene batterij roet zwaar geschut be- plant ; zoodat zelfs platbodemdc vaartuigen verhinderd worden al- daar te naderen. Het vuur van dit fort, met dat der daartegen overliggende schansen Ley den op den benedenhoek der Connnew ijne met eene versterkte batterij Friderici genaamd, en P urinerend, eene redoute op den linkeroever der riv. de Suriname , tusschen welke de schepen door moeien , veroorzaakt ook , dal men niet , zonder bij te draaijen , de rivieren kan opvaren. Binnen het fort zijn de woningen der Officieren en kazernen voor de soldaten , eene smederij , timmerloots cn genoegzame magazijnen van levensmiddelen , zeer goed ingerigt j vroeger had men er ecnen wind-korenmolen , .welke men om windstilte heeft moeten afbreken, kruidmagazijncn en eene regenbak, die meer dan duizend tonnen water bevat. De batterijen zijn in goeden staat en er kan eene sterke be- zetting op geplaatst worden , zoo als er dan ook altijd een vrij talrijk garnizoen gehouden wordt. Midden door het fort loopt een weg, beplant met palmietpalmen eu oranjeboomen , langs welken men over eene brug , die over de gracht Digitized t5y Google AMS. hgt , naar de Sociëteit* -kostgrouden kan gaan , alsmede naar de landingsplaats over een gegraven kanaal , dat met ecnen winkelhaak in de nabijgelegen kreek uitwatert. Aan deze landingsplaat is ecne wacht , bij welke geschut is geplant, ten einde op de vaartuigen te kunnen schie- ten. Voorheen waren alle schepen vcrpligt , om nier de vlag te strij- ken en met znven kanonschoten te groeten , hetwelk dan met drie schoten , en het plaatsen van een vaandel op de wallen van het fort , beantwoord werd. Thans vindt men hier op dc wal eenc vrij hooge seinpaal, met die op Bramtpunt en Paramaribo in correspondentie staande. In de nabijheid ligt een groot stuk lands met barmanen «n aardvruchten beplant , welke dienen tot voedsel voor de veroordeelde slaven, die bier in kettingen lot dwangarbeid zijn verwezen, om , onder het opzigt van eencn Directeur, a;in de vestingwerken te arbeiden. Ten N. W. is het met modderpoelen en ondoordringbare doornhagen om- zoorad . waarom deze streek vroeger den naam van het Tygershol ontvangen heeft, ofschoon die van Kikvorsehztoatnp meer eigenaar- dig zoude zijn geweest. AMSTERDAM, fort in Wett-Indiê , op het eil. Curaeao, in de Z. W. zijde van Willemstad, aan de Oostzijde der haven van Curaeao , welke daardoor verdedigd wordt. Binnen in het fort is de ruime en koele Proteslantsche kerk van "Willemstad , die , benevens eenc consistoriekamer, een goed orgel , uurwerk en klok bezit. Het verwulf rust op vier zware stccnen ko- lommen , tusschen welke twee fraaijc koperen krooncn hangen ; het bontwerk, waaruit het gewelf bestaat is massief mahony , maar ligt blaauw, met donker blaauwc pancelcn , in witte lijsten , beschilderd. Vroeger diende deze kerk uitsluitend voor dc Hervormden , maar sedert 18215 zijn de Hervormden en de Luthcrschen tot eenc Protestant- sche gemeente vereenigd, bij welke men zich bedient , van de liederen , die thans bij het Evangclisch-Luthersch kerkgenootschap gezongen worden. Het benedenste gedeelte van dit kerkgebouw levert ruime , koele bergplaalsen op en dient tot een gouvernementsmagazijn , inzonder- heid van levensmiddelen voor de marine. Regt daartegenover staat het Gouvernementshuis , zijnde een vrij lang gebouw van twee verdiepin- gen , met blaauw bepleisterde muren en een halkon , dat op vier ko- lommen rust. Hier Vergaderen de raadscollegicn, terwijl het tevens tot woning van den Gouverneur dient, en het benedenste gedeelte tot civiele gevangenissen en bergplaalsen. De overige huizen , die , met deze beide gebouwen , een onregelmatig vierkant uitmaken , dienen tot woningen voor dc Officieren der bezetting en tot kautoren voor de Landsambtcnaren (1). AMSTERDAM . waterfort in Wett-Indië , op het eil. St. Eustatius, bij de stad Oranje. AMSTERDAM, vervallen fort in W est- fndie , op het eil. St. Mar- ten, aan de W. zijde van Grootbaai, ± u. Z. Z. W. van Philipsburg. fi) Hen, die «ene neer omiUndi^e beschrijving van dit fort be^t»r«n , moaten wrj verwijten naar het fraai je werk van onsen arbeidiauien imdc werker M. D. Tuisn*. getiteld: De Nederlandache VV e » t - I n d i » c ho eilanden. D. I., LI, 61. hetwelk wij ieder, die eenig heling feit ia dat /jedeello omer Ov*rse«*che beaitlingcn, met volle oveiluiging, loimschootij al» zo.r lexenauatr- dig, durven aanbevelen. I. D«i. 17 ÜÖ8 AM». AMSTERDAM, fort ia Opper-Guinea , op de Goudkust, in bet Oostelijke gedeelte van het rijk Fantijn , bij het «1. Klein Coriuautijn. Het is l;imrlijk groot, was vroeger met drie kleine en eene groole batte- rij verst ei kt , gezamenlijk van iiO stukken geschut voorzien, cn werd «lo-.r «Ie Kiijjclsclu n aangelegd , die het («utotijji boetten. beroemde Nedcrlandsehe Admiraal Micmr.t. Adbi iansz. de Riiter , in hel begin van lüi>-> op de (luiuesche lioudkusl gekomen zijnde , deed aldaar, den 8 Februarij , elfhonderd man, onder aanvoering van den Kolonel Joiui Helmui* va* Hoobak en den Schout bij Nacht vas der Zaas , ontseh.'i>en. Dezen , met groot gevaar aan land gekomen , wier- pen , na eerst eenen berg , waarop dc vipnd drie stukken geschut geplant had, bemagtigd te hebben, de Cormantynsche Negers, die zich, on- der aanvoering van bun Opperhoofd Ja< Kabessb , op den weg geplaatst hadden , overhoop, en dreven ze terng naar hunne negerij , gelegen onder het fort Cobbavtij*. Dit negerdorp vervolgens in brand gestoken zijnde , beletteden de vlam en dc rook den vijand , om de onzen te zien. Dc Kngelsehe Overste Fbajcuis Selwy*, die op het kasteel bevel voerde , deed nu van alle kanten met kogels en schroot op dc naderende Ne- derlanders vuren, welke, desniettegenstaande , zoo stoutmoedig aan- rukten , dal de Engelschen cn Negers zich ten hoogste over hunne on ver- zaagd hcid verwonderden. De onzen trokken toen, bedekt en begunstigd door den rook , ijlings onder bet gesehut cn de muren, van waar zij gedu- rig met hunne musketten op de Engelschen . die op de wallen stonden , los- brandden , onder welk schieten de stormladders w erden aangebragt cn op- gerigt. Maar naauwlijks begonnen de matrozen op te klimmen cn met handgranaten te werpen , of den Engelsehen ontzonk den moed j en zy rie- pen , zonder verderen wederstand te bieden, om lijfsgenade. Dc rood* bloedvlag, die op den toren stond, werd gestreken, en men stak onder scheideue witte vlaggen uit, tot een teeken , dat men zich ter be- scheidenheid van den overwinnaar overgaf : maar dit geschiedde zoo laat, dal de Nederlanders reeds bij menigte iu het kasteel waren geko- men; ook had zeker matroos van we Ruiters schip, Sibos Roelofs- zooj genaamd , dc Engelsche vlag , die op het kasteel woei , reeds daar afgehaald , cn een ander matroos , Gerbit Sixosszoo* de Graaf van Enkhuizen , er de eerste slalcnvlag opgeplant ; waarvoor zij daarna, elk mot vijfentwintig gulden werden beschonken. Hierop werden , om- streeks vier ure in den namiddag, de poorten geopend. De Nederlan- ders vonden op het kasteel acht cn twintig stukken geschut, cn daar- onder drie van metaal, en vier, die van dc rolpaarden lagen , met acht en vijftig Engelschen, behalve hunne slaven. Sommige hunner Ne gers waren in hel gevecht , cn twee of drie Engelschen op de bat- terij gedood en cenigen gekwetst. Na het overgaan van het kasteel vielen dc overwinnaars aan het plunderen, cn bekwamen ccnig goud, stoffen , kleederen , koperwerk en*. Dc Engelschen werden tot op het hemd loc uitgekleed; dc dorst naar buit was onvcrzadclijk. Maar de Ruiter , den volgenden dag aan land gekomen zijnde, herstelde de orde , liet dc manschap weder inschepen , den Engelschen Overste Selwys, benevens dc andere krijgsgevangenen , aan boord brengen, en bezette het kasteel met twee en vijftig man uit dc vloot, tien uit het volk der WeMindische kompagnie en tien Negers. Sedert welken tyd flil lort , dal toen den naam van Abstehdab bekwam, steeds aan dc « ti/eu verbleven is, !ot dat bet in 1781 , niet alle onze bezittingen op de Kut ■ ,ir, Ciiiuca , uitgezonderd het fort 'V E I mi tut, aan de Flngelschen r vei(;iii;; , die bet io 1783 weder outruiuideii , waarna bet altijd in Nc- ei. i iunds. hc handen i;Uei' Thmu is het schier geheel vervallen. Digitized by Google AMS. 259 AMSTERDAM voormalige naam der thans verlaten plantaadje ia Pi ederlandsck Guiana , kol. Suriname , Eikerhoop. Zie dat woord. AMSTERDAM , verlaten plant, in If ederlandsck Guiana, kol Suri- name, aan den regteroever der P ericakreek , palende aan Wayamoe bovenwaarts , en 's Hage benedenwaarts ; 296 akk. groot. AMSVORDE , oude naam van Aberspoort. Zie dat woord. AMS WEER, gch. in Fivelingo , prov. Groningen , arr. , kant. en 1^ n. Z. O. van Appingedam , gem. en 1 u. Z. W. van Delfzijl , £ u. Z. van liet Damsterdiep en £ u. Z. W. van Farmsum , waaronder het behoort ; met ruim 60 inw. AMD DA of Aiudbr , oude naam van Muider. Zie dat woord. AMUTHOM, oude naam van Aheide. Zie dat woord. ANAJA , kreek , in Pi ederlandsck Guiana , kol. Suriname f die oostwaarts stroomende , boven de Wajombokreek , in de Coppename valt. ANAKAM, d. in Oott-Indië , op het Sundasche eil. Poelo Chinco. ANAK-MOESIE, prov. in Oott-Indië , aan de oostkust van het eil. Sumatra , rijk vat^Palembaug. Het is de vruchtbaarste provincie van het gcbeelc rijk , waar dc meeste peper wordt geteeld. ANAK-SOENGI, of Arae>Soergej , klein rijk in Oott-Indië, op de westkust van het eil. Sumatra , tusschen de riv. Manjuta en Urei. Do hoofdpl. is Moco-Moco, alwaar ook de Sultan ïyn verbluf houdt. ANALABOU , landingsplaats in Oott-Indië, op het eil. Sumatra, rijk van Atjien, 4° 8' N. B. ANAMBAS, ook wel Araiee genoemd , eilandjes in Oott-Indië in de Ckinetcke zee , ten W. van Bornco , tusschen 2° 20' en 2° 307 N. B. en 125° 35° en 124° 2* O. L. Zij worden in drie groepen , de Noord- Apambas, de Midden-Anambas en de Zuid-Anambas, verdeeld, en sijn wegens de menigte klippen ontoegankelijk , maar worden echter door Malcijers bewoond. ANAMBAS (de GROOTE), groep eil. in Oott-Indië. Zie Arajhab (m Middev). ANAMBAS (oe KLEINE), 5 eil. in Oott-Indië. Zie Aramas (db Noord-). ANAMBAS (di MIDDEN-) of Gboote Arahbas, groep eilandjes in de Oott-Indië, in de Ckinetcke zee, ten Z. W. van de Noord-Anambas , op 23 50' N. B. en 123° 35' 0. L. Het grootste dezer eil. heeft 4 m. in den omtrek. ANAMBAS (de NOORD-) of Klepte Araxbas , drie eilandjes , in Oott- lndië, in dc Ckinetcke zee, op 3° 30' N. B. , 125° O. L. ANAMBAS (de ZUID-), groep eilandjes , in Oott-Indië, inde Ckinetcke zee , op 2° 20' N. B. , 124° 2' O. L. A NAM BE , eilandjes in Oott-Indië. Zie Arabtbas. ANGEN , voorm. havexathe , prov. Drentke. Zie Ahser. ANCKBKRG , geh. groot h. Luxemburg , kw. , arr. en 2£ u. N. van Luxemburg, kant. en 1£ u. Z. O. van Mertck , gem. en £ u. O. van Loren tz wet Ier. ANCOBAR , Ankober of Arcorber , klein koningrijk in Opper-Guinea , op dc Goudkust, palende W. aan dc Tand- of Ivoorkust, N. aan Egira , O. aan Adon en Axim en Z. aan den Oceaan. ANGOBAR. Ankober, Aicorber, GobrA of Slajicerrivier , riv. in Opper- Guinea, op dc Goudkutt , die , uit dc binnenlanden van Afrika afkomende, na onderscheidene andere rivieren tc hebben opgenomen , tusschen de rijken Anronbcr en Axim l u. van het Nederl. fort St. Anlonie, in zee valt. Zü ontleent haren naam van haren kronkelenden loop. Ofschoon de riv. , wier oevers 20 uren ver niet zwaar geboomte bezet zijn , 200 AHC. anders diep genoeg is , kunnen er nog slechts sloepen binnenkomen . daar ccne bank , die vlak vóór haren mond ligt , zulks aan grootere vaartuigen belet. Zij heeft eenen breeden mond . is landwaarts smaller , maai* verscheiden mijlen bevaarbaar. Aan deze riv. hadden de Ne- derlanders vroeger, hoogcr op , in het land Egira , een fortje , met hetwelk , door de inlanders aanbevallen zijnde , de Bevelhebber , toen hij geen middelen van verdediging meer had , zich benevens zijne bij- hehhende manschap deed in de lucht springen. ANOUM, geh. xnZalland. Zie Ankum. ANDAGIELE , geh. in Oost-Indië, in bet Noorden van het ril. Celebes. AN DALAHU1ZEN* , geh., prov. Friesland. Zie Aiu>laiiiiickn. ANDALAS , distr. in Oost-Indie , ril. Sumulraf ads. resid. Itenkoelcn. A\DE, oude naam van de riv. de Gendkr. Zie dat woord. ANUECHOBINA, oude naam, vermoedelijk van Eindhoven. Zie dat woord. ANDEL, gcm. in het Land van Allena. Zie Andbl (Op en Neer). ANDEL (den Ar* del), ook in oude oorkonden Aandeel genaamd , d. in Hunsiiujo , prov. Groningen, arr. en 4£ u. N. W. van Appingedatn r kant. en l£ n. N. ten O. van Winsum, gcm. en \ u. N. van Baflo. De naam is waarschijnlijk ontleend van het aandeel, hetwelk, dit dorp ontving in den aanwas , tusschen Eenrnm en Uithuizen gelegen , waar- over in ouden tijd een zwaar pleitgeding geweest is , hetwelk . ofschoon beslist door de Uegters van den l'pttalbooin , noglans in 1251 aan- leiding toteenen biuiicnlnndsehcn oorlog heeft gegeven. Het is een lang en wei bebouwd d. , dat zich Zuid- en Noordwaarts, mcerendcels aan de? Oostzijde , langs eenen rijweg zonder straat uitstrekt. Te midden van het d. vindt men, mede aan de Oostzijde van den weg, de kerk, de pastory, het schoolhuis en de kosterswoning. De kerk is niet groot , maar heeft vele fondsen en is wel onderhouden. De niet hooge toren , welke eene kap, als die van ccne theebus, beeft, staat ten Z. O. afgezonderd van de kerk. In 102 b., waarvan 83 binnendijks, 0 op het uiterdijk, en 13 in den polder, wonen ruim 470 inw. die genoeg- zaam allen tot de Herv. godsdienst behooren en hier ccne afzonderlijke gem. hebben, welke tot de klass. van Middehtum , ring van ff'intum f gerekend, en door renen Predikant bediend wordt, waarvan vroeger liet adellijke geslacht vo> Inn- cnd Kmphaisen van Tlium de collatie had , doch welke thans behoort aan den Heer Mr. Hendbik va* Bol- huis te Leens. Deze gem is eerst met die van Baflo vereenigd ge- weest, maar in 1014 daarvan afgescheiden, als wanneer BtnNAUDis Saüittarils hier als eerste Predikant beroepen werd. Het d. Andel werd in lï>84 door bet Staten volk aan kolen gelegd. Het land ouder dild. heeft eenen gemengden grond , is hoogen zacht , maar zeer geschikt voor den landbouw. Men teelt er uitmunten- de aardappelen. Ook behoort onder dit d. een aanzienlijk gedeelte van den in 1811 binnengedijkten Noordpolder. Het maakte met Tinallimjcn en Baskwert voorniaals éénen regtstoel uil. In de schepperij behoort het ouder Baflo -Baskwert. ANDEL (NEEK-), door de landlieden veelal Neeii-Eil of Neeu-Eel gehcetcn . d. in hel Oudlaiul-vuti- Allena , prov. /V 'oord-B 'raband , dislr. en 2 u. N. v.nn ff 'aalwijk, arr. en 5 u. N. W . van '* Jlerlogenbosch , kant. en 2u. N. W. van J/cusden, gem. Op-cn~J\cvr-Andel, N. W. van Op-Andel, niet onbevallig aan den .Maasdijk gelegen. Voorheen was hier eene Hervormde kerk. van welke echter thans niets n. eer dan e< nig muurwerk en de toren met zijn gemetselde Dïgitizetfby Google A N D. 261 npitt U xicn is. Men vindt Wer binnendijks een fraai buitenverblijf . het, li o f gehectcn. ANDEL (01» ), door de landlieden veelal Op-Eil of Op Eel genoemd d. in het Oudland-ran-Allena, prov. Noord-Braband, distr. cn 2 u. N. van Waalwijk, air. en 5 O. N. W. van '* Hertogenbosch, kaiit.cn 2u. N. W. van Neusden, gem. Op-en- Neer- Andel , Z. O. van Necr- Andel , xeer aangenaam aan den Maasdijk gelegen. Men heeft er cenc Hcrv. kerk, zijnde een ouden niet xeer groot ge- bouw , met een spits torentje , welke kerk tot de gein. van Op-en- Neder- Andel behoort. Ook is er cene dorpschool. ANDEL» (OPEN-NEER-), veelal enkel onder den naam van Avdel voorkomende, gem. in het Ondland-van-Allena , prov. Noord-B ra- band, distr. Waalwijk, arr. '* Ilerlorjenboith , kant. neusden. (11 m. k., 8 5. d.) palende \V. aan de gem. Almkcrk-en-Uitwijk , N. W. aan (nessen, Ti. 0. aan de Maas, 0. aan Veen en Z. aan Mecuwen-Hill- en-Babilonicnhroek , bevattende de dorpen Op- Andel en NVrr- An- del, cn beslaande eene oppervlakte van 18 bund. 53 v. r. 12 v. cl!. Deze gein. is eene heerlijkh.. tocbehoorendeaan Jonkheer Jav.es Joh* Baron Meltill vaj» Caksbkz. Zij telt 680 inw., die allen tot de Herv. gem. van Op- bk-Neeb-Andee , belmoren. Dexe gem. beeft ééne kerk, te Op- Andel, welke door ccnen Predikant bediend wordt. Het beroep geschiedt door den kerkenraad , onder agreatie van den Ambachtsheer. liet wapen dezer gem. bestaat uit twee opstaande zalmen met het randschrift : Gekeevte Aioel. ANDELO. naam. welken de inboorlingen van Svbatba aan datcil. geven. Zie dat woord. ANDELST, bij verkorting ook wel Aalst genoemd, d. inde Orer- beiture . prov. Gelderland . arr., kw. cn 4£ u. O. ten N. van 77e/, distr. Occrbctuvc , kant. en 2 u. Z. YV. van Eist, gcni. en 1 n. W. van Falbtrrg. Reisold II, Granf van Gelder, benoemde in zijne landreglen aan dc Jletuwc geschonken , in het jaar 1327 , tot gcregtsplaatscri (hccmacl) in de Overhetuwc Andeist en B e i/i mei, welk geregt te \.\delst onder den blooten hemel, op Zondag na Paschcn . gehouden werd. Men telt te A*delst ongeveer 5500 inw. , tüe< meestal in landbouw* hun bestaan vinden . onder welke 200 Herv. cn nagenoeg 300 U. K. Dc Herv. kerk , waarin een zeer scboonc lijksteen op het familiegraf der v roegere Heeren van Akueist (Spet art), eu waaraan buiten nog eene overoude, inscriptie gevonden wordt, desgelijks ook een prachtig familie- graf van den legenwoordigen bezitter van het Huis A koelst (Pook. tas IJacces) , behoort tot de gem. van Andclst-Zetten-en-In-Doornik. Ook heeft men er eene dorpschool. ANDKLST ZETTEN -EVLVDOOKNIK, kerk. gem., prov. Gelderland, klnss. van Nijmegen , ring van Eist, met 380 ziel. en twee kerken, eene lc Andel st en ééne te Zeilen, die door eenen Predikant be- diend worden. Vroeger was Andeist met Hemmen gecombineerd. De kerkeraad heelt hier een vrij beroep. ANDEREN, geil. in hel diugspil van Oostt rmoer , prov. Drenthe, kant. en 1; u. ;\. O. van Asien , gem. en 1 u. YV . van Anloo ; mot 123 inw. ANDERYVIJK. voorin, ad. 11. huis. op het eil. Manheren, prov. '/xlund , Ruords, geb. 1603 . •'• 1- Sepl. 1727 , na , sedert 1701 , cenen leerstoel in de wijsbegeerte te Fianckci bekleed te hebben. ANDRAGIRY, riv. in Oost-hidir , op liet eil. Snmalra. Zie U- DBAGJRY ANDRIKS (NIEUW ST.), fort, in de Bommelenraard , prov. Gelderland , kw. , arr. en 1\ u. van 77e/, distr. Bntnmelerwaard , kant. en 2 u. van Bommel, gein. en 3 min. van Hossein. Hel is in 181(3 aangelegd ter vervanging van bet f'crt , dat vroeger aan de andere zijde van het Scliansegal gelegen was. ANDRIKS (ST.) , geb. in de prov. Gelderland, kw. en Ü n. Z. W. van Tiel , distr. Bonunelcrwaard , arr. en 6 u. ten W . va:i .Y/ï- tnegen , kant. en i n. Z. W. van Dritten , gem. en \ u. W. van I/ceretcaarden, ter plaatse, waar de bovenste vereeniging van de Maas en de W aal bestaat , 151 "'48' 10" N. Ur. ï>3> 1' 33", Ü. L. ; met rnim 80 inw. Vroeger was het eenc schans , die, hoewel zij boven bel Sehansegat , zijnde het vcrcenigingskanaal van de Maas niet den W aal , en dus eigen- lijk in bet Land tusschen Maas en h ' aal lag, tot de Bammelcntaartl gerekend werd. Zij werd iu bet jaar 1599, op bevel van den Kardi- naal Andreas van Oostenrijk . destijds Spaansch (imiverneur der Nederlan- den , door den Admirant van Arragon aangelegd , die baar , Ier eere van des Kardinaals Patroon of Naamheilige . den Apostel Aivdrlas . St. Andkhs- scbahs noemde , en er eene kleine kerk deed stichten , welke bij aan dien Apostel toewijdde, liet oogmerk van bet aanleggen dezer schans wa> , om den Bommelerwaard , die teen onder der Staten gebied was , in be- dwang te houden, en de schcepra/irt langs den Waal en de Maas, t.n nadecle der Staatsehen , te belemmeren. Zij is echter den Spanjaarden , ofschoon deze er eene sterke bezetting in g''h'gd hadden, waai mede zij . geheel Hollaiia dachten te bedwingen, tot dat einde van geen groot nut geweest, want in bet volgende jaar weid zij door Prins il uniTS vax Oranje belegerd en , alzoo bet Spaansebe krijgsvolk , dat baar bezet hield . uit hoofde van v\ ar.hctalir.'v aan liet muiten sh>e«r , na jrerinjyen tegenslaud , ingenomen, op \ waard <* , dat hun de achterstallige, soldij, door «Ie Stalen, zoude voldaan vvoMeu ; terwijl dil volk , meesl uit Wa- len bestaande , tevens in Nederla:ii!>ehc dienst overging, lu '1 (iT 5 pong- den de Spanjaarden te vergee'V. (\c se!:;::is t<- herw.nt.en. Zij be- stond in eeueu regelmaligen vijfhoek, en, daar zij ej: eerm nnbedijk- ten grond lag, diende hare coitlerseharp mede tot eenen dijk , om haar , bij hoog wa!er , le < u nvcrstrunmimr te b.-veili.;. n 2C1 AND. Sedert dca Munsterschen vrede , in 1648 , had men haar gebed laten vervallen f «aardoor zij in 1672 de Franschcn spoedig in handen viel , die haar niet verlieten , vóór lij de gehcele vesting verwoest hadden. Later weder opgebouwd, werd zy in 1794 wel door beu be- inagligd , doch ook spoedig weder hernomen. Üphet einde van dat zeilde jaar beproefden de Franschen andermaal ecneu aanval op dit fort, maar werden met groot verlies afgeslagen , hoewel bet later toch door de onzen verlaten werd. Thans is deze vesting geheel geslecht. AN DRIES (ST.i , buursch., uitccnige boeren- en arbeiderswoningen bestaande, in Slaals-V laanderen , in Aseler- Ambacht , prov. Zeeland arr. en 8 u. Z. van Goet, kant. en 1 u. Z. 0. van Axel , distr. ca 2 u. \V. ten Z. van Hulst, gcm. en 1£ u. N. W. van Koevacht, in den pold. Oud-beootten-Blij-bezuidvn. Vroeger lag bier een fort, dat echter sedert vele jaren geslecht is. ANOMKS-GAT , kanaal in Gelderland. Zie Scu^smat. ANDR1NGA , state , prov. friesland , kw. Zevenvolden , griet. Vtin- tjerudeel , in het d. Oldeboorn. Thans is zij een fraai gebouwd heeren- huis , dat door het adellijk geslacht LicktAMAa Nyeholt bewoond wordt. ANDRINGA , fraai gebouwd en schoon gelegen heerenhuis , prov. Friesland , kw. Zercnvolden , griet. Lems ter land t in het vl. de Lem- mer , sedert lang door het adellijk geslacht vas Akdkisga de Kempen aam bezeten en bewoond. ANDRINGA of vai der Waeijes , voorm. state , prov. Friesland, kw. Wcstergoo , griet. Franekeradrcl , bij held. Swcins. ANE, Ases of Aa?ie , oude buursch. iu Zalland, prov. Overijssel, arr. en 13 u. N. 0. van Deventer, kant. en 1 u. N. van Hardenberg , grm. en \ u. W. van Grumsbertjen , uiet 310 invv. In den kring van deze buursch. begint uit de riv. de Vecht, de Dedems vaart, welke door de stad üasrrlt loopt, en zich aldaar in het Zw at tewatcr ontlast. Rij deze buursch. viel Jeu 1 Augustus 1±27 , op eene plaats, welke de 31 o in nier ij ten plagt genoemd te worden, een gevecht voor tusschen Ütto II, den vierendertigsten Rissehop van Utrecht, en de Drentlien., ouder aanvoering van RtPOLrn , Rurggraal ran Coevordcn , waarbij de Bis- schop deerlijk omkwam. (1) Men wil, dat de Drenthen , door Wilbrand va5 Uldesdirg, den vijf en dertig^en Bisschop van l' t recht , en dien» opvolger OttoIII, genoodzaakt werden , ten zoenoffer voor de zielen van de gesncmcldcn bij Ase , een vrouwenklooster te stichten in de nabyheid van Coevordcn , dat venolgens naar A*seu zoude overgebragt zijn. De weg van Ai\e naar Coevoiden was ten tijde van Frederik vai» Rla.v aemieix , den een en vijlt igst en Rissehop van llrccht, wegens den lagen en vecuaebti^en aaid \zn den ^lond zoo slecht, dat men dien hetzij met paarden , hetzij te \cet , dikwijls niet dan met levens- gevaar kon gebruiken; hetwelk den Bü schop met de sleden Zwolle, Deventer en Kampen deed besluite:: , r-m dien in beteren staat te brengen. ANr.E, riv. in Oost-lndic , op hel Sundatche eil. Sumatra. Z'\j doorstroomt met renen zuidwestelijken loop hel cenijje dal, dat het gcWrgte Sir.^alarg doorsnijdt. Dcor dit dal en gedeeltelijk langs d» Asée loopt de nieuwe weg van Padang naar de Mcnangkabauschc Boven- landen , terwy'1 de oude over den berg Ambadjang ging. li) Zie over dit gt*e. van Bcmtnel ,\\ u. Z. O. van Arnhem, aan den Rijn- dijk, öl'- 33' 3" ft. Br. 23° 37' 13". .Men heeft er 700 inw., die incest in landbouw hun bestaan vinden, echter is cr ook cenc aau- 2UÜ A N G. zienlijks ttceu- en panucbakkcrij. Onder de iow. telt men ongeveer 700 H. K. , die hier eene kerk hebben, welke door cencn Pastoor be- diend wordt. De static behoort tot het aartspr. van Gelderland. l)c Hcrv., die hier eene kerk hebben , behooren tot de gcm. Angeren-en- Jioo. Ook is hier eene dorpschool , alsmede eene buitenplaats , het ltoode Wald genaamd. l)c Domproost \an Utrecht bezat hier eenen aanzienleken hof , welke waarschijnlijk van ouds eeuige betrekking tot bet dorp had. AkiiKreh is eene beerlijkh. en het adellijke geslacht, dat van dit d. zijnen naam ontleende, is in de geschiedenis bekend ; zoo waren ten jare 1419 , Gemmiid en Dim va* Aicerbh getuigen van den Graaf van Kleef. In 1338 bezat dit geslacht nog de tienden van Akgerén. Thans is deze heer lij kb. een eigendom van het ambt Orerbetuwe. De Oudheidkundige en Latijnsche dichter Jacobus de Rroer is hier in 1733 geb., brj f 12 Dcc. 1814. ANGEREN , d. in liet graafsch. Zutphen. Zie Angerloo. ANGEREN -EN-LOO, kerk. gein., prov. Gelderland , klass. van Nïj- meyen f ring van KUt ; met ruim tiOzicl. Zy heeft cénc kerk , te An- geren die door éénen Predikant bediend wordt. Het beroep is eene collatie van het ambt Orerbetuwe. ANGERESTEIN of Angelesteik , landgoed in Veluwenzoom , prov. Geblerland } kw. , distr. , arr. , kant. , gcm. en \ u. N. W. van Arnhem, £ u. O. van Velp. Het komt reeds voorin den jare 1487 , als de bezitting van zekeren Jouaü Coster, die wegens een weg over dit goed met het naburige klooster Betbanie in verschil was. Ongeveer twee eeuwen later behoorde het aan Exielbeut E>bELE* ; vanwieninen opgeteekend v indl , dat hij eenen napiermolen die de Franschen in 1G12 afgebrand hadden, weder beeft doen optimmeren. Het buis, vroe- ger rondom in diepe grachten gelegen, is nu aanmerkelijk naar den hc- dendaagschen bouwtrant veranderd, en e\cn nis den gebeelen aanleg door den tegenwoordigen eigenaar Jonkheer J. Baron Paluakdt va.i "Walport zeer \crfraaid. De tuinen zijn met veel loopend water door- sneden en het geheel , dat zeer aangename wandelingeu aanbiedt, heeft eene uitgestrektheid van ruim 363 bunders, waaronder ongeveer 215 bund. heidegrond. ANG ER LOBROEK , weidestreck in het graafsch. Zutpken. Zie Akgf.hioobboee . ANGERLOO, gcm. in het graafsch. Zittphen , prov. Gelderland , kw. en arr. Zutphen , distr. er: kant. Jheaborgh (14 m. , 8 s. d.) ; palende N. aan Docsborgh , O. aan de gem. Hummelo-en-Keppel , Z. aan Zevenaar , Duiven en Wcslervoort en W. aan den IJssel , en bevattende de d. Angerloo en L a t b u m , benevens de buursch. Bahr, Gicsbeck, Bcinum, Bingerden en Be ver meer, alsmede deadellijke havezathen Bingerden en Keil. Deze gcm. telt ruim 1300 inw. die meest hun bestaan vinden in den landbouw. Men heeft er 2 Hcrv. kerken . 1 R. K. kerk en 2 scholen. Het d. Awgebloo , Anr.tioo , A*gere:* ook wel Ajgixr en Aigerioe geschreven , ligt 3-J u.' Z. vauZntpheu , \ u. Z. van Docsborgh , 2£u. W. van Doclinehem l£ u. N. \an Zevenaar, en 4 u. N. 0. van Arnhem. Sommigen willen dat bet zijnen naam ontleent van de Angrivariën , een Gcrmaan«chc volksstam . die vroeger zich , ccneu geruimen tijd, in deze streken heeft opgehouden. In bet jaar 1474 stond Orro vii Boa * ei al zijn regt op Angerloo aan bet klooster Bclhlebem af. Later kwam het den Hertog van ANG 207 Kleef toe, maar is in bet jaar 1544 door Keizer Kabel V, wederge- bragt onder het rigteraiubt van Doesborgh , waartoe liet tc voren be- hoord bad. Hen telt hier ongeveer 500 inw. De Hcrv. gem. , welke, roet die uit de onderhoorige btmrsch. Be i- n u m , Bevermecren Bingerden, 400 rielen heeft , behoort tot de klass. van Nijmegen, ring van Eist. Zij heeft cénc kerk , welke door éénen Predikant bediend wordt , die , bij vacatuur , door den kerkcraad beroepen wordt. De eerste Predikant , bier ter plaatse, is geweest Gellios de Boüma , die er in 1610 bet leeraarambl waarnam. Voor dc Reformatie was de kerk van dit dorp aan den 11. Gallus toe- gewijd , en stond ter begeving van den Graaf van Zutpben. In deze. kerk was eene vikarij ter eere \an do H. H. Theobaldus, Cobrelius , Artosios en Afollokia gesticht. ANGERLOO BROEK of Argeblobboek , weidestrcek in het graa&ch. Zutphen, prov. Gelderland , kw. en arr. Zutphen , distr. en kant. Doesborgh , gem. Angerloo , gedeeltelijk aan de gein. Angerloo , ge- deeltelijk aan partiknlieren toebchoorende. ANGIOL , gegraven kanaal in Oost-Indië. Zie Assjol. ANGLR , d. in Oost-Indië, op den Oosthoek van het Ambonsche eil Ceram ' ANGJUX, d. in Frietland. Zie Abjd*. ANGKEE , Akkek of Tjiriügir , riv. in Oost-Indië y eil. Java, die nit de bergen op het land Koeripun ontspringt, zich, bewesten Ba- tavia, in dc Mookerraart uitstort. Met dc Argkee verecnigen zich de riviertjes Sasak- Pandjang en Kalie- Poetri of Kapitian. ANGKOLO, distr. in Oost-lndië, op dc oostkust van het Sunda- sehe eil. Sumaira, landsch. Batta. ANGLER , d. in het graafsch. Zutphen. Zie Aihgebloo. ANGRIVARIEN , Gcrmaanschc volksstam , die eerst tusschen de Een» cn dc Wczcr gewoond heeft. Volgens sommigen , zoude zij zich later met de Chamaven en andere volken legen dc Brncteren verbon- den , die natie geheel en al verdelgd en hun land in bezit genomen hebben. Waarna de Arubitabier zich in een gedeelte van het graafschap Zutphen en wel bezuiden die stad langs den IJsscl zouden hebben neerge- slagen. Men wil, dat hunnen naam bewaard zij in dc d. An geren en Angerloo. Ook zoude dit hetzelfde volk zijn, hetwelk in het lo- ven van Kabel de Groote vermeld wordt , als hebbende zich aan dien Keizer onderworpen cn hem gyzclaars gegeven. ANGSTEL ot Kbobse Argstel , welke laatste naam haar gegeven wordt ter onderscheiding \an de Vaart van N ieuteersluis , die men wel eens de Regte A ng st el noemt , riv. in het Nederkwarlier der prov. Utrec/U. Het is ecne voortzetting van dc riv. dc Aa of Ade , die in het d. Nieuwer-Tcr-Aa , alwaar zy de wateren van twee We- teringen , die uit de Vecht komen, en een gedeelte der wateren van dc O ukoo p crsloot opneemt, den naam van Krobber AmcsvELaan neemt , onder die benaming , tusschen Nieuwcr-Ter-Aa en Loener- sloot, de Vaart van Nieuwersluis ontvangt, voorts van daar met onderscheidene bogten en kronkelingen noordwaarts langs Locncrsloot cn Abkoudc annstroomrndc by het laatstgemelde d. ecnen tak, het Gein gehceten , afzet, van daar westwaarts naar het Abknuder- tueer loopt, en daarin hare wateren stort, terwijl zij, na dit meer verlaten te hebben, den naam van Holcrdrecbt draagt. ANGSTEL (REGTK) of Vaart vis Nieuwersluis , vaart in het Vederktcartier , prov. Utrecht, die reeds in dc zestiende eeuw 2G8 ANG. gegraven is. Bij Nieuwersluis uit de Vecht voortkomende eo in ecnc lijnregtc Noordwestelijke rigting voortloopende , valt rij tuuchen Loc- nersloot en Nicuwcr-Ter-Aa in den Krommen Angttel. Zij dient , om de trekschuiten Tan Utrecht op Amsterdam uit de Vecht in den A instel te brengen. ANGWUID of Asgwirdei . griet., pror. F rietland. Zie Ar^icwranr.^ . AN11ALT of Axuoit , gch. in Dtcrerr/erdingspil , prov. Drenthe , kant. en \{ u. N. W. van I/oogereen , gem. en £ u. N. O. van Ruinen , 1£ u. Z. O.fvan Dviingeloo ; niet omtrent 20 inw. ANJAR, riv. en d. in Oott-Indië. Zie Avtjar. ANJER, ads. resid. in Oott-Indië, op het cil. Java, resid. Bantam , aan de westpunt van dat eil. Men heeft langs het strand dezer ads. resid. ruime en uitmuntende gezigten j zoo doen zich de eilanden Dwars-in-dcn-wcg , Rcsi , Bockon en Cracatou zeer schoon op , vooral hij den opgang der zon , als de dampkring door regens ge- zuiverd is ; terwijl het gebergte van Sumatra , daarachter ver boven hen uitsteekt. Ook binnenslands biedt dit ads. resid. fraaijc gezigten aan ; vruchtbare velden , rijke kokoshosschen , vlietende stroomen en hangende turnen , die van dc groene heuvelen dreigen te vallen, leveren een zoo gelukkig geheel op, dat dc geest er door bekoord wordt, en> in ecnc aangename stemming geraakt. Men houdt echter dit gedeelte van de kust van Java voor zeer ongezond. In het jaar 18££ onthield zich in deze adsist. resid. eenc aanzienlijks rooverbende onder aanvoering van zekeren MoEBioop. Toen dc tyding van het bestaan dier bende te Bantam aankwam was de Resident juist afwezig, maar zijn Sekretaris , Chkvalieb , was naatiwrlijks daarvan onderrigt , of hij steeg met cenigc manschappen te paard , trok de bende te gemoet en sabelde , na een hardnekkig gevecht , bet Opper- hoofd met eigen handen neder , waardoor dc overigen gevangen ge- nomen werden of verstrooid geraakten. ANJER, Afieza, Asgeree of Akjere, kaap in Ootl-lndië, op dc Noordwestkust van het eil. Jara r in de Straat ran Sunda , resid. Ban- tam , ads. resid. Anjer, 6° 5' Z. B. 123' 33' 0. L. ANJER , Ama of Akjier , vrij groote en bevallig gelegene kampong , in Ootl-lndië ', op het ed. Java , resid. Bantam , ads. resid. Anjer , waarvan het dc hoofdplaats is , aan de Straat van Sunda , omtrent 50 palen of ruim 16 u. W. van Batavia , 8 n. N. "YV. van Ce ram . de zetel van den Adsislcnl-Resident , van oenen Controleur der landelijke inkomsten en van ccnen Ontvanger der inkomende en uitgaande regten , die te- vens met het praaijen der voorbij varende schepen belast is. De plaats is bekend als de eerste , alw aar dc schepen , die uk Europa komen, door een vaartuig van het Gouvernement bezocht worden , om zich kenbaar te maken. Zij moeten hier hunne brie- ven enz. afgeven , welke onverwijld te land naar Batavia worden opgezonden , terwijl de Adsistcut-Rcsident tevens aan den Resident van Bantam even als aan den Gouverneur- Generaal , berigt van hunne aankomst zendt. De schepen voorzien zich hier doorgaans van groenten, vruchten, hoondercijcren , schildpadden, en andere ververschingen en kunnen er goed drinkwater bekomen , dat, door eene kunstige waterlei- ding, naar het zeestrand gevoerd en voor zeer gezond gehouden wordt. In de nabijheid van deze kampong is eenc kleine sterkte, door den Gouvcrncur-Gmeraal Dae*dels aangelegd , met grachten omringd , en van ruime gebouwen voor dc bezetting , die gemeenlijk uil eene kom- pagnie soldaten l»estaat. voorzien. Dit fort zoude wel verdedigd eenen gedurhten inlandschcn vijand kunnen wederstaan , maar tegen Euro- peschc wapenen niet lang bestand tyn. Digitized by Google ANJ Te Aüjcr neemt de fraaije postweg ecnen aanvang , die tiel gcheele eiland ia de lengte doorloopt , en over welke de postpaarden , op iedere wissel- of pleisterplaats aanwezig , den reiziger met snelheid vervoe- ren. Van 400 tot 400 rijnlandsche roeden , zijn de afstanden langs den weg door palen gemerkt , en het is daardoor ten gewoonte geworden , den afstand van de eene plaats lot de andere door het aantal palen aan te duiden. Anjer is een belangrijk punt voor den koophandel , waarom er dan ook een Agent van de faelorij der Ncderlandsehc handelmaatschappij geplaatst is. De uahijheid der Lampongs van Sutnatra , en de duortogt van alle de schepen, welke van Oost en West kennen, maakt dexe plaats tot eene der levendigste van lndië. liet kampongsvolk te Anjer is niet roof- of moordzuchtig ; gelijk alle strandbewoners, is het door den omgang met vreemdelingen , van zijne oorspronkelijke zuiverheid van zeden eenigzins verbasterd , doch over het geheel goedhartig. Bij de aankomst der schepen begeven zij zich met hunne , van allerlei leeftogt en versnaperingen wel voorziene , .schuitjes derwaarts, om alzoo hunne waren aan den man te bren- gen , ook vinden velen hun bestaan in de vischvangst. Haaijen zijn hier zeer gemeen , en er groeijen hier vele kokosbooincn , die den inlander groot voordeel aanbrengen. (1) Een kwartier uurs bezuiden deze kampong prijkt eene 10 Nedcrl. cl. hoogc , witte grafnaald , opgerigt ter eere van zekeren Kngelschen Ko- lonel Karel Catbcart geheelen , die den 10 July 1788, in den ou- derduut van 29 jaren, aan deze kust overleden is , en wiens lof, als dapper, welsprekend en deugdzaam mensch , in het Latijn, op het voetstuk der naald , vermeld staat. ANIER of Aiiir, kampong in Oost-Indie , eil. Java, resid. Rembang, ten W. van den bock Lassem , tusschen de riv. de Doodoc cu de Paggat. ANJ ERE. kaap in Oost-Indie. Zie Anna. ANJE WIER , griet. , prov. Friesland. Zie Aengwirdek. ANJ IER, kampong in Oost-Indië. Zie Anjer. ANJiN of Anina , anders ook wel Henüelessie genaamd, d. in Oost- Indie f op het Ambonsche eiland Ceram , op de Oostkust van Ilonra- mohel. Het was in het begin der achttiende eeuw het hoofd van ecu gpspanschap van vijf dorpen en lelde toen 230 zielen, onder welke 103 weerbare mannen en 33 dali's. ANIXA , d. in Oosl-Indië. '/Ac Asin. AMNGHEM , d. en voonn. klooster, prov Friesland. Zie Asjc*. ANJOL, riv. in Oost-Jndic, eil. Jura, die onder den naam van Tjiliwo>c, in de resid. Buitenzorg ontspringt, en zich inde nabijheid van Batavia, bij Tandjong-pryok, in zee stort. AMR , kampong in Oost-Indie , eil. Jura , resid. Bantam. Zie Aajer. (i) Hen, die omtrent den aard en de cultuur van dril kokusbuora wil'au nnJerrit t lijn , Terwijten wij naar het in reuen zeer onderlioudf iidrn slijl gescbrcren werk van de* Hoogleeraar P. P. Roohda tam Etiikg * , getiteld : Verschillende reiien ea I.olgevillen, D. IV. hl. 361—270 , alwaar men toten», hl. ibb- a6o, zon nmtreut de ad», retid. ah dc kampong Anjer, meer bijionder boden «1 Tijden , dan de aard r*u ons werlt gedoofde op te nemen. *70 ANI. AltlR, kampong ia Oost-Indie , eü. Java, rcsid. Rembang. Zie AlflEE. ANJDM, Aügjum , Aancidi of Aeijde, eertijds AntncREi , ook vel eens onder den naam van Aivsca voorkomende , oud en groot d. , prov. Frietland , kw. Oosteryoo , (friet. Oost-Dongeradeel , arr. en 7 ii. N. O. van J^eitu-arden , kant. en ruim 3 u. N. O. van Ztoc- knm, i u. W. Z. \V. van Oostmaborn en 1 u.Z.O.van Pcazcns , van rondsom in honwlanden gelegen , uitgezonderd ten Z., waar men , aan de Zuur- of Zuider-Ec , weilanden heelt. Hel is het grootste d. der ge- heelc grietenij , in welks omtrek men vroeger vlc aanzienlijke staten had, van welke de laatste, Holdinga-state , een schoon en sterk ge- bouw , voor ruim vijf jaren voor afbraak verkocht en gesloopt is. Ook behooren nog tot dit d. de voormalige schans Oostmahorn ten O.j liet buurtje Teerd, de Ganiepollen, en het gehucht Kmm- buren met, de Ezumazijl ten Z. 0. Door deze, vroeger zeer aanzienlijke zeesluis ontlast thans alleen de groote nolder van Oost- en Wcst-Dongeradeel xyn water, langs de Zuider-Ee, in de Lauwerzee. Doordien A.uua veel van den Allerheiligen vloed van het jaar 1370 geleden had , werd het met onderscheidene andere dorpen buitenge- dijkt ; maar in 1392 werd het even als de overige weder binnenge- dijkt. Bij den kcrsvlocd van het jaar 1717 , die hier almede veel schade aanriglle , kwamen te AüjuswcI 83 menscben om het leven. AftjuM telt 1100 inw. , allen Hcrv. , die er cene kerk met eenen naaldlnren hehl>en , welke op eene hoogte gebouwd is , en door eenen Predikant bediend wordt. De gem. behoort tot de klass. van Dockutn , ring van Holvcrd. ANJL'M, of Aaticb, ook wel Awtjch geschreven, van ouds Amtic- heb genoemd . >oonn. klooster van Reguliere Kanonniken , prov. Fries- land, kw. Wtulergoo, griet. Menaldnmadeel , 3 u. W. ten N. van Leeuwarden , l£ u. N. O. van Franekcr, 1 u. N. ten W. van Dron- rijp en £ u. Z. W. van Bcrlikum , i u. N. W. van het d. Slappc- terj) , waaronder het behoort. Hel werd omstreeks 1256 gesticht door Siaoun Efuga en zijne broeders Navxe en Sibrakd , bloedverwanten van Ludolf , Prior van Lidlum. Ebel Schelttoga , htinne nicht , die , even als Doekb Tjaerda van Bayuin en Doek* Scoeltinga van Minnertsga, toen , wegens hare vroomheid , zeer vermaard was , ondersteunde hen in dit godvruchtige werk, hetwelk onder het bestuur van Wijbbahd , Pastoor van bet dorp Anjtim , volbragt werd. Bij de inwijding ontving dit klooster den naam van Mabia's bebc , naderhand bekwam het dien van A*jca. Ofschoon het reeds sedert de tijden der Kerkhervorming niet meer bestaat, is de plaats , waar het gestaan heeft , nog onder den naam van Asjmt of Klooster A.uua bekend , en maakt een geh. uit , dat tot het arr. Leeuxcarden , kant. Dronrijp behoort. In 1Ï572 had ccn gedeelte van het Spaanschc krijgsvolk veelal zijne legerplaats in dit klooster , waaruit het dan gedurig in de omstreken roof. moord en plundering aanrigtte. ANKEE , riv. in Oost-Indië. Zie A*gkfe. ANKELAAR of Askeler, buursch. op de Velmce , kw. , arr. en 6£ u. N. van Arnhem, distr. Middclvclutrc , kant. , gem. en 1 u. N. van Apeldoorn. Men heeft hier eene seliool en telt er SISO inw. ANKEVEEN , gem., tot den jarc 1818, onder het Nederktrartier der prov. Utrecht behoord hebbende , thans prov. Noord-Holland, arr. Amsterdam, kant. Weesp, (3 m. k., 8 s. d.); palende, N. aan Digitized by LjOOQIC ANK 271 Wcesper-Carspcl , O. aau 's Graveland, Z. aan Kortvhoef cu W. aan Nedcrhorst-den-Berg cn het Horstcrmeer. Zij bevat hut tl. Ankcvecu, benevens de buurt Rade, cn beslaat eene oppervlakte van 477 bund. 82 v. r. 51 v. ell. Men heeft er 1 Hen. kerk , 1 R. K. kerk en 400 inw. Deze gcm. is ecne hcerlijkh., thans behoorende aan de erven Mevrouw L. A. E. M. Collette de Mont«obenct , douarière \nn J. M. Prins de Lobbaine de V ai Dt«o>T , woonachtig tc Parijs. Het d. Ankkveen , ligt \ n. O. ten Z. van Amsterdam, 1^er , eenen aan- val op de Ankcveenschc brug, waar dc Overste Stokueim met zijn regiment post hield , doch w erden hier met zulk eenen onver- schrokken moed ontvangen , dat zij , hoewel veel sterker in magt , met groot verlies , moesten terug trekken , terwijl van de Staatschc zijde slechts één man , zijnde een Kapitein , sneuvelde. Om zich hier- over tc wreeken kwamen de Franschen , den 26 November , met ecne nog veel grootcr magt afzakken , ten einde het dorp aan kolen tc leggen , maar terwijl zij bezig waren het in brand te steken , snelde er eenig volk van het Staatschc leger toe en bevrydde alzoo het d. van dc dreigeude ramp. De kermis van Ankeveen valt in op den eersten Dingsdag in October. Het wapen van dit d. is een reiger met twee waterbcuucn boven cn éénc onder zich. ANKEVEENSCrU>BRtG , buurt in Goolhmd , prov. Noord- Holland , arr. 3-J 0. ten Z. van Amsterdam , kant. en 1 u. Z. O. van //'eer», tfem. Jf 'eesper-Carspel ^ 1£ u. N. van Ankevccn. Zij ontleent haren naam van ecne brug , die over dc Karucmclksloot ligt. AftREVEENSCnE-POLDER , pold. in Gooiland , prov. Noord-Hol- land, arr. Amsterdam, kant. H vcsp , gem. ff eesper-Carspel ; pa- lende N. aan de Hilvcrsumschc weide , 0. aan het Naarder- cn Btissem- mer Eng, Z. aan den gem. Aiikevccu , \V. aan de Rroekepolder cn den Hcintje-Roks-polder. ANKEVEENSCUE-VAAUT, water voorheen in het N ederhicarlicr , der prov. Utrecht , thans tot de prov. Noord- J/olland behoorende, cn van hel d. Ankervqen westwaarts naar dc N ieuwe- Vecht loopendc. 27* A N K. ANKEVEERE, pold. in Zuidbeveland, prov. Zeeland, dislr. en arr. Gort, kant. J/einkenszand , gem. 'f /leer - Arendskerke, palende N. aan den Oostpolder cn aan de Schcngc , O. aan den Otidenpolder van 's Heer Arendskerke, Z. aan den Oudcn-Nicuwlandpolder en W. aan den Ouden-Craycrt of Selnisseupolder en aan den Oostpoldcr. Hg be- vat 118 l)«md. * 3 v. r. 151 v. ell. Deze pold. is van oude dngteekening , want bij wordt reeds ge- noemd in den brief, bij welken Ilerlog Albreoht , den 10 Oclobcrl39tf , den Amlnirhtsheeren van 's lieer Arendskerke aanzienlijke voorregtcn srlionk. Sedert beeft hij echter veel van bet water der daar langs stroomende Schenge te lijden gehad. Eindelijk bezweken, werd bij in 1661 berdijkt. ANKOBER , riv. en koningr. in Opper-Guinea. Zie Aücobab. ANKUM of Aiccm , buursch. in Zalland , prov. Overijssel, arr. en 7u. N. van Derenter, kant. en 2£ u. W. van Ommen, gem. en ^ n. N. W. van Dalfsen, aan den weg van Zwolle naar Hardenbcrg. In dit gehucht , hetwelk door den watervloed van 4 Fcbruatij 18*5 veel geleden heeft , ligt eene buitenplaats , eigenlijk het Grootc-Ho f- tc- Velde gehecten , maar gemeenlijk Ankum genoemd. Zij is thans het eigendom van den Heer Fr. Heeiickeis. ANKÜMERDIJR , dijk in Zalland, prov. Overijssel, zijnde dat ge- deelte van den Veehtdijk , dat langs de buurschap Ankum loopt cn sich van het huis de Leemkuile tot het huis Bezc uitstrekt. ANLOO , gem. in het dingspil van Oostermoer , prov. Drenthe, kant. Assen , palende N. aan de gem. Zuidlaren , 0. aan de gem. Hoogezand en \Vildcrvank in de prov. Groningen , Z. 0. aan Gieten , Z. aan Rolde en W. aan Rolde en Vries, cn bevattende de d. A n- loo en Annervecn, benevens de geh. Anderen, Anncn, Annervecnsche compagnie, Ecxt, Ecxtcrveen, Gaste- ren en Schipborg. Men heeft in deze gem. 2 Herv. kerken , 1 scheepstimmerwerf , 1 kalk- oven , eene in 1837 opgerigle moutuijuslokcrij uit aardappelen , ver- scheidene hunnebedden en ruim 2200 inw., die meest in den land- bouw bun bestaan vinden , en onder welke ruim 2000 Herv. De weinige R. K., die zich hier bevinden , behooren tot de statie van Assen. In deze gem. zijn vroeger, vooral bij het geh. Eext onderscheidene oudheden gevonden ; als eene grafkelder in den stijl der bunncbedden gebouwd enz. Ook verdient onder de merkwaardigheden dezer gem. gemeld te worden dat de voorvaderen van den beroemden godgeleerde Mekso Altmo en zijn geslacht er gewoond hebben. Het d. Aitoo of Ahlo. volgens de oude spelling Akloe, ligt 2$ D. N. O. van Assen, 1 u. Z. van Zuidlaren, i{ u. N. W. van Gieten. Het is een aangenaam gelegen cn welvarend d. , welks fraaije van duifstren opgetrokken kerk met een nitmunlend orgel prijkt . en eenen dikken , maar spitsen toren heeft. Volgens eene oude overlevering is zij de moederkerk van de kerken van Gasselt, Gieten cn Zuid- la ren geweest. De kerk >an Asioo is eene van die, in welke de 24 etten (gezworen), drie keeren in bet jaar , hunne regtsnraak hiel- den , nadat dit niet meer in de open lucht cn nog niet in het , hij de Reformatie ontruimde , kloostergcl>ouw te Assen plaats had. De Hen', gem. wordt door eenen Predikant en eenen Kandidaat , als hulppredi- ker , bediend , en behoort tot de klass. en ring van Assen. Het be- roep van den Predikant geschiedt door de eigengeërfden. De Kandi- daat wordt door het Ministerie van eeredienst benoemd. De eerste, die hier het lecraarambt waarnam , schijnt geweest te zijn Jo&criics Zoab. Digitized by Google ANN. 273 Er is hier ook een dep. der Maatschappij Tot Nul van 't Algemeen , dat den 13 Mei 1828 opgerigt is, en 14 leden telt. Voor ccnigc jaren had hier, even afs elders in Drenthe, bij dc geregtelyke overdragt van ecnig stuk vast goed , nog de plegtigheid der stoklegging plaats, bestaande in het nederleggcn van ecnen stok door den verkooper , die dan door den kooper , ten teeken , dat h(j het goed aanvaardde , vau den grond opgenomen werd. ANNA (ST.), buurt, prov. Gelderland, kw. , dislr. , kant., gem. en £ u. Z. 0. van Nijmegen, £ u. N. 0. van H 'alert , waar- toe het behoort, aan den weg van Nijmegen naar Vcnlo, ter plaatse , waar dc Mokerheide ecnen aanvang neemt. Zij geeft haren naam aan den St. Annn'swcg Zie voorts dat woord. ANNA (ST.), d., prov. Friesland. Zie Aiwa-Pahockib (St.). ANNA (ST.), d. in Zeeland. Zie A**a-teh-Muide!» (St.). ANNA (ST.) , fort in den pold. dc Ruigenhil. Zie Hel (di). ANNA (ST.), voorm. fort, in het Noordoostelijk gedeelte van Ilul- sterambaekt, prov. Zeeland , aan het Saaftingergat , in dc voorin, polder van Namen. Het was door de Spanjaarden gebouwd , om de provincie Zeeland in bedwang te houden , en 'w erd daarom ook veelal dc Zccuvr- scbe Bril of de Geuzbn-Bml genaamd. In 1G32 werd dit fort, door Graaf Willek van Nassau-Ziece* , voor de Slaatschen genomen, en men hield het toen van groot belang , tot dekking van dc stad Hulst , en ten einde dc gemeenschap tusschen die stad en de Zeeuwsche stroometi open te houden. Ook had men er cene bijzonder» kerk met oenen afzon- derlijken Predikant, maar deze kerk is later met die van Namen, gecombineerd geworden. Bij den zwaren watervloed , die den 23 en 26 December 1713 eene verschrikkelijke verwoesting aanrigttc, werd dit fort, even als dc polder waarin het lag , geheel door het water verzwolgen. ANNA (ST.) , onderscheidene kloosters van dien naam. Zie Amu- K LOOST KR (St.) ANNABAAI (ST.), baai in Oost-Indiê , op het Sundatche eil. Bomco , op de noordkust vau het land van Marudo. ANNABAAI (ST.) , baai in Oosllndie , op bet Sundatthe eil. Su- mat ra , aan de zuidwestelijke kust van dat eil., in het rijk van Sinkel. ANNABAAI (ST.) , baai in West-lndilè , aan de zuidzijde van het eil. Curocuo , vormende aldaar de met nieuwe kustbatterijën gedekte zoo scboonc , als voor alle winden veilige , haven van Curacao , die voor dc beste van geheel West-lndic gehouden wordt , en aan welker oostzydc dc Willemstad en aan dc westzydc de voorstad Otrabanda gebouwd is. Vóór den mond der baai , die door twee riffen of landtongen gevormd wordt , liggen in zee twee banken, van welke dc oostelijke, naar men wil , nog altijd aanwast. De baai, die aan de monding nog geen 100 Ned. ell. breed is , maar binnenwaarts zich tot op 130 cll. verwijdt, is ruim 1100 Nederl. ell. lang, en van 19 tot meer dan 26 cll. dien. Deze baai , welks water zeer helder is , en daardoor de schoonste spie- geling van huizen en schep«n oplevert, verecnigt zich noordwaarts, tusschen twee hoofden, met een ruim- binnenwater, het Schot tegat genaamd. Op sommige plaatsen kunnen de schepen in dc baai zoo digi aan den wal naderen, dat zij. zonder een anker te gebruiken , aan dc sternen dukdalven vastliggen en alzoo onmiddellijk op den kant lossen . terwijl zelfs dc oorlogschepen met eene plank aan den wal liggen. ANN A BERG (ST.) , AisMBtm. of A^koi rk , geli. in de Meijerij ran 's Herhujenbosch , kw. Maailand, prov . Noonl-liraband , arr. en 1§U. i. r^tL. M m A N N. O, ten N. van '* Uertogmbosch , distr. en 3 u. N. O. van Boxtel, kant. en 2J u. Z. O. van Oss, gcm. cn 5 min. N. van Ros- malen. Het ontleent zijnen naam van een klooster van Reguliere Kanoni- kc&scn , van de orde van St. Augustiiuïs , dat kier vroeger gestaan heeft en dcnzclfdcn naam droeg , hoewel men het wel een» onder den naam van St. Anrekdaal vermeld vindt. Het was in 1803 door den Ridder Jas Bax gesticht. De eerste Nonnen , die er inkwamen , werden uit het Windmolcnkloostcr, dat binnen 's Hertogenbosch stond, herwaarts overgebragt , cn dc zuster van gezegden Ridder werd als eerste Priores aangesteld ; maar toen het klooster in 1384 door het oorlogsvuur verbrand was , vlugttcn dc bewoneressen naar *s Hertogen- bosch , waar zij in het klooster der Begardcn , in de Vcrwerstraat , werden opgenomen ; toen dit echter in 1009 aan dc Jesuitcn overgelaten werd, begaven eenigen Nonnen zich naar Zoctcrbeek , onder Nederwetten. ANNABOOG (ST.) , voorm. monnikenklooster , in de Betuwe , prov. Gelderland, onder het d. Driel , dat door Paters convcnliudcn bewoond werd. ANNA BOSCH (ST.), bosch in de Baronie van Breda, prov. Noord- Braband , arr. Breda , kant. Ginuekcn , distr. Prinsenhage , gem. Ginneken-en-Bavel , ten Z. van het d. Bavel. Het maakt een ge- deelte uit van het Vleenhoutsche bosch, cn is 83 bund. 93 v. r. 90 v. ell. groot. ANXABR1NK. (ST.) , goh. in Tteentlie , prov. Overijssel, arr. en 3 u. %. xanJlmelo, kant., gein.cn { u. Z. W. van Belden. ANNABLRG (ST.) , gch. in dc Meijerij tan '* Ilertogenbosch. Zus Anuaberg (St.) ANNABIRÉN (ST.) , d., prov. Friesland. Zie Asxa-Parochie (St.). ANNA-CATHARINA, grootc katocnplant. in Nederlandsen Guiana , kol. Suriname, aan den mond der Matappicaereek , op den regter- oever of Oostzydc , bij de Negers Obroe genaamd , naar den vrocgeren eigenaar vak Oiberek. Assa-Oatharika , vcreenigd met Charlotten- burp is 2100 akk. groot en heeft 243 slaven. Zy heeft ruime, fraaijc gebouwen cn is, \an wege den altoos frissen en zeewind, gezond cn aangenaam om tc bewonen, maar aan de zeekust spoelt x\j aan- merkelijk af, het welk deze schoonc plantaadje veel onderhoud of veel verlies aan land veroorzaakt. ANNADAAL (ST.) , voorm. klooster in dc Meijerij tan '« Her- togeubosch. Zie Akkabkr6. (St.) ANNADAL (ST.) , voorm. nonnenklooster te Maastricht, in dc Kapoen- cn St. Jakobstraten. Den 22 April 1441 magtigdc Jah vau Heiüs- bebg , Bisschop van Luik, dc geestelijke dochters, om den regel en het gewaad der derde orde van St. Fbakcisccs aan tc nemen. Deze Bisschop en Lodevttk va* Bourbon schonken aan dit gesticht centge rivilegien. In 1331 werd het, ten gevolge der alstoen in de stad plaats ebbende beroerte, geheel verwoest ; ofschoon later herbouwd , bleef deze geestelijke vcreeniging kwijnen, zoodat zij in 1070 slechts zeven zusters telde, welke zich toen verecnigden met die van halvarien- berg en andere vrouwenkloosters , destijds mede tc Maastricht aanwe- zig, na , tyj notariecle akte, het klooster, de kapel enden tuin aan Regenten van het R. K. weeshuis overgedragen te hebben. ANNA-ELIZAUETH , verlaten katocnplant. . in Nederlandsch-Guiana kol. Suriname, thans vcreenigd met Lu ba d i e s ho op. Zie dat woord. ANNAHUIS (ST.) , voorm. huis buiten Amsterdam. Zie Akkekerbvis. Digitized by Google ANN. ANNAK , riv. in Oost-i ndtè' } cil. Java f zy* ontlast zich , na eoncn oostclijken loop , in dc rcsid. Grissee , in dc Indische zee. ANNAK of Poeloe Ajuak , cil. in Oost-Jndië , in dc Jatxuehe tee , ten N. van Java, ccne groote mijl W. van de reedc Tan Japara. Het is den 3 Januari) 1820 ontstaan door het in tweeën scheuren van het Fisschers-eilatul. Zie voorts dat woord. ANNAKERKE of Aicienkerke, voorm. d. in den Grooten-Zuid-Hol- landschcn-W aard, aan den Dubbel, omstreeks de plaats waar deze in de Oude Maas uitliep. Het was een der 72 plaatsen, die bij den watervloed van 18 November 1421 verdronken cn onder de 34, die later nimmer weder te voorschijn gekomen zijn. ANNA KLOOSTER. (ST.) , voorm. nonnenklooster te Alkmaar } prov. IS' oord- Holland , dat in 1338 nog moet bestaan hebben , want op den 1G Augustus van dat jaar werd by de Regering besloten , om den Bisschop van Utrecht te verzoeken , bet voor de stad te mogen koopen. ANN AKLOOSTER (ST.) . voorm. nonnenklooster te Asjieren, prov. Zuid-Holland. Het werd gemeenlijk het Zusterhuis gehecten , maar in cenen openbrief van 13 Augustus 1333 , tusschen broeder Willebbe, Pater, en de Bestierster van het klooster gemaakt, wordt bet genoemd het Klooster-vah-St.-Akja-ir-de-Gclde-Poort. Wanuccr of door wicn het is gesticht, kan men met geen zekerheid opgeven ; alleen weet men , dat het gestaan heeft aan de Noordzijde van de stad tegen den wal aan , digt bij het kasteel cn dc kerk j en dat het redelijk groot was , hebbende met den tuin en den vyver daarin , 7 hond of omtrent 1 bund. land beslagen. Het werd oorspronkelijk door Beggijnen bewoond , zoo als nog blijkt uit dc namen van Bcggijnenbrug , die aan den cenen bock van het klooster lag ; en van Bcggijncnpoort , die aan dc andere zijde van het gebouw in den wal stond. Maar het schijnt , dat deze Beggijnen later den derden regel der orde van den H. Domixicus hebben aangenomen , hoewel zij den naam van Beggijnen bleven dragen. Behalve hunne dagelijkschc bezigheid , waren zij ook vcrpligt op het koor in dc kerk te zingen, als er dienst gedaan werd. Dit klooster is, na de kerkhervorming, tot een woonhuis verbouwd , de vij- Tergcdemnten dc boomgaard op hel laatst der zeventiende eeuw uitgerooid. ANN AKLOOSTER (ST.) , voorm. nonnenklooster te Delft , prov. Znid-llolland. Het stond in dc JVobelstraat digt aan den hoek van dc ■SV. Annaxlraut, in welke laatste het zijnen ingang schijnt gehad te hebben. Het moet een zeer fraai cn prachtig gebouw geweest zijn , dat eene zeer groote en lange kapel had. Bij den brand 5 die in 1336 de stad Delft teisterde, is het onbeschadigd gebleven. Nader- hand is het geheclc gebouw gesloopt , dc kapel afgebroken , cn alles in huizen en tuinen veranderd. ANN* AKLOOSTER (ST.), voorm. klooster van Bemardinernonnen , in Firelno. Zie \duarj> (Klei*). ANN AKLOOSTER (ST.) , voorm. klooster en abdij , in Ilunsingo , prov. Groningen , onder het d. Rottum. Dc Rutttimcr abdy van dc orde der Benedictijnen , wordt in een stuk van 1291 genoemd : Come.ytts Sa*cti Jcliasi m Rothe*. Het klooster was van beiderlei kuiiu.; , liggende het nonnenkhnjslcr £ uurs verder landwaarts in, en droeg den naam van Betalerer. Volgens cenen brief van 1320 zon cr mede een St. Assa-io^esklooster van de Cister- cienscr orde gestaan hebben , doch waarschyulijk is dit hetzelfde klooster Betaler1: a. •Vroeger en zelfs tot op de laatste Inden van de tiitroeljing van hei heidendom, stond te dezer plaatse een tempel , in welke men Thor of Stavo cn Kom offerde. De ijverige Ludgkb rond , in het jaar 788 , meer dan 100 afgodsbeelden m dezen tempel ; doch deed die wegrui- men en 'liet trotschc gebouw in een Hitgclwcid klooster hervormen , dat later eenc beroemde al»dij geworden is , van welke de laatste Abt in 1601 overleed , waarna dé daartoe behoorende vaste goederen verkocht werden, zoodat het regt van collatie, over de kerk van Rottum, dat vroeger door der. Abt bezeten werd , op het hnis Nijenslein overging. Reeds in 1832 wordt een Abt van Rotlmn opgenoemd , onder de drie Geestelijken, die de vroegere wetten, inde Oud-Fricschc taal beschre- ven , op nieuw hebben overgezien , verklaard en vermeerderd , waar- van het Hunsingoer-Landrrgt , uitgegeven door het Groninger genootschap Pro excolendo iure patriae D. II. , nog overig is. ANNAKLOOSTER (ST.) , voerm. nonnenklooster te Haarlem , prov. Noord-Holland, dat in het jaar 1485 , met toeslemming van den Pa- rochiaan Nicolaas Ruiter , tot een convent cn cene kerk geworden is. Nadat dit klooster, bij de Kerkhervorming vernietigd , en later af- gebroken was , is op de plaats , waar het gestaan had, de Nieuwe kebe. der Hcrv. geslicht, die in 1619 voltooid was. ANNAKLOOSTER (ST.) , voorm. nonnenklooster van den derden regel van Sr. Fbakciscus, te Leeuwarden. Zie Fiswcn-r. ANNAKLOOSTER (ST.) , voorm. nonnenklooster te Schiedam, prov. Zuid-Holland , waarvan de bewoneressen Kanouikessen der orde van den H. Auoustijcs waren. ANNA-LABOE , riv. in Oott-Indië , op het Sundasche eil. Sumatra , Z. O. van Atsjien, met ecnen zuidoostclijkcn loop tegen over het Varkenseiland in zee nitloopcnde. ANNA-LABOE, vl. of kampong in Oost-Indie , op het Sundasche eil. Sumatra , aan de uitwatering der riv. van deniclfden naam , 35 m. Z. 0. van Atsjien , aan de zuidwestelijke kust van het eiland. ANNALAND (POLDER VAN ST.) , pold. op het eil. Tholen, prov. Zeeland, distr. en arr. Ziertkzee , kant. Tholen , gem. St. Annatand ; palende N. aan den Snsannapolder, N. 0. aan de Krabbekrcck , O. aan den BI aria polder , Z. O. aan den Pluimpotpoldcr , Z. W. aan Nieuw Ravcnsoort, W. aan den pold. van Brccdcnvlict. Oorspronkelijk heette het schor dek Haebel en werd , onder dien naam , ten jare 1475, door Kabel den Stoute, Hertog win Bourgondiè, ter be- dijking uitgegeven aan zijne nicht , de Vrouw vah Ravestbib. Zie voorts het volgende art. ANNALAND (ST.) , gem. op het eil. Tholen , prov. Zeeland, distr. cn arr. Zierikzec, kant. Tholen (6 m. k., 2 s. d.) ; palende N. aan het Mastgat , N. 0. aan de Krabhckreek , O. aan de gem. Poort- vliet, Z. aan St. Maartensdijk en W. aan Stavenisse , en bevattende, behalve het d. St. Annaland, den Polder van St. Annaland, den A n nc-vosd ijkpolder , den Moggershilpoldcr , den Snsanna- polder, den Mar ia pold er , een gedeelte van den pold. Brcedcn- vliet, cn, een klein gedeelte van den Pluimpotpoldcr. Deze gem. beslaat 1212 bund. 55 v. r. 78 v. ell. Men heeft er cene meestoof, cene school en ruim 1600 inw., die meest in den land- bouw hun bestaan vinden. Ook verlaten jaarlijks meer dan 500 per- «oncn deze gem. , out als droogers , drijvers en mindere werklieden in de mecstoven in Zeeland, Noord-Braband en Zuid-Holland te gaan ar- beiden. Zij vertrekken met hun gchoele gc/in , legen de maand September, Digitized by Google ANN. 277 en komen in April of soms in Mei des volgenden jaars terug. De mee- krap wordt bijna uitsluitend door ingezetenen van het eiland Tholcncn. voornamelijk door St. Annalandcrs bewerkt. Zy is eene heerlijkheid, die ongetwijfeld haren naam gekregen heeft van Vrouwe A»*a van Ravkstem, gemalin \an Ad«lf vas Kleef , lieer van Ravestein, die in het iaar 1475 aan Kabel den Stoute, Hertog rau Bouryondiè', als Graaf van Holland en Zeeland , verzocht zekere gorsingc en opwerp van de zee, genaamd Mallaudl, met Hannc- vosdyck, den Uacmel en 's Gracvenkreecke , aan haar door erfenis gekomen, te mogen bedijken en tot bouwland bekwaam maken , waarop de Hertog haar niet slechts hiertoe vergunning verleende , maar bo- vendien aan dien grond alle de voorregten van eeue ambachtsheerlijk- heid schonk , welke xy en haar man , voor hen en luinue nakomelingen, van den Graaf als een goed en onvcrsterfelijk leen zonden houden , en de tienden van tarwe en andere granen , benevens de kleine tienden van lammeren en ganzen genieten. Ook werd hun , wegens de grootc kosten der dijkaadje, voorden tyd van tien jaren, nadat de iugedijkle landen granen zoude gedragen hebbcu, vrijdom verleend van alle geschot , im- posiliën en hulpen, mits dat, zoo mogelijk, nog datzelfde jaar een aanvang met de bedijking gemaakt en daarmede ijverig voortgegaan werd. Nadat deze landen alzoo bedijkt waren , zijn zij meer dan drie- malen overstroomd. Mant, daar men, om die droog te houden, meer dan 10,433 cll. zeedyk en bovendien nog 2119 ell. dijks , leggende legen bet water, de Pluim pot genaamd, dat toen nog niet bedijkt was, on- derhouden moest, bevonden de opgezetenen zien niet in staat om die dijken van genoegzame hoogte en zwaarte te maken, noeh om de noodigc dammen , hoofden , nollen , rijsbermen en onderdammen te onderhouden , tot afwering van den slag des waters , die toen ook van de westzijde op deze landen beukte, daar het land van Stavenissc destijds nog niet herwonnen was. Dit een en ander deed de be- lastingen over de pold. van St. Ankelaid en Hannevostlijk zoo zwaar vallen, dat Keizer Kabel V den bewoners dezer landen, voor 23 jaren vrijheid van allen schot en bede verleende , mits be- talende eene jaarlykschc cyns van 4 grooten op het gemet; en toen de jaren , waar over deze vrijdom verleend was, bijna verstreken waren, stond hij hun toe, voortaan alleen te betalen half schot, in alle de beden, die voortaan, door de Staten van Zeeland, aan hem mogten worden toegestaan , terwijl hy* hun bovendien , voor den lijd vau zes jaren, kwijtschold al hetgencdeze helft der schotten meer bedragen mogt dan zes grooten op het gemet. Thans is deze heerlijkheid een eigen- dom van den Heer Sabbel Ottooe Casebiroodt , Burgemeester der ge- meente SL Maartensdijk. Het dors St. Akhazabd of St. Aiuxlakd , ligt 4 u. O. ten Z. van Zicrik- zec rtiim 2r u. N. W. van Tholcn. Het is een der fraaiste dorpen van het eiland , met eene goede haven , welke den inwoners van dit d. goede gelegenheid geeft , om de voortbrengselen van het cil. naar Holland en elders te vervoeren , terwijl zij, bij harde stormwinden, den voorbH- varenden schepen niet zelden tol een locvluglsoord verstrekt. Ook is hier een veer op liruinisse of eigenlijk op den Oost-Diiivelandschen dijk en op St. 1'hilipsland. Vroeger slond bier een klooster Tan Kruis- broederen , dal in 1403 door Avvi va* Hourgokdiü , gemalin van Adolf vau Klemt, en haren broeder Bouutvvvf geslicht is, en wel vau goede- ren en landerijen voorzien was. De Heiv. keil» vuis vroej/r een kruisgebed* •, uil bet midden van *clks dak een spitse tou u oprees. Het westelijke kruispand is echter, ANN. ▼óór een aantal jaren afgebroken, en in 1822 de toren , welke op het kruk stond, geheel weggeruimd , en een andere geplaatst op dat gedeelte der kerk, waar dc ingang is. De gom. , die 1700 ziel. telt, behoort tot dc klats, van Zierikzee, ring van T fiolen. Het beroep geschiedt door den Icrkcraad met medestemming van den Ambachtsheer. Dc eerste , dien wij als vasten Predikant te St. Awulakd vermeld vinden , is geweest Mat- tbms va> dek Bboecüb , die hier sedert 1986 de dienst waargenomen heeft. Het wapen van Sr. Ahüalaüo bestaat in cene gouden ster , op een veld van keel (rood). ANN A-MAR IA, koffijplant. in Ifedcrla n dsch- Gnia h a , kol. Suriname, aan de Saratnacea , ter regterhand in het opvaren ; grenzende beneden- waarts aan de suikerplant. Catbarina Sopbia en bovenwaarts aan de koffijplant. Smithffcld ; 1000 akk. groot, met 07 negers. ANNA-PAROCHIE (ST.), bij de landlieden veelal St. Awabubm of enkel St. Aksa genoemd , d. in de prov. Friesland , kw. Weslefgooy griet. het Bildt, arr. en 2y u. N. W. van Leeuwarden , kant. en 2 u. W. van Hallum. Het is het middelste en fraaiste der drie Bildtdorpen , en bestaat uit twee dubbele rijen huizen , die elkander bij dc kerk regthoekig snijden , en alzoo een kruis vormen. Ditd. telt ruim 1900 inw., allen behoorendc tot de Herv. gcra., welke onder de klass. van Leeuwartlen } ring van Slims , gerekend wordt. De kerk , con fraai achthoekig gebouw , prijkt met renen schoonen koepelto- ren , een goed orgel, een net gesneden predikstoel, en cene deftige kapel , waarin de grafkelder van het adellyk geslacht va» Habe* , welks be- roemde leden bijna anderhalve eeuw aan het hoofd van deze grietenij ston- den. Dit geslacht bezat hier vele goederen , benevens een fraai heeren- huis, met wclaangelcgdc tuinen. Dit huis werd den 11 Deccml>er 1732 , toen het door den beroemden Dichter en Grielman Jonkheer '\Yillbx van Habbn bewoond werd, cene prooi der vlammen, waarbij men vooral het verlies van zijne voorvaderlijke, koslltarc boekerij te betreuren had. Kort na 17915 is dat gebouw afgebroken en op de plaats , waar het ge- staan had , het voormalige rrgthnis opgetrokken , thans door den Griet- man bewoond, hetwelk in 1853 dooreen nieuw grietenijhuis daar tegen over , is vervangen. Ook is hier eene grootc en nette school met ondcr- wijzerswoning. De omtrek van dit dorp bestaat uit zeer vruehtbare klcilandcn . welke vlijtig bewerkt, zindelijk onderhouden worden , en uitmunten- de oliezaden, granen en aardvruchten opleveren , lussehen welke, vnn het cene dorp der grietenij naar het andere , regie , niet zeer brcede, maar wel onderhoudene , vaste schulpwegen loopen , meerendecls ter w eder- zijde met hoornen beplant. Er plagt benoorden dit dorp cene visseherij van kahcljaauw, schel- visch en haring te zijn. Er wordt eene Jaarmarkt gehouden , die op den tweeden Dingsdag na den 12 Mei invalt. Dit dorp is dc geboorteplaats van den geleerden Griffier by dc Regtbank van eersten aanleg te Leeuwarden en Sckrctaris dcrCommisie van landbouw in Friesland , Mr. Daniël Hehmasmjs Beocbkr Aüoheab, geb. 1772, f 18 Maart 1828 , en van zijnen vriend . den opvoedkundige Hans NV ille* Cobüelis Ajuie Visser . geb. 1773 . f 20 Scpt. 1826 , als Predikant le Vsbrechlum. ANNAPOLDER , pold. in de heerlijkh. Prinsrland . prov. ISoord- Braband, acr. Breda , kant. Oudcnbosch . gein. Dintehord-cn- Prin- selandpalende N. W. aan den Koiideuoord. N. O. aan de Ruige- plaat, O. aan den pold. Prinselaud en den Mariapnlder , en Z. aan Koningsoord. Zij onll ent ban n naam van Prinres Avna, gemalin van Digitized by Google ANN. Willeb IV. Prins van Oranje, bevat ruim 31 U bund. en bet zomer- peil ligt 6 palm beneden A. P. ANNAPOLDER , pold. op den Noordwestcrhoek van hot eil. Noord- Beveland, prov. Zeeland, distr. en arr. Goes , kant Kortgeen, gem. ffissekerke ; palende W., N. en O. aan dc Roompot, en Z. aan den Mariapoldèr , en den Rippoldcr. Deze polder is in het jaar 1727 bedijkt. ANNAPOLDER, pold. op den Zuidoosthoek van bet eil. Noord- Be- veland , prov. Zeeland, distr. en arr. Goes, kant. en gedeeltelijk . Kortgeen , gedeeltelijk gem. Katt; palende N. aan den Oostpol- en den Katspoldcr , 0. aan het Katschc Rek , Z. aan dc Zuid- vliet of Zandkreek en W. aan den Adriaanspoldcr. In dexen pold. , die in 1748 bedijkt is , heeft men een veer op den Wilhclminapoldcr in Zuid-Reveland , en een bijvecr op de stoomboot van Middelburg naar Rotterdam cn terug, bekend onder den naam van het Katschc Veer. ANNAPOLDER (GROOTK ST.) , pold. in het Land- van - Cadzatid, prov. Zeeland, arr. Middelburg, kant. Oostburg, distr. Sluis, gem. NieuuMiet; palende N. aan den Niciiwcnhovcn- cn aan den Lampsins- poldcr , O. aan dc Dijkaadjc van d»j Groedc en aan den Lingen- en den lstapoldcr , Z. aan den kleinen - St, - Anna pol der en W. aan den Lijsbeth-, den Mettcneijen - en den St. Janspoldcr. Hij bevat het d. Nieuw vliet, beslaat 43 bnnd. 47 v. r. 10 v. ell. , werd den 97 Januorij 1682 gcherl overstroomd, daar dc dijken voor het geweld van den vloed bezweken, maar is in 1690 berdijkt. In de- zen polder staan slechts twee hofsteden. Dc directie is vcrecnigd met die van den Nieuvenhoeenp older. ANNAPOLDER (KLEINE ST.), pold. in het Land- van- Cadzand , prov. Zeeland , arr. Middelburg , kant. Oostburg, distr. Sluis, gem. A'ieuwrliet ; palende N. aau den Grooten- St.- Anuapoldcr, 0. aan de» Hendrikspulder , Z. aan den Lodijkpoldcr , W. aan deu Eykcnpoldcr. Deze Pold. , die volgens het kadaster 49 bund. 78 v. r. Ï^O v. ell. beslaat, Is te gelijk met den Groot en-St. - Annap older be- dijkt , cn bevat slechts ct'ne bolstede. Bij den watervloed van 27 Januari) 1682 bezweken ook dc dijken van dezen polder voor het geweld des waters, zcodat hy mede geheel onderliep. ANNAPOLDER (ST.), pold. in het Land-van-V oorne , prov. Zuid-Hol land t arr. en kant Brielle , gem. Rockanje ; palende N. aan Pancras- gors, 0. aan de Nieuwc-Gotc , Z. aau dc Kwak cn W. aan bet Scha- pen-gors. Deze polder, die, naar uien wil, reeds vóór de 12e eeuw zoude bestaan hebben , is groot 342 bund. , 2'J v. r. 23 v. ell. rn staat onder het bestuur van renen Dijkgraaf en Leden van het Pol- derbestuur. ANNAPOLDER (ST.) , pold. in Staats-F laanderen , \n Jrcler- Am- bacht, prov. Zeeland, arr. 6'or.t , kant. Axel, distr. Hulst, liggende gedeeltelijk in de gem. Axel en gedeeltelijk onder Neuzen, palende N. aan den Kleinen Zoutenpolder , O. aan den Zaaiuslagpolder , Z. aan den Sprakspoldcr en \\ . aan den Oud-Zevenaarpolder. Hij is in 1638 bedijkt, hr\ at slechts twee hofMeden , is ruim 28 bund. groot en de directie is vi«recnigd niet die >an de Zuid-Kalt- cn Sprak spolder. ANNAPOLDER (ST.) , pold. in Stunts- Vluanderen , in liet Land-van- fndzund, prov. Zeeland, arr. Middelburg, kant. IJzcndijke , distr. Sluis, griu. Biervliet ; palende . N aan den Oranjepolder, O. aau S80 ANN den Maria- en den Magdalenapoldcr cn Z. W. aan den kleinen Zuiddiep- polder. Deze polder, groot 53 bund. 5 v. r. 95 v. cll. , is in 1656 bedijkt, maar werd, tyj den watervloed van 14 en 15 Ja nu ar ij 1808, door ccne dijkbreuk geheel onder water gezet , cn kort daarna weder beverscht. ANNAPÜLDER (ST.) , kleine pold. in Staatt-F launaeren , prov. Zeeland , arr. Middelburg , kant. en distr. Sluit, gem. St. Anna- ter-Muiden ; bijna geheel uit weiland bestaande , thans is hij uict meer onder dien naam bekend en maakt een gedeelte uit van den Robben- Mortelpolder. Zie voorts dat woord. ANNA-POLDER-EN-SO.HAPEN-GORS (ST.) , heerl. iu het Land- ran- Foorne , prov. Zuid-Holland, arr. en kant. Briellt , gem. Rockanje; Kiende N. aan Naters en Pancrasgors , 0. aan de Nieuwe Golc, Z. aan . Kwaken W. aan dc duinen. Zij bevat de pold. Annapolder cn Schapengors, beslaat 439 bund. 48 v. r. 9. v. cll. en lult 90iuw. , die meest iu landbouw en graanteelt hun bestaan vinden , vroeger ook in mee krap teelt , doch dit artikel is thans van weinig beteckenis. Deze heerl. is in 1724 uit dc Grafelyke domeinen van Holland ver- kocht aan vrouwe Maria Sibilla Gravin ne dü Totas,wcd. van den Heer' Helen us Baron tam IjBtdes , thans is zij het eigeudum van den Heer BnuAHiR Vuelandrr, te Rockanje. Het wapen der heerl. is een rood schild „waarop ccne prachtig gc- kleede vrouw, met een naakt kindje op baren schoot, moetende ver- moedelijk , even als het wapen van Drenthe en dal van Assen , de Moedermaagd met den Zaligmaker voorstellen. ANN A'S-BURG , koiTijplant. , in JSederlandtch-Guiana , kol. Suri- name , aan de Cottica , ter regterxijde in het opvaren , belendende nan de verlaten plant. Klein-Mon-Dcsir opwaarts en de verlaten plant. Elsenhagen benedenwaarts, door de Negers Varderxei geheten; 650 akk. groot, met 110 slaven. ANN A'S-LUST , houtgrond in Nederlandsen - Guiana , kol. Snrina- tne , aan de westzijde van het Pad van Wanica , tusschen Abigaels- boop cn Vredenslust ; Ö00 akk. groot. Vroeger werd zij de Ver- cunnikg gchceten. ANNA'S-RUST , vcrl. plant, in Nederlandtch- Guianu; kol. Su- riname , aan dc Tapoeri pa-kreek , ter regterhand in het opvaren , grenzende aan den verlaten grond de Goedc-Vcrwaehting opwaarts en den insgelijks verlaten grond // aant-u-l angtaam benedenwaarts . met welke laatste zy op het einde van haar bestaan virrcenigd was ; zijnde te zamen 1000 akk. grool, en bij de Negers Stobkroe genaamd. ANN A'S-TROON (ST.), voorm. nonnenklooster in de Betuwe, prov. Gelderland , in het d. Driel. Dit klooster moet niet lang vóór net jaar 1511 gesticht zyn , want in het testament van Willem var Montvoort , Proost van Oudmunstcr tc Utrecht , hetwelk hy in het jaar 1511 gëmaakt heeft, wordt het genoemd het wetjwe content der zustere* te Driel. ANN A'S-W EG (ST.) , dubbelde laan van lindcboomcn , in Gelderland , kw., distr. , kant. en gem. Aijmcgen , die tusschen dc golvende graanvelden van de Molenpoort dier slad naar de buurt St. Anna loopt, cn den iuw. \:\u Nijnu -gen eeuc aangeuaaine wandeling vcrbchall. ANN A'S-ZO UG, Ullijpl.int. iu iStdvrlaud^h-Gniam , kol. Suri- name , aan de // amppukivsk . ter vcglvi -hand in het opvaren j grenzende aan dc kollijplant. Üarhadns opwaarts f li aan de kullijplant. Mrxd-i n-Knuun r beneden* ;ipH.«. De Negrrs noemen haar GoEtwtraovw, ANN naar ceoen karcr vorige bezitters deu Heer Goseebot. Zy' beslaat 500 akk. grond cn wordt niet 113 slaven bewerkt. ANN A'S - ZORG - (LAND - VAN) , voorin, plaut. in JVederlaudtck Guiana, kol. Suriname, aan de IVarapjHikreek , ter regter rijde iu bet opvaren ; grenzende opwaarts aan de kuflijplant. Badcslcin , waar- toe deze gronden nu bebooren co benedenwaarts aan bet Land \au Moed- en- Kommer. Bij de Negers wordt zij KLEut-PuuEvGoEDEFRoirw genoemd. ANNA -TER -MUIDEN (ST.) of St. Ahke-teb-Mcidex , gcm. iu Staats- Vlaanderen , prov. Zeeland, arr. Middelburg , kant. en distr. Sluis ; bevattende , behalve bet d. St. Anna-terMuiden, den Rob b e mor e e 1 polde r , deu Gnuverncuripolder, deu Craaijcrspolder, den Klei n e u - Paspolder, cu gedeelten vau den Brugscben of Zouleu-Panucpoldcr cn van du Gr even in ge Watering. Zij is 394 biind. 59 v. r., 6 v. ell. groot, beeft 47 h. , l Hen. kerk , I school met een dertigtal leerlingen , en ruim 230 inw. , die inden landbouw hun hestaau viudeu , cu onder welke ruim 170 Herv. en 00 R. K. Omtrent twee el onderden grond , vindt men in dezegem. gedeelten van eenen straatweg, die dcnkelyk bedolven geraakt is hij, ecu dier groole watervloeden in vroegere eeuwen, van welker verschrikkelijke verwoestin- gen helgcheele land nog bewijzen oplevert. Het zyn vermoedelijk ovcr- blijlselen uit den tyd der Romeinen ^die eens verbonden waren met de heirbaan , welke langs het A laamschc strand vau deze havenplaats snidwaarts bragt. Het dorp St. Aksa-teb-Miiden ligt 7£ u. Z. ten W. van Middelburg, | u. W'. van Sluis en Ju. van de Belgische grenzen, in de Grcreninge- tra tering. Ecrtyds werd het Ville sih Meb , of ook wel la Mie en iu het llollandseh enkel Teb Mijibes of Muuen genoemd y uaar hare loeniiialigc gelegenheid aan de monding of uitwatering van de Sin c- fala, dc Budanvliel (of Tabuda van Ptolomaeis) en dc Reigers- vliet, tusschen welke beide laatstgenoemden de gronden van dc Grevc- ningewatcring waren opgekomen, omdat muth , mude , mutje, muide f in overeenstemming met het Engelsche mouth , oudtijds deu mond v^in eene rivier beteekende. Het voorvoegsel St. Aajia is er vermoedelijk »fiter bijgekomen , om de plaats te onderscheiden van andere plaatsen , die denzelfden naam droegen, cn dal hijvoegsel was eigenlijk niet an- ders dan de naam (Ier Kcrkpatrones , welke St. Aj*a was. Het plaatsje is oud. en was voorheen niet zonder gewigt, Thomas cn Jo- basxa , Graaf cn'Gravin ran Vlaanderen , verhieven het , in 1211 , tot eene smalstad met tolvrijheid. Dc giftbrief daarvan werd in 1273 door Mab- «aretba de Zvcarte hernieuwd. Ten ccrstgcnocmdcn ^arc werd er ook eene weekmarkt geopend. Vóór het bestaan v an Sluis was St. Aska-ter-Muider de havenstad van Brugge , maar alzoo het land ter AVcstzyde aanslikte , geraakte de stad allengs van de zee verwyderd. Om dit evenwel voor tc komen cn haren rang te behouden , verplaatsten de inw. hunne woningen meer zeewaarts; doch bij brieven , gegeven den 6 April 1443, door Hertog Pitiurs va* Bcli».om»ik , werd hun dit verboden, omdat, de vijand, zich iu tijd van oorlog, in die woningen kwam ver- schuilen . ten einde Slnis te licuaauwcn ; r-ven als zulks kort te vo- ren geschied was, toen Siso* vviLai.apib, Bevelhebber vau Sluis, zich genoodzaakt zag , om herwaarts over te steken , den dyk tc slechten en de woningen te vcibrand* n . ten einde de Engelschen . die hij er «rr.st uitgedreven had. zich nut weder daarin konden nestelen. ANN. Dc juiste lijd der stichting dezer plaats is niet op te geven. Hare stads- voorregten zyn, zou als wij zagen, ook zeer ond , en waren talrijk en uitge- breid , als strekkende zieli lc»t alle die vrijdommen nit , welke Brugge zelve genoot. Hierover ontstond wel zeer dikwijls twist met het na- burige Sluis, maar telkens werd hierop ten voordeclc van Moidek be- slist ; aangezien Sluis geene andere privilegiën had , dan die welke baar door haren Heer waren toegestaan, en welke die van Brugge als eene inbreuk op hunne regten beschouwden. Mmdek kan niet regt gezegd worden dc oudste dochter van Brugge te zijn geweest , daar alles r wat er in die stad betrekkelijk den handel omging, door cn langs fflmuKii kwam. Andere steden mogen , op grond van overleveringen , up hare oudheid bogen , maar JUuide* heelt de geschiedenis tol haren onwedersprcekbaren getuige , want niet zoodra waren er hier te lande koopsteden, cn daaronder ook iirugijef of Muides ontstond ; tevens vindt men nog , opzigtclijk Mcidek , van twee Burgemeesters gesproken, namelijk een van den Courpscen een van Schepenen , zijnde de eerste, zoo als men thans zoude zeggen , de Voorzitter van dc regtbauk en dc andere dc Y oorziltcr van hel gemeentebestuur. Vroeger liep dc eertijds zoo beroemde haven , het Zwin genaamd , langs de stad, ter plaatse welke men thaus nog de kaai noemt, en dit stadje bad reeds vroeg genot van dc voordeden , die een gevolg waren van het fnuiken der Leenhecrcn , het l>evoorregtcn der sleden en het oprigtcn van de Hansc. Tot zot) lang dit met het belang der stad Brugge strookte , liet dc moeder niet na harcr dochter hulp te bieden , waar zulks vereiseht werd , ook handhaafde zij steeds hare havenstad bij hare voorregten cn deed vooral die. omtrent alles wat tot de gilden behoorde, ten allen tijde gelden. Maar toen Mcide* , door hare ver- wijderingvan de zee , als van zelve ven iel, werd zij , als het ware een grond van welken vriend en vijand zich bedienden om er den twist te be- slechten. Zoo wordt zy in 1387 vermeld onder de plaatsen , welke door dc Engelschcn afgeloopen en geplunderd waren ; dit en de vol- gende brand , die 18 jaren later plaats had , schijnen als het ware den laatsten slag aan hare vernietiging als stad te hebben gegeven , want kort te voren, op den 12 Mei 14015, werd hier de Engelsehe Graaf PrvmtoKE , door cencn Sluizcnaar met eenen pijl getroffen, dat hij het bestierf. Hy werd in dc kerk begraven, en daarom werd dit gebouw, door dc Engclsehen , die de stad in brand staken , gespaard. Vijf dagen later w erd hij , ï>encvcns alle zijne hier reeds begravcne land-' gcuooten , weder opgegraven en naar Engeland overgevoerd. In 1483 werd dit dorp door den Aartshertog Mamxiliaan , tegen wien dit ge- deelte van Vlaanderen in opstand w as , geplunderd. In 1492 , toen Filips vak Kleef het naburige Sluis tegen dc heirkracht van Maxisilua* vax Oostenrijk verdedigde, had Mude* weder zeer veel te lijden, doordien dc belegeraars zich aldaar nedersloegen. Hetzelfde lot onderging dit plaatsje ten jare 1ÏS87, toen Panna Sluis belegerde. Destijds was hel er zoo ellendig gesteld , dat de eene voor den andere dc plaats verliet , zoodat er naauwelijks genoeg winkeldoendc lieden overbleven , om dc landlieden uit den omtrek van het noodigc te gerieven. In 1630 was Ter Mi ipe> bijna geheel afgebrand. Drie jaren later werden ten minste twee derde deelcn der landen door de zeegolven overstroomd. Was ook bij alle latere oorlogen St. \*xa ter Mcide?» zeer onveilig , niet minder was zij hel , ten gevolge van den Belgischen opstand in 1S5U , toen op den 7 Augustus 18 j! de Belgen met vrij aanzienlijke :uagt. A N N het thans opene plaatsje innamen, echter werden teruggedreven door de uiel talrijke bezetting van Sluis , onder den dapperen Kom- maudanl B. J. 11. vam HopnEncEs , aan wieu, ter gedachtenis daarvan, door het depart. der Maatschappij: Tot jYut ran Abjemevn te Sluis, op den 11 Oclober daaraanvolgende, een ccredcgcn geschon- ken werd. Behalve het bedrijf van alle andere havensteden , had Miidkn , lydcns haren groolslen bloei , tevens cene uitgebreide visseherij ; ook schonk Lodewyk vak Nevbks , Graaf van Vlaanderen, der stede vrijdom van pek- en vischhandcl, die echter door hare verwijdering van du xec mede is ie niet gegaan. Dezelfde Graaf verleende haar 2 jaarmarkten , cene in de lente en cene in den herfst. Bij octrooi der Staten Gene- raal van 27 Augustus 1Gj3 werden deze bevestigd , met bijvoeging, dat niemand met zijne goederen zich aldaar bevindende , gedurende deze markten , wegens schulden gearresteerd niogt worden. Thans heeft zij van haren ouden luister en van de blijken , dat zij vroeger ecne stad was, niets meer over dan het stadhuis. In de ai'geloopene eeuw gaf de handel op de üostenrijksche Nederlanden nog ecnig vertier aan dit plaatsje , doch , nadat de Franschcn in 1794 dit land bezet had- den , is ook die bron van bestaan uitgedroogd , en een gedeelte vau het grondgebied in de vestingwerken van Sluis opgenomcu. De kerk is in den oorlog tegen Spanje , door de Franscltcn , ver- brand , zoodat er niets dan het onderste gedeelte van den z waren toren staan bleef. In 1G33 is hier weder cene nieuwe kerk tegen aangebouwd , waarvan de eerste steen den 23 Mei van dat jaar gelegd is, en die nu lot de godsdienstige bijeenkomsten der Herv. gebruikt wordt. In het gedeelte van den toren, dat toen staan gebleven is, ontwaart men aan de vier zijden nog de sporen van bet oude dakwerk der kerk, waaruit de grootte van het voormalige gebouw te berekenen valt , hetgeen , naar men daaruit kan afleiden, ongetwijfeld voor ecne vergadering van eenigc dui- zeuden dienen kon. Den bouwtrant in overweging nemende , kan men vaststellen, dat dc bouwing, of liever dc herbouw ing , in de 14de eeuw moet hebben plaats gehad. Die kerk moet een allerfraaist altaarstuk bezeten heblieu , hetwelk in de Ylaam.che Jaarboeken met hoogen lofvermeid wordt. Toen dc Engelsehen, ten jarc HOS, het land beroofd hadden en Wouter Jashkü , een Vlaainseh Zeeman , hen achter- halende , een schip uit de Vloot wegnam . was ook dit stuk onder de in dat schip teruggevondene goederen. De Herv. gem. , behoortl tot de klass. van ljzenilijke , ring \an Sluit. De kerkeraad heeft alhier een vrij beroep. De eerste Predikant, die in deze gem. de dienst waarnam, is geweest Cowvelibs Tikeis, 9 herwaarts gekomen is. De R. K. behooren tot de gem. van Sluis. Het wapen vau St. Asva tcii Muiden is dat van cene zeeplaats , na- melijk een zilveren anker meteenen gouden steel, tusschcu ecne gou- den zon en ecne dergelijke halve maan , opeen veld van keel (rood). Dat die maan het Turkschc wapen zoude voorstellen, aan die van Mojnzw gegeven, omdat zij dc Tur!»en eenc uitstekende dienst bewezen hebben, is een volksprookje , of liever ecne v erbastering van licl;;een de ge- schiedenis omtrent het gebenrde in bet jaar 1G04 verhaalt, dal name- lijk Maubits , Prins vau Oranje, Sluis innemende , een gedeelte der in den slag bij Lepante krijgsgevangen ijemaakle Turken , die den Span- jaarden te Sluis als galeiroeijers dienden , overnam, en naar bun land deed terugbrengen , cene daad , welke de Turken lang in geheugen gehouden hebben , waarom zij dikwyls gev ,ui;;eneti vrij gaven, die- Ö81 ANN. bewijzen konden , dat zij in deze streken geboren «aren. Het Turk- sche wapen is bovendien eenc liggende balve maan co dat van Muideji eene staande. ANNEBURG (ST.>, geh. in de Meijerij van '« fierlogenbosck. Zie Annaberg . (1) ANNEKENHL'IS , vermoedelijk bet voorm. gildenhuis van het Bergenvaardersgild r te Amsterdam , buiten die stad , aan den Amstcl gelegen. Zie Uebckkvaaiideiiskasea. ANNEN, geh, in het dingspil van Oostertnoer, prov. Drenthe, kant. en 3 ti. N. O. van Asten f gem. en $ u. O. van Anloo, 1 u. Z. ten O. van Zuidlaren , 1^ u, N. W. van Gieten; met ruim 350 inw. AN.NEN (ST.), buurscb. in Fivelingo , prov. Groningen , orr. en 3 u. W. van Appingedam , kant. en l£ u. Z. W. van LoppvrsUm , gem. en { u. N. ten W. van TVn Zfoer. Men beeft bier eencn standcr- roggcmolen , eene scbool en 230 inw. öe»e buurscb. ligt op eenc met puin doormengde hoogte , en is vu rondom met uitmuntende klcilandcn omgeven , die met zoiuergcwa& bctceld , maar meercudcels tot weiden gebruikt worden. Vroeger stond hier bet Benedictijner nonnenklooster KI e i n A d u- a r d , dat door de landlieden meest St. Annakloostcr gehecten werd, omdat de Bisschop, die de kerk wijdde, eencn aflaat van veer- tig dagen verleende aan ieder , die bet zoo noemen zoude ; en van dit klooster heeft het gehucht, dat ook Lbteewolde heet, zynen naam ontleend. Zie voorts Aooabo (Klein) en Asnakioosteb (St.) ANNERVEEN, d. in hel dingspil van Oostertnoer, prov. Drenthe t kant. en 3| u. N. O. tan Assen, gem. cu 1 u. N. U. van Anloo, Ü u. N. van Gieten, 4 u. van de grenzen der provincie Groningen, cn nabij de Aa of Hunse, doorgaans de Oosterinocrsche vaart en ook wel het Schuitendiep genaamd,; met ruim 170 inw. Dit d. was tot in 1835 slechts een gcb. , maar in dat jaar is er, mede voor Annerteensche compagn ie, eene kerk cn pastorij gebouwd, en, tot waarneming van de dienst, aan den Predikant van- Anloo,een Kandidaat, als Hulpprediker, toegevoegd. ANNERVEENSCHE COMPAGNIE, geh. in het dingipil van Oos- termoer, kant. cn 4 u. N. 0. van Assen, gem. cn 2 u. N. 0. van Anloo ; met ongeveer 340 inw. Dit gehucht , bty cn langs een gegraven kanaal gelegen , is ontstaan cn heelt zijnen naam bekomen , doordien, in het laatst der vorige eeuw , cenigc vecneigenaren eenc compagnieschap oprigttcn , ter vergraving van. ecnigc hoogc veenen onder Anncrveen gelegen cn ter ontginning van den daardoor ontblooten ondergrond. Lambertvs Grevyluick , een be- kwaam j ondernemend en werkzaam man , stond hier aan hel hoofd cn Leeft door die onderneming zich zclven een aanmerkelijk vermogen ver- schaft cn aan anderen veel welvaart bezorgd. Hoereer de verveen ing geheel is ten einde gebragt!, is dit geh. nog bloedend door den landbouw , vooral wanneer de lage graanprijzen den aanvoer van mcstspccicn van elders niet in den weg staan. AN NERVEENSTER KA N AAL , kanaal in het dingspil van Ooster- moer, prov. Drenthe, dal in eenc regie lijn loopt van Bare veld tot Wieuw-Baieveld. (i) Alle do ovoi-ikc namcu , iliti siicii ml reu» met Ann Ki»pdd * mdl , iQtk» mcu iutgrlijls op Auu» ANN ANNEVOSDIJK, in oude brieven Hauhevosoijk geheclcn, pold. op )iet ril. Tkolen , prov. Zeekind , distr. en air. Zierikzee , kant. Tho- 'ien, gem. St. Annahtnd; palende N. aan liet Mastgat en voor een zeer klein gedeelte aan den Susan napoldcr , Z. O. aan den Polder van Brcdevlict , W. aan den Oud-Kcmpenspoldcr en N. W. aao den Moggcrs- hilpolder. Oorspronkelijk hcetle het sehor Vovdal en Mallaw , en werd , onder den laatsten naam, in 1420, door Jacoda van Beijere* aan Dirk va* Zwietex geschonken . Niet bedijkt zijnde geworden gaf Hertog Karei. het met den Haemcl (ihans St. Annaland) in 1475 aan zijne nicht, de Vrouw va* Ratesteis , aan wie het bij versterf vervallen was. Zie ver- der Ankalahd (St.). ANNE-WIELE , of Avewielk* , meertje in Friesland ,\ kw. Westergoo , griet. Wijmbritseradeel , £ u. 0. van Ilommerts. AN11EEP, ook wel Aürijp gespeld, gch. inliet AoA/erdingspi] , kant., gem. en { n. Z. ten 0. van Assen , 2£ u. N. van Bcilen , met ongeveer 40 inw. Dit gch. is zeer oud , als reeds vermeld in eenen giftbrief van liet jaar 1141, gegeven door Harbertcs , den zes en twintigstcn Bisschop van Utrecht. Het plagt , cene halve eeuw geleden . nog zeer boschrijk tc xyn en veel bijzonder zwaar en voortreffelijk eikenhout tc bezitten. ANSE , geh. en havczalhc in />ie»erc/erdingspil. Zie Ansrü . ANSEVBURG of Arserbovrg , d. in Luxemburg, kw., arr. en 2J u. N. W. van Luxemburg , kant. en l£ u. Z. W. van Mersch, gein. en l u. 0. van Tuntingen. Er is hier cene R. K. Kerk , die tot de static van Tuntingen be- hoort , en door eenen Kapellaan bediend wordt. ANSEN of AnsK , geh. in jDierertfcrdingspil , prov. Drenthe, kant. en 2 n. N. W. van II oogeveen t gcm. en £ u. N. W. van Ruinen, 1 u. Z. 0. van Dwingclo , 3 tt. Z. van Mcppel ; met 130 inw. ANSEN , AacEK of Assi , voorm. havezatne in />ieveral is bij hoog water geheel onzigtbaar j maar, bij lagen vvutcrsland hoeft hij 3 tol 4 v. rogllijnigc storting , zoodat alsdan de goederen, die men langs dc riv. vervoert, hier moeten ontscheept on overgeladen worden. ANTANG , berg in Oosl-Indië , eil Jota. Zie Djapan. ANTANG, distr. in Oost -In die , aan dc zuidkust van het eil. Java. Het behoorde eertijds aan het Nedcrlandsche Gouvernement en maakte een gedeelte van bet resid. Passaroeirang uit, maar is in 1811 bij ruiling aan de Vorstenlanden ten deel gevallen ; na den vijfjarigen oorlog is hel weder aan het Nederl. gebied gekomen. ANTANG , distr. in Oosl-Indië , op het Sundasche eil. Banka. ANTANG, d. in Oost-liulië, eil. Java, distr. Djapan, ten W. van den berg Djapan. ANTE, stranddistr. in Afrika, in Opjter-Gninca. Zie Haste. ANTEN, riv. in Afrika, in Opper-Guinea , op de Goudkust, die 1G mijlen ten O. van de Kaap der Drie Punten , bij het Nederl. fort Batcnstein , en het nefjerd. Botroo , in zee valt. Zij is zeer visch- ryk on hoeft 3 mijlen van zee oenen schilderachtige!) waterval. ANTEN of Antok* , riv. in Oost-lndië, op hel Sundaschc ril. Ban- ka, in de westzijde van dc Klahatbaai uitloopende. Zij is met zand- banken belemmerd en slechts voor kleine schepen bevaarbaar. Digitized by Google A N T. ANTHONIE (ST.) fort in Africa , in Opper-Gninea. Zie Aji- tmie. (St.) (1) ANTJAR of Asjar, tl. in Oost-Indië , cil. Jam, resid. Samamng , aan de Kadiri , ter plaatse «aar deze den naam van Antjar aanneemt. ANTJAR of Anjar , riv. in Oost-Indie , cil. Ja»a. Zie Kamm. ANTJE-J ETSEN SM EER , visehryk watertje , prov. Friesland, kw. Oostergao , griet. Tietjerksteradeel , £ u. N. 0. van Wyn*. ANTIGUA, verlaten plant, in NederlaMlsch-Guiaua , kol. Suri- name, aan de Boven-Saramacca , regls in het opvaren, grenzende aan Caroline bovenwaarts, en Jakobslust benedenwaarts; 1000 akk. groot. ANTILLES , Vooueilajde* of Suikebeil.videü , groep cil. in ff'est-Indiêf vóór en in de Golf van Mcviko , tusschen de Zuidpunt van Oost-FIorida cn den mond van de Orinoco , of tusschen 10° en 28° N. R. en tus- sehrn 40" en G9° W. L. gelegen , zij worden in Grooteen Kleine An til le» en deze laatste weder in Eilanden boven den Wind (Ilhas Barlorenio) en in Eilanden onder den Wind (J Ilias Sottorento) verdeeld. Van de Bovenwindschc eilanden , die aan onderscheidene natiën onderworpen zyn , beliporcn ons alleen de eilandjes St. Eustatius cn Saba, benevens een gedeelte van St. Marlen. Zij liggen N. W* en W. van St. ChristoflVI , N. W. , W. cn Z. W. van St. Barthe- lemv cn 0. van de Virginischc of Maagdeneilanden , of tusschen 185"4' 90" en 17° 29' 20*' N. B. cn tusschen 43° 17' cn 45" 34' W. L. en zijn al zoo de Noordelykstc der Nederlandschc koloniën. Zij liggen als in een klaverblad , en zoo nabij elkander , dat men op het cene de beide andere zien kan. Vroeger maakten deze drie eilanden één gouvernement uit, maar thans zijn zy in twee besturen , dat van St. Marlen cn dal van St. Eustatius-cu-Saba verdeeld. Deze besturen hebben , zoowel in het burgerlijke als in het militaire bewind , ietier ccnen Directeur aan het hoofd, dit* regUt reeks onder den Gouverneur-Ge- neraal der lYcderlttiidsche ft estiudisdie bezittingen staat. Hoewel op deze eilanden eene aanmerkelijke afwisseling in de lucht- gesteldheid heerscht , schijnt dit niet nadeelig voor de gezondheid te zijn, en zulks op grond, dat er, vooral onder de vrouwen, vele oude lieden gevonden worden. Suiker is genoegzaam uitsluitend het ecnigc voortbrengsel tot uit- voer, hoewel in zulk cene geringe hoeveelheid, dat deze cil. van zeer weinig belang voor het moederland zijn. De voordecligc ligging te midden der bezittingen v an andere natiën maakten ze evenwel voor den handel zeer geschikt , die hier dan ook gedurende oen groot gedeelte van dc achlticudc eeuw zeer uitgebreid was , maar nu van weinig betcekenis is. AXTJOL, Kanaal in Oosl-Indie , Zie Assjol. ANTOKN , riv. in Oost-Indie. Zie Avtev ANTOKU, waterval in Oosl-Indiè'. Zie Astako. ANT0ME (ST.) , berg. in tï'exlludiè' , cil. Cm ra nut , in het Noor- delijke gedeelte der fi t st-dicisie , ten W. van Halo. ANTOME (St.), Imursch. in het Rijk van ï\ ij menen. Zie A stoms. (Sl). WTOME (St.), d. in Oost-Indie , op de Oostkust van het Sundasche »il. Ilorneo. \i) AMv do woorJcn, die men wel cens Anthonie gof-cld vindt , roeke m»n op Anionic. ANT. ANTONIE (ST.) , ook wel St. AnthoH>c gc»pcld, fort in Af,. ka, in Opper-Guinm , op Je Goudkust, in het stranddistr. Arim, nage- noeg 8 ni. \V\ ten Z. van het fort St. Georgc-dcl-Mina en ö. van de Kaap der Drie Punten , £ u. 0. van de A n c o h er, bij ons veelal genaamd fort Axm of Aksia, naar het vlek van dien naam, het- welk door Negers bewoond wordt en onder het geschut der sterkte gelegen is. Deze plaats is te allen tijde loowel in gebouwen als om de gun- stige ligging voor den koophandel , en om de koelheid en vruchtba- ren grond , als eene der beste bexittingen op deze kust beschouwd geworden. Het fort ligt op eene rots te midden van negerijen , wordt aan dc landzijde door vruchtboomen en bergen omgeven en van den zeekant door verscheidene , zoo verborgene , als boven het water uitstekende , rotsen beschermd , die eene vrccsselijkc branding veroorzaken en dc landing ten uiterste mocijelyk maken. Dc gedaante van het fort is gdykjaan die eener driekantige hoedendoos en het levert uitzee een aller- fraaist gezigt op. Dc Portugezen , die het hebben aangelegd , gaven het den naam Santo Antomo, naar hunnen beschermheilige den 11. Avtomus var Padua. In 1612 werd het fort door dc Nederlanders , onder het beleid van den Vaandrig Friedlek , den Portugezen ontnomen. In 1819 was dit fort ineenenzeer slechten staat , en- bestond het uit een oud ven allen gebouw, met drie of meer hoogc muren omgeven, dc batterijen waren gewapend met zeven kanonnen en éénen mortier , en dc bezetting bestond uit drie soldaten en ecnen Korporaal , ecnen kleinen voorraad kruid en weinig kogels . De vertrekken waren oud en ver- vallen , slechts eene ruime zaal was eenigzins bewoonbaar voor den Resident. Sedert is het evenwel in beteren staat hersteld en door ecnen Bevelhebber met hoogcren rang bezet. In 1837 werd de Kotn- roandant van dit fort, even als die van het fort St. Jago , en hun- .nc onderhebbende manschappen , in het negerd. Boutry ter nederge- schoten. Zie hieromtrent voorts op Boutry. ANTONIE (ST.) , schans, in dc Vrijdom-van- 's II rertogenbo$ch , prov. Pf oord-B raband , arr., kant., en gem. *s Hertogenbosch, tusschen dc stad en dc schans Isabclle , ter linkerzijde van den steenweg , gelegen, zij wordt ook wel , in onderscheiding der schans Isahelle, de Kleinb Schans genoemd , en moet , in tyd van belegering , tot ver- sterking van deze dienen. Den 19 Julij 1629 werd deze schans , na door den vijand schan- delijk verlaten te zijn , door Frederik Hendrik, Prins ra n Oranje, die toen s Hertogenbosch belegerde , ingenomen. In den winter van het jaar 1787 , beschadigde haar het hoogc water en het ys zoo zeer , dal men besloot den muur naar dc stads- of binnenzijde , benevens dc barakken in de schans staande , af te breken , zoodat er niet meer dan een geheel en twee halve bastions naar dc buitenzijde overbleven , waar- door zij dc gedaante heeft van een kroonwerk, hetwelk rondom in het water ligt, en alleen van achteren door eene brug met den steenweg gemeenschap heeft. Dit werk dus van achteren open zijnde, dient nu tot eene batterij , waarop elf stukken kanon kunnen ge- plant worden. Men vond des tc meer geraden, dc werken naar dc binnenzijde af tc breken , aangezien de schans zoo digt bij de stad ligt, dat een vyand , die er meester van was , daaruit de stad, geweldig zoude kunnen benadcclcn. Digitized by Google ANT. ANT0N1ERANK (ST.) , gch., prov. Lintburg. Zie A5to!ucsba»k. ANTONIEHOEK (ST.) of Hoek va* St. A*to*ie , kaap in Oost- intiir , op de oostkust van hot Sundasche eil. Borneo. ANTOXTEKLOOSTER (ST.) , voorm. klooster tc Maastricht, prov. Limburg, gesticht in den jare 1209 door zekeren Ab>olo Stirbolt , Ridder tc dier stede, doch niet dan in 1241 betrokken, door eonige Hcrniietcn , uit Dauphiné in Frankrijk overgekomen. — Deze kloos- terlingen leefden van aalmoezen , cn waren tot het herbergen van Pel- grims cn lot verpleging van zieken gehouden, bijzonder van dezulken , welke met het St. Antoniesvuur heheht waren. Bij den dood van Astosie vax BouRKOKDié' , in 1415, door de Engel- schen in den slag van Azincourt verslagen, schonk zijne weduwe, Elizabeth vak Gohlitz , aan deze geestcljjken een eiland in de Maas , tegen over het klooster gelegen , onder de verpligting tot het houden van ecne jaarlijksche zielmis , zoo voor haren cchtgeuoot , als voor zijne mede gesneuvelde krijgslieden. Deze verecniging werd , door belangrijke geschenken cn legaten , zoo rijk, dat de vroegere eenvoud iglieid cn godsdienstige bezigheden , zoo als de verzorging der zieken enz., eerlang vaarwel werden gezegd. Men liet de benaming van Hermioten varen , en nam in plaats daarvan die van Reguliere Kanunniken aan. Daarbij verslapte de kluoslertucht zoo geheel en al , dat Paus Sixtus V een Legaal , ter herstelling der orde , moest afzenden. Het schijnt , dat ook in het vervolg de staat van zaken bij deze Kloosterlingen verward bleef, althans onderlinge twist en verdeeldheid noodzaakten de Staten Generaal der Vcrce- nigde Nederlanden deze vereeniging in 1783 te ontbinden. Het kloostergebouw . nog in zijn geheel aanwezig, ligt nabij de hoofdsluis der Zuid-willemsvaart , en is thans het eigendom der erven Strevgvarts. De kerk verbrandde bij de belegering van Maastricht in 1794 , slechts de beide , nevens elkander staande , torens bleven over , hoewel niet zonder van het bombardement vele sporen te dragen. Op de ecne overgeblevene torenspits prijkt nog het kruis door deze orde aange- nomen . hetwelk de gedaante had der Grieksche tan of T. ANTOMEPOLDER (ST.) , pold. in de Langstraat , prov. JYoord-Bra- baml , arr. '* Hertogenbosch , kant. cn distr. Waalwijk, gom. Baams- donk ; palende W. cn N. aan den Goedenaardspolder . 0. aan den On- donpolder. Z. aan den Zuidpolder. Hij is 18 bund. 73 v. r. 36 v. cll. groot , cn wordl bestuurd door oenen Dijkgraaf en ccnen Penningmees- ter. Het zomerpeil ligt 10 pain» boven AP. ANTONFEPOLDER (ST.), pold. in Staats- Vlaanderen , in Arcler- Ambacht , prov. Zeeland, distr. Hulst, arr. Goes f kant. Axel t gem. Sas-ran-Gent ; palende N. aan de stad Sas-van-Gcnt , O. aan Canis- vlict , Z. aan België, W. aan het Kanaal van Neuzen naar Gent, hetwelk hem van den Poelpolder scheidt. Hij werd in 1787 bedijkt, ontleent zijnen naam- van het voorm. fort St. Antoou , en beslaat, vol- gens het kadaster, 241 bund. 83 v. r. 18 v. cll. Er liggen in dezen pold. , welke bestuurd wordt door oenen Djjkgraaf , eenen gezworene cn eenen Penningmeester, gecne hofsteden. ANTOMEPOLDER (ST.) , pold. op het cil. Zuid Bevcland , prov. Zeeland , dist. en arr. Goes, kant. Heinkenszand , gem. Orezande ; palende N. aan don Nieuwencraijerlpoldcr . N. ö. aan den Lowijsen- noldf r , O. aan den Wcsthlazekopnoldcr , Z. aan den Hollcslellepoldcr , \V. aan den Nieuw cnpoldcr van Borselen. 1. Dzcl. 19 ANT. Hiji«412bund. 52 r. 25 v. cll. groot, cn is in 1331 afzonderlek bedijkt , na dc overstrooming van Borselcn, waartoe hij eertijds behoorde. A.NTONÏEPOLDER (ST.), St. Aütuonypolder of 's Hkebhuigeklvid, pold. in het Land tan Strijen , later tot den Hoekschenwaard acrckend , prov. Zuid-Holland, arr. Dordrecht, kant. Strijen . gem. Maasdam; palende N. aan de Rinncn-Maas , O. aan de gem. Strijen, Z. aan Strjjen cn dc amb. heerl. Cillaarshoek en W. aan Strijen cn 's Gra- vendeel, beslaat 349 bund. lands. Dc grond is er zeer derrie- of veenachtig ', zoodat men op sommige plaatsen geen voet diep behoeft te graven, om het veen te vinden. Deze polder maakte tot in 1830 eeue afzonderlijke gein. uit, maar is nadien lijd met Maasdam veree- nigd. Vroeger was het ook een afzonderlijk ambacht , en men wil , dat dit het eenigezij, dat overgebleven is , van dc landen, die , >óór den vrees- sclijken watervloed van 1421 , onder Strijen bekend waren. Het is ech- ter waarschijnlijk, dat het door dien vloed grootc verandering onder- gaan hebbc , en dat dc tegenwoordige bedijking na het gezegde jaar geschied zy , hetwelk ook met de overlevering overeenkomt , die wil , dat deze polder allereerst na 1421 is bedijkt geworden, en , dat Tervolgens andere hunne dijken tegen die bedijking aangesloten heb- ben. Dc burgers van dit ambacht waren voorheen vry van alle grafe- lijkheidstollen cn wachten in Holland , Zeeland , West-Friesland cn Bergen in Henegouwen ; om dit voorregt te genieten , moesten zij jaarlijks, bij dc Regering van het amb., cencn nieuwen tulbrief verzoeken, waarbij verklaard werd , dat zij waarlijk als burgers >an St. Astotuepolder bekendstonden. Ook waren de ingezetenen van dit amb. vry van het betalen van het gruitgeld , zijnde eene belasting op het bier , die boven den gewonen impost , door vele dorpen in Zuid-Hol- land , te Dordrecht , moest betaald worden , en twee blanken , zijnde 7j cents , dc ton bedroeg. Thans is St. Ajitojhepoldkr een amb. heerl. toebchoorende aan deu Graaf var Lihbtrg Stircb Noordwije , te's Gra- venhage. Het wapen dezer amb. heerl. bestaat uit een zilveren veld doorsne- den met twee zwarte baren. ANTOMEPOLDER (St.) of St. A.iTnojivpoLDEB , d. aan den noord-oos- telijken ringdijk van den polder van dicnzelfden naam , prov. Zuid- Holland, arr. cn 2 u. W. ten Z. van Dordrecht, kant. en 1^ N. ten W. van Strijen, gem. en J u. W. ten N. van Maasdam. Men houdt dit voor een der oudste dorpen van den geheelen Iloekschenvaard , al» Eyndc reeds voor den St. Elizabelhs vloed van 1421 , onder den naam van 's Heere* Hcigelakd , bekend geweest. Het telt 460 inw., die in dc vlasncring, den landbouw cn dc veefok- kerij hun bestaan vinden , zij zijn allen Hcrv. cn maken cene afzon- derlijke gem. uit, v*clkc tot dc klassis van Dordrecht , ring van Oud- Beijerland, behoort. Bij vacature van dc Predikantsplaats maken de kerkcraad cn het burgerlijke bestuur een viectal , waaruit dc Am- bachtsheer de benoeming doet. De kerk is een zeer klein cn overoud gebouw, maar van binnen vrij netjes opgehaald cn met beschilderde glazen versierd. Dc toren , die ook blijken van hoogen ouderdom draagt , is laag , zoodat dc spits maar even boven dc kerk uitsteekt. Er is hier mede eeue dorpsschool. ANTOMESLIIIS (ST.), sluis binnen Amsterdam, voor de vaart mt den Amstel naar het Oosterdok , lusschen den Zwanenburgwal cn de Oude-Schans. Zie voorts op Aistei, Digitized by Google ANT. ANTONINA, naar men wil, de oudste naam van Utbbcbt. Zie dat woord. ANTONIO (SANTO) , fort in Opper-Guinea. Zie Antonie. (St.) ANTONIS (ST.) of St. Aktome , buursch. in het Rijk van Nij- megen , prov. Gelderland, kw., arr. cn 2£ u. Z. O. van Nijmegen, dist. Rijk van Nijmegen, kant. en 3 u. O. ten Z. van Wijchcn, gem. cn 20 min. Z. ten O. van Groesbeek; met 120 inw. ANTONIS (ST.) , door de landlieden gemeenlijk St. Teusis genoemd, d. in de keerl. Boxmeer , prov. Noord-Braband, arr. en 7 u. N. O. van Eindhoven, kant., distr. en \'i u. Z. W. van Boxmeer, gem. Oploo-St.-Antonis-en-Ledeakker , 1 u. N. W. van Oploo , 1 u. Z. van Rijkevoort, aan den oostclij ken zoom van de Peel, bij het watertje de Beek. Men telt er 960 inw. , die allen R. K. zijn , en hier ccne kerk heb- ben, welke, even als de toren , in 1835 hersteld is , cn waarin de dienst door éénen Pastoor en twee Kapellancn verrigt wordt. Deze kerk is aan den II. Ajstoiucs va* Padiia toegewijd , cn daarvan ontleent het d. zijnen naam. De statie behoort lot het vic. van het voorm. bisd. van Roermonde, dek. van Cuxjk. ANTONÏSBOOMGAARD (ST.) , voorm. monnikenklooster te Haarlem. Zie Axtojisproostdu. (St.) ANTOMSDUK (ST.), dijk in Amstelland. Zie Diemerduk. ANTONISPROOSTDIJ (ST.), ook wel St. Ascrosisnor of St.Antomsboo»- gaard genaamd , voorm. monnikenklooster te Haarlem , prov. Noord-Hol- land. Het was eerst door Broeders van de orde van den derden regel van den II. Fntnciscus bewoond, die het omtrent het jaar 1446 gesticht hadden , en zich noemden Regulieren des kapittels van S i oii. Het klooster had eenen fraaijen tuin en uitgeslrekten boomgaard, waarnaar het vermoedelijk den naam van St. Aktoxisboox- gaard droeg. In het jaar 1470 heeft de Abt van Marien weerd , bij Culcmborgh , den eigendom van dit klooster gekregen en er Monniken van de Premonstratensororde in geplaatst , waarna dit klooster deo naam van Coxve\t-der-Witte-Heeres bekwam . zoo als ook nóg de straat, waar het gestaan heeft , de tfitte-H 'eeren-steeg genoemd wordt. In het jaar 1484, omtrent het feest van St. Lucas, werd het door den voorzeiden Abt herbouwd en ain merkel ijk verbeterd. Aangezien de Monniken hier een zeer ongebonden leven leidden, cn, na het vcrriglcn der goddelijke diensten , hunnen overigen tijd met slempen cn goeden sier maken doorbragten , zoo zijn hunne goederen eu inkomsten , den 9 Maart 15541 , met toestemming en bewilliging van Paus Pailis III, aan het St. Elisabeths-gasthuis overgedragen. ANTONILSBANK. (ST.) of St. Ajtbwbaik , iu het Fr. Basc-St, Attoise, geh. in het Land van Valkenburg , prov. Limburg, arr., distr., kant.cn { u. Z. 0. van Maastricht, gem. Heer. ANT0N1USKLIP , hooge klip aan de Goudkust, in Opper-Guinea, voor het fort St. Antouie , cn de naastgelegene der dit lort omge- vende klippen. Zij ontleent haren naam van eenc kapel, die dc Por- tugezen er gesticht cn aan den H. Aütohics vak Padüa toegewyd hadden. Zij hing voorheen met het vaste land tc zamen; maar de aarde langzamerhand door dc zee weggespoeld zijnde , is zij tot een eiland geworden. ANTOON (ST.). voorm. fort in Staats-Vlaanderen , in Axeler-Am- bacht , ten Z. van Sas- van Gent , op de grenslinic van België. ANTROE, d. in Oost-Indic , cil. Jara, resid. Madion , Z. 0. van Tj iet ra poe. ANT. ANTYVERPPOLDER of Aktwerperpolder , pold. in het westelijk ge- deelte van het Land-tan-Cadzand , prov. Zeelund , distr. Sluis, arr. Middelburg, kaut. Oostbnrg , gem. Zuidzande ; palende N. aan den Janspolder , 0. aan den Graspolder , den krabbcpoldcr en den Eikejiol- der , Z. aan hel d. Zuidzande , W.aan het Strijdersgal en de Watering van Zuidzande. lly is bedijkt iu hel jaar 1506, beslaat, volgens het kadas- ter , 183 bund., en wordt bestuurd door Dijkgraaf en Gezworenen van de tPateriage ran Cadzaiul , waarvan deze polder, in welken zes hofsteden h'ggen, deel maakt. ANVEN (NEDER) , gein., groolh. Luxemburg, kw., arr. en kant. Luxemburg; palende N. aan de gein. Flaxweiler, O. aan de Moezel, die haar van de Pruissischc Rijupro\ incicn scheidt, Z. aan Schuttnn- gen en Snndweiler en W. aan Luxemburg. Deze gem. bevat het d. Ncdcr-Anvcn en het geh. 0 vcr-Anvcn rn telt ongeveer 1800 inw. Het d. Neiier-Ahven, Nieder-Ahven ook wel Nieder-Aiwe* of Nieder- Auwzk geheeten, ligt 2. u. 0. van Luxemburg, 3 u. W. ten Z. van Grevenmaehcr, aan den grooten weg tussehen die beide steden. Men heeft hier eene R. K. kerk, die door eenen Pastoor lwdiend wordt, de static, die 1800 zielen lelt , behoort tot het Bisdom Namen , deken. Betztlorf. ANVEN (OVER-), 0ber-A*vm , ook wel Ober-Ajwe* of Obeb- Acwes gespeld, geh., groothert . Luxemburg, kwart., arr., kant. en 2£ u. O. van Luxemburg, gein. £ u. 0. van Neder- Anten , 2£ u. W. ten Z. van Grevenmaehcr. ANWEN (NIEDER-), d., grooth. Luxemburg. Zie Ai vei (Neder-). ANWEN (OBER ) , geh. , groolh. Luxemburg. Zie Ast» (Over-). ANYGHEM , d., prov. Friesland. Zie A^gjir. ANZ1 BAREN, Germaanscbc volkstam. Zie Aksibarikv APAJA of Wat Afaja , riv. in Oost-lndië, op de Noordkust van liet Ambonsche eil. Boero. APAM , d. in Opper-Guinea , aan de Goudkust , slranddistr. Akron , £ u. 0. van Tjumba , bij het Neder!, fortje Lijdzaamheid t rondom hetwclke het aangelegd is. By dit dorp , ten N. van het fort , loopt een onbeduidend riviertje , ■dat slechts anderhalf uur van het strand zijnen oorsprong neemt. De bewoners van Apar zijn een zaniengeloopen hoop van menschen , die, om schulden en misdaden geweken, aldaar vrij zijn. In het begin dezer eeuw , onder het bestuur van den Gouverneur-Generaal C. L. Dartels, werd deze negorij bijna geheel verwoest, maar later heeft de aldaar geplaatste commissie , toestemming tot weder opbouw gegeven. De omstreken zijn zeer aangenaam , doordien men vele vlakke gron- den en voor de jagt geschikte plaatsen heeft. Te Apar wordt het beste koren of milhio , dat langs de kust groeit , gevonden. En het onderscheid tussehen tlit , en dat van andere plaatsen is zoo groot , dat hot bij eiken handelaar , die op de kust bekend is , voorgetrokken wordt. Als men dit koren op dezelfde wijze als de tarwe in Europa behandelde , en het ontdeed van al hetgenc niet tot de binnenste kern behoort , dan zoude het daarvan gebakken brood het beste Europesche overtreffen. Maar de Neger, die als hij het vuur niet kende, vast alles zoude inzwelgcn , zoo als het hem door de natuur voorgezet wordt, geeft zich die moeite niet. Hij laat het koorn door zijne «Laven óf vrouwen . tegen gedroogde visch of wat hij van de blan- ken bekomen heeft , vau de planters halen , doet bet eerst wec- Digitized by Google APE. ken , voorts in cencn houten bak (tomtoniblok) stampen , c» vervol- gens op cenen steen wrijven, waarna dit deeg, bij brokken of kluiten , in groene pisang- of papajabladcrcn gewikkeld, en als knoedels in het water (jaar gekookt wordt. A PEL (TER-) of Tm-.Ulk, verspreid liggend d. , in Westtnmlde , prov. Groningen, arr. en 7 u. Z. van Winschoten, kant. en 5 11. Z. ten O. van Pekel- Aa , gem. en 3£ n. Z. van Vlarjticedde , 14 u. Z. O. van Groningen , £ u. Z. van Ter Haar , K2° 52' 36" N. B. , 24° 44' 28" 0. L.j grenzende aan de Oostzijde aan de Londcrs , op dc uiterste nUnt der provincie tegen Munsterland en Drenthe, het telt ongeveer 290 inw. Vroeger stond hier een Kriiisdragcrskloostcr , waarnaar men hetd. veel- tijds Kloosteh Ter Apel noemt. Dit klooster had zijn ontstaan te danken aan de godsdienstige milddadigheid van zekeren Jacobus Wiltirck of Wittiuck, Curaat of Kcrkhecr te Garrclswcer en Vicaris in Loppcr- siun , die het goed , van oud* Afel gclieeten , onder Sellinge , dat hij in 1438, met zijn toel)ehooreii , van het klooster Gratia St. Maria, te Schildwoldc, had aangekocht, ten jare 1464, aan Perecrims, Ge- neraal Prior der Kruisbroederen , schonk, ten einde aldaar een klooster van Kruisbroederen , den regel van den H. Auccstmus volgende , voor vijftig Monniken , te stichten, met belofte van , zoodra het klooster bewoond* zoude zijn , daaraan eene aanzienlijke gifte uit zijne goederen, te Onst- wedde , te Loppcrsuui en te Garrelsweer gelegen , toe te voegen , doch welke gifte niet plaats zoiidc hebben , indien de oprigting van het kloos- ter gecnen voortgang had. Maar toen Koexbaad vau Dicpbolt , Bisschop van Osnabrug , onder wiens geestelijk regtsgebied Wcsterwolde destijds behoorde, zijnf toestemming tot den opbouw gegeven had, was men, in het * olgende jaar 1161$, daarmede zoo ver gevorderd , dat, volgens dc eigen . bekentenis van den schenker , het klooster destijds reeds door cencn Prior, drie Pricsleren en drie Broederen bewoond werd, waarom dan nu ook de volkomcnc overgifte van al het toegezegde plaats had. Dit klooster werd toen het Huis des Lichts genaamd. Na de reductie van Groningen , werd , in 1604 , goedgevonden , dat Jc Prior aldaar eenen Hervormden Predikant zoude aanstellen , of zich- zelven naar kerkenorde aan het examen of onderzoek onderwerpen , en , daarin regtzimüg bevonden zijnde , de kerkdienst zoude waarnemen. Of dit laatste geschied zij, vinden wij nergens opgeteckend , maar dc eerste, die als Predikant te dezer plaatse voorkomt, is geweest Her- rails Meijer, die in 1616 zijne dienst alhier aangevangen heeft. In 1619 werd het dorp Ter Apel , im?t de onderhoorigheden , waartoe ook het gehucht Schot of Ossen schot gerekend wordt, een eigendom der stad Groningen , doordien deze toenmaals geheel Wcs- terwolde aankocht. Dicnsvolgeus bekwam zy het geestelijke gebouw met alle landerijen , bossehen en veenen , v roeger reeds ad pios usus ge- »aectilarisecrd , doch zij liet de Kloosterlingen , die hlijTen wilden, dc vrijheid om er hunne levensdagen te eindigen; welk aanbod door den Prior werd aangenomen , die er dan ook in 1626 overleed. Het mecren- deel der o\erige bewoners van dit geslicht begaf zich echter naar ccn klooster van hunne orde in West falen. De Stalen Generaal hadden hel klooster , bij de saecularisatie , tot een gasthuis voor passagiers verordend. Dc Graaf A herberg en Willeb v as der Hove , die, voor de stad , bij opvolging. Vasallcn van Weslerwoldc waren , lieten het ook een gasthuis blijven. Op dc grafzerk vanden laatsten Oeeoiiomus van dit gasthuis , Jon v*>bs Emrei , slaat : umio Ui 13 dit 2 Julit obiit renerabilis Ür. Joliannts Emmen, Pastor 994 APE. et Oeconwnus , cum eidem praefuütet 30 annos , et hic sepultut ; dat is : in het jaar 1013, op den 2 Julij , overleed de eerwaarde Doctor Joiakru Eb ars , Herder en Occouoinus , nadat hy 50 Jaren die posten bekleed had , en hij is hier begraven ; benevens een lief drieregelig Latijnsch versje , op zijne beide betrekkingen slaande , en dus luidende : Corporis atque animsc pan om mandante Scnatu Distribui populis , at nunc in fine laborum Coelesti hic solum contentus pacc quiesco. dat is : Op last van den raad heb ik voedsel voor ligchaani en ziel aan het volk uitgereikt , maar mi , Aan het eindperk van mijnen arbeid rust ik hier , mij alleen vergenoegende in de heinclsche rust. Binnen de grachten van het voorin, klooster staan op een ruim plein eenige boerenhuizen. De l>oog der oude poort is sedert een jaar of drie afgebroken. Gelijk voorheen worden de kamers , van wederzijde der poort | ofschoon vertimmerd , door twee huisgezinnen bewoond. De rogge- molen , welke nog vóór weinige jaren aanwezig was , lag binnen den om- trek der grachten , was van Bentheimersteen opgehaald , en werd gedreven door eenen arm van de Aa , welken de Kloosterlingen tot dat einde er hadden heen geleid. De kerk heeft , in dc verte gezien , eenige overeen^ komst met die van Aduard , en prijkt met een koepeltorentje. Omdat de kloosterkerk te groot was voor dc Herv. gem. is zij in het midden doorschoten , wordende nu in het koor of oostelijke gedeelte dc gods- dienstoefening verrigt door de Herv. gem., die tot de klassis van Winschoten , ring van Bellimjvolde , behoort , en 2I>0 zielen telt , onder welke eenige buiten den omtrek van het d. begrepen zijn. Het col- laticregt over deze gem. wordt door dc stedelijke Regering van Gro- ningen uitgeoefend. Er is hier ook cene school , die , even als de Predikants- en de onderwijzerswoning , in het oude kloostergebouw ge- vestigd is. De pastorie staat in dezelfde rigting met het koor der kloosterkerk , en is onder één dak met den noordelijken zijvleugel , waarin de oude eetzaal van het klooster en ten W. van deze de school cn onderwijzerswoning zyn. Boven de Kloosterpoort staat op eenen steen: in 'tjar 1500 mm 11. Op de zolders werden vóór weinige jaren nog onderscheidene cellen gevonden , welke cehter in 1834, toen het dak van de pastorie en van den gemelden zijvleugel , wegens bouw- valligheid , verlaagd werd, weggebroken zijn. De kerk werd mede xoo bouwvallig , dat dc stad , in 1837 , dc vcrwulvcn , welke gedeeltelijk reeds waren ingestort , heeft laten wegbreken cn , in plaats daarvan, cene zoldering op balken leggen, liet dak werd toen hersteld, het torentje vernieuwd , en de zijmuren , die reeds gescheurd waren , met al het overige, weder in goede orde gebragt. De belangrijkheid, welke dit oord misschien zal verkrijgen , wanneer het Stadskanaal eens zijnen grond zal bereikt hebben , heeft dc Uegcring bewogen , om zoo vele kosten , tot instandhouding van cene te groolc kerk voor zulk cene kleine gein. aan te wenden. Aangezien dc grond hier zeer geschikt is , tot aankweeking van hout , heeft de regering van Groningen er van tijd tot lijd , op het voetspoor der Kloosterlingen , een zwaar plantsoen van eiken , beuken en dennen doen aanleggen , waardoor de kerk en kloostergebouwen , nu te midden van het geboomte , zeer schilderachtig op eenen hoogen zandgrond, met veenachtige en moerassige omstreken, gelegen zyn, en het eenzame oord des zomers een zeer aangenaam verblyf oplevert. ©igitized byGöögle APE. De menigte heidevelden dier streek maakt , dat men er >ele schapen houdt , die men nog dagelijks , door oenen gcmceuschappelijkcii scheper (herder), naar de vlakten ziet drijven. Er is geen herberg, doch de stad heeft tegen over de pastorie cene boerenwoning staan , voor den Com- mandeur of Opzigtcr, waarin eene afzonderlijke kamer gebouwd is voor haren Rentmeester der veciien , als Administrateur van Ter Apel. In die woning wordt nu sedert eenige jaren , bij oogluiking der stad , herberg gehouden. De ligging van het d. is ook zoo eenzaam en stil , datergecne reizigers of vreemdelingen komen, dan die het oude klooster- plekje nog eens opzettelijk willen bezoeken r om er een of meer dagcu onder het hoog geboomte te vertoeven. In vroeger tijden vond men hier een wachthuis, waarin vier of vyf man uit de bezetting van de Bourtangcrschans gelegd werd , ten einde tegen de sluikerij te waken. Toen de Bisschop van Munster, ten jare 1665, den oorlog aan den Staat verklaard had , kwamen liOO man, over het moeras, dat ^aicn destijds voor ontoegankelijk hield, te Ter Apel, waarop de weinige soldaten , die daar lagen , naar de Bourlangerschans terug- keerden , en door de tijding van de aankomst der Munsterschen veel schrik in den omtrek verspreidden. In 1818 werd in de omstreken van dit d., op de grenzen van Drenthe en 'Westwnldingcrland , eeuc brug of houten voetpad ontdekt, uaar sommigen willen, aangelegd, om de slecnen , tot bouwing van het bovenvermelde klooster benoodigd , over het lage en weeke moeras te vervoeren (1). Bij anderen wordt steeds beweerd, dat deze uitgestrekte houten weg behoort tot de lange bruggen , door de Romei- nen hier te lande aangelegd . en waarvan melding wordt gemaakt bij 'JVitbs (2). Onder de overige hier aanwezige sporen van oudheid wijst men nog den vreemdeling in de kerk : de oude koorheerbanken , op wier zit- plaatsen, als men de bank oplaat , nog verscheidene vreemde cn misselijke gedaanten van menschenhoofden en -aangezigten , eene soort van narre beelden , in het hout zijn uitgesneden ; als mede ecnen uit Bcntheimerstcen fraai gebeiteldcn en versierden biegtstoel en meer an- der bei tel werk ; en buiten de kerk: den Vcrrueidijk, den Graaf- Ernsldijk, den M u n nc ke ndij k , enz. APELDOORN , kant., prov. Gelderland, arr. Arnhem; palende N. aan het kant. Twello cn Drummen, Z. aan het kant. Yclp cn W. aan het kant. Barnevcld. Hel bevat van de gem. Apeldoorn de d. Apeldoorn cn Beek- bergen met de daartoe behoorende buursch. en van degem. Epc, het d. Va as se n met de onderhoorigheden , en telt daarin 8700 inw. APELDOORN, kerk. ring. prov. Gelderland, klass. van Arn- hem. Zij telt ruim 12,600 zielen in dc volgende 10 gem. Apcl- (i) Men xio over dexe brug het Verslag u i t g o b r a g t b rj de tweede klasse van het Kouinkl ij k-Nederlandsi-he Instituut v a n W e» tensc happen, Letterkunde, enschoone knusten, in har»iit- ting Van den i3den Mei 1819, wegens de Brug of het Voetpad, • ntdekt op de greuseu van Drenthe en West-Woldingerland. Amsterdam 1819. \i) Dit gevoelen is no» onlangs roorgesfaan iu een stukje in den D r e ■ t • ck-e n V00 R. K., die tot de statiën Lotnen en f aaitn-tn-Eptn gerekend worden. De inw. vinden meest hun bestaan in den landbouw en in de papiermolens , welke papier van allerlei soort , zwaarte en formaat van het zwaarste en zuiverste velin papier , dat het Engclsche even- aart en het fijnste postpapier tot het gemeenste sclirens of winkel- J iapier leveren, waarvan rij jaarlijks omtrent 50,000 riem afzetten. ii 18355 werden te Apeldoorn alleen aan de haven 36,314 en in 1836 32,840 riemen ingeladen, waaronder niet begrepen is het papier der fabrijken , die aan de Vaart zyn gelegen. In 1834 is in deze gem. door den Geneesheer Waiteb eene kweekerij van bloedzuigers aange- legd , die onderscheidene bunders land beslaat en waar de vijvers, een ijskelder en vele andere middelen tot aankweeking en verzending dezer dieren dienende, der bezigliging waardig zijn. Men heeft hier ook nog 2 koperniolens , 1 fabrijk van marokijn leder en worst makeryen Deze gem. maakt de hoogc heerlijkheid iiet Loo uit, en wordt als zoodanig door Z. M. den Koning der Nederlanden bezeten. Zie voorts Loo. (det) Hel d. Aprmoon* of Armroorn . volgens de oude spelling Aftei- doebr en in de openc brieven van Orro* lil en Lotiiabiis 111 Applen- TiionsA genoemd, ligt 55 £ u. N. van Arnhem. 6. u. O. ten Z. van Harderwijk, 6 u. Z. van Hattem en 4. u. Wr. ten N. van Zutphcn aan hel (irift kanaal. Het is een der beste dorpen van de Veluwe en heeft, doordien de straatwegen van Arnhem en l?trechl op Deven- ter en Zutphcn er doorloopen , vrij wal doortogt , terwijl hier te- vens zeer veel doorvaart langs het Griflkanaal is, ook gaat er eene fraaije laan van daar naar het £ u. N. W. gelegen konink- lijke Lustslot het Loo. Tot dit d. bchooren de buurseh. Zevenhuizen, Brink, Orden, "Wor m i n g c n , \V o u d h ui s, Ankclaar , Broe k 1 and , Becmtc, AVenuin, Wissel, Loo, Assclt, Noord- A p el doo rn, Hoog- soercn, *t Eert gat, Meerveld, Kootwijk, Vossen, Willigen, Ouwendorp, 'tSol, 'tMecr, 'tHof cn Ut te ld. Het dorp telt alleen 700 . en met de onderhoorige buurseh. ruim U200 inw., onder welke 4400 Hcrv. .die hier eene kerk hebben, welke Int de oeni. Apeldoorn- en- lu i- Leo behoort , en het stoffelijk overschot van Fnii?ititA SnniA WimnwnA, Prinses r«w J'missev , wed. van DigitiZèd APE 297 Willeb V , Priiif tan Oranje , cn moeder van onzen gciierbiedigden Kuning, alsmede dut van den Luitenant Admiraal Jak Hendrik, vas KjRSDMibE* l>evat. Deze kerk werd in 1780 door 's lands Erfstad- liouder, >Yilleji V, met een orgel beschonken. In 1817 werd de toren zoodanig door den bliksem getroffen , dat zij van binnen geheel uit- brandde. In oude handschriften vindt men , dat de Proost van St. Mama's kerkte Utrecht, vóór de Hervorming, het regt van patronaat- schap over deze kerk had , maar in de aanleekeningen vau Eramus de Mo>te wordt dit den Hertog van Gelderland toegeschreven. Zekerder is het , dat er 4 vikarijen en 5 zoogenoemde bcniiicicn of kerkdien- sten aan deze kerk waren verbonden. Even buiten het d. , op den weg naar het Socrenschebosch , stond voorheen ook eene kapel , die den H. A.itomus toegewijd was. In deze kapel was eene Vikarij gesticht j van welke de Bedienaar dc dienst des altaars tweemaal in deze kapel cn tweemaal inde parochie-kerk aan het altaar der II. II. Reliquien , verrigten moest. De hoofdlieden der broederschap van St. Antokius hadden het regt van patronaatschap over deze kapel. In den loop van dit jaar (1838) zal waarschijnlijk een begin worden gemaakt met hel slichten van een geheel nieuw kerkgebouw voor dc Hervormden. Men heeft hier een postkantoor , cenc dorpschool , die aan den Lui- tenant-Admiraal vak Kiksberciu» , eene aanmerkelijke verbetering te danken heeft cn thans gemiddeld door 200 leerlingen bezocht wordt; een weeshuis voor meisjes , door den gezegden Luitenant Admiraal gesticht, waarin thans II wcezen zijn opgenomen ; eene in 1833 op- gerigte fabrijk van marokijnleder; en twee kopermolcns , van welke echter slechts een meer voor rekening van Hollandschc kooplieden werkt , die het ruwe koper in blokken , koeken cn schijven , of ook wel oud koper, tot dal einde derwaarts zenden, waar\an hier ver- volgens bodems tot ketels voor brouwerijen en branderijen , als mede kleinere bodems en bladen ten gebruike der koperslagers cn platen tot het koperen der schepen geslagen worden. Dc zoogenaamde nieu- we molen slaat stil , omdat deze door water gedreven fabrij- . ken de concurrentie niet kunnen uithouden met die , welke door stoom werken. Er heeft hier ook eene chloorbleckfabrijk bestaan , die in 1833 bij gebrek aan debiet opgehouden heeft. Apeldoorn werd, in Augustus 1629, door het Spaansch krijgsvolk onder den Graaf Sal as Aft in brand gestoken. Hel wapen van Aj-eidocr* , cn thans ook dat der geheclc gcm., be- staat in een schild van goud , beladen met eene rooden arend met uitgespreide vleugels , hebbende eene blaauwc bek cn nagels, en op zijne norst eencn zilveren sleutel. APELDOORN (HOOG), geh. op dc Velatre. Zie Apeldoorn (Noord-) APELDOOUN (N0OKD ) of Hoog- Apeldoork , geh. op de Veluwe , prov. Gelderland, kw., arr. en 6 u. N. van Arulum, kant., gem. en { ii. van A /aldoor» , \\ u. Z. van Vaasscn , 2 u. O. van Twcllo ; met ruim 300 inw. APEL'IEKEN , d. in hel Land-lusschen- Maas en-Waal. Zie Appelterk. APEN HEIIG , hoogc heuvel in Oost In die , op dc W estkust van het Sitntlasclie eil. Sumatra , resid. Padang , vormende den linker oever der rivier van Padang, waar zich deze in zee stort. Hij wordt dus genoemd naar de menigvuldige apen die zich aldaar in het geboomte onthouden. O» dezen berg heeft de Resident van Padang een lust- huis . van waar men de geheele reede over ziel. APEMUiOEK, geh. in hetgraafsch. Hoont , prov. Limburg, dislr. , air., kant. cn 1 u. \V. ten Z. van Ilocrmondc, gem. Ifvvgden. 298 A P E. APENE1LAND , til. in Onst/ndië , ten Z. van de St. Maltheus- eilnnden. Het behoort tot de Tnvkatuj-besie-eilanden , die aan de Zuid- kust \an het Siindasche eil. Celehcs lijfden. APEM1L1ZKN , huursch., in ZaUnnd, prov . Overijssel , arr., kant. en 2} u. 0. van Deventer, gem cu £ u. 0. van Bathmen , 1£ u. w. ten Z. van Holten. Eene oude overlevering w?l , dat deic buursch. voorniaals onder het nnibt Kolmeschale behoord heeft, en tegen Ore , dal toen onder Bathmen gerekend werd, zoude verruild zijn , er is daan an echter geen bewijs > oorbanden. APEltLUO of apperlo , buursch. op dc Veltttve , prov. Gelderland, kw., arr. en 10 u. i\. ten W. van Arnhem, distr. Overreluwe, kant. en 1. u. Z. van Elburg, jjem. en £ u. Z. van Doornspijk; niet 1J>0 inw. API of Porlo- Api , dat is Brandcrd-Eiland , of liever Vlureilahd , van poeh, eiland, en api, vuur; eil. in Oost-I ndië , in de Indische Zee, resid. Celebes, 4 u. N. 0. van Sumbawa , ten N.van dc straat Sapi. Het heeft 3 mijlen in den omtrok en bestaat enkel uit eenen ruim li)ï5Ö ell. hoogen vulkaan , die altijd rookt. API-AP1, d. in Oost-lndic , op de westkust van het Sundasche eil. Bonten. API (G0EN0NG-), Goetioüg- ApiEof Guuosg- Api , dat is Baasdende-berg , of eigenlijk Vüirberc, van goenontj , berg, en api, vuur; eil. in Oost-Ittdië, in den Molukschen archipel, tot de Banda-eilanden be- hoorende , resid. Banda, ten N. van het eil. Banda, en ten W. van Neira , tot welk laatste eil. het kn.n beschouwd worden te behooren , nis zijnde daarvan slechts door eene zeer geringe naauwlc, het Zon- negat gcheetcn, afgescheiden. Het is het hoogste van alle de Banda-eilanden en cigenl.jk niets anders dan een hoogc steeds rookende vulkaan , die dikwijls vuur en lava uitwerpt , en waaraan tevens de hier veelvuldig plaats hebbende aardbevingen moeten worden toegeschreven. I>ezc berg is van eene kegel- vormige gedaante en rijst onmiddellijk uit zee op. Aan deu top is hij platachtig en loopt een weinig minder steil toe dan in het overige ge- deelte. Dc krater is groot van omvang en aan hare zijde verheffen aich groote rotsgevaarten , waaraan men gele zwavel , verhard spiesglas (antimonium) en aluin ontwaart. Deze krater loopt oostwaarts in den berg neder en werpt alzoo de lava mrerendeels westwaarts uit , waar- door het eil. Neira veelal van de lava vrij blijft , ofschoon het wel eens door eenen aschregen wordt overdekt. "Van de hoogte af, waar, althans in latere tijden , geen lava heeft gestroomd , is de Goekoss- Api met digt en zwaar geboomte begroeid. Aan deu top is hij met lava bedekt , die nog niet met eene vruchtbare schicht van aarde over- trokken en gevolgelijk geheel kaal is. Merkwaardig is het , dat b(j elke aanzienlijke uitbarsting, de top van den berg, of liever de berg zelf, hoogc r wordt. De verbazende hoeveelheid lava overstroomt zijne hellingen, en wordt met eene dikke laag vulkanische asch ov erdekt , hetwelk in de lage streken begroeid en in dc hoogere streken , naar het schijnt , verkalkt wordt. Volgens dc overlevering der inlanders is de Goeüosg- Api thans veel hooger dan in vroegere tijden. Dc grond is , hoewel voornamelijk op het geheele eiland uit lava zamcngesteld , zeer vruchtbaar. Aan den voet van den berg grocijen eene menigte kokos- en andere vruchtboomen , die aan bewoners van Banda locbehooren; plantaadjen van muskaatnootcn of zoogenaamde )igitized by Google AP!. 209 noolpcrken vindt men cr echter niet. Men had op dit eiland in iangverloopcn tijden langs het strand , onderscheidene dorpen en bewoonde plaatsen , maar dere zijn , door het gedurig branden van den berg zoodanig verwoest, dat zelfs de namen daarvan verloren zijn geraakt. Dc meeste der tegenwoordige bewoners zijn huisgezinnen , van Timor derwaarts overgekomen. Thans heeft men cr twee schan- sen : Kijk in de Pot en Koop. Ten tijde van Vaiestij* zoude zich op dit eiland ook eenc soort van groote slangen ontbonden hebben, w elke, naar dc beschrijving, die hij er van geeft, de boa constrictor moet geweest lijn. Ook had men er toen wilde koebeesten cn varkens, die er zeer wel aardden. De steile boschrijke vuurberg kan zonder buitengewone moeite be- klommen worden , evenwel zijn kort na de uitbarstingen deze onder- nemingen gevaarlijk. Zoo als dan ook in 1696 eene dusdanige nieuws- gierigheid den Korporaal Pieter Hzjdrirsz. en den Schildcrgast Jakob Mach het leven kostte. Deze berg heeft op onderscheidene tijden zeer sterk gewoed. Hel eerste geheugen, dat men daarvan heeft , is, dat hij in 1586 en daarna weder in 11598 aan den top begon tc branden en vuur uit te werpen, zoodat men er nu eens de heldere vlam , dan weer eens cenen zwarten dikken damp , soms ook wel eens cenen lichtgraauwen rook zag uitkomen. Hij brandde ook in 1609, maar in Maart 1Ö1U is deze berg met een dusdanig geweld opengesprongen, en heeft zulke zwavelst cenen en groote vuurvlammen , ten decle naar den zeekant , ten declc naar de zijde van Neira en het fort Nassau, uitgeworpen, dat men, door dc menigvuldige asch , die cr in dat fort cn op dc bolwerken gevallen -was , dc stukken naauwlijks gebruiken kon , waardoor ook die van het kasteel in gevaar stonden, om van dc Bandanezen , die van Lonthoir en andere plaatsen sterk opkwamen, overvallen te worden. Hetwelk echter door de komst van den Gouverneur Generaal Gerard Ret*st , die toen juist met cene vloot aldaar aankwam , belet werd. In het jaar 1629 had hier eene hevige aardbeving plaats , en een half uur daarna een zware watervloed , die met stil weder opkwam cn groote verwoesting aanrïgtte ; vijfjaren later, namelijk in 1632 , barstte de berg weder uit , hetgeen van onderscheidene aardbevingen vergezeld ging , die men bij herhaling in de maanden April , Mei , Juuy eu Julij gevoelde, cn den 24 December door ecnen zeer hevigen schok gevolgd werden, waardoor dc buizen groote schade leden. In het jaar 1683 schijnt er ook een zware brand inwendig in den berg geweest tc zyu , die ten laatste gevolgd werd van cenc gewel- dige aardbeving, door welke dc bergen scheurden, verscheiden huizen, gebouwen en pakhuizen omvergcw orpen werden , en velen zich genood- zaakt zagen , hunne stcenen huizen tc verlaten , cn zich in houten of bamboezen hutten , voornamelijk 's nachts , te behelpen , uit vrees van levendig, onder dc instortende huizen , begraven tc worden. In het jaar 1690 heeft dc Goemsu-Api wederom verschrikkelijk gebrand , cn niet slechts groote vlammen maar ook groote stcenen, meest naar het westen , uitgeworpen , en nu brandde hij wel zes jaren achter elkander zonder ophouden, namelijk tot den 17 Mei 1696, als wanneer hij plotseling ophield, lot den 22 dierzelfdc maand, toen hij nog ruim een uur op eene verschrikkelijke wijze gewoed heeft , maar daarop ook weder eensklaps stil werd , cn alzoo bleef, tol er, in Februarij 1710, eenc nog zwaardere aardbeving gevoeld werd dan die van 1683, toodat men op Neira het kasteel moest verlaten. Doch :>M A P I. vau dien lijd bespeurde men gecne uitbarsting tot don 37 Junij 1712, tuen tic berg weer zeven of ncht dagen brandde en na dien tijd slechts smeulde. In hel jaar 1798 had er mede ccne geweldige uitbarsting jdaats , die , zoo als dikwerf het geval is , van eenen orkaan vergezeld ging. laatste uitbarstingen , welke ineu vernomen heelt , geschiedden in 1816, 18:20 en 182 i waarvan de eerste zoo hevig was, dat daarbij de meeste huizen en muren in en om de stad Kanda vaneen scheur- den. Dij de uitbarstingen, die van den 11 Junij 1820 tot in het mid- den der volgende maand plaats hadden , zijn vele vruchtboomen vernield geworden. l)e uitbarsting , welke den 22 April 1824 plaats vond , vormde eenen nieuwen krater , aan de noordelijke helling van den berg , een- weinig beneden den ouden krater op den top. Deze uitbarsting had toevallig juist plaats , op den oogeublik , dat de Gouverneur uaron vis der. Capelles aldaar ter reede kwam , zoodat bet gebulder van het salueren uit het geschut met het gebulder van den berg gepaard ging. Den 9 Junij daaraan volgende geraakte de vulkaan wederom in bcweging,en toen ontstond er ccne niet minder geweldige ontbranding , die , niet kleine tus- schenpoozen , tot den 14 Juny aanhield. Ku bleef de berg elf dagen in rust , den 23 dierzclfde maand greep er eene laatste uitbarsting plaats', die heviger was dan de beide eerste, en met eenen digtcn regen van asch en stcenen vergezeld ging , maar evenwel geen de minste schade aanrigtie y terwijl zelfs de inwoners geen hinder hadden van de dikke rookwolken , aangezien deze dooreenen zuidoosten wind naar zee gedreven werden (1). API (G0RN0NG-) , G oenokg-Apie of Gluong-Api , vulkaan in Oottrlndië op het midden van hel Sundaschc c'il. Sumalra , wiens lava weleer in de rigling van Priamang gezien is. Zij heeft echter gecne schade veroor- zaakt , dan dat de nabij gelegen onbewoonde bosschen daardoor ver- brand zijn. APINGADAMUM , bij sommigen de Latijnschc naam van Appisueda*. Zie dat woord. APON , naam, dien de inlanders aan de stad Ambo* geven. Zie dat woon!. APON , oude naam van het Oost- Indische doq> Cailalo. Zie dat woord. APOSTELII11S, voorin, gasthuis, in de Meijerijvan-s Ilertogen- hosch , kw . Peelland , prov. iV. llmband, orfticr Mierh en \ u. ten N. van dat d., { u. W. van Helmond, op den weg van daar naar Stiphout, aan de Micrle. Het was in het jaar 1515 gesticht, door Gehard Miciuels , Raads- man der Hoofdstad *s Hertogenbosch , die gehuwd was met Elizareth van Enckevoirt , eene zuster van den Kardinaal Wille» van Esceevoirt , welke laatste, reeds in het jaar 1531 . bij uitersten wil, de stichting van zoodanig een huis, uit zijuc na te laten goederen . aan gemelde zijne zuster had aanbevolen. Aan dit huis, dat ingerigt was voor twaalf mannen boven de vijftig jaren oud , waren door Paus Clebeks VII en Keizer Karel V sommige voorregten en vrijheden vergund, die door de bullen van cenigc latere Pausen bevestigd en zelfs vermeerderd zij». Aan dit huis was eene kapel verbonden , waarin door eenen Priester dagelijks de mis moes» gelezen worden, voor de rust der ziel van den stichter des huizes. De kapel is reeds op het laatst der vorige eeuw (i) Wil men eene nadere beschrijving van deze uitbarsting door ceoen oogge- tuige lezen, dan kan non aijuer weetgierigheid voldoen bij J. Ou vim J». , Rei- zen in den Mulo Lachen Archipel, naar Makaaaar enz. li. I, hl. 149, ra volgende. Digitized by Google AP P. 501 afgebroken , en het gasthuis in ecne l>ocrcn woning herschapen , terwijl uit dc inkomsten van het gesticht eemgc armen onderhouden worden . (1). APPAMIAN , st. in Oost-I n*liè\ eil. Lombok. Zie Appbüam. APPAR of Apper, st. in Oost-lndië, op de noord-oostkust van het eil. Borneo. APPARRA, kreek in IVeJerlandsch-Guiana, kol. Suriname, die zich zuidwaaits in de ff ayombo ontlast , niet ver van dc plaats , waar deze laatste in de Coppename uitloopt. APPECAPE , verl. plant, in JVetlerlundsch-G niana , kol. Suriname. aan de Boven-Commeu-ijne . aan dc regterhand in het opvaren ; gren- zende aan de suikerplant. Éauquembcrg benedenwaarts en aan de suiker- plant. Wavambibo bovenwaarts j 2050 akk. groot. APPECAPE (LAND-VAN), verl. plant, in Nederfondsch-Guiana , kol. Suriname , aan de Casiwicakreek , aan dc linkerhand in het opvaren ; grenzende aan dc verl. plant, dc Herstelling boveiiwaarls en het verl. land van dc plant. Dageraad benedenwaarts; 28 \ akk. groot. APPEL , buursch. op de Veluwe , prov. Gelderland , air. en 8 u. JÏ. W. van Arnhem , kant., gcm. en 1 u. Z. ü. van JVtjkerk , \{ u. O. van Hoevelaken ; met 470 inw. APPELAAR (MEL WE) of Jupvroitoek-Polder , pold. in het Markgraaf- schap-ra n- Berg en- op- Zoom , prov. D oord- Braband , arr. Breda, kant. Zevenbergen, distr. Rozendaal , gein. Fijnaart-en-Heyningen . palende N. aan den Oud-Heyningpoldcr , O. aan den Ouden-Appelaar, Z. aan den Angelinapolder en W. aan den Elizabclhspolder. Deze pold. , die in 1613 bedijkt is . staat onder het opzigt v an eenen Dijkgraaf, twee Gezworenen en eenen Penningmeester , en is 203 bund. 68 v. r. 17 v. ell. groot. Hel land ligt 10 duim beueden A. P. APPELAAR (OUDE), pold. in het Markgraafschap-van-Bvrgen-op- Zooin , prov. J\ i oord-B rilland , arr. Breda, kant. Zerenbergen , distr. Bozemlaal , gem. Fijnaart-en-I/eyningcn , palende N. aan den Ouden Fijnaart of Vrouw -Jakoha's-land , O. aan den Henricttenpolder , Z. aan den Klciucn-Torenpolder en aan den Grootcn-Torcnpoldcr , W. aan den hieuwen -Appelaar. Deze pold. maakte vroeger drie afzonderlijke polders uit , die genaamd waren Schuddebcurs , Ouden- Appelaar en Dorps gors, welke in 11598 te zamen onder eene bedijking gebrngt zijn. Hij slaat onder het opzigt van eenen Dijkgraaf, twee Gezworcneu en eenen Pen- ningmeester, beslaat eene oppervlakte van 417 bund. 1)8 v. r. 98 v. ell. flronds, cn het zomerpcil ligt 3 palm onder A. P. Op den zuidooslelijken hoek van dezen jxiUler lag voorheen hel oude fort Barlaque ter plaatse, waar, naar men wil , het oude slot of kast. Appelaar moet gestaan hebben , van hetwelk deze pold. zijnen naam ont- leent , en waar het thans ingedijkte water de Barlaque inde Merk uilliep. APPELDOORN , d. op dc 1 eluxce. Zie Apeldoorn. APPELENBURG (HET HUIS), >n de Betuwe, landgoed, prov. Gelderland, kw. , arr. cn 2 u. O. van Tiel, gedeeltelijk kant.cn lju. W. ten Z. van Eist, gem. en i u. W. van Doodevaard, gedeeltelijk (i) Meerdere bijzonderheden over dilApoaTZUimt zal men eeratdaa^t rinden knnnea in «en* rerhandeling orer den Kardinaal Val EbckevOirt, goacbreTen door den Hoogleeraar H. J. Rotaaad» , in het Archief roor kerkelijke ge ich ir de n ia. inzonderheid van Nederland, verzameld door N, C Ktn en H, J. Roiaum D. 11. 302 AP '\ kant., gem. cn 2 u. O. ten Z. van Eckteld , onder het d. Othttn , cn | u. Z. O. van daar, aan den Waaldijk , gelegen. Dit landgoed bevat , behalve eenc hecrenhuizing met grootcn tuin , een boerenhuis, lanen met opgaande boomen, boomgaarden, benevens teel- en weiland, cn is 9 bund. 76 v. r. 90 v. ell. groot. APPELSCUE, d., prov. Friesland, kw. Zevenitolden , griet. Slel- lingirerf-Oosteinde , arr. en 6 u. 0. ten Z. van eerenveen , kant. en 3 n. 0. van Oldeberkoop , aan de grenzen der Provincie Drenthe. Vol dit d. , dat het ooslelijkscbe der grietenij Stellingwerf-Oostcinde is, behooren de huursch. Aackinge en Ho og - A p pels ch e. Vroeger stond hier ook een klooster van de Prcmonstreiter orde ; 's W e- rclds - Licht gehecten , en er was hier cene burgt , die halsregt voerde. Men telt er 180 in»., alle Herv. , die hier cene kerk hebben , welke van eeneu stompen toren voorzien is , en tot de gem. Oostervolde-Fochtelo-en- Appelsche nehoort. De grond van dit d. bestaat voor een groot ge- deelte uit eene harde zandige heide , in welke nogtans , nabij Wateren , in Drenthe, een grazig sttik weiland ligt, de Broek genaamd. APPELSCHE (HOOG-) , huursch., prov. Friesland, kw. Zerenwolden , griet. Stelliugwerf-Oosteinde , arr. en 6J u. 0. len Z. van Heerenveen f kant. en 5£ u. van Oldeberkoop, £ u. O. tenZ. vaa Appelsche , onder welk d. het behoort. APPELSCH ER-ZANDBERGEN . zandduinen, prov. Friesland, kw. Zevenmolden , in be» zuidoostelijke gedeelte der griet. Stellingwerf - Oosleinde , onder het d. Appelsche , waaTvan zij haren naam ont- leencn. Deze duinen , ofchoon niet zeer hoog , hebben van het land- volk den naam van zandbergen bekomen , omdat het eenc verwonder- lijk vreemde zaak is , dat er hier te midden vuji eenen reeds zeer hoo- gen heidegrond, geheide rijen losse zandheuvelen, met zeer weinig planten begroeid , gevonden w orden , waarvan de hoogste ongeveer 12 ell. boven de oppervlakte verheven zijn, cn volkomen naar zcedui- nen gelijken. APPELïERN , gem. in het Land-tus&chen-Maas-en-Waal , prov. Gelderland, kw., arr. cn dislr. Nijmegen , kant. Bruten, (20 m. k., 7s. d.). Zij heva' , de d. Appel tern , A 1 tfo rs t M a a s - B o ru- in c 1 en A 1 p h c n , de geh. Berghuis, Blaauwe-Sluis , Gref Teling, den Haag. Heppard, het Hoofd, de Kade, de li aak. Moleneind, Moor thuizen, Mun, de Munni- k c n w a a r d , de Nieuwe Schans, Schr aal-Jammer, de T o rs e li , de Tuut, V c 1 d d ij k en de W a 1 , benevens vier pold. die gezamenlijk 2339 bund. groot zijn. Er zijn 4 R. K. kerken, 4 Herv. kerken en 4 scholen, die te zamen een gemiddeld getal van 200 leerlingen hebben. Deze gem. beslaat 3223 bund. 33 v. r. 98 v. ell. gronds, met 409 h., bewoond door 2100 inw. , onder welke ruim 1800 R. K., die in deze gem. 4 statiën hebben en ongeveer 230 Herv. , die twee gem. uitmaken. De voornaamste middelen van beslaan zijn de landbouw en de vee- teelt; ook wordt er een weinig handel gedreven. De pold. onder deze gem. worden jaarlijks door kwelwater onder- gezet cn moeten in de lente door de sluizen in de dyken , naar de Maas leidende, droogloopen. Bovendien zijn zy in het jaar 1784, 1799, 1807 en 1811, ten gevolde van doorbraak van dijken bui- tengewoon hoog overstroomd. Maar in de jaren 1816 en 1817 heb- ben de binnenvelden , alsmede vele der lage uiterwaarden door den menigvuldigen en aanhoudenden regen , gedurende den geheelen zo- Digitized by Google A P P. 303 mer, meer dan cene Nedcrl. cl diep onder water gestaan, waardoor de gcheelc oogst vernield werd en eenc groote sterfte onder het vee, mitsgaders duurte van levensmiddelen en hongersnood bij de armen, is ontslaan. Even als iu het jaar 1816 ging net bijna in de jaren 1827 toten met 1831 , maar vooral in liet jaar 1829, als wanneer, door dc zware stortregens , die den 29 Jnnij , 12 Julij , 15 en 1G Augustus vielen, de velden wederom v.-erden onder water gezet, ten gevolge waarvan dezelfde rampen, onheilen en teiste- ringen als iu 1816 plaats hadden. Zoodal de voorzeide jaren , om den noodlotligen toestand , waarin toen de inw. van deze gein. verkeerden , nog langen tijd bij hen in geheugen zullen blijven. Welke toestand dan ook voor gecne verbetering vatbaar is te achten , zoo lang er geenc algemeenc , verbeterde uitwatering voor dc distr. Rijk-van-Sijmcgcn en Maas-en-W aal zal zijn daargesteld. 0c oorlog, die in hel laatst van 1830 uitbarstte, en ten gevolge had , dat een groot aantal personen, in het begin van 1831 , ten strijde geroepen werd , alsmede de buitengewone epidemische ziekte in 1831 , toen meer dan $ der bevolking ziek te bedde lag , die van deze kleine gein. , in de maand September en het begin van Oetober , meer dan ï>0 slagtolTers wegsleepte , en waardoor de geringe oogst nog niet tijdig genoeg kon worden binnen gehaald , mitsgaders dc schier alles vernielende muizen , die zich hier in 1831 opdeden , hebben niet weinig bijgedragen , om den finaiiliclcn toestand der gein. zeer te vcraCii eren en zijn de oorzaak, dat het grootste gedeelte der ingezete- nen als nog in bckropipeue omstandigheden verkeert. Deze gem. heeft geen afzonderlijk wapen; het gemeente zegel bestaat uit de woorden Gkreevte Appeltere , met hét randschrift Provirciv GeLI)ERLA>D. Het d. Appelter* of Apeltere* , ligt 3 u. W. van Dijnugen, l£ u. ten Z. van Drutcn , { u. Z. O. van Altfqrst , aan den Maasdijk. Tot dit d. behooren de geh. de Laak, de Tuut. de Wal , Muu en de Blaauwc sluis, benevens een pold. , -139 bund. groot, die bij wintertijd ouder loopt . maar gemeenlijk ccuigzins vroeger dan die der drie andere pold. in deze gein. droog is. Dit d. is een riddermatig goed , welks Hceren al vroeg in de Gelder- schc geschiedenissen \ermaard zijn, zoo als zij. onder anderen, den beroemden Joa* Derk v at der C.apellev tot dex Poll, onder hare vroe- gere bezitters tellen mag , thans wordt zij iu eigendom bezeten door Mevr. A. E. Gravin douairière yav Rechtere*, geh. Baronnesse va.i oer Capellex . zijnde cene dochter van den geinelden Heer Joa.i Derk. Men telt hier 430 R. K. , die hier cene static hebben, welke tot het voonn. bisdom van Rovnnontle , dek. van Druten behoort , en ecne kerk beeft, die aan den II. Servatios toegewijd is , en waarin de dienst door eencn Pastoor verrigt wordt. De Ilcrv., die een getal van ongc\eer 70 personen uilmaken , behooren tot de gem. Alt forst- en- Appel tem. Voorts heeft men in dit dorp 97 h. en eenc in 1853 geheel nieuw ge- bouwde school , met een gemiddeld getal van 30 leerlingen. Bij Appelter*, staat e^n aanzienlijk heerenhuis , het Huis tcAppel- tern geheeten. APPELTER\ (HUIS TE) , oud adell. huis , in het Land-tusschen- Maas-en- ff 'aal , prov. Gelderland, kw. , arr., distr. en 3 u. W. van ïVijmegen, kant. en 2 u. Z. van Druten, gem. en Z. O. van Appeltem , te midden van het hoog geboomte, nevens den Maasdijk gelegen. 301 A P P. Het is een oud en merkwaardig gebouw , flat in het jaar ICSfi vernieuwd is , doch reeds zeer lang te voren moet gesticht zijn en vroe- ger Ar pelt hork geheclen was. De Hecrcn en Vrouwen van Apfblteun hebben er steeds bun verblijf opgehouden , zoo als het ook nog door de tegenwoordige eigenaresse bewoond wordt. APPKN , buursch. op de Veluwe, prov. Gelderland , kw., arr. en 6 {\\. N. van Arnhem, distr. Middtn-Fehute, kant. en l£ 11. Z. van Ttcello geni. en £ u. N. van Voorst ; met 770 inw. APPENAM, ruime baai in Oost-Indiè', inde Straat van Lombok, aan de westkust van het Sundanclie eil. Lombok. APPENAM of APPAMIAM, st. in Oost-Jndië , op het Sundatche cil. Lombok, aan de baai van dienzelfden naam. Het is cene zeer aanzien- lijke en volkrijke st. en de voornaamste plaats van het cil. APPER , st. in Oost-Indiè. Zie Appab. APPERLO , buursch. op dc Felutre. 7Ae Apehloo. A PP IN 0 ADAM , vlek in Fivclgo. Zie Appisceoam. APPINGE , oud riv., prov. Groningen , dat voorheen bij het d. Holwicr- da in het Oosten van Firelgo, haren oorsprong had. liet liep zuidwaarts naar Appingedam , waar het zich met den voorni. Fivel vereenigde. Ook droeg een klooster, dal hij Appingedam stond, dezen naam. Van het oude riviertje is nog ecne uitwatering , thans de Apt genaamd , overig. APPINGEDAM, arr., prov. Groningen; palende N. aan de Wadden, O. aan de Eems en aan den Dollart, Z. aan de arr. Groningen en Winschoten , \V. aan het arr. Groningen en dc Hunse. Het bevatte voorheen de volgende 4 kant.: Appingedam, Lopper- «urn, Middelsluni en Winsttm; doch sedert de nieuwe vcrdeeling der arr. en kant., .in 1838 ingevoerd, beval het slechts 2 kant., namelijk A p p i n g e d a m en M i d d c 1 s t u in , en telt ruim 32,800 inw . APPINGEDAM, kani, prov. Groningen, arr. Appingedam ; palende N. aan het kant. Middelsluni en de Ëcms , O. aan de Eems en het kant. Zuidbroek , Z. aan de kant. Groningen en Hoogezand , W. aan het kanl. Middelstum. Het bevat de volgende 7 geni. : Appingedam, D c l f z ij 1 , R i e- rum, Ten Roer, Loppersuui, Stcdum en 't Z a u d t , en telt ruiiT. 18,000 inw . APPINGEDAM, klass., prov. Groningen, in de volgende 4 ringen verdeeld , als : A p p i n g e d a m , 1) c 1 f z ij 1 , L o p p c r s u m en S 1 o c h- teren. Zij wordt bediend door 40 Predikanten cn telt 20,400 zielen. APPINGEDAM , kerk. ring ,prov. Groningen ; klass. van Appingedam. Er zijn in dezen ring de zeven volgende gein. : A p p i n g e d a m , F a r ni- suin, Hcvcskes-cn-Wciwcrd, M e c d h u i z e n, O p w i e r d e , Oterdum, cn Tja ms wc er, die door zeven Predikanten bediend worden en te zamen ruim 4100 zielen tellen. APPINGEDAM, geni. in Fivelgo, prov Groningen, arr. en kant. Apjnngedam; (8 m". k.. 4. s. d.) palende N. aan de gem. Rierum y O. aan Delfzijl, Z. aan Delfzijl cn Slochtéren , W. aan Loppcrsuin. Zij bevat , behalve het vlek Appingedam, dc dorpen J u k w e r d, Marssum,Opwicrde,Solwcrd, en Tjamsweer, benevens de geh. het Rolwerk, Eelwerd, G ar re weer, de H oo ge- we rv c n , 't Klooster, Lasqucrt en Oling. daarin (J Herv. kerken , i R. K. kerk , ecne Latijnsche , cene Fransehe en li lagere scholen. Zij telt. ruim 5100 inw., onder welke ruim 2400 Herv. , 430 R. K. , S0 Doopsgcz., 2 Ev. Luth. cn ÜIS Joden. Digitized by Google APP. 3015 Het vlek Appikgeda*, hetwelk ook Appijgadav , ia het Lat. Daima rn bij sonunigcu Apmgadasui , doch hij de landlieden doorgaans alleen den Dab wordt genoemd , is de zetel van eene arrondissenienUrcgtbank én van een kantonsgcrigt, en ligt 4 u. N. O. van Groningen , 1 u. W. van Delfzijl , 6 u. N. van Winschoten , aan den regtcr oever van den voor- maligen Fivel. Thans stroomt het Damsterdicp midden door de plaaU heen. Dit vlek ontleent gedeeltelik zynen naam van den dam , die hier , vóór dat te Delfzijl de zeesluizen aangelegd waren , ter sluiting van het water, inden mond van deu Fivel lag. Sommigen willen, dat het zijnen naam van een adellijk, thans uitgestorven , geslacht, Appiïiga had , maar anderen beweren met meer regt , dut het dien van het riviertje de Appinge ontleend hebbe. Men wil dat Appingedam , na de toeslijking der Wester-Emder ha- ven , waar omtrent echter veel onzekers heerscht , zou zijn opgeko • men. Men vindt opgetcekend , dat hare kerk reeds in 1254 met eenen toren en een rond dak prijkte. Sedert nam zij in vermogen dusdanig toe , dat zij in 13z7 bij den zoogenaamden Appingedamster buurbrief , welke door de judices Sclandini tocius Friste , in upstal- lesbame congregati , werd bevestigd, en waarin het plaatsje genoemd wordt, in den aanvang des briefs unirersitas en vervolgens oppidum, waarschijnlijk reeds stedelijke regten bekwam ; later werd zij ook , om hare ligging , nabij deu mond van de Eeras , met vesting- werken voorzien. De regtstoel, waaronder T jams weer en Opwicrde behoorde , was voorheen staande , en toekomende aan de stad Gronin- gen , die dus hier den Refter aanstelde. Doch, behalve dezen was er ook nog een plaatselijk bestuur, onder den naam van Regteren o(Eed- genootenten Damme , en ook, doch in latercn tijd, v an B urgetneesteren der stad Appingedam. Men telt hier bijna 1900 inw., die meest in den kleinhandel , am- bachten en winkelnering hun bestaan vinden. De handel , die hier gedreven wordt , is thans van weinig aanbelang , uitgenomen iu paar- den , vooral op de jaarlijksche paardenmarkten , welke beroemd zijn , om het groot aantal , van wijd en zijd aldaar aangebragt en verkocht wordende , paarden. Deze worden gehouden op Woensdag in de Pink- stcrwetk, op Woensdag voor den derden Donderdag in Julij en op Woensdag voor den derden Donderdag in Augustus. Voorts heeft men te Appingedam eene veulcnmarkt op den derden Donderdag in September, en eene veemarkt op den laatslen Woensdag in Oc- tober , alsmede op eiken Woensdag van de maanden Mei en November, welke allen door de landlieden uit den omtrek gaarne bezocht wor- den. De hier gevonden wordende fabrijken zijn van geen belang ; voorheen werd er veterlint gemaakt, door eene machinerie , welke al- leen door eenen hond gedreven werd , en geen verdere hulp tot het fabriekaat behoefde. Er zijn echter in deze gem. nog eenige olie-, houtzaag- en andere molens. Zy is stadswijze gebouwd en thans een der volkrijkste vlekken der ge- heelc provincie. Voorheen stonden binnen hare muren de burgten der reeds lang uitgestorvene adellyke geslachten Snelger en Houwerda, alsmede W. van Appingedam , aan de zuidzijde van den Fivel , het sterke slot of kasteel D ij k h u i s , door den heldhaftigcn Focko Ukeka , die den 29 Augustus 1433 aldaar overleed , gebouwd. Ook hadden de Ommelanden hier hun muntgebouw, hetwelk na de laatste helft der zestiende eeuw eerst is gezet , doch zeldzaam als munt is gebruikt en nog wel alleen in dc eerste jaren , I. Deel. 20 50Ü APP. zijnde vervolgen*, n;i de liirr ingevoerde Hervorming, door de Doops- gezinden der oude V lamiugeu lol eene kerk gebezigd , toea verlaten, en in ISl-i afgebroken , als wanneer de jjrond bij eenen tuin werd getrok- ken. Under de nog beslaande openbare gebouwen van Apphgedai ver- dient bet R a a d b u i s , in welks onderste gedeelte de Waag is, ver- meld le worden. Het beeft eene ruime raadkamer, waarin vroeger de synode, die om bel andere jaar in deze plaats bijeenkwam , hare verga- deringen bield. De arrondisscmenlsrcgtbank boudt bare zitting bier in eene voormalige pastorie ten 0. van de Herv. kerk. De Herv. geni., die bier 1600 zielen telt , tot de klass. en ring van Appingedam beboort , en vroeger door twee Predikanten , maar thans sleebis door ééncn bediend wordt, beeft bier eene grootc en seboone kerk met eenen fraaijen predikstoel en een vrij goed orgel. De zware toren , die vroeger bij deze kerk plagt le slaau , is in 1855 afgebroken, en in dal en bel volgende jaar door eenen nieuwen, ligler gebouw den lantaarntoren vervangen. Vóór de Kerkhervorming was deze kerk aan den H. Nicolaas, Bisschop van Mvrra, toegewijd, hoewel zij toen zoo groot niet was als thans, want zij is , sedert de Herv. godsdienst daarm werd uitgeoefend , van tijd tot tijd ruimer gemaakt. De Pastoors dezer kerk waren Oflicialen en Commissarissen van den Bisschop van Munster. Tc dien tijde had men hier ook nog de A u gu s t i n u s- of Broerkerk, wclkeaanhelkloosterderMouuik.cn dezer orde behoor- de, maar vóór de reductie der stad Groningen , en wel in 1362 , even als het klooster, geheel werd verniel igd en met alle de inkomsten aan de gemeente tot eene nieuwe parochiekerk afgestaan. Behalve dit klooster had men er mede een van de Franciskancu , dat in 1328 , gesticht was, maar van hetwelk thans ook niets meer in wezen is. De eerste vaste Predikant alhier was Jon.vTtsES Minus , die in den beginne in het Schuitenhuis en , niet lang na het aannemen van den religie- vrede, in de Augustinuskerk de dienst w aarnam. Toen echter in 1380, door den trouweloozcn afval van IIe>>i;.nbebg , de stad Groningen weder onder de Spaanscbe heerschappij kwam, geraakte de Herv. gein. van Appiigkdaï uiteen, en bleef eenen geruimen tijd herderloos} maar op »le eerste synode , die te Groningen gehouden werd . nadat die stad tot het Bondgenootschap der \ ercenigde Nederlanden was teruggekeerd ; verscheen reeds IUdolpiiis Aktopaels. als Predikant te Appijgeiuï , en misschien had deze daar reeds gediend , nadat Oterdum en Delfzijl iu 1383 en '1301 door de Staatsehen heroverd waren. De predikantsplaats wordt vervuld door een vrij beroep van den kerkeraad en de Kerkvoogden. De U. K. statie, die tot het dek. van Groninge n behoort , heeflhier eene goede , thans vergroot wordende kerk , die aan den H. Nicolaas is toegewijd , en met cenen toren prijkt, welke in 1800 gebouwd is. Zij lelt ruim 260 zielen eu wordt bediend door eenen Pastoor. De Joden, wier getal hier 143 beloopt, hebben in het jaar 1801 eene synagoge tc Appixgedas gesticht . die door eenen Voorlezer bediend wordt. De Doopsgez. gein., die nog in 1800 te Appingedam gevonden werd , heeft sedert opgebonden te bestaan . zoodat de weinige leden van die gezindheid , welke te dier plaatse wonen, thans totdegem. van 'I Zandt bchooren. Zij bield bare kerkvergadering iu het voorschreven muntgebouw , het- welk stond bij de Breed t brug . in de Dijkslraat. Men heeft hier eene La lij nscbè school, in welke door eenen Rector onderwijs gegeven wordt." en die 12 leerlingen telt; eene Frausche kost school niet 30 scholieren ; eene Lagere school der eerste klasse met 230 leerlingen ; een Departement der Maatschappij: Tot Digitized by Google APP. o07 Jfut vn 't Algemeen , dat den 29 Junij 1828 opgertgt is en uit 41 ge- wone, 2 honoraire leden en 1 donatrice bestaat; eene Bijbelvereen i- giug, die 32 leden telt; en een Distributiekantoor voor de brieven. Nadat Appiucbda* ccnc vesting geworden was, heeft het onderschei- dene malen de rampen des oorlogs moeten verduren. Zoo werd de plaats in het jaar 1500 door de Groningers belegerd . welke zich echter weldra , zoo door de gemaakte overstrooming , als doordien Edzard , Graaf van Oost- Friesland , die , van over de Eems , de Appingedammers met schepen te hulp kwam en zich met eene genoegzame magt in de plaats wierp , genoodzaakt zagen het beleg op te breken , terwijl zij, bij den aftogt, nog sterk door 's Graven volk geteisterd werden. Maar het jaar 1 was zoo veel te noodlottiger voor Appisgedam, toen het door George , Hertog van Saxen , met het gros zijns legers aangevallen werd. De plamts was toen redelijk wel versterkt , en , be- halve met een groot aantal landvolk , door 800 welgeoefende soldaten , onder het bevel van Otto va* Diepoolt , bezet. De Hertog liet onver- wijld den Fivclstroom onder en boven met bruggen beslaan en de sloten in de weide dempen , ten einde het grof geschut te gemakke- lijker te kunnen aanvoeren. Hierop beukte hij op eene verschrikke- lijke wijze de wallen , terwijl hij mei gloeijendc kogels greotc schade aan de kuizen tocbragt. Die van binnen arbeidden daarentegen onver- moeid , zoo aan het vullen der bressen , als aan het blusschen van den brand in de huizen , wordende daarin zelfs door de vrouwen en kin- deren geholpen, Ueeds onderscheidene malen had de Saks cenen storm gewaagd , maar was telkens door de belegerden afgeslagen ; tot dat net hem eindelijk den 4 Augustus , toen hij in den vroegen morgen de stad op drie plaatsen te gelijk aanviel , gelukte , niettegenstaande de dapperste verdediging door de belegerden , Appijgedam stormenderhand in te nemen , waarop de stad aan de toomeloosste woede van den soldaat ten prooi stond , wordende er een ijsselijk bloedbad aangerigt, iu hetwelk noch vrouwen , noch kinderen , noch grijsaards ffespaard werden. De stad werd echter nog in hetzelfde jaar door Graaf Edzard herwonnen , wordende de bezetting door gebrek aan leeftogt tot de overgave gedrongen ; waarop de vestingwerken in 1516 geslecht werden. In 1556 werd Appisgedas door Mehrard vat» Ham, een beroemd veldheer van Hertog Karei, va* Gelder , wederom versterkt , ten wel- ken einde hij de landlieden van Fivelgo opriep, om hem behulp- zaam te zijn , niettegenstaande de Groningers , die toen reeds de zijde van Kakel V , als Hertog van Braband , Graaf van Holland en Heer van Friesland en Overijssel , gekozen hadden , dit met alle magt zochten te beletten ; want in het verdrag , hetgeen die van Gro- ningen den 15 Junij 1536 met dien Vorst hadden aangegaan, was onder anderen bedongen , dat alle de vastigheden ten platten lande gesloopt zouden worden. George Schesr vam Toutehbitrg , de eerste Spaansche Gouverneur van Groningen , maak le er nu terstond zijn werk van , om Apmncedar te belegeren , maarkonde de plaats , uit hoofde van den sterken tegenstand , welke hem door die van binnen gebo- den werd , niet dan zeer langzaam lot de overgave dwingen. Maar de belegerden, door de nederlaag der troepen . die hun te hulp gezonden waren . zirh van alle hoop op ontzet venloken ziende en gebrek aan leeftogt hebbende . vonden zich genoodzaakt, om, den 2 September 1536, de plaat* aan Schemk over te geven, en dat wel op zeer harde voorwaarden, want de Bevelhebbers moesten krijgsgevangen bhjven, A1»P. terwijl de bezetting mogt uittrekken alleen niet het zijdgeweer en met achterlating van alle goederen , wapentuig- en geschut , en onder belofte van in drie maanden ttjds niet tegen den Keizer te zullen die- nen. Dc burger» konden , ten gelijken tijde , met het krijgsvolk uittrek- ken , maar moesten dan hunne goederen overgeven ; wilden zij echter blijven , dan moesten zij zich aan de genade van den overwinnaar on- derwerpen. Na de overgave legde Scuevk. eenc genoegzame bezetting in de plaats , ond»»r het bevel van Hans He&sb. Mama , Koningin van Hongarije , die destijds Landvoogdes over de Nederlanden was , van den gelukkigen uiulag harcr wapenen verwittigd, zond nu bevel, om Appmgkdam te slechten, aaugezieu zij dc versterking daarvan, als te nabij aan de Ecms , gevaarlijk oordeelde. Zij had zelfs het voorne- men, dc huizen te laten afbreken , maar werd , door het dringcud smeeken der ingezetenen, daarvau afgehouden. Hierop werden de vestingwerkea andermaal gesloopt , cu van dien tyd af heeft de plaats opgehouden eenc vesting te zijn. Apvincedab moest ook in ruime mate de nadeelige gevolgen van dc , op het einde der vorige eeuw woelende , partijschappen gevoelen , want toen, in het jaar 1787, het aldaar gevestigde genootschap van wapen- handel, bij het voleindigen der zomerwapcnoeleuiiig afgevuurd had, ging het gepeupel , vooral uit dc Vierburen , tot daden van kleinachting en beleediging over, welke zooverre gingen , dat in hel societeits huis de glazen werden ingeslagen, terwijl die schennis, van plundering verge- zeld, ten laatste tot andere huizen oversloeg , welker Patriottische be- woners helleven ter naauwernood met de vlugt red deden. Nu zag men , de beide volgende dagen , in de straten burgers tegen burgers strijden , daar de eene zich aan de zijde van de genootschapsleden , de andere aan die van hunne tegen pa rtijders schaarden. Dc eersten behielden in deze gevechtcu de overhand , en toe u de Kapitein vak Iusmca, aan het hoofd van ruim 120 Groninger genootschappers , met veldstukken voorzien, binnen de plaats kwam, en hunne tegenpartij ontwapende, geraakte alles weder tot rust. Behalve hetgeen Appikgedam , even als geheel ons Vaderland, gedu- rende dc vreemde overheersehing moest doorstaan , had het nog bij- zonder, bij den aftogt der Fransehen uit deze gewesten , op het einde van '1813, te Ujden. Zoo deed de Bevelhebber der vesting Delfzijl, ten einda-nog; grooter voprraad , dan hij reeds had, bycen te verzamelen , bij den Onder- prefect van dit arrondissement en bij deu Maire van Appi>«eiu« , bij herha- ling de drukkendste vorderingen, die van zware bedreigingen vergezeld gin- gen , terwijl het krijgsvolk , uitgezonden, om het gevorderde af te halen, zich daarmede nog niet vergenoegde , maar bovendien ook dc ingeze- tenen gewelddadig van het hunne beroofde, en op ecne verregaande wijze mishandelde. Dit deed die Ambtenaren , welke buiten staat , en daarenboven weinig gezind waren, om aan de onophoudelijke vorde- ringen te voldoen , besluiten , om de hulp van den Russiscbcn Kolonel , Baron IIose.x , die zich reeds binnen Groningen bevond , in te roepen. Deze aarzelde nu niet, om toebereidselen te maken, ten einde dc ongelukkige ingezetenen tegen dc verdere berooving en plundering te beveiligen , en naauwclijks vond hij zich daartoe in staat, of hij zond , den 18 November 1813 , 400 kozakken , benevens eenigc Kanon- niers, met twee veldstukken , derwaarts. Deze, in de nabijheid van Ae- ■ rmcEDAS gekomen zijnde, ontwngen berigt, dat de Franschen het vlek be- ; zet en hunne veldstukken op den weg naar Groningen geplant hadden. Lenige kozakkeu , daarop ter verkenning vooruit gezonden , w erdeu met Uigitized by APP. een hevig kanonvuur begroet , en vervolgens in eene schermutseling met de Fransche Geus d'annes gewikkeld. )>c Kozakken bleven , den vol- genden nacht , in den omtrek van Awhcedar ingelegerd ; en de Franschen , vrsezende 's anderendaags door eene sterkere magt aange- vallen te zullen worden , trokken in alle stilte ,dienzelfdcn nacht, naar Delfzijl terug , slechts een gedeelte van den gevorderden voorraad mede- nemende, waarna de Kozakken dadelijk Awiiceda* bezelteden , en- hunne posten op alle punten rondom die plaats stelden. Den 4 De- cember poogde de vijand , begunstigd door cenen dikken nevel, de linie der voorposten om te trekken , de wacht op eene steenbakkerij te •verrompelen , ten einde zich aldus weder van de plaats meester te maken , en die te verbranden ; doch door de tijdig genomen maatregelen der on- zen , die door het Russisch krijgsvolk ondersteund werden , had men hel geluk , om de Franschen , die reeds tot op eenen korten afstand waren doorgedrongen , na een vrij lievig gevecht , waarbij een Kozak sneuvelde en twee Grenadiers gekwetst werden , naar Delftijl terug te drijven , bij welke gelegenheid de Franschen door de onzen lot onder het ge- schut der vesting vervolgd werden, en van dien tijd af bleef Avfiü- cedaji van verdere bezoeken der Franschen bevrijd. Apphigcoam is de geboorteplaats van Doede van Amsweer , die zich , zoo door zijne bemoeijingen en opoffering, als door zijne schriften, een voorstander van de Hervorming getoond , en , na de reductie , als Afgevaar- digde van de Ommelanden , in de Gedeputeerde Staten gezeten heeft ; als- mede van den taalgeleerde Jacobcs Peaizohius(Jakob V oorbroer) , geb. l&ót f in 1715, als Hoogleeraar iu de Grieksche geschiedenis cn welsprekend- heid , aan de hoogeschool te Leyden. Het wapen van Afpinsebab is een zwart schild, beladen met een Pelikaan van zilver, voedende zijne jongen en staande in eene gevloch- ten vest, (zoo wij meenen) groen van kleur. Het schild gedekt niet eene kroon van goud. De Burgemcesteren der plaats hadden het regt van zegelen, en gebruikten daartoe reeds van ouds twee zegels, het eene, waar- mede de openlijke brieven of akten werden gezegeld, had tot omschrift: Sigillujn Burgtnsium in Ajtjringadamme, en \ ertoonde drie vakken, ver- wulfd , in het midden een gekroond Mariabeeld , niet het kind op de linkerknie en ter wederzijden een naar haar toegekeerde biddende heilige , en hebbende het stadswapen onder het middelste gedeelte. De oudste verzegeling, welke nog aanwezig en met dat zegel voorzien is, berust onder de stadsarchieven van Llrecht en is van den jare 1308. Hel werd gebruikt tot in 1810. Het andere zegel, het sigillum ad causas , bestond uit het stadswapen met het omschrift : SigiUum civitatis Appingedammottensis. APPEL ÏHOMA , oude naam van Afeldoors. Zie dat woord. APT, uitwatering in ï'ivelgo, prov. Groningen, dat bij Appingc- dam in deu Fivel uitloopt. AQ riDA , d. en faktorij in Opjfer-Guinea. ZicAccoba. ARANG, st. in Oost-I ndiè , aan de Oostkust van het Snudasche cil. Borneo, 1° 35' Z. B. 134° '10' O. L. ARAT , cil. in Oost-Indië. Zie Arat. AUAL-KILANDEN, cil. in Oost-Indiè. Zie Aroe-eilaides. ARA UW, geh. in Oost-Indië , op het Sundauhe cil. Sumalra, in de Minnen landen run Padang , distr. der Zes Koua's t aan den weg \»n het fort Vellman naar Panggalan-kota-beroc , niet ver van den IWg Boekil-liinau-kanihing. 310 ARA. ARAWAKKEN , Arowaolew , Arvacas of Abvaci» , «tam van Indi-> anen , in JVederlandsch-Guiana , kol. Suriname, aan de C oppename , aan welke rivier , vooral bij de Pcruviakreek , die zich aan de westzijde in de Coppename stort , zij eenige kampen of dorpen bezitten. Zij hebben , even als alle de oorspronkelijke bewoners van Guiana , dik en lang zwart haar, hetwelk niet grijs wordt, dan in cenen zeer hoogen ouderdom j sommige hunner Opperhoofden snijden het tot aan de ooren af, terwijl het anders gemeenlijk tot op de schouders hangt. Zy hebben geen baard , omdat zij dien , zoodra hij voortkomt , uittrekken, even als de wenkbraauw en , hetwelk de vrouwen ook doen. Hunne gelaatstrekken zijn regelmatig en , over het algemeen , niet onbevallig, hunne oogen welgemaakt en zwart, en het wit zuiver en glansrijk. Het maaksel van den neus is bijzonder, zijnde aan weers- kanten het knorrebeen rond , de neusgaten dik en wijd openstaande. Hunne lippen zijn eer dik dan dun , hunne tanden , die zij tot in den hoogsten ouderdom meercndecls gaaf behouden , zijn zeer wit en vast. Zij zijn rosachtig bruin van kleur , alhoewel zij bijna wit gebo- ren worden , maar hunne kleur wordt binnen weinige dagen donker* der. Zij beschilderen zich allen met eene roode verw , door hen rocou of coesoewe'e , door ons orlean genoemd, zoowel om zich tegen het steken der muskieten en der zon te beveiligen , als om de te sterke uit- wazeming te beletten. De vrouwen zijn racestal van eene tamelijke grootte , welgemaakt , niet onbevallig van wezenstrekken, waarin eene zekere zachtheid en goedaardigheid doorstraalt. Ook zyn er, die zeer innemend zyn. Hare voornaamste sieraden , behalve de oor- en ncusversierselen , die zy gemeen met de mannen hebben , bestaan in stukjes van zekere soort van been , ter dikte van eenen daalder en van de grootte als van eenen stuiver , plat geslepen , die zij , in groote menigte om den hals dragen , ook hebben zij daarvan korte trosjes , doch veel kleiner en dunner geslepen , in de ooren , aan welker einde koperen plaatjes hangen. Om de armen slingeren zij snoeren van kralen , als bande- liers , zijnde de groene en gele meest by hen geacht ; hiervan hebben z(j armbanden aan de handen , boven den elleboog en aan de schou- ders, en omhangen daarmede haar gehecle lyi. Zij hebben eene drie- of vierkantige lap . panje of ktcéejoe genaamd , gemaakt van kleine kralen, zeer aardig geregen , omtrent een voet breed , om er de schaamte mede te bedekken. De Asawakkes wonen by vier of vijf huisgezinnen in ééne hut , leggen zich onder anderen toe op het teclen van rocou en hebben eene eigen taal. Het begrip van godsdienst is b\j hen zeer flaauw, maar zij stellen een onbepaald vertrouwen in de voorspraak hunner afgestorvene betrekkingen , door welke aan te roepen, zij hunne belan- gen aan de Godheid , die zij nimmer onmiddellijk durven aanspreken , opdragen ; anderen onder hen stellen een vast vertrouwen in hunne Bogajcrs of Tovenaars. ARBEIDSLIJST , landgoed in de Meijerij ran 's llertogenbotch t kw. Peelland, prov. JVoord-Braband , distr. en 2£ u. N. O. van Oor-* schot, prov. JVoord-Braband , arr. en 3 u. N. van Eindkoren, kant. en 2 u. van Veghel , gem. en l u. N. W. van St. Oedenrode. In 1793 bestond de grond van dit goed meest uit heide , die den Heer Jaeob Kien van 's Hertogenbosch deed ontginnen en tot een landgoed aanleg- gen , hetwelk thans nog door zyne weduwe in eigendom bezeten wordt. ARCAS , eil. in Opper-Guiuea , aan de Goudkust, in de riv. An- tobar, boven het Ncderlandsche fort St. Antouie. 1 ARG. 311 ARC AS (DE LAS ) , etl. in Oost-Indiê'. Zie Are*tis. ARCEN , ook wel Aarcej of Aertsk* gespeld, «1. in Ópper-Gelder , prov. Limburg t distr. , arr. en 7 u. N. van Roermond 'r , kant. ru 3 ii. N. van retilo, {rem. Areen-en-V elden , \ u. N. van Velden, aan den groot en weg van Maastricht op Nijmegen . met !>00 inw., die alle R. K. zijn, en hior eene kerk hebben, «elke door eenen Pastoor en eenen Kapellaan bediend wordt. De statie behoort tot het bisd. Luik , dek. Horst : ook heeft men hier eene school. ARCEN- EN- VELDEN, {jein. in Opper-Gelder , prov. Limburg , distr. en arr. Rorrtnoiute , kant. f'eit/o ; palende N. aan de gein. Hergen , O. aan de Prnissischc prov. Rijnland , Z. aan Venlo , \V. aan de Maas. Zij bevat ded. Arccn en Ve Iden benevens de geh. Lomm en Schan- delo , beslaat eene oppervlakte van 4170 bnnd. en lelt 1)550 inw., onder welke slecht* 3 Protestanten , zijnde dc overigen allen R. K. Deze laatsten hebben in deze gem. 2 kerken. De Protestanten behooren tot de gein. van Venlo. Ook zijn cr 2 scholen. Het voornaamste middel van bestaan der inw. is dc landbouw. AKCUEM, of Anciica, buursch. in Zalland y prov. Orerijssel , arr. en n. Z. O. van Derenter. kant. en 1 n. Z. van Ommen, gem. Ambt-Ommen, l n. AY . van den ILim , niet 120 inw. ARCH1PELAG0- Dl- ST- LAZARO , AncmrcL- va*- St.- Lvzmus of AncHirtL- v vs- Hissayas, dus noemen dc Portugezen dal gedeelte der zee in Oost-I ndië , dat tussehen florneo cn Lueou gelegen is, en de Ambonsche eilanden bevat. ARCIU'M , buursch. in Zalland. Zie Arcüex. ARC.KER -GEMEENTE , polder op de f' el uwe. Zie ARKErtHtrascnE Polder. ARCLO , ondc naam van Arkei. Zie dat woord. ARCLM, verkorte naam van het ond adell. huis Adriche». Zie dal woord. ARDENNEN, landstreek in het groothert. Luxemburg, die zich eigenlijk ook in de Noord-Oostelijke dep. van Frankrijk uitstrekt , en voorheen nog eene veel grootcre uitgebreidheid had (Zie het volgende art.) Thans echter verstaat men gemeenlijk door Ardes-ven , dat gedeelte van het voorin. Ardennenroud , hetwelk in Luxemburg gelegen is. Rij de verdceling van hel koningrijk Oost-Frunkrïjk , maakten de Arde>»e* een afzonderlijk kanton uit , Pauis Arue.v^evsis gehecten , dat echter zeer beperkte grenzen had. Later maakte het een graafschap nit , hetwelk merkelijk meer uitgestrektheid dan het kan- ton had. Het graaflijk huis van AnnE^st* schijnt zeer ond tc zijn. Maar dc geslachtregisters , die de geschiedschrijvers daarvan gegeven hebben, zijn op zulke zwakke grondslagen aangelegd, dat men veilig doet, van niet hoogcr dan tot 916 op tc klimmen , als wanneer men zekere W icERic of AVideric vernield vindt, die van moederszijde uit koninklijk bloed gesproten was , cn als dc stamvader der Graven tas Ardehmjh kan beschouwd worden. Bij de verecniging van Luxemburg met Frankrijk , behoorde het ge- deeltelijk tot het dep. Sambrr-en-Mans, gedeeltelijk tot bet dep. tier Ardennen en gedeeltelijk tot het dep. der Wonden, welk laatste het tegenwoordig gronlh. Luxemburg be-loeg. Hel land is hoog en met heidevelden bedekt, dc grond mager, dor en rotsaebtig. Men gevoelt er de koude strenger, dan in de nabijge- legen btrekeu , en de winler is er langer , omdat dc menigte Mieouw , Digitized by Google ARD. die door de uitgestrekte bosschen derwaarts getrokken wordt , er de grond koud doet blijven , en alzoo de winter doet aanhouden ; de lucht is er echter zuiver en zeer gezond. De grond van dc Ardeme* is weinig geschikt voor den graanbouw. Men teelt er wel rogge , haver , boekweit en aardappelen , maar de rog^e is van slechte hoedanigheid en het land brengt nog niet wel de heltt voort, van hetgene er voor het gebruik der inw. noodig is. De haver, die er in overvloed is, wordt alleen in het land zelve verbruikt, omdat die urt dc naburige streken , welke men er in nog grootcr hoe- veelheid heeft , ook van betere hoedanigheid is. Dc boekweit wordt er alleen op de oevers van de Scmoy aangekweekt , waar de warmte , door de terugkaatsing der bergen meer vereenigd , haar spoediger tot rijp- heid brengt, dan op het vlakke land, waar zy van de lente- enherfst- vorsl te lijden heeft. De aardappelen , het voornaamste voedsel der mindere volksklassen , groeijen er welig , maar worden er vaak door de veelvuldige en late vorst aangetast. Ook wast er nog een weinig garat en wat grof vlas ten gebruike van den landbouwer. De landbouw is hier geen hoofdmiddel van bestaan , maar de voorname hulpbronnen van hel land zijn dc houthandel , dc vee- teelt en de mijnwerken. De eik , de beuk , de olm , de esch , de ijp en de berk, komen er welig voort. De Ardenner schapen zijn beroemd om hun malsch cu smakelijk vlcesch , dat een bijzonder aangename geur heeft , welke men toeschrijft aan het voedsel , meest uit welriekende kruiden bestaande. De Parijssche lekkerbekken zien gaarne een Ardenner schapenbout op hunne tafel. Ook is de wol van deze schapen , in goede jaren , zeer gezocht , en meu heeft er veel vertier van. Het rundvee en dc varkens zyn mede zeer talryk ; maar de koeijen geven er weinig melk , hetwelk men aan de droogheid van het voeder toeschrijft. De yzermynen zijn er over het algemeen rijk en menigvuldig , op sommige plaatsen zelfs zijn zij slechts door eenc dunne aardkorst overdekt. De smederijen zijn er talrijk en deze tak van nijverheid maakt , met den wol- en den houthandel, het voorname middel van bestaan der inwoners uit. Ook zyn cr kolen- branderijen. De inborst van het volk is , even als die van alle herdersvolken, zacht en eenvoudig. Zij zijn arbeidzaam en nijver , zoekende zelfs in andere landen een ruimer raiddel van bestaan dan hunne schrale grond bun verschaffen kan. Diegenen , welke met geringe middelen en groote opofferingen hunnen geest kunnen beschaven , bezoeken de openbare scholen , om zich dour middel van dc letteroefeningen een bestaan te verschaffen. Zij , die niets dan hunne armen hebben , verkoopen hnnnc dienst cn hunnen arbeid om het brood te winnen. Men heeft de Ardcnncrs wel eens beschuldigd van groote drinkers en twistzoe- kers te zijn ; maar deze beschuldigingen zijn beide zeer overdreven. ARDENNERWOUD, in het Lat. Ardeewa Silva, wasvoorheen een uitgestrekt woud, dat naar men wil, zyncn naam ontleende, van Ar- dejia , de Diana of Jagtgodin der oude Galliërs , en van het O. naar het W. zich moet uitgestrekt hebben van dc grenzen der Rcmen en Nerv iers , aan de Maas , tot aan de Schelde. Van het N. naar het Z. be- sloeg bet, volgens Jütics Cesar, eene oppervlakte van 5500 Romein- sche mijlen , of volgens Strabo , het geen op hetzelfde nederkomt , van 4000 Olimpische stadiën , dat is nagenoeg 180 uren Deze uitge- strektheid bevatte dus die uitgebreide streek van aaneenhangende bos- schen , waarvan het ecne einde tegen den Ryn bij Aken paalde , en hei ARD. 31* andere stootte tegen de plaats , ten W. van Steenbergen , waar het oude bed van de Haas zich , aan de grenzen van Braband , tegen over het eil. Tholcn , met de Oostcr-Schelde vereenigde. De stronken van boomeu , die men bij het graven van den put voor de benedenste sluis op den Stcenbergschen vliet , in 1823, heeft opgedolven , moeten echter overblijfselen van een veel ouder bosch dan het Abdehnebwoud zijn. Zie daaromtrent verder op Steehbebgsciie Vliet. liet werd door deUhic4i,deGugernen, de Mediomatri- ken, daste bruggen over dc sluis cn in den weg van Vollenhove naar W anneperveen te zullen leggen , om dc Grootc vaart of zijl niet tc zeer te bcnadeclen , evenwel zijn op de laatste plaats bij dc zoogenaamde Ronduitc of redoute in 1818 cn over dc Arem- bergersluis , bij dc vernieuwing cn vergrootiug in 1826, met wettige vergunning, ophaalbruggen geplaatst. Deze vaart , die tevens eene hoofduitwatcring voor het Land van Vollenhove oplevert , is nog een parlikulier eigendom , thans toebc- hoorende aan ccnige deelgenoten (participanten). Geheel verkeerd cn slechts bij verbastering, \»ordt zij meestal de Aardekdcrgergracbt , of AxRDE7IBEB.GFRCR.VCnT genoemd. AREMRERGER-POLDER , pold. in de heerl. Niervaart, voorheen tol Zuid-Holland behoord hebbende , thans prov. IS 'oord-liraband , distr. Roosendaal, arr. Breda , kant. Zevenbergen, gcm. Klundcrt , palende Z. W. cn N. aan den Blokpolder, O. aan den Bredaschen polder, den pold. Oud-Pelgrim cn den pold. Nieuw-Pelgrim. Hij is 1855 bund. 66 v. r. 52 v. c. groot, cn bet zomeqicil ligt 105 duim onder A.P. Deze pold. staat met de pold. Nassau en B l o e m e nda al en de daarmede in uitwatering gecombineerde polders onder het bestuur van eencn Dijkgraaf en Penningmeester en 4 Gezworenen. AREMBERGER-SLl IS , sluis in Zalland , prov. -Overijssel , even be- westen Zwartsluis , waardoor de Arcmbcrgcrgracht met het Zwartewater wordt verecnigd. Zie voorts op Arerbercer-gracht. ARENA-CÜMIT1S, Latijnsche naam van 's Gravezasde. Zie dat woord. ARENACUM , Romcinsche legerplaats in het eiland der, Batavieren. Zie Aart en Armie*. ARENDERHOl'T , voorm. boschje , in Kenm merland , prov. Noord- Holland , buiten Haarlem , ter zijde van Oven een , dat op het. einde der 17de eeuw is uitgeroeid , zoodal er nu niets meer van bestaat dan de naam. ARENDSDUIN , landgoed in Delftland , prov. Zuid-Holland , arr. en 2£ u. Z. W. van '* Gravenhage , kant. cn Ju. W. ten N. van Naald- wijk, gcm. %s Gravezandc-en-Zand-ambacht , i u. N. van 's Gravezandc. AREN DSG EN HO U T , gch. in het Land van Overmaas. Zie Aiiers- CEMIOHT. ARENDSPOLÜER of 'sHeer Areidspolder , pold. in Staats-Vlaan- deren, in Hulster- Ambacht , prov. Zeeland, arr. Goes, kant. en distr. Hulst, gem. Ossenisse , palende N., O. cn Z. aan den Osscnisse- Hooglandspolder cn W. aan het Hellegat. Hij is nog. na het ver- lies der gronden , buiten dc inlage van 1765 cn 1775 , 45 buiid. 11 v. r. groot. ARENDSIIORST , havezalhe, in Zalland, prov. Overijssel, arr. en 8 ii. N. van DitaxUr , kant., gcm. cu £ u. W. vau Ommen , aan ARE. den weg van Zwolle op Hardenberg j thans toebchoorende aan den Heer Mr. P. F. Hrtaica. ARENDSKERKE , d. op het cil. Zuid-Beveland. Zie Heer-Arekds- KEBKI fs). ARENDSNEST, geh. in het Land-ran-Rareslein , prov. N. Braband , distr. Boxmeer , arr. en U u. Z. O. van 'i Herloijenbosch , kant. en £ u» O. van Veghel, gcm. Boeket. ARENDSRliST, suikerplant. , in jVederlandsch-Guiana , kol. Suri- name, aan de Boren-Cotnmewijne , aan de linkerhand in het opvaren j palende aan de verlaten plant. Courcabo bovenwaarts . en aan het ver- laten land van Si paripabo benedenwaarts ; 1218 akk. groot , met 120 slaven. De Negers noemen deze plant, di Losi. ARENDSVLIJ T , verl. plant. , in Nederlandsen- Guiana , kol. Su- riname, aan het Pad-van- ff' 'aniea , aan de regterhand , wanneer men •ver Poele-Panjesbrug gaat; palende N. aan de houtplant. Mijn-zorg en Discordia, en Z. aan de houtplant. Zorgenvrij. Zij was 1000- akk. groot. AREN DSW AARDT , voorm. d. in den Grooten Zuid-IIollandschen waard. Zie Aartswaart. ARENSDORF, d., grooth. Luxemburg. Zie Arsdobf of Alsdorf. ARENSGENHOUD of Arerdsgexrocd, kortheidshalve veelal oen Hou» genoemd, geh. in het Land-tan-Orermazc , prov. Limburg , distr. , arr. en 3 u. N. O. van Maastricht f kant. en 2 u. N. ten O. van M 'eersten , gcm. \ n. O. van Hulsberg. ARENSWAARL), voorm. d. in den Grooten-Zuid-UoUandschen waard. Zie Aartswaard. ARENTIS, Arektks of de-las- Arcas, klein. eil. in Oost-Indiê , in den Sundaschen-yirthipel , tusschen Groot-Solombo en Romeo, tf° 14' N. Rr. 132° 80' O. L. ARENTSBÜRG, landgoed in Delfland, prov. Zuid-Holland, arr. en l u. Z. O. van '* Grarenhage , kant., gem. cn £ u. Z. W. van Foorburg, £ ti. N. O. van Rijswijk, en 1 u. N. ten W. van Delft , aan de Dclftsche Vliet , op een gedeelte grond* , dat sedert lang onder den naam van den-Burg, en oudtijds onder dien van het Land-ten-Hoogen-bttrg , bekend stond, ter waarschijnlijker plaatse, waar het Forix Hadria.u, een wapenhuis, vermoedelijk door keizer Aelius Hadriaxcs geslicht , zoude gestaan hebben. Daar men reeds omstreeks het jaar 1770 op den grond dezer bui- tenplaat* onderscheidene Romeinschc oudheden had opgedolven, zoo werd zij , in hel jaar 1826, in openbare veiling gebragt zijnde, voor het Ryk aangekocht , ten einde aldaar opzettelijke opgravingen te doen. De grond diensvolgens , in de drie volgende jaren , onder de leiding van den Leydschen Hoogleeraar in de Oudheidkunde Reevers, onderzocht zijnde, zoo heeft zulks ten gevolge gehad, dat er onder eenc laag van 1 i H el beplante aarde, werkelijk grondslagen van een uitgestrekt Romcinsch geitouw , en daarin overblijfselen van baden , huisraad , gereedschappen , benevens onderscheidene andere oudheden en pennin- gen gevonden zijn; en, hetgeen bijzonder opmerkelijk is, onder deze laatste ook enkele zilveren penningen van de 13de en 14de eeuw , na- melijk van Jak 1 , Graaf ra« Holland, van Maxikiliaak en Fairs vak Oostenrijk afkomstig. ARESTORF, d. grooth. Luxemburg. Zie Ars dor r of Alsdorf. ARGENT-COliRT-EN-VL IDE-HOl TEILLE, bijna verlaten koffiiplanl. ia ftederlandsch Guiana, kol. Suriname , aan de Helcnakreek ter linker- 310 ARI. i iu hel opvaren ; palende aan de koiïijplant. Cornelis-Vr'reodscbap- lienedenw aarts en den verlaten grond de Hulp bovenwaarts ; 530£ akk. groot, met 6 slaven. De Negers no<*men baar Dumaré of Orérié. Vroeger waren liet twee afzonderlijke plant. Argent-Court en la-Vuide- Bonte il le gelieeten , van «elke de eerste ruim 300 en de andere ruim 200 akk. besloeg. ARI , riv. in Oost-Indië , eil. Amboina. ARICHEM , d. in bel graafsch. Buuren. Zie Ericüev. ARIE, berg in Oost-Indië, eil. Java, resid. Buitenzorg-, distr. Tjiharoexa. ARIEKOK, berg m Wcst-Indië , op den Noord-oostclijken boek Tan bet Curaraosche eil. Aruba , een der twee boogstc bergen van Let eiland. Op zijne belling wordt ecne menigte gebrokkelde biksteen gevonden, waardoor de weg bier zeer mocijelijk te berijden is. Aan- de oostzijde van dezen berg heeft men een bekken , door hoogten om- geven , dat ten ongestoord verblijf van hagedissen , scorpiocnen en ratelslangen verstrekt, en waaruit verscheidene sleuven of rcgengculen ,. hier rooijen genoemd , afzakken. Het water , dat bij zware regens door de sleuven van bet gebergte stroomt, baant zieb door deze rooijen eenea uitweg naar de zee , zoodat zij al bet voorkomen van uitge- droogde rivierbeddingen hebben. Het was in een dezer sleuven, de rooi/tuit gehecten, dat, in bet jaar 1841, toevallig bet klompje goud , gevonden werd, hetwelk aanlei- ding gaf, tolde nasporing naar dat metaal, die vervolgens, vanwege hel gouvernement , plaats bad. ARIENKÜK, ook Zevemiuize* , plant, in de West-Indië , eil. Cura- cao , in de W ettdivisie , ten Z. van de zoutpannen van St. Hariekaap , waarin zij aandeel heeft. Deze plant, levert vee , maïs en vrucn- ten op. ARIGOENA, slrand in Oost-Indië, eil. Ceram , aan de Westzijde van hel Scbiereil. Hoewamalwl , tusscben de Solopa en de Way-Pore. In het jaar 1610 is bier door den Landvoogd Ja* Otters cene houten vesting aangelegd , ten einde op dc vreemde nagelsluikers te passen , die ziob om de schoonc reede veel herwaarts begaven. Deze- vesting is ïn het jaar 16-M door die van Assaboedi , nadat "zij al ons volk vermoord hadden , afgeloopen. ARJOENO, gel>ergtein Oost-Indië. Zie Ardjoeko. AR10N, aanzienlijke boerenhofstede, in II imsingo , prov. Groningen r arr. en u. \V. van Appingedum , kant. en 2 u. N. van Ouder- dendatn, gem. en J u. N. van Baflo , £ u. N. van Andel , waaron- der zij behoort, in den jVoordjw/der , 103 bund. groot, op ecne in 1820 ontgonnen grond, door den Heer M. D. Teerstra, op eene re- gelmatige wijze ingedeeld, en met ecne geheel nieuwe, fraaije en ruime woning en groote schuur voorzien. ARK, buursch. op de Veluvce, prov. Gelderland, kw. , arr. en 10 u. N. ten W. van Arnhem , kant. , gem. en £ u. N. W. van Fiijkerk, aan de Zuiderzee, in den Arkenheemscken polder ; met ongeveer 40 inw. ARKAHALVE , d. iu Oost-Indië, op de Noordoostkust van hel Ambonsrlie eil. Celebes, in welks nabijheid goudmijnen gevonden worden. ARKEL , gew ezen heerl. en burg of kasteel in het Landrnn Arkcl , prov. Zuid-Holland. Naar men wil , zoude het eerste huis van dien naam in hel dorp Arkel gestaan hebben, in den waard, genaamd Jrkelsburg , nagenoeg tegen over de plaats , waar de *~ ~~ " Dlgitized by Google • * AHK. 317 £.erk , aan de andere zijde van den dijk , staat . en in het laatste d?r 10de eeuw gesticht zijn door Foppo of Porro , den zoon van Heimak , stam- heer van het geslacht vai Arkel. Het moet toen een prachtige burg, lijn geweest, aan welkende naam van koninklijk gegeven werd , maar Jak de Sterke, die den 15$ Mei 1272 overleed , en , naar men wil , 52 jaren Heer van Arkel is geweest, deed in plaats daarvan eenen keizerlijken burg bouwen , even buiten Gorinchem , aan de oostzijde dier stad. Men legt , dat er in geheel Duitschland geen slot of kasteel was , dat bjj dit tweede gebouw kon vergeleken worden. Het bad in zijnen omtrek zeven onvcrwinnclijke torens, ook bevatte het eenc zeer hoogc , lange en ruime zaal, alsmede eene zeer franije kapel, met ongemcene kostbaarheden versierd ; in deze kapel waren de Heeren , vrouwen en kinderen van den huize vak Arkel gewoon , hunne gods- dienst te verrigten. Het middelste hof had vier zware torens , en dit was, even als het buitenhof, met eene breede gracht omgeven. Het binnenhof was omringd van eenen dikken en hoogen ringmuur , met onderscheidene torens bezet, en van eenc groote voorpoort voorzien. In het midden van dit binnenhof stond eene fraaije cu ruime kerk , met een koor, in hetwelk de ambtenaren en bedienden van den Heer vak Arilel dagelijks godsdienst hielden. De burg had niet minder schoone lusthoven en boomgaarden en langs de Steeg of Dalemschen weg «tonden hooge , opgaande boomeu . Dit tweede slot werd, in het jaar 1112, in brand gestoken door WillexYI, Graaf van Holland . die een ander of derde aan de zuidzijde der stad stichtte , hetwelk , in 1461 , door Karei, de Stoute, zoo aanmerkelijk verbeterd werd , dat het in pracht en aanzien boven alle andere Nederland- sche kasteelcn uitblonk. Dit kasteel werd , den 26 Junij li>75 , door de Watergeuzen, onder aanvoering van Marims Brakd , nadat deze Gorin- chem bcmngtigd hadden, zoo hevig aangevallen, dat het zich op genade en ongenade moest overgeven. Zes jaien later werd het lolden grond toe afgebroken , uil vrees , dat er de *lad te ecniger tijd uit overrom- peld of door gebreideld mogt worden. Het afbreken duurde tot omtrent het jaar 1600, wanneer de laatste overblijfsels van het gebouw werden weggenomen, zoo dat er, in den laalslen tijd, niets anders van te bespeuren w as , dan eenige sporen der grondslagen bij de zoogenaamde Dtiivelsgraeht , buiten de Waterpoort der stad Gorinchem , welke m 1831 nog nader zijn weggeruimd. In het jaar 1398 begon men op de plaats, waar dit slot geslaan had . een aanzienlijk tolhuis te bouwen, waarin de ontvanger van den grafelijken tol zijn verblijf hield. Thans dient dit huis voor militaire bcrgplaals. Achter het huis is een plein , dat een fraai uitzigt over de Merwede heeft , en voorzien is van eenen vjjvcr , welke tevens dient tot inlating van rivierwater in den waard. ARKEL, in oude brieven Arclo genoemd, d. in het Land ran cirkel, prov. Zuid-Holland , arr. , kant. en £ u. N. O. van Gorinchem, aan den Lingendijk en straatweg van Gorinchem naar Utrecht, gem. Arktl-en-RietreU , 1* u. Z. van Meerkerk, 1* u. Z. W . van Heu- kelom. De Hcrv. hebben hier eene kerk . met een klein spitsje op het midden, naar sommigen willen , omtrent het jaar 641 gesticht , door de Noorman- nen later verwoest, maar in 694 herbouwd, hoewel anderen dit laatste als het jaar der slichting opgeven. Ook vindt men vermeld , dat de Evan-- gelieprcdiker Zwitbert deze kerk in 698 zoude hebben ingewyd. In vroe- geren tijd werd het pastoorsambt door dc Heeren van Arrel en later door de Graven van Holland begeven , maar hel inleiden kwam den Proost van Arnhem toe. Aan het altaar van het H. kruis was eene vikarij Digitized by Google 318 ARK. gesticht, die ter begeving van den Landsheer slond. Deze kerk is in 1202 weder verbrand , doch later herbouwd. De Herv. gem., die 590 ziel. telt , behoort tot de klas», van Dordrecht , ring van Gorinchem. Het beroepen van den Predikant geschiedt door den kerkeraad. De eerste Predikant, die hier het leeraarsambt bekleed heeft, is geweest Hüsnicrs Sppdeds, die in het jaar 1389 herwaarts beroepen werd. De II. K. die 50 ziel. tellen, behooren tot de statie van Gorinchem. Te Ahkkl heeft in oude lijden een kasteel (zie Aaxu. , gewezen hcerl.) gestaan, dat, in de 15de eeuw is afgebroken. ARKEL (LAND VAN), voorm. hcerl., waarvan het bovenste gedeelte is een der Viif-lieeren-Lantlen , prov. Zuid-Uolland , palende N. aan het Land van \ ianen , O. aan het Graafschap Leerdam , Z. O. aan de Linge , die het van de hecrlijkh. Heukelom en Spijk scheidt, Z. aan de Merwede en W. aan den Alblasser waard. Oudtijds maakte het een gedeelte van het Graafschap Teixterbant uit. Zekere Heisak, die, in de 10de eeuw , uit Hongarije bij Keizer Orro de Groote aankwam, wist zich door zijne kloeke daden zoo bemind bij dien Keizer te maken , dat deze hem naar Nedcr-Saxcn of Oost- Friesland zond , om , onder zekeren Tielesak , die destijds Landvoogd over dat gewest was, het bestuur in Ncdcr-Friesland, dat is het tegenwoordige Friesland, te voeren. Hier omtrent ceu jaar gebleven zijnde , begaf hij zich met Sila of Gklla , du dochter van Tleluas , die hij ter vrouwe nam , naar Holland , waar hij zoodanig in de gunst van Graaf Dibk, II geraakte, dat deze hem met ccnige landen , onder zijn gebied liggende, beschonk, terwijl de Graaf van Teistcrbant hem insgelijks begiftigde met cenige landen , gelegen aan het lange water de Linge , welke giften naderhand vereenigd den naam van het Laud vak AnkKL hebben bekomen , en men wil , dat deze Heisa* de stamvader der naderhand zoo vermaard geworden Heeren van Abkel geweest zij , welk doorluchtig geslacht is uitgestorven met Willem vak Arkel , die, bet laatste mannelijk oir zijnde, den 1 Dcc. 1417, binnen Gorinchem sneuvelde, zonder gehuwd te zijn geweest, waardoor het land, na zijns vaders dood , die hem nog elf jaren overleefde , aan de Graven van Holland kwam. Het Lak» vak Arwel beslaat 5508 bund. , meest wei- en zaailand , en bevat de stad Gorinchem, benevens de gein. Arkel-en-Riet- vcld, Hoog-Blokland, Hoornaar, S c h e 1 1 u i n c n , K e di- ehem-en-Oosterwijk, Nieuwland en Leerbroek-Re i- jerskoop-en-Middelkoop, cn maakt alzoo een gedeelte van het tegenwoordige kant. Gorinchem uit. Als eene zonderlinge toeval- ligheid verdient opmerking, dat de voorletters der voormalige vier Arkel- sche dorpen Arkel, Rietveld, Kcdichcm,Eesterwrijk, (thans O o s t e r w ij k) en de stad Leerdam, zoo als zy , langs den Lingendijk , van het W. naar het O. , elkander opvolgen , den naam Aakel uitmaken. De grond brengt er hennip , tarwe, garst , booncn, erwten, haver, alsmede kool- en raapzaad voort. De landen liggen omtrent één el ouder A. P. , en zijn aan dezelfde ongemakken van overstrooming als de A l- b la $ t e r waa r d onderworpen , waartegen zy door de dijken , welke het met den Alblassertcaardcn de andere V ij f- II e er en- Landen gemeen heeft, moeten beschermd worden. Het bestuur over dc dijken is aan twee dijkscollegien toevertrouwd , zijnde het Dijkscollcgie tan het Land van Arkel boven de Zoutte en het Dijkscollcgie van het Land van Arkel beneden de Zonwe. Het eerstgenoemde, dat één der collcgiën van de Vyf-Heeren-Landen 'bigitized by Google ARK. 319 uitmaakt , bestaat uit Dijkgraaf*, twee Hoogdijkhccmradcn en eenen Penningmeester, cu heeft het toezigl over de poUI. Riet- veld, K. c d i c h oui , O o s t e r w ij k , Nie u» la n d , Leerbroek, Reijcrskoop en Middelkoop, liet laaLslvcrmcldc is zaïueuge- steld uit eenen Dijkgraaf, zeven Hoogdijkheenjraden en eenen Penning- meester . en beeft bet bestuur over dc polders van den Ban n c va n Gorinchcm , genaamd Wolp beren en Lang-Scheiwijk; voorts Arkel, llournaar, Schclluinen en II oofr-K lok- land, bestaande uit twee polders, genaamd het Oude Land den Devmt, en heeft eenc stem en een lid in ieder der collegicn van den Alblasserwaard en Overwaard. Het La.id van Arkel bevat ongeveer 10,300 iuw., onder welke nagenoeg 8400 Herv., die 8 gem. uitmaken, welke er even zoo vele kerken hebben , en door 8 Predikanten bediend Morden. De R. K., die er ongeveer 1700 zijn, maken sleebts ééne statie uil, waarvan de kerk, te Gorinchem , door eenen Pastoor en eenen Kapellaan bediend wordt. De Herstelde Luthcrschcu , wier getal 130 beloopt, hebben mede cene gem. , met kerk en Predikant , te Gorinclwm. Het wanen van bet Land vah Arkel bestaat in twee'roodc getande baren, hebbende elk boven vier, en onder drie landen, over dwars boven elkander liggende , op een zilveren schild, met eenc witte zwaan, de vleugels uitspreidende , boven op den helm. ARKEL-EN-R1ETY ELD , gem. in het Land van Arkel, prov. Zuid- Holland , air. en kant. Gorinchem, (3 m. k., 4 s. d.) palende N. aan IIoog-Blokland en Nieuw land , O. aan Kcdiehem en de Linge , die bet van Spijk scheidt , Z. aan Gorinchem en W. aan Gorinchem eu Hoog-Blokland. Zij bevat het d. Arkel, benevens dc buurt Riet- veld, en beslaat cene oppervlakte van 816 bund., 42 v. r. , 27 v. el. Men heeft er 1 Herv. kerk , 1 school , welke gemiddeld door 53 leerlingen bezocht wordt, 79 h. en 310 iuw., die in den landbouw hun bestaan vinden en onder welke ongeveer 480 Herv., die tol de gem. van Arkel behooren , en 30 R. K. , die tot dc statie van Gorin- chem gerekend worden. Voorheen heeft in deze gem., aan den Arkelschen dam, ter plaatse, waar in 1823 , bij het bouwen van de Zederiksluis , eenigi* oude munten wei den opgegraven , een nonnenklooster gestaan , Ouden h a- jjcii en vroeger M a r i e n h a g e n geheelen. Het wapen dezer gemeente is hetzelfde, als dat van het Land run Arkel. Zie Arkel (L\*n vat). ARKKLSBIRG, waard of buitenpolder in het Land ran Arkel, prov. Zuid- Holland, arr. en kant. Gorinchem, gem. Arkel- en Rietveld; palende N. eti Z. aan landerijen van eigenaars uit Gorinchem en Arkel , O. aan dc Linge , W. aan den Arkelschen dijk. Hij is 18 bund. 39 v. r. 26 v. eU. groot, en behoort aan 't Oude Vrouwenhui»! te Goriuelicm. ARKELSCHEN-PAM , in vorige eeuwen Beeremdax of Beeresswarupe , in den omtrek veelal enkel den Dam genoemd , buurt in het Land van Arkel, prov. Zuid-Holland , gem. Arkd-en- Rietveld , \. van Arkel, 1 u. van Meerkerk, aan den straatweg van Gorinchem op Utrecht. In 1403 viel te dier plaatse een geducht gevecht , tussclien de troepen van Heer Jav vat Arkel en die van AmnEcnT, Hertog van Hviiercn , voor. In 1499 werd er een Nonnenklooster gebouwd, dal Ou den hagen n. vroeger M a r i e n h a g e u , was geheelen , maar waarvan thans uicts meer te vinden is. Digitized by Google ARK. Aan den Arkelschen-dab , is in 1819 ecne uitwalerende sluis aangc iegd , byzonder imltig , om het lage land, daar omstreeks liggende , van liet overtollige water te ontlasten , en bekend onder den naam van Zedcriksluis. (Zie voorts dat woord.) Ten N. 0. van deze sluis heeft men in 182!) cencu stoomwater niolen gebouwd, waarin 3 stoom- machines met 3 raderen aangewend zijn , die gczamelyk een vermogen van 90 paardenkracht hebben. Wanneer er gecne natuurlijke uitlozing van de Zedcrik door de sluis kan plaats hebben , moet deze molen het werk doen van 23 windwatermolens , waardoor de velden , die zich in den Zedcrikboezcm ontlasten, worden drooggemalen. ARKELSKLOOSTER , voorm. nonnenklooster van de orde der Mi- nimen , binnen Utrecht, werwaarls de Nonnen uit het klooster M a- riënhagen of O u d e n ha g e n , aan den Arkelse/ten-dam , in het jaar 13Ü8 overgeplaatst werden. Het was aan de 11. Anna toegewyd , en werd daarom ook wel St. As na-klooster gehccten. ARKELSTEIN , ook wel Arkestein, Arkenstein , of Akkerstee ge- schreven, voorin, havezalhc in Zalland , prov. Overijssel, onder Bath- men, aan de Schipbeek, niet ver van de Gelderschc grenzen. Zij was aldus genoemd naar Jan van Arkel , den zeven en veertigsten Bis- schop van Utrecht die haar ten jare 1360 \ati hout , doch later in steen , deed bouwen , om te strekken tot eenen burg ter beteugeling van de Zallanders en ter beveiliging van den weg. Niettegenstaande de Bisschop met eenen bezegelden brief, voor zich en zijne opvolgers, aan de steden Deventer, Kampen en Zwolle beloofd had , dit slot nimmer van hel sticht te zullen vervreemden, verpandde hij het echter kort daarna aan Hendrik Stakenrroeck , hetwelk latei- niet weinig nadeel aan Overijssel veroorzaakte. Het is in de 17de eeuw verwoest , en in korenakkers herschapen , die nog eenigzins de oude gelegenheid aanwijzen , terwijl de naam nog bewaard wordt in cene brug, aldaar over de Schipbeek gelegen. ARKELSTEINSCHE-BIUIU of Landweerbrcg , brug in Zalland, arr., kant. en 2£u. O. van Deventer , gem. en l u. O. van Balhmen. Zij ligt over de Schipbeek en ontleent haren naam van de voorm. daarbij ge- legen havezalhc Arkelstein. ARKENHEEffSCHE-POLDER , oudtijds Arkebebe , Arkeby of Abc- ker-cebeente genaamd, pold. op de f elutre , kw. en arr. Arnhem, gedeeltelijk kant. en gem. Nijkerk, gedeeltelijk kant. Harderwijk, gem. Putten, palende N. aan de Zuiderzee, waarvan hij door eenen dyk geschei- den is, O. aan de buursch. Slcenckamcr , onder Putten, Z. aan de stad Nijkerk, W. aan de Laak. Deze schoone grasrijke polder, is ongeveer 3090 bond. groot, cn zeer geschikt voor dc veeteelt cn vetweiderij. Het land ligt ruim 1 cl onder A.P. ARKENS , gch., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Franeke- radeel , arr. en 3£ u. W. van Leeuwarden, kanl. eu2u. O. van Har- linnen, \\\. N. O. \aïï Franeker , waartoe het behoort , £u. Z. W. van Schalsum, £u. Z. van Dongjtim. ARKENSTEIN of Ahkestein , voorm. havezathe, in Zalland. Zie Arkelstein. ARKUM, gch., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet, ff 'onsera- deel , arr. en 2£ ti. W. van Sneek, kant. en £ n. Z. van Bolsvard f i u. N. van Dedgum , waartoe het behoort, in den Arkumer-hem , naby de trekvaart van Bols war d op Workum. ARKUM, verkorte naam van Aobjcbbb. Zie dat woord. A RN. 32! ARKUMER-HEM of Arkumer-poideb , pold., prov. Friesland, kw. Wettergoo, griet. Wonseradeel f arr. Sneck , kant. BoUward, onder het d. Dedgum; palende N. 0. aan Tjcrkwerd 0. aan het Sensmecr , Z. aan Dcdgum , \V. aan de trekTaari van Bolsward op Worknm. ARLEVEKX . verbastering van Aarlaidervee*. Zie dat woord. ARLUO (TEN), oudtijds dei» Narijs gespeld , buursch. in Dieverder- dingspil , prov. Drenthe f kant. en 1 u. Z. W. van ü oogeree n , gcm. en l n. N. van Zcidwoldc ; met 70 inw. Deze buursch. bestaat uit drie goh. of wij ken , met namen : Pinxtcrhuis, Kicrs en den Heu- v c 1. ARMEILAND, eil. in Oost-Iudir , aan den ingang van Slraat- Sunda, ten N. W. van den St. Nicolaashoek , op het eil. Java , 5° 45' Z. Br. Ui° 10' 0. L. ARMHOEDE of Armoede, weide, graatsch. Zutphen, prov. Gelderland , kw., arr. en 5£ u. 0. van Zutphen, kant., gcm. en i u. van Loc hem. Zij dient tot eene algemeenc weide voor de minvermogende , geregtigde veehoeders der gcm. , en is van daar Arr bobde genaamd. Thans is het omgeven door een aantal boerenwoningen en landeryen ; niet 180 inw., die alle van landbouw en veeteelt beslaan ; om welke reden het thans ook als buurseh. bekend staat. ARMINA , militaire post en sterkte in JVederlandxch-Guiana , kol. Su- riname, op den linkeroever der grensrivier de Marowijne , 18 n. boven den mond dier rivier of van het fort Willem Frcderik, te midden van een woest oord , en daardoor de onaangenaamste plaats der geheele ko- lonie , zoo als het ook de afgelegenste is , waarop men zich als van de geheele wereld afgezonderd en van alle correspondentie verstoken ziet. Deze post , ontleent zijnen naam van de riv. Armina, welke daar vlak tegen over , in Fransch Guiana , in de Marowijnc valt. Hij bestaat uit een blokhuis , magazijnen en woningen voor de Officieren en sol- daten. De gebouwen maken een vierkant uit , met palissaden omringd en aan eiken hoek met kleine metalen kanonnen beplant. De militaire gebouwen zijn van palissaden met pinadaken zamenge- stcld, die des morgens meteenen kouden nevel doortrokken worden, en by dag brandend heet zyn, hetwelk deze tralichutten zeer onge- zond maakt. Daar de Marowijne hier, door rotsen, in zy'ne breedte zeer beperkt wordt , zyn de Boschnegers , die de rivier afvaren , genoodzaakt , dezen militairen post digt voorbij te komen. Dikwijls evenwel, dragen zij hunne ligte vaartuigen over het land , en vermyden alzoo het fort te naderen. In het jaar 1806 , overvielen de zwarte opstandelingen met de Negcr-guidcs , na den militairen post Oranje te hebben geplunderd en verlaten , langs een voetpad over den Roodcn berg , den post Armicca , vermoordden de Officieren en den Chirurgijn , plunderden de magazy- nen, verbrandden de huizen, terwijl ook de Negersoldalen, die zich hier bevonden , tot hen overliepen en met hen naar de hoogcre streken der Marowijnc terugkeerden. Het weder is hier zoo veranderlijk , dat , volgens waarnemingen door den Heer M. D. Teesstra , met de thermometer van Farrefmeit, op het midden van den dag gedaan, de kwik binnen vijf uren tijds , meer dan 20J op- en ncderspeelde (f). (i) 7.io '« man* Icienatraardig werk, Da Landbouw in de Kolonie 5 u- rimm. , Ti. II. bl. 1*4». I Deel. 21 Zie»uide!< noemt, moet reeds in de 13de eeuw bestaan hebben , zoo als blijkt uit ecnen brief van Jan I , Hertog van Lotharingen en Braband , gegeven op St. Nikolaasavond van het jaar 1288 ; want hij verklaart daarin , ter bede van Floris V , Graaf ran Holland en Zeeland, zijnen bloedverwant, tolvrijheid in alle zijne landen te geven aan de twee steden , die Floris voorgenomen bad te stichten , de eene in het eiland Schouwen te Brijdorp , de andere in Walcheren bij Ahieiuide*. Zij was destijds , en zelfs nog eene eeuw later , eene grootc en ncringrijke koopstad, aan wier inwoners Haooih, Koning van Noorwegen, in bet jaar 1370. vele bijzondere privilegiën, ter be- vordering van hunne zeevaart op Noorwegen verleende , hun alles kwijt- scheldende , wat zij tot dien tijd toe tegen hem mogtcn misdaan heb- ben ; nemende hen in zijne bescherming en alle zijne havens voor hen openende, om daar, mits betalende den gewonen tol, hunnen koop- handel te drijven. In de brieven , hiervan gegeven , wordt Arkereidek , nevens Z ierikzee en Middelburg . onder de Zeeuwsehe steden genoemd. Het was in dien tijd veel meer bloeijcnde in zeevaart en koophandel dan Middelburg , en praalde met een deftig slot , waarop de Hecren va* AnnEBCiDE* , zijnde een oud Zccuwscb adellijk geslacht, hun ver- blijf hielden. > A li N. S2 os* Dit Om -AR^Evi-iDcxhad, te dien tijde , toeu het eil. 8t. Jooslaud en de Craaijert polders nog niet ontstaan «aren, vóór zich , dien grooteu nitgc- strekten stroom, die Walcheren afscheidde van Zuid-Beveland , WÖl- phaartsdijk en Noord-Beveland , en Hit gaf deze stad het voordeel , dat de zwaarst geladene schepen aan haar hoofd konden af- cn aanvaren , vaar- door\elcn, die zich met scheepvaart cn koophandel geneerden, zich daar vestigden. 1),. stad werd hierdoor zoo welvarende, dal zij , in het be- gin der vijftiende eeuw , onder de voornaamste koopsteden van Europa werd geteld, hetgeen haar, in 1418, in het hauzeverbond deed op- nemen. Ook bestond er ten tijde van haren grootslen bloei te Ood- Arnmudf.* eenc fraaije kerk en een klooster van Reguliere Kanon- nen , het Huis te Mortier e genaamd, dat rijkelijk met lan- derijen en erven begiftigd was. Aangezien evenwel deze stad meer en meer van het geweld der zee te lijden had, besloten hare inwoners, in 1 138 . ten tijde van Heer Gillis va» Armesuides , de laatste afstammeling van dat geslacht, hunne nog overige huizen af te breken , cn die, een weinig meer noordoost* aarts op, te herbouwen; hieraan nu heeft het tegen- woordige ARSEiuinc* zijn bestaan te danken. Ook werd kort daarna de plaats, waar Oud-Arsercidej» gestaan had, hevig door het water aangetast, waardoor zij, sedert het jaar 1462, van dag tot dag , door grondbraken , zoodanig afnam , dat nu van de twee en dertig gemeten (13 bimd. 69 v. r. 51 v. el.), die het besloeg, naauwclijks twee gemeten (91 v. r. 8.1 v. cl.) over zijn. In de nabijheid van dit Ocd-Armejuide» werd Wille» vak Oostervast , zoon van den Holland- schen Graaf Jax II, in 1303, door de Vlamingen geslagen; en ten jare 1351 , waagde Graaf Willem V , in het begin der Hockschc cn KabeljaauHsche twisten, in hare nabijheid , cenen zeeslag tegen zijne moeder, vrouw Marcaretba , Weduwe van Keizer Lodevvue vas Beuere*, die ongelukkig voor hem uitviel. Men begon alzoo het tegenwoordige Arnemvide*, in het jaar 1438, te bouwen, op den dijk van Middelburg, ter plaatse genaamd Oost- hork, in de parochie van Manrcrkerke , op 23 gemeten (11 buud. 47 v. r. 90 v. ell.) gronds. Het vlek had door zijne verplaatsing de vorige nering , scheepvaart en koophandel niet verloren ; want naau- welijks was het gesticht , of het begon , door de menigte der van rondsom toe vloei jende inwoners , zeer volkrijk te worden , zoodat het reeds ten jare 1163, tot een aanmerkelijk dorp aangegroeid was, van welks grootte en fraaije gebouwen men zich eene verbeelding kan maken, uit cene schilderij , nog heden , in de raadkamer van het stadhuis aldaar, han- gende. Den 10 Maart 1181 , brandde de plaats geheel af, maar werd spoedig weder herbouwd , en de koophandel nam er zoodanig toe, dat de rege- ring van Middelburg, voor het verloop der nering cn inwoners van deze laatste stad vreeiende , besloot den eigendom van Arseïcide* aan zich te trekken , weshalve /ij , in het jaar 1493 , de ambachtsheerlijkheid van die plaats kocht van Filips va» Bourgondik , die, doorzijn huwelijk met Aura v\\ Borsele* , Heer van Arm^t-ide* geworden was, want, na bet uit- sterven van het geslacht va* Aererudes , was die hcerlykheid aan de van Boksele>s gekomen. Deze koop heeft daarna groolo twisten Uissehen die van Middel- h u rg en Ariebude» doen ontstaan ; naauwelijks toch was zij getroffen , of de Middelburgers waren er op bedacht, om wetten te maken, die de hoofdnering en handel aan hunne stad konden verzekeren ; hoewel zij aan die van Arsercide5 zoo veel handel van minder aanbelang Digitized by Google 3*4 A R N. lieten , dat deze daardoor in goeden doen blijven konden , terw ijl kun tevens het genot werd vergund van alle vryheden , die dc burgers van Middelburg hadden. De Arueuiuiders , hiermede erhtrr niet tevreden, en liever den zetel van alle groole koopmanschappen in hunne stad gevestigd ziende f stelden alle mi iu de gilden der kramers, tappers, timmerlieden , smeden en fruilcniers \»;is , ecnen schelling ; ook waren die gilden ge- houden ieder jaar, elk op zijne beurt, ten zijuen koste, het Heilige Kruis in de Weslmunslerkcrk te Middelburg op- en af te stellen ; de drie schutterijen van AmEauiDM moesten dc jaarlijkschc processie te Middelburg, met hun geweer , trommelen, pijpen en wagens , bijwonen; die van Armmcipf.* moesten ook aan die van Middelburg aanzienlijke sommen voor accijnsen en belastingen betalen, en daar ter stede te regt staan ; behalve meer andere harde bepalingen, op het stuk van koophandel en winkelnering, die hun door Middelburg opgelegd waren. De Arnemuiders, dit knellende juk moede, besloten zich daarover ten lïovc te beklagen ; maar de Middelburgers wisten daar hunne zaak zoo goed te verdedigen , dat , bij vonnis van Keizer Karei. V , van 23 Augustus 11531. de klagten der Arnemuiders ongegrond werden verklaard; hoewel die van Middelburg aanbevolen werd, de Arne- muiders met alle mogelijke vriendschap en bescheidenheid te behande- len. Deze laatsten hadden , hangende dit geding , den Keizer verzocht, onmiddellijk onder zijne bescherming te staan , en van het gezag van Middelburg geheel ontslagen te worden , waarvoor zij aanboden jaarlijks , zoo lang hunne welvaart duurde , den Keizer 300 gulden te betalen ; maar ook dit verzoek werd van de hand gewezen. Intus- schen bleef de bloei der plaats aanhouden, door het groot vertier van alle waren, die de kooplieden, schippers en bootsgezellen benoo- digd hadden. De haven was op alle getijden vervuld met geheelc vloten van afvarende of aankomende schenen van alle natiën. Zoo kwamen ten jare 1196, met de Spaansche Prinses Jon visa, die, als bruid van Fjurs de Sc/worie f herwaarts kwam, op eenmaal 133 schepen hier ter reede , en in het jaar 1322 vertrokken er meer dan 130 te gelijk van daar, om Keizer Karei. V uit Engeland af te halen. In dc burgerlijke oorlogen, die onder het bestuur van Filips II, Koning van Spanje, uitbarstten, had Arnebciden veel tc lijden. Zich ten jare 1372 bij de Vlissingers gevoegd hebbende, die , na het ver- overen van Rrielle door dc Watergeuzen , zich mede aan de rijde van den Prins va* Oranje hadden geschaard , moest het dit weldra smar- telijk bezuren. Want naauwlijks had Alva het gebeurde te Vlissingen vernomen of hij zond eenigc oude en ervaren krijgsbenden naar Wal- cheren , die , Arsebuide* aangetast en vcchtcndcrhand ingenomen heb- bende , aldaar een verschrikkelijk bloedbad aanrigtten , en dc plaats deerlijk uitplunderden. Ook werd het, gedurende het beleg van Middel- b»rg , jammerlijk verwoest door dc Spaansche krijgsknechten , die, bij gebrek aan brandhout , dc deuren en vensters der huizen daartoe ge- bruikten, zoodat in degeheele plaats , slechts een enkel huis tc vinden was , dat deuren en vensters had , zijnde dat , waar hunne Bevelhebber zijn verblijf hield. Die schade werd evenwel den inwoners van Ahsebcwek niet lang daarna vergoed; want, nadat dc Spanjaarden, den 19 Fe- bruari) 1874, Middelburg en Arxemvides , tegelijker tijd, aan den J— "Digifeed by Google A RN. Mm va* Oranje hadden overtroeven , werd deze Iaatslc plaats , bij privilegie van 9 Maart , door dien Vorst tot eene stad verheven , en' van alle afhankelijkheid van Middelburg ontheven verklaard , zonder dat de vertogen door de Regering van Middelburg daartegen gedaan , iets konden uitwerken. Het moet ook omstreeks dezen tijd geweest zijn, dat Kevaü Stiossz Hasselaar, de heldin van Haarlem , niet l»et waagmecster- en ontvangersehap van den nieuwen impost op den turf alhier , beschonken werd. Tevens deed de Prins nu Armhui- de:* versterken, doorecnen aarden wal, van verscheidene bastions voor- zien , daarom heen te leggen, die echter later, bij gebrek aan ouder- houd, vervallen zyn , en van welke vestingwerken thans uiets meer dan de wallen aanwezig is. Bovendien kreeg Arnuuidex de magt , om eene be- noeming van personen te mogen inleveren , waaruit , bij den Prins of bij den Gouverneur en Raden van Zeeland , eene wettige Magistraat zoude worden afgesteld , om binnen het regtsgebied van Armekiiidej , IVicu- werkerke cn Mort tere, criminele en civiele justitie te oefenen , op denzclfdcn voet als te Middelburg plaats had , behalve . dat zij daar- omtrent zouden slaan ten ressorte van den Raad van Holland in cas van Appel. En aangezien de stad door de voorgaande l>urgerlijkc oorlogen zeer veraehterd was , verkreeg zij , op eene klagte deswege , aan den voorzeiden Prins van Oranje ingediend, bij openc brieven, gegeven den 26 Januarij lo74 , verscheidene vrijheden en gunsten, al* onder anderen . dat zij mogt houden eene wekelijksehe marktdag des Diugsdags, alsmede eene jaarmarkt, welke laatste- aldaar nog den tweeden Pinksterdag gehouden wordt. Maar op het verzoek , dat zij zieh , benevens andere steden voortaan zouden mogen laten vin- den in de vergadering der Staten van Zeeland , kregen die van Arne- muipeü tot antwoord, dat zij zich met het toegestaue moesten verge- noegen. In het volgende jaar begon men weder de vervallen hoofden en zeeweringen op te maken , alsmede watermolens , sluizen en al wat tot onderhoud van de stad noodzakelijk bevonden werd , waartoe de Raad van Zeeland toeliet, dat men de inkomsten en aecijn- scn van de stad bezwaren zoude met de verkooping van 200 guld. lijfrenten en nog 200 gulden losrenten jaarlijks. Tot onderhoud van gedachte werken werd toen ook bij den Prins van Oranje goedgekeurd , dat men van elk schip leggende en meerendc aan de hoofden te Arsebuipkh , maar aldaar niet te huis liehoorende , telken reizc zoude ont- vangen zes groot en Vlaams (ongeveer VS cents Ncdcrl.). De vrijheid, in het jaar i;>74 gegeven, dat, binnen zes navolgende jaren , de ingezetenen niet zouden gehouden of bedwin^elijk zijn in de opzegging of aflossing van het kapitaal der renten, staande op huizen, bragt zoo veel te weeg , dal vele huizen opgetimmerd werden , en toen hier later nog andere vrijheden bijkwamen , kreeg een ieder lust in het bouwen, en men konde de daartoe noodigc penningen gcree- delijk liekomen ; de nering wakkerde ann , de scheepvaart nam toe , gehecle vloten uit alle oorden der wereld lieten zich daar vinden , huis hij huis weid gebouwd . en de welvaart vermeerderde zoodanig, dat de stad de grootte harer nering, de menigte van hare ingezete- nen en den toeloop van vreemde kooplieden en bootsgezellen naauwc- lijks meer koude bevatten. Kr lagen dikw ijls drir» rijen schepen voor Ahmhudu, waar zooveel diepte was , dat va;atui;;en van drie honderd lasten groot . gaten in den boeg krijgende . zoo diep zonken , dat men kort daarna de vlaggen uid meer zien k /:id \ De grootste schepen Digitized by Google 326 AR N. werden gemaakt , waar thans tle meeste droogte is , en zij geraakten er ligtelijk vlot , zelfs zijn ecnige der eerste Oost-Indische schenen , to «eten de Leeuw en do Leeuwin f in de dokken van Ak>e«iiue:i ffcbouwd. Het was er veel levendiger dan te Middelburg , en dc huizen duurder, zoowel in huur als in koop. Doch hel water veran- derde in korten tijd in laud , en het zand sloot den toegang voor dc schepen af, zoodat men op vele plaatsen , waar eertijds een diep vaarwater was, naauwelijks de kleinste schuitjes meer gebruiken kon , en zelfs wagens en paarden zag rijden, waar te voren de dicpslgaan- de schepen plagten te voren. Aangczicu hel dus aldaar met den tijd geheel droog werd , heeft men op onderscheidene lijden allerlei middelen gebezigd, om langs AnnueiuE.v eene kil te houden. Zoo heeft men in de jare 16115, 1616 en 1617 door dc Lemmer eenc kil gedolven, maar te vergeefs. In het jaar 1619 en 1620, toen de Prins vak Orahjb, den Oranjepolder had laten bedijken, verzocL, men om eenige sluizen daar nevens te leggen , hetwelk geschiedde , leggende men aan dc laatste sluis , oostwaarts op , ccnen dwarsdatn , om het wantij af te leiden , hetwelk , door die sluis , naar het Westen met do ebbe uitspoelde; maar alzoo men meende, dat, als dc gezegde dwars- dam weg was , de vloed vóór Amemuiden tot eene ebbe zoude kunnen dienen, is deze dam langzamerhand weggenomen, waarna echter dc droogte voor de stad zeer aanmerkelijk toenam. Later zijnde voor deze stad opgehoogde zandschorren bedijkt en tot een eiland geworden, xoodat er niet dan een naauw kanaal , het Arncmuidschc gat gehecten , tusschenbeide is opengelaten. Daaidoor is AnnEsnoE.* van tijd tot tijd van allen handel ontbloot en allengs zoo verminderd , dat de meeste huizen weggeraakt, en slechts ccnige weinige zijn staan gebleven. De stad zelve telt thans 177 h. en ruim 1200 inw. Het Stadhuis is een vrij aanzienlijk maar ouderwetsch gebouw, in welks raadkamer eene nette afbeelding van AnüEaciDE* , toen het nog een dorp was, voor den schoorsteen hangt. Het Tolhuis, dat vroeger den Ontvanger van den grafelijken tol tot woonhuis diende, en een fraai gebouw, bijna zoo hoog als de kerk , was, is op last der Stalen van Zeeland verkocht, cn dient thans tol woning van ccnen parlikulier. In vroegere tijden was de hoofdkerk van Ar>excidex en van de om- liggende landstreek te Jfieuicerkerke ; maar in de lodc eeuw , kort na het verhuizen der inwoners , uit Ooo-ARüEanDE* naar dc tegenwoordige plaats van dien naam , werd hier eenc kapel geslicht , die eene eeuw later door eenc kerk vervangen werd, waaraan den 9 Mei 11HK5 de eerste steen gelegd werd. De tegenwoordige kerk , omtrent den tijd gebouwd , dat de stad door wallen omgeven werd , is een ruim kruisgeboiiw , op welks kruis een toren staat , die van uurwerk en klokkenspel voorzien is. Ook heeft zij een orgel , door dc milddadigheid des hecren J. Kader- macher , Heer van Nicutcerkerke , ten jare 1791), aan de gem. vereerd. Boven in den westelijken gevel dezer kerk ziet men eenen halfver- gulden, half zwarten hol, die met het uurwerk verbonden, de schijn- gestalten der maan voorstelt, cn onder dezen bol is een uurbord , waarop tevens het hoog cn laag water aangewezen wordt, hetwelk door dc wending van het gezegde uurwerk geschiedt. Vóór dc Hervorming had men cr vele altaren , aan welke onderscheidene broederschappen verbonden waren. In het begin desjaars 1382 had dit gebouw door eenen geweldi- gen storm veel te lijden ; de voorgevel stortte ter aarde , het dak werd van binnen opgeligt en van builen van b-ijen onlhlool ; ook werd de toren zoo- danig beschadigd , dalhy afgebroken en vernieuwd morst worden. In A R N'. 327 het midden der vorige eeuw is deze kerk aanmerkelijk verbeterd en hersteld. Reeds in 1566 werd de Hervorming binnen Arsemoidek , openlijk bevorderd door predikatiën niet opcue deuren , ook werd daar- buiten , in eene zoutkeet op den weg naar Middelburg , gepredikt, waartoe de gezindheid van den tociimaligen Baljuw Joiux IJpess kan geholpen hebben, wien men zelfs nageeft , dat hij de deur der kerk voor de beeldstor- mer* had doen openen. Ook schijnt de nieuwe leer hier spoedig znlken grooleu opgang gemaakt te hebben , dat men er vóór het einde der 16de eeuw reeds twee Predikanten had , die er sinds gebleven zijn , tot in 1669, en tevens Klcverskerke bedienden. De eerste , dien wij als Herv. Leeraar te dezer plaatse vermeld vinden , is geweest Huberti;» Francisci , die er ten minste in 1575 reeds vast Predikant was, cu nevens wien er kort daarna nog een tweede beroepen werd. Bij de invoering der nieuwe psalmberijming in 1774 , was Arkexlidex eene der weinige gemeenten in Zeeland, welke zich met weerbarstigheid tegen der Staten bevel verzetteden. De Predikant K. Vos, die iu zijn hart ook aldus gezind was, gebruikte dit tot een voorwendsel, om de invoering, het geheele jaar 1775 door , van lijd tol tijd uil te stellen. Hij over- leed , toen de Staten van Zeeland reeds maatrcgclcu hadden beraamd, om de halsstarrigen in sommige gemeenten tot hunnen pligt te brengen. Nu ging dit te Arjeruide* gemakkelijker dan men gedacht had, want de nieuwe Predikant , J. Mole*tiel,zoo sterk vóór, als \ os tegen de iu voering zijnde , had het geluk eerlang , door goeden ingang vindende redenen, de gemoederen lot bedaardheid en tot een slil gehoorzamen aan «Ie Over- heid te brengen. De gcm.,die tot de klass. en ring vau Middelburg \w~ hoort, en thans door ééuen Predikant bediend wordt, lelt ruim 1300 zielen. De kerke raad heeft een vrij beroep. De R. K., zoo die binuen hel stadje als die in de gem. wonen, en slechts 15 in getal zijn, worden tot de statie vau Middelburg gerekend , De Oosterschc geleerde Joos va* Laarex, die tevens een der over- xirners van de nieuwe vertaling des Ouden Testauiculs was, is den 27 Febr. 1586- te Arïiejrdidem geb. Hij 7, als Predikant tc Vlissingeu , den 6 Oct. 1653. Het «apen der stad , thans ook dat der gemeente , is een gouden veld , doorsneden met eene bluatiwc golf. Het bovenste gedeelte beladen met twee zwarte eenkoppigc arenden , en tusschen deze eene roode burgt , op de golf rustende ; het benedenste gedeelte met eeneu zwarten dub- belen arend. ARNKMlTIDERZAND of Arnerrwderzakd. Onder dezen naam komt reeds in 1595, in ceuen giftbrief, de plaat voor, welke vóór den mond der Amt 7 ten O. van het cil. h 1 akkeren t prov. Zeeland T was opgewassen en dus het beginsel uitmaakte dier zware vcrlandiug , waardoor de rcedc van Arneinuiden vernietigd is geworden. Zij werd, ten genoemden jare , door Hertog Albrecht va» Beijere* , aan de Ambachtshccrcn van ** Heer- Arendskerke in Zuid-Beceland t gegeven, die nogtans eerst in 1651 de plaat begonnen te bedijken. .Na dezen werd zij Sl. Jooslan» geheet en , en maakt , onder dezen naam p nog een gedeelte der gezegde heerl uit. Zie verder Jooslvxo (St.) A RN EM11DSCH K-GAT, kanaal, prov. Zeeland, 0. van Walcheren, tusschen dit eiland en St. Joosland , dat aan de bedijking van dil laatste zijn bestaan tc danken heeft , maar allengs aan zijnen mond mei zand toegestopt is , zoodat de geheele stroom tot aan de stail zo>j /eer verlamd is , dal thans niet d^m kleine schuiten , en dat nog alleen bij hoog wa'.er, dc stad genaken kunnen, lu 1792 op kosteu van de Digitized by Google A RN. stad Middelburg uitgediept zijnde , slikte bet rat weder aan , en werd daardoor onbruikbaar voor de visscbers van Arnemuidcu en voor de sociëteit van do zaagmolens , waarom het in 1818 op nieuw uitgediept, ▼an een bekwaam sa» en eencn dijk werd voorzien , die het eü. Wal- cheren met St. Joosland aaneenvoegde, met oogmerk om het alzoo , door schuring, diep te houden. ARNERMUIDERZAND , voorm. zandplaat, prov. Zeeland. Zie AaHEIUIDKHZA.10. ARNHEM , kw., prov. Gelderland, palende N. aan de prov. Over- ijssel , O. aan dezelfde prov. en het kw. Zutphen , Z. aan het kw. Tiel en voor een klein gedeelte aan de Pruisische prov. Rijnland , W. aan de prov. Utrecht en N. W. aan de Zuiderzee. Het bevat 6 steden , als : Arnhem, Harderwijk, Wagenin- gen, Hattem, Elburg en Ny kerk, en 5 districten, als: Over-Vcluwe, Midden-Vel uwe, Neder-Vcluwe, Vc- luwe-Zoom en Zcvcnaar, en telt ruim 74,000 inw. ARNHEM, orr. prov. Geltlerland, dat denzelfdcn omvang heeft als bet kw. van dien naam. Het is verdeeld in de volgende 7 kant. : Arnhem, Zevcnaar, Wageningen, N ij k er k , E 1 b urg , Apeldoorn en Harderwijk. ARNHEM, kant., prov. Gelderland, arr. Arnhem; palende N. en O. aan het kant. Vclp, Z. aan den Rijn, die het van het kant. Huisscn scheidt en W. aan het kant. Wageningen. Het be- vat de gem. Arnhem, Recden en Rosendaal, en daarin 19,800 inw. ARNHEM, klass., prov. Gelderland, verdeeld in de volgende 3 rin- gen : Arnhem, Wageningen en Apeldoorn. Zij bevat 23 gem. met 29 kerken, die door 50 Predikanten bediend worden, en ongeveer 34,000 ziel. tellen. ARNHEM, kerk. ring, prov. Gelderland, klass. van Arnhem. Hy telt ruim 11,000 ziel. in de volgende 7 gem.: Arnhem, Elkum, Oosterbeek, Recden, R o o ze n d aa 1 , S p a n k e r e n - c n- Di er en en Vclp, en beeft Okerken, die door 11 Predikanten bediend worden. ARNHEM, gem. op de Velwce , prov. \Gelderland , kw., arr. en kant. Arnhem (1 m. k., 1 s. d.)j palende N. en O. aan de gem. Reeden, Z. aan den Ryn, die haar van de gem. Eist scheidt, cnW. aan de gem. Renkum. Zy* bevat , behalve de stad Arnhem, nog de buursch. de K 1 i n- gclbeek,en de landgoederen: Geldcrs-Spyker.Hulkcstein, den Brink, Mariendaal,deKlingclbeck, Sterren berg, llcijenoord, Lichtenbcek, Bakenbcrg, de Water- berg, Zijpendal, Sonsbeck, Presikbaaf, K laren- beek cn Angcrcstein. Deze gem. lelt ongeveer 14,500 inw., die belangrijken cxpeditieJian- dcl hebben op Duitscnland , cn van daar terug op Amersfoort, Utrecht, Rotterdam , Amsterdam enz., welke gedeeltelijk met wagens , maar grootcndcels te scheep, gedreven wordt, waartoe de mime, vierkante haven aan den Rijnkant, door hare groole geschiktheid tot berging van schepen, uitmuntende gelegenheid aanbiedt. Bovendien is er een aanzienlijke hamM in granen en andere waren , die binnen de stad te koop gebragt . cn van daar naar onderscheiden ondiggende plaatsen verzonden worden. Ook heeft men er sommige fabrijken , als: 1 pottenbakkerij } 1 zcepzicderij $ olie- en runmolens j 1 wollcnsloffen- Digitized by Google AR\. 329 fabrijk, ter mering Tan bedelarij ; ecnc iu 1834 buiten de stad op- gerigtc kaloenfabrijk ; wolkammcrijen , -spinnerijen en -verwcrijeti. De «tad Arnhem , oudtijds Arser , en inbetlatijn Arnueria gehceten , is de hoofdst. der prov. Gelderland, ecnc arr. en kant. hoofdplaats, de zetel van een provinciaal gcregtshof, van ecnc arrondissemmtsregtbank , die tevens eene regtbank van koophandel is. eu van een kautousgerigt. Zij ligt Ü u. Z. van Zwolle. 8^ u. W . Nau Deventer, 3; ti. Z. W. vau Zutphen, 3 u. N. van Nijmegen , 12^ u. .\. 0. van s' Hertogen- bosch , 8 u. 0. ten N. van Ticl en 12 u. Z. 0. van Utrecht, op 31 & IMJ' 46" N. B. , 23° 34' 30" 0. L. De stad is in de gedaanU van ecnc halve maan gebouwd , aan den regtcrocver van den Hijn , na- genoeg £ u. van de plaats, waar de IJssel haar verlaat. Over eerstge- noemde rivier ligt bier eene schipbrug , die de gemeenschap tusschen Arn her en de Betuwe veel bevordert. Wegens net go aar, waaraan zij door den ijsgang bloot staat , worden de schepen dezer brug iu den winter weggenomen , en in de haven geborgen. De landstreek rondom de stad is bij uitstek bekoorlijk , en men ademt er eene zeer gezonde lucht in. Ten N. verhellen zich cenigc hei- cn- boschachtigc heuvelen , die de laag gelegen stad tegen de gure noordenwin- den beschermen. Ten Z. wordt zij van den Rijnstroom bespocld. Aan de N. W. zijde* ziet men eenen verheven' zandberg. Ten 0. en Z. liggen welige weiden , en van alle zyden is zy door landgoederen , lusthuizen en speeltuinen omgeven ; terwijl twee beken , een half uur ten N. der stad ontspringende , hare grachten van water voorzien , van welke de S t. Jansbcck door de stad loopt, en zich vcnolgens in den Rijn stort. De oorsprong van den naam der stad is onzeker; eenigen willen, dat het eene verkorting zy j van Arerdshrir of Arnoursreui , dat is woning of Terblijf van Arend (Arnoldi-Villa), zonder oplegeveu , welke Arend aldaar zijn verblijf zoude gehad hebben, en welke alzoo dc oorzaak harcr stichting geweest zij. Anderen bewecren , dat zij Arnhem of Aerneh genoemd zy naaf dc arenden, in vroeger tyd hier ge- vonden wordende. Het gevoelen , als of hier het Arenacüh , waarvan Tacitis spreekt, zoude te vinden zyn , wordt door den geleerden W. A. vak Spaar, verdedigd (1). Ahnheh is ecnc zeer oude plaats , die reeds in de 10de eeuw ver- meld wordt, maar toen zeker gecne stedelijke regten had. Men wil, dat reeds , kort na de eerste invoering van het Christendom hier te lande, te dezer plaatse eene kerk gestaan hebbe. In eenen openen bnef van het jaar 997, gegeven door Keizer Otto IU, wordt de plaats onder verscheidene dorpen genoemd, en voor de helft aan het klooster te Elten geschonken ; deze brief is, in hét jaar 1129 of 1134, door Keizer Lotharivs bevestigd geworden. Arnher kreeg zijne eerste stedelijke regten van Otto, Graaf ran Gelrc, in hel jaar 1233; zijn zoon Graaf Reinald I, vernieuwde die in 1322. Denkelijk werd de stad omstreeks dien tijd ook met muren omringd. In de 14de eeuw moet het eene aanzienlijke koopstad geweest zyn , want in 1343 was zij in het hanzeverbond opgenomen. Arnhem had vroeger vijf poorten , als : de St. Janspoort cp de Rynpoortlen \V. ; dc V c 1 p e r p o o r t ten N. ; dc Sabcls- (i) 7..c •>,„„;» Oor,! cc Ik uu Ji^c luleidiu,; lot <]• II.»lu,it vin Cl- Uc, I*. d, U. III, bl. :.y-:'ecld*el \an Gfonotl, Koning van Groolbrittanjc , door dien Vorst aan de stad ten ge- schenke gegeven , voor het doen aanhouden van den heruchtcn Zwced- schen Raron von Göhtz , het hoofd eener zanien 2 wering , ten behoeve des Pretendenten naar den Engelschen troon , die, den 20 Febrnarij 1717 , op zijne vingl nit 's Gravenhage naar Duitsrhland , hier ter slede, door den vermaarden W ille» V lkeiitsam , achterhaald zijnde , tot den 31 Jnlij daaraanvolgende op deze kamer in hocliü nis zal, waarnaar dit verlrek , tot heden toe , nog de G o r l z e k a ut e r genoemd wordt. In 103 4 had men reeds het plan gevormd, om dit gebouw dooreen ander te doen vervangen. Niettegenstaande de teekeniiigen daartoe reeds vervaardigd waren door Baiitiicl van Russex , een bouwmeester , die daar- voor opzettelijk uit 's Gravcnhagc was overgekomen , bleef het werk nogtans steken. Intussehen geraakte dit gebouw langs hoe meer in verval, zoodat men, reeds vooreen aantal jaren , Toorzigti-rheidsbalve Ïcnoodzaakt was , het torentje af te breken. In 1830 werd hel zoogenaamde ) u i v c 1 s h u i s door de stad aangekocht , en lot een S t a d h u i s ver- bouwd. Dit huis was omstreeks het einde der 13de eeuw , door den vermaarden krijgsoverste Maarten van Rossek , opgetrokken, en ver- toonde in den witten voorgevel bijna tallooze afbeeldsels van mensche- lijke gedaanten, sommige met bokspoolen , als saters, anderen als gewapende mannen , van vele echter niets dan het hoofd. Men hrcfl evenwel ecnige reeds in 1826 weggenomen. Thans zijn no/r alleen de hoofden en borstbeelden boven de ramen der eerste en tweede ver- dieping aanwezig ; zijnde , bij de herbouwing tot een stadhuis , de voorgevel veel vereenvoudigd en geel bepleisterd ,. doch in het oog van hoogschat Iers der ondc gedenkstukken zeer verminderd. Het voormalige stadhuis, waarin nog de zittingen van het hof van assises en der regt- bank van eersten aanleg gehouden worden . zal , als het in aanbouw zijnde paleis , waar het provinciaal gcregtshof zijne zittingen zal houden 7 voltooid is , worden afgebroken. Het uitmuntend nieuw opgebouwd Gouvernementshuis staat oji de plaats , waar vroeger het gebouw stond , dat het Hof van G c l r e geJieeten werd , omdat het ten gewoonen verblijve voor de Herto- gen van Gelderland verstrekte. Nadat Gelderland , even als de overige Nederlanden , onder het bewind van Keizer Karei V was gekomen, en dit gewest , in zijnen naam , door Stadhouders werd bestuurd , kreeg het den naam van S t a d h o n d e r s h o f , welken naam het weder mei dien van Prinsenhof verwisselde, toen de Prinsen van Oranje Stadhouders werden. Het was een groot oud gebouw , waarvan reeds in 1404 melding wordt gemaakt , en waaraan in 1347 een vleu- gel gebouwd werd, naar het gebruik, dat men er van maakte, de Kaat sbaan genaamd, die door de Gelderschc Ridderschap met dc grootste geestdrift bezocht werd, en ten gerieve van Magiuts , Prins rrt» Oranje, met een dak werd voorzien. In hel jaar 1389 vloog het hof, door een ongeluk met buskruid , gedeeltelijk in de lucht , waarbij onder anderen Adolf. Graaf van J) ieuwrnaar eu .Veurs r en Stadhouder van Gelderland . zoodanig gekwetst werd , dat hy ecnige dagen later overleed. Eerst in 1019 werd het gebouw op 's lands koslen weder hersleld . en met onderscheidene vertrekken vermeerderd. Het hoofdgehouw werd in de jaren 1803 en 1804 afgebroken, en in plaats daarvan een nieuw gebouw , zijnde het tegenwoordige Gouvernementshuis, opgetrok- ken, terwijl, in 1819. de K a a tsba a n en de daaraan ^eltuuwde hoofd- wacht, mede werden afgebroken, om dil gebouw te vergroot" n. lu 332 A R N. 1837 is hel anderwerf aanmerkelijk vergroot , en daarin eene fraaijc zaal voor de zittingen der Provinciale blaten gebouwd. Tegen over dit gebouw itaat een fraai huis , dat mede aan de provincie toebehoort , en tot woning van den Gouverneur dient. Het Oude Hof was een deftig gebouw, dat in het jaar 1602 door de Staten van Gelderland gekocht en vereerd werd aan Lodewuk, Grave Thoe t\assau-kalzeitelbogtm , waardoor het den naam van Hof van Nassau bekwam. In het jaar 1611 werd het zoo aan- merkelijk verbouwd door Ehsst Kasibib , Graaf row Nattaa , dat deze door sommigen als de stichter wordt opgegeven. Het werd , den 23 Februari) 1618, door de stad, die het van Willeb Fbeberik, Grave Thoe lianau-hatzeuelbogen moet gekocht hebben, aan de Staten der Provincie , tegen de O u d e K a n s e 1 a r ij , in ruil afgestaan , en diende toen tot eene vergaderplaats voor de Raden van het Vorstendom Gel- derland en het Graafschap Zulphen , alsmede voor de Rekenmeesters , terwijl in hel jaar 1711 verscheidene plaatsen in dit gebouw tot gevan- genissen bekwaam gemaakt werden in het jaar 1811 veranderde het weder van bestemming, en werd toen voor de verschillende kamers der Rcgtbank van e e r s t e n a a n 1 c g ingerigt , doch in het jaar 1837 is liet grootendeels afgebroken , en heeft men een* aanvang ge- maakt, om daar ter plaatse een prachtig paleis voor het Provinciaal Gcregtshof te stichten , dat met twee vleugels en met kolommen in den voorgevel prijken zal. Het Provinciaal Tuchthuis, tot welks bouwing men in 1710 besloot , werd op den grond van den moestuin van het voormalige Agnielenkloostcr, volgens het plan en onder het opzigt van den Ordinaris Landmeter-Provinciaal en Architect, J. var des Heuvel, gebouwd , terwijl de beelden , die boven de poort van dit gebouw geze- ten hebben , door Joh as hes Rejdels vervaardigd werden. In het jaar 1826 werd dit Tuchthuis met het Verbeterhuis, dat daar- achter tegen den Stadswal stond , tot één ligehaam vereen igd , en , onder het beheer tan éénen Cipier, tot een Huis van burgerlijke en militaire verzekering ingerigt ; hebbende men ten dien tijde de bovenvermelde beelden weggenomen. In 1837 werd het ander- werf herbouwd en vergroot, zoodat er nu, zonder opeenstapeling, 200 gevangenen kunnen worden geplaatst. In datzelfde jaar, is men begonnen eene geheel nieuwe fraaijc Kazerne aan den Stadswal te bouwen, die nu zoo goed als gereed is, en 2000 man zal kunnen bevatten. De Nieuwe waag werd ten jarc 1761 in eencn uitmun- tenden smaak gebouwd op een erf, waarop in 1740 een huis was ingestort. De voormalige Vlecschhal, die sinds onheugelijke lijden niet meer tot dat einde gebruikt is , dient thans tol pakhuis. Er is voor eeuige jaren , op den W al bij de Sabelspoort , eene geheel nieuwe Visch markt gebouwd, waartoe tot dus verre een gedeelte van de Oude markt was ingerigt. Behalve deze ruime markt, heeft men hier nog twee andere openbare plaatsen, de Koren- markt en het St. W a 1 b u r g s p 1 e i n , welke laatste met eene dubbele rij lindeboomen beplant is, en tot paradeplaats voor bet garnizoen dient, 's Jaarlijks wordt te Ahshe» eene vrijmarkt gehou- den . die den eersten woensdag na halfvasten eenen aanvang iK-eint en 11 dagen duurt, alsmede eene kermis , die den 26 Augustus invalt cu 8 dagen duurt. Behalve deze markten , houdt men er ook jaarlijks Digitizedby Google A RN. 555 twee paardenmarkten , den centen op den laats ten dag van de vrij- markt en den tweeden op den vierden Donderdag in October , en 10 beestenmarkten, als den 5den en 4den Vrijdag in April, den lsten en 2den Vrijdag in Mei , den ."den en 4den Maandag in Octolier , en de vier eerste Maandagen in November ; alsmede twee wckclijksche markten . des Dingsdags en Vrijdags , van welke de laatste de voor- naamste is. De Hcrv. gem. te Ahühem , die tot de klassis en ring van drnhem behoort en 6100 zielen telt, heeft een vrij beroep in de bij haar ont- staande vacaturen. In het jaar 1;$78 is men te Ar*res begonnen , onder begunstiging van draaf Ja* va* Nassau , Stadhouder van Gelderland , de leer der Hervorming te prediken , en nog ten zelfden jarc vinden wij, als eersten vasten Predikant alhier , vermeld Joha**es Fostaii-s. Thans zijn er vijf Predikanten , die in twee kerken, de Groote of St. Euse- binskerk en de St. Catharijne- of Gas thniskerk , dienst doen. Vóór bet jaar 1452 stond ter plaats, waar nu de Groote of S t. Eu se bi us kerk gevonden wordt, cene andere aan den H. Marthus tocgc- hciligd , en dicnsvolgens de St. Maa rten skerk gehceten. Voorts werd, in het midden der lode eenw de tegenwoordige kerk gebouwd, zijnde de eerste steen daaraan gelegd in 1452 , door Ar*old Hertog van • Gelderland, w ordende toen toegewijd aan den 11. Ecsebics , die in bet jaar 510 den pausselijken stoel beklom , en wiens rcliqniën derwaarts uit de abdij van Pruim werden overgebragt. Deze kerk, zijnde een nvt en hoog gebouw , praalt met eenen dikken en sierlijken toren , die , in het jaar 1650, 51 voet of 9 ell. 7 palm 4 duim, en in bet jaar 1651 nog meer , is verhoogd, zoodat nu de bol, waarin bet kruis slaat T 285 voet of 88 ell. 8 palm. 6 duim. boven den bcganen grond en de haan 8a 10 voet , omtrent 2 ell. 5 palm. a 5 ell., hooger is. In dien toren hangt een fraai uur- en speelwerk , hetwelk door den beroemden Herom gegoten is . en voor een der beste en grootste klokkenspelen van ons Vaderland gehouden wordt. Op Pinkstermaandag van het jaar 1752 sloeg , onder de predikatie , de bliksem in den toren , maar de brand , die in het eerste zeer hevig was , werd nog gelukkig gebluscbt. Nogmaals sloeg de bliksem in dezen toren op den 17 Febniarij 1757; dit maal echter zonder schade aan te rigten. In later, zelfs in onzen tijd, is deze toren nog menigmaal door den bliksem getroiTen geworden , hetwelk de reden is geweest, dat men dien van eenen alleider beeft voorzien. Vóór dc Hervorming waren er 18 altaren in deze kerk ; ook werd het feest van den H. Hiero^yrüs bier, destijds, statig gevierd. De pastorij werd toen altijd bediend door eenen Geestelijke uit de abdij van Pruim, en dc Pastoors werden door den Abt dier abdij en door dc abdij zelve aangesteld. Behalve de Pastoors , waren er ten minste nog 14 Vicaris- sen , die hier dienst deden. Deze kerk is, in het jaar 1770, meteen groot en uitmuntend orgel versierd , vervaardigd door Jobak Michiel Wageser en zijnen broeder. Aldaar is, in het jaar 1558 , onder eenen steen van wit albast begraven Karel va* Egho*d, dc laatste Hertog van Gelderland. Op dezen steen is de Hertog levensgroot in bet harnas afgebeeld ; aan dc vier hoeken van het graf zijn vier Leeuwen. VoorU zijn nog drie Kanseliers van Gelderland , als : Jodocvs Sasbovt , Elbertxs Leo*i*cs en Martij* Goris , alsmede dc Luitenant-Admiraal "Willem Josef Baron va* Gesot . dc Generaal va* Palla*ot en de geleerde He*drik Ca**egieter , in deze kerk begraven. De St. (ia thar ijn e- of Gasthu i s kerk, die , na dc Reformatie , tol onderscheidene einde gebezigd was , is sedert ccnige jaren weder tul 534 A n \ godsdienstig gebruik ingcrigt , en dient thans niet slechts voor de Ncderd. Herv., in.iur ook \ oor «Ie Waalsche gom.. tli«' hier eenen Predikant heeft en 17U zielen tolt. Vóór dat deze laatste kerk bij dc Herv. in gebruik was, hadden zij nog twee andere kerken, namelijk de St. Janskerk, en de Broe- renkerk. Het oostelijke gedeelte der eerst genoemde is door de Malthezer Bidders , benevens het kommandenrshiiis , dat naast dc kerk stond , (re- bound ; men gelooft, dat het westelijke gedeelte, in de afgodische tijden , tot eenen Heidcjischcn tempel gediend bad. Zij was van een zonderling maaksel , en werd , in het jaar 142'5 , door den feilen brand , die Arnhem toen teisterde , eenigzius geschonden . maar later veel fraaijer herbouwd en met eenen tweeden toren versierd. Deze kerk is echter afgebroken, en niet ver van de plaats, waar zij gestaan heeft, werd in het jaar 1857 eene nieuwe koepelkerk gebouwd, die bijna voltooid is, en wederom de S t. Janskerk zal genaamd worden. De Broerenkcrk, die voorheen de kerk van hel Min- derbroedersklooster geweest is , en later door dc YVaalschc Herv. ge- bruikt werd, terwijl dc Ncdcrd. Herv. daarin ook eens ter week dienst deden , is reeds vóór vele jaren afgebroken. Dc Evang. Luth. hebben hier ook cene fraai je kerk , met een sier- lijk orgel. Dcgem., die 610 ziel. telt , behoort tot den ring van Utrecht. De eerste godsdienstige bijeenkomst dier gezindte , van welke men hier melding gemaakt vindt, was eene avondmaalviering , die den 12 Maart 1645, ten huize van eenen boekdrukker op St. Malburg, plaats had. De gcm. schijnt destijds reeds zeer talrijk geweest te zijn , daar toen aan meer dan 100 leden het H. Avondmaal, door eenen Predikant van Utrecht , werd uitgereikt. Zij hield echter hare bijeenkomsten nog in het geheim , daar de Overheid der stad dc vrije uitoefening harer godsdienst volstrekt niet duldde , en meermalen de vergaderingen , welke , ondanks de geheimhouding , bekend werden , verstoren liet. De eerste grondleggers dezer gem. zijn vermoedelijk Duitschers geweest , die uit hun vaderland waren gevlugt , en hier eene schuilplaats hadden gezocht. Na den Mtinsterschen vrede , in 1648 , verloor de genfc dan ook een aanzienlijk getal leden , die naar hunne verlatene haardsteden terug keerden. In hetzelfde jaar werd Micuael Bapmis , als eerste vaste Pre- dikant , beroepen , op raad en door bemiddeling van zekeren Baron vau Pailasdt , Erfmaarschalk van hel hertogdom Kleef. Van dien tijd af is de gcm. , ofschoon nog lang van den kant der Begering , weinig begunstigd, hetgeen zelfs den volgenden Predikant Hoppics bewoog, om tot dc Herv. over tc gaan , onafgebroken door eigene Predikanten be- diend geworden. Dc B. K. , wier getal 6400 beloont , hebben hier cene static , met twee kerken, zijnde de St. Walburgskerk en de Kerk in de Varkens- straat. Dc St. AV a 1 b u r g s k c r k , die in het jaar 1421 werd ingewijd , is gesticht door een kapittel van Kanonniken , dat voorheen in de stad Tiel door W algeb , Graaf van Teisterbant , opgerigt was, maar in het {'aar 1528 zich genoodzaakt zag, die stad tc verlaten, en alzoo tc Arn- lem cene schuilplaats vond. Dit kapittel heeft van ouds rijke prebenden en eene zeer vermaarde proostdij gehad , zijnde , onder anderen , de ge- schiedschrijvers Wille* Heda. Pontos Hebtehis en Johati Baptista Grabmate aldaar Proosten geweest. Ook beweerde men , dat Graaf Beisotjd een aan- zienlijk gedeelte van 's Heercn kruis uit Doodenvvrert herwaarts had laten overbrengen, en aan deze kerk vereerd. Na de Kerkhervorming werd het gebouw tot een Lands-arsenaal en later tevens tot een Stadsma- - - — ■ - — — A RN. ga zijn gebruikt. In lu*t jaar 1810 gaf Koning Lodewu* lu>t aan de U. K. gemeente terug , waardoor het tot zijne aamaukclijkc bestem- ming wederkeerde. Thans is deze kerk , die met twee cvcngelijke torens prijkt , en in welke de dienst door eenen Pastoor en twee Kapellaiien vcrrigl wordt , zeer doelmatig tot haar tegenwoordig gebruik ingerigt. De U. K. kerk i n d e Varkensstraat, welke aan den iï. Eusf.bils is toegewijd, levert niets bijzonders te vernielden op ; zij wordt door cencn Kapellaan bediend. Onder de liefdadige gestiehten en inrigtingen noemen wij eerst : het S t. Catharijnc Gasthuis, dat in het jaar 1306 , door Graaf Reixoud 1 , gesticht werd , uit de vcreemging van twee verschillende gasthuizen , waarvan het eene reeds in het jaar 1226 bestond, en het andere kort te voren , door zijne zuster Mihia , was opgerigt. Dit gasthuis werd in het jaar 1636 uit de Bakkerstraat, waar het eerst stond , in het gewe- ien Agnieten-klooster overgebrajt, terwijl het gebouw in de Bakkerstraat , dat geheel vervallen was , ten behoeve van de stad bij gedeelten aan partikulieren verkocht werd. Het tegenwoordige gasthuis heeft verscheidene ruime vertrekkcii , en strekt ora er oude burgers te onderhouden , en krankzinnigen te huisvesten ; sommige lieden kochten er voorheen hunne kost. Voorts heeft men hier het St. Nikolaas hospitaal, welks inkomsten voornamelijk tot onderhoud van behoeft igen gebruikt worden ; het Burgerweeshuis, en het Nieuwe Weeshuis, grootendeels door den vermaarden Hopman Jaeob de Wild gesticht; twee W e d u w en- huizen; eene Stads -Apotheek, in 1836, onder het toczigt van het algemeen armbestuur, opgerigt ; eene Militaire ziek enz aal,iu hel voorm. St. Antonie- of Leprozen-gasthuis, w aarvan de fondsen thans ouder toczigt van het algemeen armbestuur beheerd worden. Vroeger had men hier nog het S t. P i e t c r s-g a s t h u i s , w elks fondsen mede onder toezigt van het algemeen armbestuur worden beheerd , terwyl het gebouw tot woning van partikulieren dient , en eene Onder- linge Brandwaarborgmaatschappij. Tot de wetenschappelijke inrigtingen bchooren: de Latijnse he school, ineen groot gedeelte van het oude Minderbroeders- klooster gevestigd , die ongeveer 20 leerlingen telt , aan welke door eenen Rector en eenen Conrector onderwys gegeven wordt; eene Stads Fransche en Nederduitsche school, met ruim 50 leerlingen; een departement der Maatschappij: Tot l\ut uin 't Algemeen, dat sedert den 18 December 1809 bestaat, ruim 180 leden telt , en in het jaar 1828 eene Tusschcnschool heeft opgerigt , in welke aan ruim 400 kindereren onderwijs wordt gegeven ; eene Stads Leer- en Spin school, die thans door 530 leerlingen bezocht wordt , cn waaraan 1 Hoofdonderwijzer , 2 Ondermeesters en 5 Hulponderw ijzers verhouden ziju ; het Tcekcn-en bouwkundig genootschap, ouder de zinspreuk: Kunstoefening, hebbende 6 Directeuren , ongeveer 80 contribuerende leden , cn eene teeken- en bouwkundige school , hij welke 8 onderwijzers geplaatst zijn , die aan ongeveer 160 jonge lieden les geven in de teeken- , bouw - en w iskunde , onder w elke leerlin- gen vele minvermogende zijn, die het onderwijs kosteloos genieten, terwijl, volgens den uitersten wil van den voormaligen Protector van dit genootschap, den Admiraal va* Kjnsbeacex , jaarlijks zilveren medailles aan de meest gevorderden worden uitgereikt ; het N a- tuur- en Letterkundig genootschap: Prodetse cona- mur , dat in het jaar 1792 is opgerigt , een bijzonder fraai kabinet heeft cn 50 leden telt j het Letterkundig genootschap; r»r>n ARN. Tot Ifut en Vergenoegen , opgcrigt den 16 Maart 1824 , met l>cpaling van niet meer dan 25 leden aan tc nemen , welk getal steeds aange- vuld blijft ; een Genootschap , ten doel hebbende , om de leden gelegenheid tc geven , tot beoefening der Wiskunde, onder de zinspreuk : Vermeerdering ran kennis is ottx doel , zamengcsleld uit 22 werkende en 21 honoraire leden ; en 8 scholen. Onder de vermaarde mannen , waarop Arnhem roem draagt , verdienen melding , dc G odgeleerde n : GoDEFRiiurs van Arnhem , de 31ste Abt van Aduardf ™74 ï ^abolis Gallis, gcb. 1330 -j 1616, Ilonglecraar aan de lioogesrhool le Levden ; Gysbebtcs ScuEvickHAVEN , Biechtvader van Febdinand II, Koning van JJohemcn en llongarijen , die in 1619 een werk o\cr de Aller -heyligsle Goddelijke Dryroudigheid heeft, doen druk- ken, en Henrik Gehard Cannegieter, Predikant tc Bolsward, die door zijne godgeleerde schriften bekend is; dc Regtsgeleer- den: Reinier Tencnagel, Hooglecraar in de Regtcn aan de hooge- school te Leuven ; Fbedebik van den Sande . Raadsheer en Fiskaal van Gelder en Zutphen , geb. 1377 f 1617 , bekend als schrijver van twee regtsgelcerde Merken ; Labbertus Gobis f 20 Junij 1631 , na zich door onderscheidene werken te hebben beroemd gemaakt ; Cobselis var Eck 1732 , na eerst aan dc hoogeschool te Frane- kcr, en later tc Utrecht, Hoogleeraar in dc Regtcn tc zijn ge- weest; Hebban Cannegieter , geb. 1723 -f 1801, Hooglecraar eerst in het burgerlijke en later in het Natuur- en Volkcnrcgt tc Francker j diens broeder Joannes Cannegieter , Hooglecraar in dc rcgtsgclecrdhcid , aan dc hoogeschool te Groningen f 1806 ; en Johas Daniël Meter , geb. 13 Scpt. 1780 -j* 6 Dec. 1831, vooral beroemd als schrijver van het werk : Esprit des Institntions Judiciaires (Geest der regterlijke instel- lingen) ; de Wiskundige Gerard Wijhes , geb. 1648 f 29 Mei 1722, als Hooglecraar in dc Wijsbegeerte aan dc hoogeschool tc Har- derwijk; dc Geschiedkundigen: Henricus AoriLirs . w iens ei- genlijke naam was Hendrik. Arents of Arnts, en die in 1366 ccne korte kronijk van Gelderland in het licht gaf ; Gerardus van Brevckblaer, of Kboeckelaeb, f 1602; Coristophorus Brouwer, geb. 1539 f 1671 , een geleerd Jesuit cn schrijver van de Antiqnitates Fulden- ses (Fuldaschc oudheden) , dc Anliquilates Trevirenses (Tricrschc oud- heden) en andere werken ; Johan van den Sandb , die een vervolg op de Nederlandsche oorlogen van zijnen oom Everard van Retd schreef, en in 1638 als oudste Raad in het hof van Friesland -j* , na zich ook door regtsgelcerde werken tc hebben takend gemaakt ; cn Arend van Slich- TENnonsT , die, in 1634 , de Historiae Geldricae Libri XIV (dc Gel- dersche geschiedenis in veertien boeken) van Pontanus, in het Neder- duitsch vertaald en vermeerderd, uitgaf; dc Latijnsche taalge- leerden: Theodorcs Marsiliüs , geb. 1548 f1617. na eerst Hoog- leeraar in de welsprekendheid bij het collegie des Grassins tc Parijs .en later Lector aan het collegie van Frankrijk te zijn geweest ; Theodorcs BtckI ; Otto Arntlenius , geb. 1703 ■f 1763, die eene goede uitgave van Dionysius Cato heeft geleverd ; en Cornelivs Boon z alter , geb. 1753 •f 8 Jan. 1792. als Rector der Latijnsche scholen te Gorinchem ; dc Kunstschilders: Wesher Noot, die in 1670 geboren was , en in het voorstellen van doorziglkundigc onderwerpen en het nabootsen van beeldhouwwerk uitmuntte ; Gerrit Jan vak Leeuwen , *f 28 April 1825, die veel roem als bloem- en fruitschilder behaalde; cn Antoon Sbinck Pitioo, geb. 1790 f 1837, aan dc cholera, tc Napcis, waar hij Directeur der akademie van beeldende kunsten was. ARN. 337 Absbeb heeft meer dan eens veel door brand geleden , als in het jaar 13G4 , toen een groot gedeelte der stad in du aseh -werd gelegd, waarom aan de burgerij , tot vergoeding van schade , het A r n h c m m c r- broek geschonken werd ; en in het jaar 1411 , als wanneer de stad bijna geheel door het vuur werd verteerd. In het jaar 1419 was er tweemaal brand. De eerste reis werden 200 en de tweede 300 huizen cenc prooi der vlammen, en in het jaar 142-5 onderging de stad nog- maals een dergelijk lot. In het jaar 1282 verkreeg Reihald , Graaf ran Gelder, van Keizer Hioolf vab Hibsbcrg, het voorregt, om stukken ter waarde van stcr- lingsche denaricn , in de stad Abibeb te mogen slaan. Dezelfde keizer Uudolf heeft , toen hjj dit privilegie bevestigde , daarbij gevoegd t dat hij de munt van Aribeb, naar zijn welgevallen, naar Roer- mond e of // a r de rw ij k , en van daar wederom naar Arxbeb , zonde mogen verplaatsen. Gedurende de twisten tusschen de iteekcrens en Bronkhorsten , dio omstreeks 1330 een begin genomen hadden , werd Abvreb in 1372 door dcHeekerens , onder hun opperhoofd , den Graaf va* Blois , ingenomen, wicn het , door den ouden Vorst Willes vab Gulik , die , als voogd over zijnen onmondigen zoon , aan het hoofd der Bronckhorsten stond , nog ten zelfden jare weder ontweldigd werd. Willes va* Egsojd , broeder van Abxocd , Hertog van Gelder , ver- zekerde zich . in het jaar 1467 , van Abkreb , ten einde die stad voor sijneu broeder , die destijds door zynen zoon Adolf , op het kasteel te Buren , gevangen gezet was , in te houden. Adolf belegerde terstond hierop de stad , maar zag , na verloop van veertien dagen , zich genoodzaakt het beleg op te breken. Kahel de Stoute , Hertog van Bourgondië , aan wien Abxoud het Hertogdom Gelder en het graafschap Zutphcn . ten overstaan van zijnen broeder Willes va* Egboid, Jan, Vorst ran Kleef, en anderen, voor ecne som van 92,000 rijnsguldens verpand had , maakte zich in het volgende jaar meester van Absbeb , welke stad hem eenc som van 90,000 rijnsguldens moest opbrengen, terwijl hij bovendien hrt raadhuis van alle oude schriften beroofde , welke bijnaar het slot te Vilvoorden liet over- brengen. Twintig jaren later , namelijk in het jaar 1492, was Abkbes eene der eerste sleden van Gelderland, die den wettigen Land vorst Kabel vab Egbobd , Hertog ran Gelder, den zoon van Hertog Adolf toevielen; maar in het jaar 1303 deed Filips de Schoonc, Hertog van Bourgondië, de kleinzoon van Kabel de Stoute , hemden oorlog aan , en liet Abkres, zoodanig belegeren en bcstormcn,dat bet zich ten laatste moest overgeven. Hertog Kabel vab Geldeb wist echter , in het jaar 1313, in stilte met eenig krijgsvolk binnen de stad te komen , waaruit hij de Bourgondiërs verdreef, en hield zich sedert, tot aan zijnen dood, den 30 Junij 1338, te dier stede op Naderhand heeft Aribeb, even als geheel Gelderland, na zich eerst onder de regering van Willeb, Hertog ro» Gulik, begeven te hebben , voorde magtvan Keizer KvrelV moeten bukken , door wiens bestel het hoogc geregtshof van Gelder- land , in het jaar 1343 , te Absbeb gevestigd werd, terwijl zijn zoon Fairs II, Koning ran Spanje, in hel jaar 1339, deze stad ook tot eene -vergaderplaats der vorstelijke rekenkamer benoemde. Het is zeer opmerkelijk , dat de Spanjaarden , gedurende den tachtig- jarigen oorlog , zich nimmer van deze belangrijke plaats hebben kunnen meester maken, zelfs niet, toen zij Deventer en Zutphcn reeds onder hun geweld hadden. Zij hebben de Arnhemmers wel monigwerf met I. Deel. 22 A R N. ccnc belegering -reigd, cn getracht dn Siad dor overrompeling in hunne raagt te krijgen , maar altijd te vergeefs ; hetwelk men , groo- tcndeels, aan het voorzigtig beleid van den Graaf vas Meum mag toeschrijven. Toen die v;m Nijmegen en Doesburg de Hervormden uitgedreven , en zie.li niet den Hertog van Parmn , als Spaauseh Gou« verneur der Nederlanden , vereenigd hadden , heeft hij , ook zeer bekom- merd voor Armiem , waar de burgers gecne Staatsehe soldaten wilden innemen , iu liet geheim , ecnig krijgsvolk voor de stad doen komen , de poort door list overweldigd en het Staatsehe krijgsvolk er binnen gehragf. Toen Look wijk XIV, Koning ran Frankrijk f ten ja re 1072 ons Vaderland zco plotseling op het lijf viel . bevond An.tnEi zich in geen staat van verdediging. Sedert het jaar 1U90 had men die stad «cl versterkt , en in zoodanigen toestand gebragt , dat zij , in geval van belegering, ccnen klockmoedigen tegenweer zoude hebben kunnen bieden ; maar , na den vrede met Spanje , in het jaar 1648 getroffen , had men echter de vesting- werken zoodanig laten vervallen , dat de stad geen aanval zoude heb- ben kunnen wederstann. Bovendien weigerde de Regering, kort voor de aankomst der Fransehen , Staatsehe bezetting in te nemen j alhoe- wel zij ten laatste daariu bewilligde, op voorwaarde , dat alle de Officie - ren den eed aan haar zouden afleggen , hetwelk den 13 Juny 1672 plaats had, toen er twintig zwakke compagnie n en ccnigc boeren binnentrok- ken. De bcvclhcblicrs vonden de buitenwerken vol geboomte cn plautsoen , de wallen vervallen, de contrescarp in geen staat van tegenweer, voorts alles rondom de slad met huizen omzet , en gecne batterijen in be- hoorleken staat , noch iets gereed. Zij verzochten spoedig herstel van dezen stand van zaken en dat de beplanting , huizen en hoven buiten de slad , mogtcn weggeruimd worden. Hierin verkoos de Rege- ring echter niet te bewilligen , omdat de burgerij hierdoor meer dan twee tonnen schats schade zoude lijden , hetgeen ten gevolge had , dat cr niet meer dan twee of drie huizen aan den Rijnmuur in brand werden gestoken. Middelerwijl kwam de Maarschalk de Tureske , die een gedeelte van het Franscue leger gebood , op Arhbem aantrekken , legde eene bat- terij tegen die stad aan , en deed haar door eencn trompetter, opei- schen. De Officieren zonden dien trompet Ier dadelijk terug, met het antwoord, dat men zich tot het uiterste dacht te verweren , maar, nadat de stad ten tweeden male opgeeischt was , besloot de krijgsraad , aangezien zij van alle krijgsbehoeften ontbloot was , zoodat op de batterijen noch kruid , noch lood , noch kanonniers gevonden werden , den Kolonel Yiujdeb6ek en den Kapitein Aerssens , met eenige gecom- mitteerden uit de Regering , naar Koning Lodewuü af te vaardigen , aan wicn men verzocht , bescherming des adcls en des kwartiers van Arnhem, behoud van hunne privilegiën cn van de Hervormde godsdienst, benevens meer andere dingen, die wel beloofd, maar kwalijk nage- komen werden. Den 16 Junij trokken nu de Fransehen onder Locvois de stad binnen , en maakten de gehcele bezetting gevangen. Nadat voorts de stad omstreeks twee jaren aan de geldafpersingen en baldadig- heden van de Fransehen had ten doel gestaan , werd zij, in Md 1674 , even als het gehcele Vaderland , door deze lastige gasten verlaten , die nu begonnen te vreczen, dat hun de adogt naar deu Boven-Rijn niogt worden afgesneden. In 1702 ontstond cr , na het overlijden van den Erfstadhouder Willes III, te An>nr», groote onccnigheid, veroorzaakt door de sterke drift der burgei's, om zich in het bezit van hunne oude voorregten , wegens du vrije verkiezing der Stadsregering . hersteld tc zien. De A RN. 339 « otule Regenton, door den Stadhouder aangesteld, werden afgezet , men wierf soldaten, om de nieuwverkoreno te liaudhaven, en men bele- gerde Wageningcn , wcrwaarts de oude gevlugt waren ; maar alles werd door eenigc regimenten , van wege dc dtatcn-Gcneraal gezon- den , tot stilte gebragt. Rij gelegenheid van de aanstelling van Wille» IV tot Erfstadhouder, in het jaar 1718, was men hier ook zeer verdeeld ; maar xoodra de Vorst tot dien post verheven was , geraakte men schielijk aan het bedaren. In het jaar 1783 waren er tc Arjre» eenigc oproerige bewegingen ontstaan , doordien de Regering had goeiige vonden , het oude kerkhof in dc stad , bij de Groote kerk , aan ecnen Jood , die een prachtig huis daaromtrent gebouwd had, af tc staan, en eene nieuwe begraafplaats, met ecnen behoorlijken muur omringd cn van een ijzeren hek voorzien , builen dc stad aan tc leggen. En nadat nu , op begeerte der misnoegde ingezetenen , het oude kerkhof weder hersteld was, werden juist een jaar later dc oproerigheden weder hervat, onder voorwendsel, dat de daar rondom staande muur niet zoo hoog als te voren was , hetwelk het noodlottige gevolg had , dat, toen eene ronde uit de burgerij door eene patrouille der bezetting werd ontmoet, deze met elkander in gevecht geraakten, zoodat twee Officieren cn eenigc soldaten ge- kwetst werden , ten* ijl een grenadier sneuvelde. Toen echter op den volgenden dag dc gcbcclc bezetting onder dc wapenen kwam, trokken de burgers af , w aarop later eenigc belhamels werden gevat , de hoofdaanvoerder gestraft, en alle bewegingen ophielden; maar, in het jaar 1786, ontstonden cr weder onecnigheden tusschen de bur- gers en dc krijgslieden der bezetting , welke laatstcn dc burgers zoo- danig mishandelden, dat een burger cr hel leven bij inschoot. In het volgende jaar moest dc stad op nieuw aan de baldadigheden der krijgslieden ten doel staan , die alstocn zes cn twintig huizen plun- derden , en hunnen bandeloozen moedwil niet beteugelden, vóórdat een der Rurgcmcesteren , de Raron va* Spaes va* Biljoen , van Prins Wille» V, die zich destijds te Nijmegen bevond, cenen brief had weten te bekomen , waarbij den Bevelhebber der bezetting , bevolen werd , dc plundering tc stuiten. Het hoog misdadige gedrag der krijgslieden bleef echter ongestraft , terwijl dc Ariihenische burgers, als waren zij de be- leedigende cn strafbare partij in dezen geweest , zich de ontwapening moesten getroosten , toen , op last der Regering , alle wapenrusting werd opgehaald en op het stadhuis gebragt. Op het vernemen van de vorderingen der Franschcn en de neder- laag der vereenigde Keizerlijke cn Hanoversche legers , in het jaar 1795, namen de Keizerlijke Generaals Alvlszt cn Sporke voor , Arnre* tot het uiterste Ie verdedigen , gnaar naanwelyks hadden de Fransehen , den 16 Januarij , eene batterij aan den overkant des Rijns opgeworpen , en eenigc granaten van daar in dc stad geworpen , of men ging den vol- genden dag tot een verdrag o\cr, waarbij de bezetting eerst krijgsge- vangen, en vervolgens , op haar woord van eer , van niet tegen de Fransche Republiek te zullen dienen , ontslagen werd. De Fransche Officieren , die zich gedurende cenigen tijd in Arnhem onthielden , namen hunnen intrek bij de voornaamste ingezetenen; dc gemecnen betrokken de huizen der burgers, die de stad verlaten hadden , wordende hun verder bij de minvermogende inwoners huisvesting verschaft. Om aan hen, die dc ledig gelatene huizen betrokken hadden , potten , pannen , ketels en dergelijk keukengereedschap cn huisnoodwendigheden tc bczorgrn , wer- den de burgers verzocht , hetgene zij van dien aard konden missen , Digitized by Google 540 A R N. ten gebruikc bij te zetten. De Franschen schreven teven» uit, dat, binnen acbt en veertig uren., moesten bezorgd worden : 4000 jassen of rokken , even zoo veel paren schoenen , 10,000 bossen hooi , ieder van Vi pond , 10,000 bossen stroo en 2000 makken haver. Men deed wat men kon , maar , daar de volvoering van de twee eerslgemelde cischen ondoenlijk was, maakte men daarop met den Generaal db Vebvss cene schikking. Nu werd er , op voorstel van dien Generaal , tc Arnhem een Committé rcvolutionnair opgerigt , door welks bewerking, onder opzigt des Franschen Generaals , dc Stadsregering werd bedaukt en ecnc Mnnicipaliteit door dc burgers aangesteld. Hij het uitbarsten der omwenteling in het jaar 1813, bestond het gar- nizoen tc Aruhe» alleen uil de garde van den Prefect, meestal Hollan- ders, en uit dc Nationale garde, maar het werd omstreeks het midden der maand November versterkt , door omtrent 120 man van het korps e'lrangertf zijnde meest Pruissen , die, door de Franschen krijgsgevangen gemaakt zijnde , tot hunne dienst waren overgegaan ; en lateraoor eenige gens d'artues en een bataillon douaniers , die van Wezel, al vechtende met de Kozakken , over Nijmegen aankwamen , alsmede door twee batail- lons voetvolk. Den 27 dier maand kwam er 's avonds tijding , dat dc Hertog van Tarente (Macdosald) met zijn gevolg , bestaande in onderschei- dene Generaals, Aides-de-Camp , benevens twee divisicn ruiterij cn veel geschut, van Nijmegen herwaarts stond over tc komen , om in deze stad zijn hoofdkwartier te vestigen. Hij kwam ook den volgenden morgen , doch nadat hij den staat van verdediging had opgenomen , keerde hij nog dienzelidcn dag naar Nijmegen terug , waaruit men besloot, dat hij Absbeh , welks vestingwerken, op last van Koning Lodewijk. , gedeeltelijk geslecht waren , niet geschikt oordeelde, om er sijn verblijf te nemen. Ten zelfden tijde voorzag hij nogtans den Bevelhebber van Abübe» , den Generaal A«y , van eenige zeer ver- zwakte bataillon* voetvolk en een regiment ruiterij , alsmede van eenige stukken met dc noodigc kanonniers ; 't welk alles dc sterkte der be- zetting op ongeveer 3500 man bragt. Dc gezegde Bevelhebber , ver- nomen hebbende , dat dc Pruisscn het dorp Oosterbcek , alsmede het Driclsche cn Lexkcsveer bezet hadden , besloot, den 29 No- vember , tot cenen uitval ter verkenning , door een paar veldstukken gedekt, maar de hiertoe uitgezondene troepen kwamen met een aanmerkelijk verlies aan dood en en gekwetsten terug. Terwijl de burgerij zich nog steeds met geheime onderhandelingen tot een verdrag vleide , vernam men , tegen den middag van den volgenden dag, dat een talrijk leger der bondgenooten van alle kanten aanrukte, om de stad en de verschansingen builen de Rijnpoort tc bestormen , hetwelk weldra , door het meer en meer naderende gebulder van het kanon , bevestigd werd. In dc grootste ontsteltenis zocht nu elk , om zich cn de zijnen, zoo goed mogelijk , in kelders te beveiligen. Hctonwcdcr kwam ieder oogenblik nader , cn reeds even na den middag was het vuur van kanonnen en musketten nabij de stad cn op dc wallen ver- schrikkelijk. Dc ingevallen granaten veroorzaakten brand op onder- scheidene plaatsen, welke echter spoedig gcbluscht werd. Na cc n woe- dend gevecht v an ruin» anderhalf uur werd de stad , nadat de poorten overw cldigd en de muren met ladders beklommen waren , stormender- hand ingenomen. De Franschen , onder het geschreeuw om lijfsgenade , van straat tot straat vervolgd , poogden door de Rijnpoort , over de brug, naar Nijmegen te ontkomen, maar werden grootcndccls over den kling gejaagd , doodgeschoten of gevangen genomen. Thans van ARN. 511 hunne eigenlijke vijanden verlost , haastten de burgers zich , om de over- winnaars als \ricndcu te begroeten , en hun de noouige verkwikking te be- zorgen ; des niet tegenstaande konden eenigc huizen de plundering der inrukkende Pruïsscn niet ontgaan ; terwijl ook dc nationale gardes , die men , om hunne montering, voor Franschen aanzag, in den beginne, jam- merlijk mishandeld werden. Weldra echter maakte de Generaal Bulow een einde aan deze wanorde , door alle de troepen , bij trompetgeschal en trommelslag , in hunne gelederen te roepen, en hun alzoo de ge- legenheid tot verdere plundering en het bedrijven van geweld te be- nemen. Verscheidene huizen waren door de houwitser-granaten zeer aan- merkelijk beschadigd; ook hadden de Franschen, vóór het bestormen van dc stad , de Rijnbrug van onderen met vet en andere , spoedig viaui- vattende, stoffen voorzien, ten einde, door het afbranden daarvan, in geval van nood, hunnen aftogt te dekken. Dit ontwerp werd ook gedeeltelijk ten uitvoer gebragt door diegenen van de bezetting, «liu het gevaar ontkomen waren ; doch door den ijver der Pruissen , en dc hulp der bruggeknechten , werd dit belangrijke eigendom der stad nog iu tijds gered. De vlugtendc Franschen werden door dc ruiterij vervolgd , en nog velen hunner gedood of gevangen genomen ; cn alzoo was Arjhex , nog vóór het ciudc van November, aan het gedeeltelijk herstelde Nederland toegevoegd (1). liet wapen van Arnhem is een zwarte dubbele arend op een blaauw veld. ARNHEM , koflijplant. in IVederlandsch-Guiana , kol. Suriname, aan de riv. Cottica, aan de reglerhand inhei opvaren; palende aan den verlaten grond Gocd-Sueces benedenwaarts, en dc plant. Vlugt-en- Trouw opwaarts; 300 akk. groot, met 59 slaven. ARMIKMIA, latijnsche naam van de stad Abkhei. Zie dat woord. ARNHEMMER-BOSCH, voorm. bosch , op do Feluwe , prov. Gelder- land, dat Arnhem aan de W., N. en O. zijde omgaf , cn zich tot digt aan de poorten dier stad uitstrekte. Het is bij het hevige beleg, het- welk Arnhem in het jaar 15J05 van Filifs de Schoove , Hertog van Bourgondië , moest doorslaan, grootendeels omgehouwen, en de grond later, zoo als nog. tot bouwland gebruikt. ARN HEMMER-EN-Y ELPERllROKk , pold.op ótFeluve, prov. Gel- derland, arr. , kant., geni. en N. O. van Arnhem ; laugs de riv. den Rijn door eenen dijk , aan de andere zyde door de \ eliiwsche hoogten bepaald. Deze pold., die, de publieke wegen en waterleidingen niet medege- rekend, 789 bund. 7 v. r. 93 v. ell. groot is , diende oudtijds tot cene gemeene weide. Nadat dc stad, in hel jaar 1564, veel door eenen zwa- ren brand geleden had , werd het Abjihebbebbboek , ingevolge cene vergun- ning van Hertog Eiuurd , door Schepenen en Raad, tusselien de bur- gers , verdeeld. Door middel ecner sluis wordt in deu polder jaarlijks net vruchtbaarmakend wmterwater binnengelaten. In hel jaar 185Gxiju er vele kosten tot verbetering van den dijk van het AB>Ht«BtiEaotJt aangewend. ARNOLDI VILLA, naar cenigen willen, ecu oude naam van Aa» hei. Zie dat woord. (i) Hen, die verlangen ieti meer omtrent Armhui •*» hare omstreken Ie weten, verwi jsen wij naar de Wandelingen in een gedeelte van Gelderland, nu welk lecenawaardig werkje, dat wij aan de wel versneden pen van den Heer Aitliiv-riu» van Gelderland, J, A. Nunorr, le danken hebben, wij, bij dc bewer- k.ug van dil arl. den vijf.ien. in iS36 uilgnkumen, druk gerMdnkegd LobUn. U2 ARN. ARNOüBSiltlM , volgens sommigen de eigenlijke naam der stad Ars hem. Zie dat woord. AROCAROEA , kreek , in ffederlondscl-Gniana, in het Z. W. der kol. Suriname. Deze cenxanie , overschaduwde kreek vloeit door een uit- gestrekt onbewoond bosch , vercenigt dc W a y o mb o k r e e k met dc JV ick e rt , en dient voor dc binnenlandsche doorvaart van Paramaribo naar het bencdendistrikt Nickerie. AROE , Aan of Ru, vorst, in Oost-Indiê, op de Oostkust van het Sundasche eil. Sumatra ; het staat onder cenen onafhankelijken Radja. De grond is er laag cn vol moerassen cn bosschen. AROE, Aau, Poblo-A»oe, eil. in Oost- Indië , inde Straat van Malakka, aan dc Oostkust van het Sundasche eil. Sumatra , 2° 28' N. B. 122° 40' O. L. Het is het grootste der Aroes of Jaksoes , en dc Radja van het Vorstendom Arot noudt er gewooulijk xijn verblijf. AR O EIM , eil. in ffest-Iudii. Zie Anna*. AROE-EILANDEN , A kroos- , Anouw-, Anow- , Aaoo-, Aaaoo- , Aaoo* , Aaroü- , of Arrou-iilande* , groep eil. in Oost-Indiè in dc Stille- Zuidzee , in den Zuidelijk-M 'olukschen- Archipel , Z. O. van Cerara , O. van Banda, tusschen »° cn 7° Z. B. en 152° en 153° O.L. Zij doen zich in de verte als laagland op , cn hebben vermoedelijk hun bestaan te danken aan cenen kleinen archipel van kalkrotsen , tusschen welke dc polijpcn , door gcenc hoogc golven verhinderd , in de Wcstuioeson , hunne koraaltakken tot aan dc oppervlakte van het water optrekken , terwijl zij in de Oostmoeson , wauncer het water minder hoog komt, sterven. Eindelijk wordt er door hunne woningen eene koraalbank of rif gevormd , die dc steeds voorbij drijvende loten van den hier zoo veelvuldig voorkomenden mangaboom tegenhouden. Deze schieten wortel, cn houden , op hunne beurt , de rottende wortelen , die hier in menigte drijven, en het zeewier op, welk een en ander, Sevoegd bij de afvallende bladeren , een moerassig land doet ontstaan , at , langzamerhand in vastheid en omvang toenemende , ten laatste een vruchtbaar eiland wordt. Deze eilanden kan men in Westelijke cn Oostelijke on- derscheiden j de Westelijke zijn van het Z. naar het N.: Batoe- goyang, Kr cc, Babic (ten Z. O. van Tranna) , Tranna, Mavkor ofMykor, Babic (ten N. van Mnykor) , W a m m c r , Wo"kan, Wadjicr, Boe ar, Toba, Wassicr, enz. De Oostelijke eilanden zijn : Workay, Jobdie, Kobronr, Karwaro, Watclce, Docar, Marim, Calfanic,Kola, Wanna, Jcddin, Warria, N o b a enz. Zy worden door onderscheidene kanalen van zoutwater , waarin ebbe en vloed elkander ongeregeld afwisselen , en die door de inwoners soengi gehectcn worden , van elkander gescheiden. De Westelijke eilanden , genieenlij k dc V oorw al gchceten , worden ge- zamenlijk door Christenen en Mahomedanen , of enkel door Christenen of Mahomedanen, bewoond. Zoo vindt men op Wammer, Wo- kan cn May kor bjjna niet dan Christenen , cn op Wadjicr alleen Mahomedanen. Dc Oostelijke , die men den Ach ter wal noemt , cn waarvan de bevolking uit Heidenen of Alfocrcn bestaat, kunnen bij- na niet door grootc vaartuigen aangedaan «orden, omdat overal dc banken en droogten ver in zee uitsteken. Hier en daar vindt nieu echter kleine geulen , waarin eene brik zoude kunnen binncnloopeii , maar dan dient men zich volstrekt van renen iulandsehen loods tt: voorzien. De Oostelijke eilanden zijn onder dc opperhoofden van de A K Ü. 3 43 Westelijke eilanden vcrdci ld , welke weder van de Ncderland*che Rege- ring afbangen. Tijdens het bestaan der Ooslindisehc Compagnie , waren de Aboe- eila.vde* door Nederlandsche krijgslieden bezet. Zij stonden reeds , sedert het jaar 1G£3 , onder de Oostindtschc Compagnie , toen omstreeks het jaar 1010 F. Cobsten een verdrag met de inlanders aan- ging , volgens hetwelk de Hoofden dezer onderscheidene eilanden de Oostindische Compagnie als hun opperhoofd erkenden. In 1 045 sloot de Fiskaal Dorstbak met de bewoners dezer cilauden een verbond van uitsluitenden handel voor dc bewoners van Banda , waarbij de Compagnie de visscherij van groote parelmoerschelpen voor zich zelve behield, om tot verzending naar Japau te dienen. Van dien tijd af, tot op het te niet gaan der Compagnie , zijn de bewoners van Amboina en Banda uitsluitend in bet bezit van den handel op deze eilanden gebleven, hetwelk veel welvaart en groot vertier onder hen verspreidde. Thans worden dc Aioe-kilaideh jaarlijks nog door een dertigtal in- landsclie vaartuigen , van Makasser, Boni en andere plaatsen, bezocht. Deze vaartuigen , die, bij dc inlanders, padoeakaus hceten , en van 25 tot 60 tonnen last voeren , brengen , volgens het algciuccnc gebruik onder dc volken dezer afgelegene gewesten, hunne goederen in ruilhan- del aan , en leveren hunne waren zoo goedkoop , dat er voor dc koopvaarders van Amboina en Banda niets meer te doen valt. Dc bewoners der Westelijke eilanden drijven aanhoudend ruilhandel van het eene op het andere eiland, waartoe zij zich bedienen van jonkoó'», welke vaartuigen 6 of 8 last groot zijn , en w aarmede zij verbazend snel roeijen. De grond is er over het algemeen vruchtbaar , eenige dezer eilan- den zijn echter meest met krcupelbosch zeer begroeid. De inlan- ders kwecken er uitmuntende wortelgewassen , alsmede lurksch kuren , laboe (eene vrucht, die in smaak , naar onze rapen , en in gedaante , naar groote meloenen gelijkt), suikerriet e.i zelfs eeu weinig roode en witte rijst aan , hoewel zeer weinige plaatsen tot den rijslbouw kunnen aan- gewend worden. De voornaamste voortbrengselen zyn : paarlen , vederen , schildpad- den , paradijsvogelen , vogelnestjes , tripang en dc palandok of ha Aroesehe konijn ,- welks vleeseh zeer lijn en aangenaam van smaak is. Over het algemeen heeft meu er weinig Urn vee. Bij de Malumicdancii vindt men eenige geiten en hoenders ; varkens zijn alleen bij de Al- foeren te bekomen. Wüdc varkens zijn er echter menigvuldig genoeg, maar de inlanders leggen zich weinig op de jagt toe ; visschen hoeJlt men er in talloozc verscheidenheid , alsmede polothurnen , polijpcu , schelpdieren enz. Ook treft men er veelvuldige soorten van boomen en ge wassen aan, als: de kanarie , de kataplan-laut , dc toeton, de djamplon , de casuaria , dc kajoc-bissie of het ijzerhout , de roe* roedja enz. Er zijn op deze eilanden nog scholen , waar dc Christen-kinderen onderrigt ontvangen inhei lezen en schrijven, terwijl de Onderwijzers, tevens door voorlezing , voorzingen en aanspraken , des Zondags de godsdienstoefeningen besturen. De meeste lecren den kinderen du Wa- leisehe taal lezen, die zij niet Ijitijnsehe letters sehrijveu. Deze onder- wijzers zijn doorgaans jonge, ongehuwde Ambonezen, die naar de Oostelijke eilanden gezonden worden, maar geen jaarwedde genieten, zoodat «ij geheel afhankelijk zijn van de gemeente ; zij getroosten zirh «lezen last. in de hoop, van, bij hunne terugkomst op Ambonm . ;;cplaalst te zullen worden. 544 ARO. Dc Alfocren , die de eigenlijke bewonen dezer eilanden en zwart of doorschijnend bruin van kleur zijn , wonen in dorpen , die uit tieu of twaalf huizen bestaan , onder het gezag van een hunner oudsten , en leven zeer vreedzaam en broederlijk onder elkander , zonder dat in hunne maatschappij cenig ander gezag bestaat, dan dc uitspraak der oudsten van het volk , op grond van voorouderlijke gewoonten , die bij hen in hooge achting slaan. De overdreven zucht tot sterken drank is dc voornaamste , zoo niet de ecnige, ondeugd dezer eilanders. Zij hebben zeer weinige behoeften. Hunne woningen of hutten zijn armoedig. Slaven , geweren , lila's , gongs en olifantstanden maken hunnen geheclcn rijkdom uit. Hunne kleeding bestaat , bij de mannen , in eene strook wit, blaauw of gebloemd lijnwaad, tusschen de becnen doorgeslagen, en op zijde toegestrikt. Deze gordel, die hun ecnig klccdingsluk uitmaakt-, noemen zij tjidakc. Witte armbartden van zekere schelpen vervaardigd , stukjes koperdraad in vier oi' zes gaten boven elkander in dc ooren gesloken , en koralen , die zij zich om den hals hangen , dienen hun tot sieraad. Hun haar , dat over het algemeen sterk gekruld en zwaar is , wasschen zij met kalk of niet aschwater, waardoor het stroef wordt , cn eene vale kleur bekomt, welke beide eigenschappen bij hen voor zeer schoon doorgaan. Som- migen, die zeer lang naar hebben, biudcn het van achteren met eencn knoop op, en stoken het met eene kam van bamboes vast. Ecnige snoeren koralen , die van het regteroor over het voorhoofd aan het linkeroor vastzitten , versieren meestal hun kapsel. Zij hebben altijd een zoogenaamd boslcmmcr mes op zijde , tusschen den tjidako inge- stoken. Dc vrouwen dragen om dc heupen ecnen ketting van dik ko- perdraad, die met cenen naak toesluit. Over dezen ketting hangt van voren een lapje lijnwaad neder , en van achteren is haar cenig deksel ? een vierkant , fijn^gevloehlen matje, dat tusschen dien ketting inge- stoken wordt. In beide ooren zijn vele snoeren koralen vastgemaakt, die, om den hals en tot op dc borst afhangende, haar een niet on- bevallig voorkomen geven. In dc onderscheidene gaatjes, waarmede de gcheclc zoom van het oor doorboord is , steken zy stukjes koper of tin ; ook bedienen zij zich , ten zelfden einde , van zeker zwart zee- gewas . waarvan zij ook aimbandcu maken. Onder de knieën boven de ellebogen diagen zy een bandje \an fijn gevlochten riet, en steken daar veeltijds bladeren van den amplns tusschen. Het haar der vrou- wen is zeer lang en fijn, cn doorgaans weinig gekroesd. Zy vlechten liet in onderscheidene strengen , die zy boven cp het hoefd byeeuknoo- pen. De meeste werkzaamheden worden door haar verrigt , zy" dragen water, hakken hout. kookcu tripang , zoekeu visschen en maken den maalt yd gereed, tcrwyl zy daarbij gestadig hare kleine kinderen op den rug dragen. Geen dezer eilanders kan eene vrouw bekomen, ten zy" hy op iich neme , den bepaalden bruidschat , in olifantstanden , koperen gongs , lijnwaad enz. beslaande, te betalen; zoodat een vader , die vele doch- ter» heeft , rijk is door den bruidschat, dien hy' voor zyne dochters bekrmt. IV huvclijk«plcgtigbcid wordt door cenen maalt yd cu door het lustig drinkcu van arak voltooid (1). (i)W'il m«n meer omtrent d« icden en g*woonun van «Icic rilamlrrt Mrclm , ixrnlcur D.II. Kvi.tr Jr-, li e i z e door Jeu 7. u » .1 . I ij V - Ï1 ol u k 4. h t> u Anki- ~" fflg!Tf2èd byt^oógle AR O. Hoewel dc Aroc-eilandcrs anders zachtzinnig van aard zijn , hebben zy' zich vroeger wel eens door vlugteliugcn van Randa tegen dc Ne- derlanders lalcn opzetten. Zoo « arm, in bet jaar 1683 , dc Kapitein Hts- selberg , dc Luitenant Roozerburg en dc Vaandrig Lucas Jvlaasz. dc Johg , met een schip en ecnig krijgsvolk, naauwclijks voor het dorp \V o r k e y , op het eiland van dien naam , aaogckoinen , of er gingen wel 1200 gewapende mannen op hen af, die niet pijl en boog naar hen schoten ; maar toen Hysselberg er eenigc met schroot raakte , gingen zy dadelijk op dc loop. Naderhand tot den vrede uitgelokt, en op eenc steile , maar veilige plaats byeengekonicn zijnde, werd er een verdrag getroffen , volgens hetwelk zy* in drie reizen 18 slaven aan dc Compagnie zonden leveren. Nu dacht men , dat zij de eerste zes zouden gaan halen , maar zij kwamen niet terug. Men kreeg ook lyding , dal er geen mensch meer in het dorp was , cn dat zij 3 of 4 Nederlanders , die in hunne magt waren , het hoofd hadden afgeslagen , waarop dc onzen , niet slechts het dorp Workey , maar bovendien nog 8 of 9 andere dorpen , in den asch deden leggen. Op dezelfde wijze waren de onzen er in 1646 cn in 1637 behandeld , toen dc A roe eilanders eerst met die van Goram cn daarna met die van Ccram-Laoet , onze vijan- den , zamenspauden , om onderscheidene Nederlanders te vermoorden cn ccnige coracora's der Ambonezen te nemen. Thans zijn wclligt ner- gens in den Molukschen Archipel de inboorlingen zoo sterk aan de Nederlanders verknocht als hier. AROES , Anu of Jaksoos eilandjes in Oost-Indië } aan dc Oostkust van hel Sunda«chc eil. Sumatra. Zij beltooren tot het Vorstendom siroe, en liggen eeuige mylcn van de uitwatering der Nekau. Het grootste dezer eilanden heet Aroc ofPulo-Aroc. AROO-EILANDEN , groep eil. in Oost-Indië. Zie Arob-eilande*. AROSRAJA, Abosbay , Arosbata of Scrakap- , t1, in Oost-Indië t op den Noordweslhock van het Sundatclie eil. Maduru } prinsd. Madura , ^ 33' Z. R. 130^ 30' O. L. Dit groote en welvarende vlek staat onder eenen tommonggong , die er een groot gezag heeft. Het is wel bebouwd, cn onder de huizen treft men ccnige voorname gebouwen aan. Men heeft er twee fraaijc Moor- sohc tempels cn twee groote marktplaatsen. Ook wordt er een aan- zienlijke handel gedreven, zoo met het eiland Java als met andere gewes- ten, waartoe de ruime haven, aan welke de stad gelegen is , schoonc gelegenheid biedt. Er is ccn Ontvanger der in- cn uitgaande regten aangesteld. Den 6 December 1393, kwamen dc schepen Mauritius, Uollandia cn Amsterdam , benevens dc pinas het Duifien , die deq 2 April van dat jaar van Amsterdam, onder Cornblis Hoctkah, uitgezeild waren, voor deze plaats ten anker. Dc Madurexen begaven zich hierop met 3 sterk bemande tinggangs naar dc schepen , cn lieten aan die van het schip Amsterdam vragen, of zij wel cenige geiten, ryst enz. aan boord mogten brengen. Dc tolk, met deze boodschap belast werd door den Opperstuurman , die in een gevecht voor Cidaio zwaar gewond was , vrij ruw bejegend en gelast aanstonds van boord en , by" aldicn hy iets te zeggen had , naar het schip Mauritius tc gaan , aan welks boord Houtrax zich bevond. Naauwclijks was hij van boord ge- gaan of de Madurezen vielen op het schip Amsterdam aan. Dit bekwam hun echter zeer kwalijk, alzoo de onzen ontzet van dc andere schepen kregen, en daardoor onder dezen trouwloozen hoop zulk cene slagling aaurigllcn . dal allen . die in de iinggnns waren, cn onder dezen ook 316 a n o. dc Koning cn meerdere Groolcn , cr liet leven liclcn , behalve 21 die gevangen genomen , en , op twee na , welke de onzen by zich hielden , weder aan land gezonden werden. AROSSABAYA, breede waterval in Wederlandsch-Guiana , kol. Surina- me r inde riv. de Suriname, boven de Sarakreek. Het water stort over cene klippigc bedding en dam 10 a 12 v. naar beneden j maar in den x waren regentijd is de val veel grooter. AROU, cil. in Oost-Indiè'. Zie Arob. AROU , Tandjong of Aroüw , kaap in Oost-Indiè' , op dc Oostkust van het Snntltuche eil. Borneo, Iandsch. koti-Lama , koningr. Pasir , aan dc straat van Makassar. AROL AKS , stam van Indianen , in JYederlandsch-Guiana. Zie AbaWAKKEN. AROU -EILANDEN , groep cil. in Oost-ïndië. Zie Aboe-eiianden. AROUW, kaap in Oost-Indië. Zie Aboe. AROUW-EILANDEN of Abow-eilanden , groep eil. in Oost-Indië. Zie Aroe-eilanden. ARRAKY, voorm. st. in Oott-lndiè , op het Ambonsche cil. Ceratn , in cene der bogtcn van bet Oostelijke gedeelte des cilands. Zij was met hoogc hoornen omringd , cn van achteren met hoogc bergen en digte bosschaadjen bcwald. Den 5 October 16159 kwamen dc Ne- derlanders hier aan , ten einde een verbond van vriendschap met dc hun vijandelijke inwoners van dit stadje aan tc gaan, maar ontvingen hierop een afwijzend en uitdagend antwoord , waarop dc Gouverneur van Am hoi na Jakob IÏutsert het stadje aantastte , en na ecnen geringen tegenweer , brinagtigde ; vervolgens werden alle de vruchtdragende boo- men geveld cn het stadje , dat door de inwoners verlaten was , aan kolen gelegd. ARRET0E, kreek in Nederlandtch-Guiana , kol. Suriname, die zich beneden de Acaranokreek , aan de Westzijde , in de Coppenatne , ontlast. AilREWAY, st. in Oott-Indie, op dc Westkust van het Sunda- sche eil. Celebes, O. 58' Z. Br,, 136° 56' O. L. ARRIEN, buurscb. in Zalland , prov. Overijssel, arr. cn 7 u. N. N. O. van Deventer, kant. cn £ u. N. O. van Ommen, gem. Ambt-Ommen , aan den regteroevcr van dc Vecht , op den weg van Ommen naar Hardcnberg. Er is hier cene school , cn men telt er 180 iaw. Hier ligt het erf Ridderink, welks naam reeds in eenen brief van den Graaf van Bcnlhcim van het jaar 1328 voorkomt , en waarop vroeger het erfmarkenrigterschap gevestigd was. ARROES , eilandjes iu Oost-Indië. Zie Aroes. ARROO-EI LANDEN , Arroos of Arrou-eilakden , groep eil. , in Oost-Indië. 7,ie A roe-ei lauden. ARROWACKEN, stam van Indianen, in Nederlandsch-Guiana. Zie Arawakken. ARSDORF, geh., grooth. Luxemburg, kw., arr., kant. cn 4 u. Z. W. Aan Luremburij , gem. Sanem. ARSDORF of Alsdorf , bij sommigen ook Arensdorf of Arestobf gespeld, d., groothert. Luxemburg, kant., kw. cn 4 u. N. van Arlou, gem. en 1 u. N. O. van Bondorf , 2£ u. O, ten Z. van Esch-op-Sure. ARU, eil. en vorst, in Oost-Indië. Zie Aboe. ARUOCAS, stam van Indianen in ]\cdtrlangezint!en verdreven zijnde, kwam hij met zijn berooid legertje weder naar Aruba , van «aar hij zich echter, na een nog korter ver- blijf dan de vorige keer , onder geleide van een Kngelsch oorlogschip , naar het eiland Margaretha begaf. Toen de EngcUchen zich , den 1 lanuarij 1807, door eenc stoutmoedige daad, meester vau Curacao ge- maakt hadden , kwam Abuba van zelf in hunne magt, en werd door hen met eencn oflicier en cenige soldalen bezet , tot dat het , in het begin van het jaar 1816 , aan het Ncderlandschc Gouvernement werd teruggegeven. Tegenwoordig staat dit eiland onder ecnen Kommandeur , die thans aan den Directeur van de Kolonie Cu meao onderworpen is , doch vroeger alle magten gezag in zich vereenigde. Uij had destijds ter zijner beschikking, be- halve twee Fortwachlcn, dcu zoogenaamden Kapitein der Indianen , ecnen blanken inboorling, die de uitvoerder zijner bevelen was, en besliste alle geschillen , dikwijls ook die , welke iu ecu huisgezin voorvielen. In den laatslcn tijd werd er echter te Abuba eene soort van rcglbank ingesteld , bestaande uit den Kommandeur , als President , en twee aanzienleken , als Leden, benevens Plaatsvervangende regters. Van deze regtbank kan men bij het hof tc Curacao appelleren. ARUM of Aarub, aanzienlijk d., prov. Friesland, kw. W estergoo, griet. Wanstradeel, arr. en 3^ u. N. W. van Sneek , kant. en bijna 3 u. N. ten W. van Bolsward , even zoo ver Z. W. van Francker en 1 u. Z.O. vau Harlingen , aan de vaart van Franeker op Bolsward , en niet ver van die van Harlingen op Bolsward , te midden van uitstekende bouw- eti weilanden gelegen. Tot dit d. behooren , behalve de fraaijc en groot e buurt ten Z., O. en N van de kerk gelegen , de gch. Baarderbuurcn, B c ij c m , Bolta enz. Vroeger waren hier de adell. staten Ca ui mi ng ha of Hooghuistra, Sytzama,BeijcmofBcyma, M inn ema , A 1 1 i n g a enz. Men heeft hier 1 korenmolen en telt er 1100 inw. , bijna alle Hcrv., die hier eene fiaaije kerk hadden . in welker spitsen toren, iu den namiddag van 12 February 1856, door den bliksem brand ont- stond, die door den sterken wiud zoodanig toenam, dat het geheele kerkgebouw daardoor in de asch werd gelegd. De gein. behoort tot de klass. van Harlingen, ring van Makkum. De Doopsgezinden, die hier wonen, behooren tot degem. fFiltnurssum-Pingjum-eu-Arum , en de R. K. tot de statie van Bolsvard. Den 4 Julij 1380 werd nabij Aatrm een veldslag geleverd tusschen de Monniken van Ludiugakerk en die van Olde klooster , in welken meer dan 130 man van beide partijen sneuvelden. Toen in het jaar 1420 de Monniken van Oldeklooster Ludingakerk hadden aangetast, en van daar verdreven waren , hielden zy te Abub staud , en sloegen er nog tien van hunne vervolgers dood , terwijl de edelen SickB Gratikga en Gale IIatua, zwaar gewond, naar Ludingakerk teruggevoerd werden. De jaarmarkt te Arux valt "in op den eersten Pinksterdag. ARLMERVAART , vaart in de prov. Friesland, kw. h estergoo , griet. tf'onseradecl, die, eerst in eenc noordelijke en vervolgens in celie noordwestelijke rigting , van Bolsward naar Arum loopt. Ter hoogte van dit d. gekomen, verdeelt ?ij zich in twee armeu , waurvau dc cciic 332 ARC. noordwaarts naar Franekcr en dc andere noordwostwaarls naar Har- linden loopt. ARWEKD, {fel», in Fitelgn , prov. Groningen, arr., kant. cn 1 ii. N. van Appingedam, jjcm. cn 1 u. Z. W. van Bicruvt , onder hot d. Kretrcrt ; niet 40 inw. ARX-BRITANNICA , oudtijds een Romcinsch kasteel aan den mid- delsten Rijnmond. Zie Buitte (Hustr). AS. d. in het graafsch. Buren. Zie Ascn. AS, gch. in het graafsch. Hoorn, prov. Limburg, distr.. arr., kant. en 3 u. O. ten Z. van Roermond* , gem. cn i u. van Hun tel ; met 60 inw. ASAHAN, d. in Oost-lndu-, op de oostkust van het S« nrfasr Ac cil. Sumatra f landsch. Batta, aan dc rivier van dcnzelfdcn naam. ASAHAN, riv. in Oost-Fndië, op dc oostkust van het Sundatehe eil. Sumatra, landsch. Batta. Zij valt. met eenc noordoostelijke rig- ting, tegen over het eiland Salamama, in de Straal-ran-Malakka. ASAKAL , voorm. d. in Oost-lndië, cil. Java, resid. Cheribon , prinsd. Selagodon. ASBROEK , gch. in dc Meijerij van \r Hertogenbouh , kw. JVef- iand, prov. Noord-Braband, arr. cn 4 u. Z. 0. van Eindhoven, kant. en 3£ u. Z. W. van Alten , gem. cn £ n. W. van Budel. ASCENTIOX , plant, in W est-Indie, cil. Curacao , in de Wettdivirie , aan dc Noordkust. Deze plantaadjc levert vee, maïs en vruch- ten op. Kort nadat de Nederlanders het eiland Curacao op de Spanjaarden veroverd hadden, in het jaar 1634, kwam eene kano, die door dc Spanjaarden van Coro was afgezonden , in de Baai van St. Maria , cn voerde zeven Indianen van deze plantaadje met zich weg , en indien er meer kano's waren geland, zouden de overige ook vertrokken zijn. Dit noodzaakte den Directeur , om dc Indianen , die het met dc .Spanjaarden eens waren, van Asckntion naar het kwartier over te brongen, alwaar men hun gedrag beter kon gadeslaan. ASCII of As, d. in het graafsch. Buren, prov. Gelderland, kw., arr. en 2£ u. N. W. van Tiel, kant. en 1£ u. Z. O. van Culemborgh, gcm. en { n. N. W. van Buren, IJ u. N. O. van Gel- dermalsen , aan den weg van Buren naar Culemborgh. Men heeft in dit dorp , dat reeds vóór het jaar 1 403 moet gesticht zijn , 48 h. en ongeveer 250 inw. , die alle in den landbouw hun be- staan vinden. Onder deze zijn 240 Herv., die hier eene kerk hebben , waarin eerst door den Predikant van Buren dienst gedaan werd , later bekwam zy ecnen eigen Predikant , maar sedert ecnigc jaren wordt dc kerk in bet geheel niet meer gebmikt , cn thans behooren de leden dier gezindte tot dc gcm. van Buren-en-Asch. Dc R. K. die hier 10 in getal zijn , behooren tot dc static van Buren. A-SCHAT, heerl., kwart. Eemland , prov. Utrecht, arr. en kant. Amersfoort, gem. Leusden , palende N. aan dc heerl. Stoutenburg, O., Z. cn W. aan de heerl. Leusden. Zy bevat ruim 300 bund. gronds cn telt ruim 200 inw. Tegenwoordig is zij het eigendom van den Heer Scooltbh vak A-schat te Amsterdam. A-SCHATTER BEEK , ook wel Moosteebeee, watertje, dat in de buurt de Glindhorst , onder Barnevcld, prov. Gelderland, ontspringt , deze gem., alsmede een gedeelte der gem. Leusden, prov. Utrecht, doorloopt, en, met ecnen westclykeu loop, in dc Modderbeck val. ASC. 335 ASCHDONK of Asdovk, uithoek behoorende tot het gch. Heikant , gem. Aarle-Rixtel , in dc Meijerij ran '* Hertogenbosch , kw. Pee/- Zrtrtrf, prov. Voord- Braband , distr. en 6 u. 0. van Oirxchol , arr. cn 4 u. 0. N. O. van Eindnoten, kant. en N. 0. van Helmond, 1 n. O. van Aarle, £ u. N. 0. van Rixtel, 1 u. W. ton N. van Rakel; be- staande uit twee boerenhofsteden , die te zamen ongeveer 20 inw . tellen. ASELO , Aielo of Asselo, geh. in Tirenthe , prov. Oterinsel , arr. en 2 «. Z. ten 0. van Almelo, kant. en \ u. N. van helden, gem. Ambt-Delden, £ w. W. van Rome; met eene school en 330 inw. ASELOIU, onde naam van Elsloo. Zie dat woord. ASENKAY, Azehray of Helleer »t , gch. in Opper-Gelder , prov. Lim- burg, distr., arr., kant. en 1£ u. N. 0. van Boermonde , gem. cn ± u. N. van Maasniel; met 330 inw. ASJEN, koningrijk op Stnnalra. Zie Atsjieh. ASIENTO, plant , in lVesl-Indi? , eil. Curacao , in de Itliddendivi- lie , N. van Willemstad, aan het Schottegat, met een ruim en luchtig gebouw. Zij levert brandhout , water , vee cn vruchten aan dc schepen en aan dc stad. ASIN (KARANG-) , koningr. in Oott-Indië , op het eil. Bali. Zie Karais-Asi*. ASINEN, distr. in Oost-fndië , eil. Jara , resid. Kadoe. ASINGA of Azixgb , voorm. adell. huis in Hunsingo, prov. Gronin- gen , raidden in het d. Middelstum. Het is in 1738 gesloopt en destecnen daarvan zijn verkocht, om ter verbetering van 'stands dijken ge- bruikt te worden. De gracht, die het omgaf, is echter nog aanwezig. ASINGA of Azmce, voorm. adell. huisin Hunsingo , prov. Groningen , onder Ulrum. Het was het stamhuis van het geslacht van dien naam , en vermoedelijk in 1639 gebouwd Later behoorde het aan de familie vo* lsn- und KjuMAifSE*. In 1810 afgebroken zijnde , werden de hoven cn singels uitgeroeid , de boomen even als de landerijen aan particulieren verkocht . en de steenen lot dc oeverwerken op het Ruigezand gebezigd. ASMANNEDILF, oude naam van Asseideitt. Zie dat woord. ASMl S of Dassemis, gch. in de Baronie ran Breda , prov. Pfoord- Braband, arr. en 3 u. Z. van Breda , kant. en 2£ u. Z. van Ginneken, distr. en 3£ u. Z. O. van Prinsenhage , gem. en { u. N. van Chaam , aan den weg van Chaam naar Breda. ASPAN, berg in Oost-lndiè' , eil. Java, resid. Bantam, ads. resid. Tjeringin. ASPELT, d., groothert. Luxemburg , kw., arr., kant. cn 2J n. Z. 0. van Luxemburg , gem. cn | u. N. van Frisingen. Hier is eene R. K. kerk , die door éénen Pastoor bediend wordt. De statie behoort tot bet bisdom Namen, deken. Bettemburg. ASPEREN, haronie, gedeeltelijk prov. Zuid-Holland , arr. Goriu- rhrm , kant. finnen; gedeeltelijk prov. Gelderland, arr. Tiet, kant. Geldermalsrn ; palende N. en O. aan het graafsch. Leerdam, waarvan het door «Ie Linge gescheiden is; voorts nog 0. aan de Vliet, die haar van den Tielerwaard scheidt, Z. mede aan den Tielerwaard en W. aan dc heerl. Heukelom. Zij bevat het stadje As per en, benevens het Hoogeland ofHoogeveld, en daarin de volgende 9 afdeclingen : de E n g . met de Dordsche Waardjes; den Polder; de Goud- nut; de Schildkampen; het Overste - N ie uwland; het Benedenste N i e u w I a n d ; den G r a s w a l ; het K l e i n - H o o g- land en het Groot- Hoogland ; voorts het Lageland, verdeeld in de Geeren en zesenveertig hoeven, en het Buitenland 1. Deel. 23 354 ASP. bestaande in dc uiterwaarden : de Omloopstaa r t, hclZ w a n endaal , de Boexera of II cllosche- boezem en het Blokland; geza- menlijk uitmakende de geni. As peren in Zuid-Holland en een ge- deelte der gein. Hcrwyncn in Gelderland. Deze baronie beslaat, eene oppervlakte van llG2buud. 35 v. r. 21 v. ell., heeft 189 h., 1 korenmolen, 1 Herv. kerk, 1 school, en telt 1250 inw., die meest in landbouw, paardenfokkerij en veeteelt hun beslaan vinden, ofschoon het rundvee hier niet zoo zwaar wordt, als wel elders in Zuid-Holland. Zij ligt in de algemeene bedijking van den Tielerwaard, voor zoo verre de rivieren de Waaien de Linge betreft, maar zij heeft aan drie kanten hare eigene dijken, zijnde de Li n ge dijk, dc Laardijk en de Ach te rd ijk. Desniettegenstaande is het land niet al- leen aan ovcrstroomingcn door doorbraken ouderworpen, maar heeft ook den last om het water, waarmede andere naburige landstreken veel bezwaard worden , over zijnen grond te moeten uilloozcn. .zijnde daar- toe ruim de helft van den Asperschen Lingcdijk overlaat. Zoo ras het water in (le Over- of dc Neder- Betuwe doorbreekt en op eenc bepaalde hoogte tegen den Dicfdijk boven Leerdam staat, moet deze overloop worden doorgegraven , waardoor de Tiele rtraa rd, de ba- ronie t peren , en degem. Heukelom en Spijk geheel onder water gezet worden , welk water zich te Dalem , even boveu de stad Gorinchcm , door eene sluis met drie openingen , ter diepte van 4 palm. 6 d. onder A.P., ieder 5 el, 6 palm. K d. wijd en door drie zoogenoemde overlaten in den Waaldijk , boven het veer op Woudrichem te openen, in dc Waal of Merwcde ontlast. Het peil der doorstcking is op drie plaatsen gesteld : als te Leerdam aan dc Vcerpoort , aan dc Acquoysohc sluizen bij den Horn , en te Asperen aan dc Waterpoort. Deze overlating van water geschiedt volgens onderscheidene overeenkomsten, gemaakt tusschen de Heeren van den Alblasserwaard , benevens die van dc Vijfhecrenlandcn en de Heeren van den Tielerw aard , Asperen , Heukelom en Spijk , w aarvan de grondslag gelegd werd in een verdrag, door tusschenspreken van Gecom- mitteerde Raden , aangegaan in den jare 16<ï0. De landen in den Tieler- waard zijn echter niet gehouden eenigen overloop te gedoogen , dan hij gelegenheid van overstrooming van oppcrwaler uit de Betuwe. Dit water , dat dikwijls te lang op dc landerijen blijft staan en er vele liezen en biezen voortbrengt, vermindert dc vruchtbaarheid van den grond, die anders , naar men meent , goede v ei-, hooi- en zaailanden zoude op- leveren. De grienden worden met elzen en wilgen beplant, om tot brandhout te gebruiken. De baronie A speren maakte oudtijds een gedeelte van het graafschap Teisterband uit ; naderhand heeft zij aan den huize van Arkel toebehoort , hoewel sommigen meenen , dat zij vroeger hare bijzondere Heeren heeft gehad , omdat men in het jaar 1050 van cenen Gerungo tak Aspert vindt gewag gemaakt, terwijl in het jaar 1188 nog iemand van denzelfden naam vermeld wordt. Zij schijnt in het jaar 1112 of kort daarna tot eenc baronie verheven of ten minste van het Land ran Arkel afgescheiden te zijn, want, toen Ja* UI, Heer ran Arkel, van eene bedevaart thuis komende, en onderweg ziek geworden zijnde, in dat jaar overleden was, en zijne goederen onder zijne drie zonen Jan, Volpert en Hcco verdeeld werden, viel, onder anderen , Asperen aan Volpert ten deel , wiens zoon Gerbit van Arkee de baronie weder aan zijnen neef, Jah VII, Heer ra» Arkel, verkocht, zoodat zij nu veder niet Arkel verbonden bleef lot het jaar 1272, toen zij , na het overlijden van Jas dc Sterke, Heer ran Arkel, bij du vcrdccling van diens nalatenschap, tusschen zijne twee zonen Jan Digitized by Google A S P. 3S3 «li Otto, aan dezen laatstcn ten deel viel, die haar, in het jaar 1313 , aan Willeb III, Graaf van llolLtnd, opdroeg, van wienhy haar weder als leen ontving, sedert wanneer Asperen altijd eene baronie op zich zelve, en teven* een Ilollandsch leen gebleven ijs. Door het huweli jk van de tiende vrouw van deze baronie , wier naam on- bekend is, niet 1>irr van Polanen, Heer ran dc Leek , ging Asperen aan het geslacht van Polaken over. Haar zoon Otto van Polanen liet gecne zonen ua , waardoor de baronie verdeeld werd onder twee zijner doch- ters, Alfebade en Belior of Belu , die, ieder voor de helft, Vrouwen van Aspehen waren. Alferade, die bet kasteel ten N. der stad Aspeoen bezat, trouwde met Jan Heer ran Langerak , wiens dochter Elbdec van Lingerie, door haar huwelijk met Ritger van den Boetzelaab, dc helft der baronie in dit stamhuis overbragt. Beliob behield het kasteel, hetwelk ten Z. der stad stond , en nam tot echtgenoot Arend Pier van Beestdab. Eenen geruimen tijd leefden de beide zwagers zeer vreedzaam met eikanderen , maar eindelijk beklaagde zich Arend Piek, dat Kotger van des Boetzki.aar hem het inkomen van de molenmaat, de tiendenen an- dere renten onthield ; en toen hij hiervan , op zijne herhaalde aanma- ningen, geen voldoening erlangde, zocht Willeb van Buren, een zijner nabestaanden , dit ongelijk te wreken. Te dien einde begaf hij zich , op sekcren vroegen morgen, op den voorburgt van Rctgebs kasteel, met oogmerk , om dit te overweldigen en Rotgeb gevangen te nemen of dood te ■laan , trachtende tot dat einde de gr 00 le poort met geweld open te breken. Hierop kwam Rotgeb ongewapend met zijne dienaars toeschie- ten en verdedigde dc poort, zoo als hij best konde. Als Willeb van Bdren nn zag , dat hij geen meester van het kasteel konde worden , schoot hij Rütgeb van den Bobtzelaar dood , en vlugtte, met al zijne aan- hangers en medepligtigen , op het kasteel van Arend Pier, die, hoewel on- bewust van het voornemen van zijnen bloedverwant , en den aanslag zeer misprijzende, echter alle deze doodslagers op zijn kasteel ontving en beschermde, ten» ijl hij bovendien toeliet, dat Willeb van Buren en de zijnen zich daaruit verdedigden tegen den Heer van Bredrbodb , die het van wegc den Graaf van Holland , belegerde. Willeb van Buben , zich echter te zwak bevindende, wilde in het nabijgelegen kruisbroeders- klooster vlugten, maar werd gegrepen, naar 's Graven bngc gebragt, en aldaar, in het jaar 1461, onthoofd. Hierdoor werd de helft der baronie Asperbn, die Belior van Polanen aan Arend Pier ten huwelijk had aan gebragt , verbeurd verklaard en gegeven aan Karel , Hertog van Bour- gondiè' , naderhand, onder den naam van Kabel den Stoute, vermaard geworden. Deze werd in het jaar 1461, als Heer van Asperbn gehul- digd. Gysbebt Pier , dc zoon van Arend , geraakte echter door voor- spraak weder in het bezit van deze helft van Asperen, waarvoor hij 1000 guld. aan Hertog Kabel moest uitkeeren ; maar, toen hij in 1480 in den oorlog tusschen Maxibiluan van Oostenrijr en Karel, Hertog ran Gelder , des laatslen zijde gekozen had , werd zijn slot door de Hol- landers belegerd en ingenomen , waarop hij naar Gelderland vlugtte. Hierdoor werd de helft dezer heerlijkheid andermaal verbeurd verklaard , en , in dat zelfde jaar , door Maiiviliaan van Oostenrijr en Maria van Bol'rgondië , geschonken aan Heer Wessel van den Boetzelaab, zoon van den doodgesehoten Heer Rotgeb, waardoor de baronie onverdeeld in dit doorluchtige geslacht kwam , in hetwelk het drie achtereenvolgende eenwen gebleven is. Thans wordt zij bezeten door Mevrouwe Stunt je Bbüggikb, douarière van Mr. Elias Dltrt van Haeften, te Zalt-Bommel. Meermalen heeft deze baronie door overstrooming geleden , nu eens doordicu meu, de dijken doorstak, zoo als, onder anderen het geval 356 ASP. wa« in de jaren 1270, 1271, en 1374, omdat men bevreesd was ■eenen a.-in\al van dc zijden der Gelderscheu en in 1672, om de Fran- schen uit Holland te houden; dan veder ten gevolge van hooge wa- tervloeden en daardoor veroorzaakte dijkbreuken , zoo als plaats had in 1312, 1437, 1438, 1618, 1623, 163H , 1631 , 1634, 1638, 1663, 1677, 1682, 1692, 16117, 1699, 1709, 1711, 1713, 1726, 1728, 1729, 1740, 1711, 1781 , 1799, 1809, 1820 en 1827. In het daaropvolgende jjinr 1828 werd het te veld staande gewas bijna geheel door de muizen vernield. Het wapen van «leze baronie bestaat in twee roode , ter wederzijdt» getande , liaren hebbende boven vier en onder drie tanden , liggende deze heide baren boven elkander horizontaal op een zilver schild. In het grootc zegel slaat ook nog een zwarte mecrlc zonder potea boven in tien reglerhock van het schild. ASPEREN , gcm., prov. Zuid-Holland, arr. Gorinchem , kant. Vianen, (2 m. k., 3 s. d.); palende N. en O. aan deLinge, die haar N. van dc gcm. Leerdam enO. van de Geldcrsche gcm. Aquoy scheidt, Z. aan dc gcm. Herwijnen in de prov. Gelderland, waarvan zijdoorden Nieuwen Zuid-Li ngendijk gescheiden wordt , cn W. aan de gcm. Hei*- kelom. Zij maakt een gedeelte der baronie Atperen uit, en bevat, behalve het stadje Asperen, de volgende 3 afdeelingen van het H o on- getand: de Eng, met de Dordsche Waardjes; den Pol- der; dcGoudput;deSchildkampen en den Gras wal, cnbeslaat cenc oppervlakte van 333 bund. 60 v. r. 96 v. ell., niet 183 h., 1 korenmolen , 4 eendekooijen , 1 Hcrv. kerk, 1 school , die gemid- deld 133 leerlingen telt, en ruim 1200 inw. Het stadje Asperen ligt 2£ u. N. O. van Gorinchem , 3J u. Z. ten O. van Vianen, Sn. W. van Tiel, 3u. N. W. van Bommel, 6 u. N. van Heusden , {• n. W. van Hcukclom , aan het einde der gcm., in dei» xuidoostdijksten liock van Zuid -Holland , 31° 32' 31" N.B. 22*46' 33" O.L. Het wordt ten O. langs den wal , door de Linge bcspocld , waaruit het water door cenc brug in de haven vloeit, of liever in ecne gracht, de Min ofLiefde gehceten , die , met cenc bogt naar het noordwesten loopende, de stad in twee ongelijke dcclcn doorsnijdt. Zij is langwerpig vierkant, strekt zich van het N. naar hel Z. uit, zijnde echter ten N. broeder dan ten Z, , is door cene vrij breedc gracht omgeven , heeft vier poorten, twee aan dc landzijde, dc Heukc Ionische poort ten W. endeGcllikumschepoort ten Z., en twee aan het water , de Waterpoort ten O. en dc Bcggijncnpoort ten N. van de stad. Sommigen willen, dat het stadje het oude Caspiwgium zij , hetwelk op dc reiskaart van Peutikgeb voorkomt. Vroeger was het ecne weerbare cn wclvcrsterkte plaats , van rondom met eenen stccnen muur voorzien van zeventien torens of rondeelen , cn door ecne hooge borstwering omgeven , zijnde de wal van binnen met aarde opgehoogd. Men had hier ook twee kasteelen , waarvan het ecne geheel verdwenen is , zoo dat men zelfs de plaats niet weet aan te wijzen , waar het gestaan heeft , hoewel men , niet op onwaarschijnlijke gronden , gist , dat dc Gellikumsche poort er een overblijfsel van zij , daar deze nog de gedaante van cene oude sterkte heeft ; het andere slot , dat ook W a d d c s t e i n gcheeten werd , heb- ben de Franschcn ten jare 1672 in dc lucht doen springen, zoo- dai er thans niets meer van Ic zien is, dan de voorbnrgt, met eenen steencn toren ter wederzijde , cn de vijver. Het Stadhuis is een oud gebonw, welks voorgevel in het jaar 1638 vernieuwd is. Uit het midden van het dak rijst een spits toren- uiyiiiZGv \>y Google ASP. 537 tjc, waariu liet sladsklokje hangt. Voorheen had men hier ook een Hark thuis, dat in April 1707 van hout werd opgetrokk«n en stond , traar men de wekelijksche markt hield , maar dit is in het jaar 17515 , omdat het vervallen was , weggeruimd , terwijl de wekelijksche markt almede te niet gegaan is. Ook stond hier vroeger , " aan de oost- zijde der voorstad , eene V 1 e c s c h h a 1 , die echter reeds in het begin der vorige eeuw in een woonhuis veranderd is. Van oude tijden heeft Aspebek vier vrije paardenmarkten gehad , op welke ieder niet alleen paardtn , ossen, kocijen , varkeus en scha- pen , maar ook ander* koopmanschappen te markt konde brengen. Van deze zijn er nog maar twee in wezen , en deze worden gt*houden op den 23 April en den 29 Octobcr. Deze laatste plagt een der grootste markten van geheel Holland te zijn. Behalve deze paardenmarkten werd hier vroeger nog eene jaarmarkt of kermis gehouden , die altijd acht dagen na Pinksteren iu\icï; deze is evenwel, in het laatst der 17de eeuw , vervallen en te niet geloopen. Wanueer ol door wien de eerste kerk hier gesticht zij, kan met geen zekerheid bepaald worden T vermoedelijk heeft er hier echter eene ge- staan, vóór hel jaar 1401', toen Vrouw Elbuik. vai Labuur , erfdochter vz.1 As pui ku , door wier huwelijk met Rctger, Baron v as dek Boetzelaah , de baronie in het geslacht der Boetzelaren kwam, er eene stichtte. Op- den 1 Augustus 1674 , werd deze kerk door eenen hevigen storm- wind geweldig beschadigd , zoodat een gedeelte van het dak ingesla- gen en verbroken werd, en op den 1 September 1717 werd an- derwerf door eenen stormwind het dak opgenomen en in ue kerk ned er- gestort , terwijl mede een stuk van den gevel losrukte. Vóór de Kerk- hervorming was zij vermoedelijk aan de II. Catharina ran Alcrnn- drie toegewijd, en er waren toen ten minste drie altaren in. Het is eene kruiskerk , en , voor den kleinen ouitrek der plaats , vrij groot. Ten \V. tegen de kerk staat nog een hooge dikke en sierlijke toren, van buiten fraai uitgewerkt , en van boven niet eene schuinte \an de vier zijden toeloopendc tot op den omgang , van waar hij weder regt oploopt , tot dat hij met ecu vierkant spitsje gedekt wordt. De toren heeft vijf verdiepingen met houten zolders , op de tweede is het uurwerk der klok geplaatst , op de derde hangt thans uog eene klok j te voren had men er vijf. Tegen den muur van den toren aan , binnen in de kerk . hangt eene afbeelding van de stad Vspere* . zoo als die in het jaar 1317 was, eer het krijgsvolk van den Hertog van Sak- sen, bekend ouder den naam van de Ztrarie koop, haar innam. De kerk heefteen koor, waarin geene andere personen begraven worden, dan die tot het geslacht der Hceren vak Aspereh liehoorcu. Te midden van dit koor staat eene verheven tombe, met eene biaauwe zerk gedekt, op welke de wapens van onderscheidene Hceren en Vrouwen zijn gebeiteld ; terwijl aan den rand de namen van hen , die hier begraven zijn , met vermelding van den tijd huns ovcrlijdens , te lezen staan. Aan het einde van liet koor tegen den muur is een tweede, verheven graf, van boven alleen met houten schalen gedekt , dat mede tot begraafplaats voor de Hecren vak Asperes strekte; ook leest men in dit koor tegen den muur in de Fransehe en Nederduitschc taal een grafschrift , met Ro- meinsehe letters in zw arien toetssteen uitgehouwen, ter eerc van Aselia van Marsu vas St. Aldeoosde, Vrouw rm der Merwede , echtgenoole van RiTtEn Wessel va> bes Boetzelaar , Baron vak Asperes, en dochter van den beroemden Philips v%* Marsit, Heer tan St. Jldegonde. Deze kerk wordt door eenen Predikant liediend , tot welks beroep de 356 ASP. Baron van Atrata hei collatieregt betit. De Herv. gem. , die 1040 xiclca telt, behoort tot de clan. Tan Gouda, ring van Leerdam. Dc eerste , die hier het leeraarambt waarnam , was Quiaisns de Palie , in 1873 beroepen, maar, in het volgende jaar , door de Spanjaarden opgehangen. Eertijd» was hier in dc Molenstraat een groot en ryk gasthuis, het H. Gccstgasthuis genaamd , dat uit onderscheidene huisjes , met een eigen kerkje daarbij , bestond , waarvan nu nog slechts negen huisjes overig xyn , die door den Baron aan arme oude meuschen om niet ter woning vergund worden. Het kerkje is, in 1701 , met bijlig- gend erf cn een ven allen huisje , verkocht, en sedert tot een woonhui» en beestenstal ingerigt. Vóór de kerkhervorming bestouden hier twee kloosters , xynde bet K looster der Kruisbroederen cn het St. Anna-klooster, alsmede cene P r o os t d ij ; welke gebouwen thans tot partikulicre woonhuizen vertimmerd xijn. Dexe stad heeft rijkelijk haar aandeel gehad in de oorlogsrampcn , die van tyd tot tijd ons Vaderland geteisterd hebben . want , iu het jaar 1204, werd xy door Wille» I , Graaf ron Holland, belegerd, ingenomen , en , xoo als sommigen willen , even als het kasteel , ten gronde toe geslecht , omdat Folpert vak Asperen Graaf Lodewijk tas Loos tegen Graaf Willeb had bijgestaan. Bij het innemen van het andere kasteel van Aresd Piek , door den Heer var Breihuiode , vindt men niet , dat de stad ecnig onheil is overgekomen ; maar , in het jaar 1480, in den oorlog tusschen de Hollanders cn Gelderschen , werd zij door dc Bourgondische krijgsknechten bezet en geplunderd , omdat de burgers van Asperex Gijsbert Piek , die de zijde der Gelderschen volgde, geholpen hadden. Zij had ook veel overlast te lyden van de in- legering der Hollandsche krijgsknechten, die, in het jaar 1497, de stad en het omgelegen land tegen de Gelderschen beschermden. Het zwaarste ongeval kwam Aspereh over in het jaar 1S517, toen de xoogenaaiude Zwarte hoop op dc stad afkwam , eu haar met ge- weld aanviel. Hoe feller evenwel dc vijand de stad van buiten bestookte, hoe dapperder dc burgers en inwoners xich verweerden. Drie kceren achtereen sloegen xij het krygsvolk van dc wallen af, maar xy moesten, niettegenstaande dezen manmoedigen tegenstand, eindelijk voor de overmagt bukken. De stad werd stormenderhand ingenomen , nadat ze voor de vierdemaal aangetast cn eenige uren met moed verdedigd was . hetgeen den overwinnaars omtrent 1500 man kostte. Deze , btuuen de wallen zijnde, vermoordden nu alles wat hun ontmoette, mannen, vrouwen, kinderen; wereldlijken noch gees- telijken , niemand werd gespaard; zelfs niet, die in de kerk gcvlitgt waren , xoo al» dc schoolmeester met xijne leerlingen. De stad , aldus vermees terd hebbende, hield de Zwarte hoop zich eenigen tijd daarin op,cn gebruikte ze tot een roofnest, waaruit xij Holland afliepen. De Graaf vak Nassau, Stadhouder van Holland, hun dit stroopen willende beletten, trok met de neeren vaj» Wassehaah cn vas IJsscLSTeia, benevens een deel volk , naar Aspere* , en sneed hun allen toevoer af, zoodat zy , vrce- xende van honger te zullen omkomen , hunnen roof en buit bijeen- pakten, en, den 5 Augustus van het gezegde jaar, uit Aspebks trok- ken. Den 6 Mei 1569 werd Dirk Willems , een Doopsgezind burger van A speren , even buiten die stad, naar dc zijde van Leerdam op den brandstapel gebragt , niettegenstaande hy , vlugtende cn nagejaagd ASP wordende, toen t\jn vervolger door het Ijs zakte, hem het leven gered had (1). In het jaar 1574, werd de stad ingenomen door de Spanjaarden, onder het beleid van Cnun* Vitelli , nadat deze eerst Woudrichem , Leerdam en Heukelom bcmagtigd had. Hoe lang zij toen in 'svijands handen gebleven en wanneer het stadje weder aan der Stalen zijde ge- komen zij, vinden wij niet geboekt , maar dit moet vóór het jaar 11579 geweest zijn , aangezien er toen reeds weder een Herv. Leeraar stond. Bij den inval der Franschcn in het jaar 1672 had A speren zes weken lang 5000 man, en voorts den gchcclcn zomer door, sterk garnizoen te onderhouden. Dit volk viel den ingezetenen zeer lastig, en verwoestte, behalve het kasteel , wel het derde deel der huizen , die sedert niet weder herbouwd zyn. In Junij 1703 ontstond hier brand, waardoor 20 huizen in de asch werden gelegd , en juist zeven jaren daarna , namelijk in het jaar 1800, trof van deze 20 huizen 18 nogmaals hetzelfde ongeluk. Den 24 Augustus 1836 ontstond er wederom brand in dit stadje, waardoor niet minder dan 14 huizen, en even zoo vele schuren en hooibergen , eer.c prooi der vlammen geworden zijn. Driemalen is Aspereti door dc pest aangetast, als m het jaar 1636, toen deze ziekte er zes maanden woedde; in bet jaar 1612, en in het jaar 1667, in welk laatste jaar er aeht meusebcn daags werden weggerukt. Opmerkelijk is het, dat de laatste maalde helft van de stad sleehts aangetast werd en de andere helll onbesmet bleef, niettegenstaande er de pest een geheel jaar aanhield. Asperes is de geboorteplaats van de Godgeleerden : Koemiaad Otterse , geb. 1524 *{'1503, als Aartspriester der hoofdkerk te 's Hertogenbosch en zijnen broeder Ja* Ottevse ; van den Dichter Rijtoer Wessel vas i>ej» 1W.tzei.aar , die ook als zeer ervaren in staatszaken geprezen wordt, geb. 1566 f 1632; van den bovenvermelden Dirk Willeesz. en van Aaltje Wouters, die mede, uithoofde van het aankleven der doopsgezinde leer, door beulshandcn is omgekomen , zijnde zy den 15 Mei 1535 te Amsterdam verdronken. Het wapen van de gein. Asperes is hetzelfde als dat der baronie As- peren. Zie bet vorige art. ASPERSCHE-MNGESLÜIS , schut- en doorwateringsluis in den Lingedijk , te Asjwrcn , prov. Zuid- Holland , w aardoor de lange aldaar in 1811 is afgesloten, ten einde, in verband met den vroeger aange- leiden nieuwen Zu i der-Li ti gedij k, te strekken, om de inuu- daticwateren , in geval van overslrooming of dijkbreuk bovenwaarts , op dit pn-U , in plaats van tegen den Dicfdijk , den Horndijk cn den Noordrr-Litigedijk , te keeren. Deze sluis , de eerste in welke waaijerdcuren van zoodanige afmeting , zijn aangebragt , is wijd in den dag, op laag water 6 ell. 2 palm. 8 d., de slarrhalkcn liggen 1 el 5 palm. 3 d. onder A.V., en de hoog- niuren zijn 7 ell. 1 palm 5 d. boven A.P. (O 7.ic c'it omstandig rrrmclJ in T. va* ftnAcirr, Bloe lig toneel of Ma r- trlanrstpiegel der Dnup^getinden, band II. hl. J87 , alsmede in de II i 1 1 o- r i e >! o r D o o p 1 ■• c a i 11 d e Marlelarou, bl, i 70 en uit dit Iaa »le Werk. overgc- nomeij in mijne 11 c r i u n c r i 11 ge 11 uit bet gebied der geschiedenis, U. i7y. 560 AS1\ ASSA , Yoorm. d. in Oott-Indië , aan de zuidkust van het Am- bonsche cil. Ceram. In het begin der 18de eeuw stond het onder den Hadja van Somiet. ASSA of Noessa-Assa. dl. in Oo*t-Imliï , lot de Ambontche eilan- den behoorcndc , tusschen Bocro en Ceram , ten N. W. van Ma- uipa. ASSAHOEDI , of Oid-Assaboedi , voorni. d. in Oost-hulii', op het Ambonsche eil. Ceram , schiereil. /loewamohel, op het strand Arigoena , aan eene riv. van denzclfdcn naam , die hier in ecne baai uitloopt. Dit d. stond weleer onder cenen Radja of Latoe Assanka. liet Be- vatte vier soa's of onderbuurten. Vóór en rondom den berg van Assa- hoedi , heeft men eenige kleine eilandjes. Op het grootste dezer ei- landjes , gemeenlijk Noessa-Nitoe genaamd , dat regt voor Assa- hocdi ligt, was vroeger eene vesting aangelegd, Nabij gehecten. De inw. van AssXhoedi waren van oudsher stoute zeebuiters , en deden daardoor de met ons bevriende Ambonnezen veel afbreuk, ook legden zij zich vooral op het rooven van menscben toe , die zij tot in de Uliussers gingen weghalen j maar de Landvoogd van Amboina , Hema* vasSpeult, dwong hen , in de maand November 1618 , alle de gerooide mcnseheii terug te geven en voorts nog eene zware boete te betalen, terwijl zij heiu beloofden dit menschenrooven in het vervolg te zullen nalaten , maar zy hielden niet lang hun woord, alzoo dit het cenigste middel was, waarvan deze stoute gasten bestonden, daar zy zich niet van de winst der kruidnagelen konden voeden , en zich verder enkel niet de vissciicry en het sagokloppen moesten bezig houden , waarvan niet veel overschoot ; zoodat de nood hen dwong weer aan het zecrooven te gaan, terwijl zij zich in hunne schuilplaatsen in de bergen , die zy voor ongenaakbaar hielden , in veiligheid achtten. De Landvoogd Gijsels zag zich , in het jaar 1632, wederom genoodzaakt hen voor hunne zeeroovcryen te straffen , ten welken einde lüj , daar al het volk, bij zyne aankomst, uit het dorp gevlugt was, alle hoornen deed omhakken, en twee hunner vaartuigen verbranden. In het vol- gende jaar , toen zij zich weder aan menschenroof hadden schuldig gemaakt, naderde de gezegde Landvoogd, in het begin van November , zoo stil mogelijk dit dorp , en omsingelde het .met 14 coracora's , 1 jagt en 2 sloepen , bemand met 160 blanken en 600 Ambonezen. De in- woners wilden het echicr uiet opgeven , en zonden wel eenige gijzelaar» om kwanvwijs over vrede te handelen , maar de afgevaardigden waren slechts slaven ; zoodat deze bezending zonder gevolg bleef. Ook wakkerde hun moed niet weinigaan , toen zij eene versterking van 300 Ternata- ncn en 150 Boniers bekwamen. Daar echter die Ternalaansehe hulpbende geen middel vond , om door te brekeu , sneden die van Assaroedi ook eenig volk van ons af, dat alzoo niet weder aan het strand koude ko- men, waarop de Landvoogd manhaftig door den vijand henensloeg en alzoo den weg naar het strand opende , waarbij hij echter niet meer dan twee gekwetsten bekwam. Daarna naar Assauoedi terug gekeerd zyude , legde hij dit dorp aan koleu. Later schijnt het weder te zijn opgebouwd , althans wij vinden op- geteekend, dat de Landvoogd Otters het, in Oetober 1639, andermaal verbrandde , en daarby 5 coracora's en wel l>0 kleine vaartuigen ten buit kreeg , waarvan hij echter velen , die hij niet mede konde ne- men , deed vernielen. Hij legde er, in het volgende jaar, eene houten fort met eenige bezetting aan, ten einrlc te beletten, dat de vijand het versterkte . zoo als hij voornemens scheen , alsmede om de. nabij- ASS. 36! gelegen dorpen in loom le houden, maar in Let jaar 1637 wenl dcic vesting door die van Assajioejh afgeloopen , en de bezetting jammerlijk vermoord. In het jaar 16Ó3 , kwam hier, op aanhitsing van Madjira , het hoofd dor Ternatafhsche muitelingen , ecne vloot van 58 Macassaarsclie jonken aan , die de rivier Assahoedi inliep en zich daar terstond zoodanig verschanst- te, dat de Landvoogd Aüvold de Ylaiikg , die zich daar met ccnigc cora- cora's bevond , haar met zijn geschut weinig nadeel koude toebrengeu. Men zocht dus met de muitelingen in onderhandeling te treden , ten wel- ken einde de bloedvlag ingehaald en de w itte vlag uitgestoken werd. Meu deed hen welen , dat zij door Madjira misleid waren , dat er volstrekt geene nagelen , waarom zij schenen te komen , te krygen waren , en dat, zoo zij in vrede wilden vertrekken, de Landvoogd hun eene pas zoude gevcu , en , om de reis goed te maken , al hunne rijst voor geld overnemen. De Macassaarsclie zeevoogd Dak* Boleca> zeide , dat zij juist niet gekomen waren , 0111 de Nederlanders te beoorlogen , maar om hunne geloofsgenootcn te helpen, die , naar zij van Madjira verno- men hadden, gedwongen werden tot het christendom over te gaan. De Landvoogd , dit zeggen evenwel als eene oorlogsverklaring beschouwende, aangezien Madjira met niemand dau met de onzen iu onmin was, deed, om te toonen, dat hij hem zeer goed verstond, dadelijk dc bloedvlag weder waaijco , waarop hij, den 1 April, hunne werken zeer sterk beschoot, eu op Nocssa-Nitoe eene houten sterkte liet opwer- pen, terwijl hy' zelf naar het Zuiden liep bij de Zoutrivier, waar hij hunne werken veroverde eu drie huuncr jonken , die zij aldaar in een binnenmeer gehaald hadden , verbrauddc. Hij maakte ook , aan dc zuidzijde der rivier, eene batterij, meteen schoon houten fort, dat hij den Macassaarschcn bril noemde, doch dat hem 5 man kostte eer het voltooid was. Men vond nog 2 jonken iu dc rivier , die mede verbrand werden, terwijl andere bezig waren, daar nog een kleiu vierkante fort, Voorburg genaamd, op te werpen, om den vyand zoo veel meer afbreuk tc kunnen doen. Nadat nu de Landvoogd op alles goede orde gesteld had , vertrok hij , den 2'6 April, van daar , aangezien zijne tegen- woordigheid elders vereischt werd, maar in het laatst van Mei in het leger teruggekomen , vernam hy lot zijne grootc verbazing , dat de Majoor Verheide?!, buiten last en op voorgeven, dal zij eene pas, om tc vertrekken , wilden verzoeken, lot groot nadeel der onzen, eenen stilstand van wapenen met de Macassareu had aangegaan , die nu drie weken ge- duurd had, welken tijd de Macassarcu zich zeer ten nutte gemaakt hadden. De Ylarisg liet nu den Macassarcn nogmaals aanbieden, om hen vrij tc laten vertrekken, indien zij Madjiha, Ridjali , en de verdere opstandelingen, die zich bij hen bev ouden , overgaven en hunne nagelen voor den gewonen prijs aan hem wilden overlaten. Zij antwoordden hierop , dal zij geen magt hadden , out , builen weten van hunnen Koning, een verdrag aan te gaan, dal ook Madjiha uiet bij ben was, maar in de Straat van Boeion van hen was afgedwaald , en dat zy van Ridjali niets vernomen hadden, sedert zijne junk door de onzen was verbrand. DeYlarisg bood hun anderwerf aan , hen tc laten ver- trekken, indien zij zich maar op genade en ongenade wilden ove.gcv en, en bekennen, dat zy door hem overwonnen waren. Hoewel zij hier zeer in het naauw zaleu , stuitte hel hun echter tegen de borst, om met zulk eenen schandelijken naam van overgave bij hunnen Koning terug te komen, waardoor dan deze onderhandeling te niet liep, zoodat dc bloed- vlag weder werd opgehaald , cn men hunne wecken hevig begou tc beschie- 362 ASS. ten. De Vlabug slak intusschcn, den 22 Junij 1633 , weder, met 26 sche- pen 2 sloepen cn 100 soldaten in zee , ten einde Maojiha op te zoeken ; dit hem echter niet gelukt zijnde , en vernomen hebbende , dat dit mtiitcrhoofd weder in Andion w as gekomen , verscheen hij den 10 September op nieuw in het leger voor Assaboedi , waar hij , door de aankomst van een schip met cenige koebeesten en andere ververschingen , zich in staat zag , zijne manschap, waaronder vele zieken waren, versterkend en ver- frisschend voedsel toe te dienen, terwijl hun bovendien '120 geoefende soldaten met dat schip waren toegekomen. Daar hij evenwel zijne manschap elders n nodig had , zocht hij zich , bij verdrag , van de Macassarcn te ontslaan , ten welke einde hij hun nogmaals een vrijpas aanbood , mits hem de nagelen werden afgestaan en cenige gijzelaars op de schepen achtergelaten, /ij namen wel aan , om te vertrekken , maar van de andere voorwaarden w ilden zij niets hooren , waarop de oorlog; weder herval werd. IK* Landvoogd brak de forljes Voorbu rg en N abij weder af, versterkte het groote fort cn benaauwde den vijand , zoo veel hij kon, te water en te land. Daar hij echter gevoelde , dat zijne magt te klein was , om hen van alle kanten behoorlijk te omsingelen , besloot De Vlaams zel\e nog eens naar Batavia te gaan , zoo om meer hulptroepen te halen , als om den Gouverneur-Generaal cn de Raden mondeling verslag van den stand der zaken te geven. Na alzoo op alles order gesteld te hebben , vertrok hij den 22 September 1653 , met 2 schepen. De vijanden , door dit vertrek cenige verademing be- komen hebbende , zochten nu met 3 jonken cn 400 man , naar Macassar , den honger te ontvlnglen ; maar naauwelijks waren zij in zee, of zij werden door de onzen aangetast, die één der jonken veroverden. Door onvoor- zigtigheid werd evenwel de sloep de Verhngcr door den vijand be- sprongen , cn daarop dadelijk 8 man gedood cn 11 zwaar gekwetst, maar de onzen heldhaftig er op invallende hernamen de sloep, en sloegen alle de vijanden, die zij er op vonden, dood. Vaneenen, dien zij gevangen hadden genomen , vernamen zij , dat der vijanden voor- nemen was geweest, naar Macasser te stevenen, en dat hun nog 3 tsjampans zouden gevolgd hebben, maar dat Dayk Bolkcan, met nog twee Hoofden, 300 Macassaren cn 230 Malcijcrs, te Assaboedi zoude blijven. De Majoor Verheiden , die nu weder het opperbevel over het leger voor Assaboedi had , brak in de maand November het beleg op , ten einde zich tegen de komst der Macassaarsche vloot , die men wist, dat ou- der zeil was , op de kust van Hitoc te versterken. De Vlasikq intusschcn weder in deze wateren gekomen , tastte de Macassaarsche vloot cenige malen aan, maar ziende , dat hy er weinig voordeel op behaalde , zocht hij den nieuwen Macassaarschcu bevoogd , Cbai* Boeta Tora , die het gezag boven Dam Boleca* had , onder redelijke voorwaarden tot vertrek te bewegen , maar dit voorstel werd volstrekt van de hand gewezen. Intusschcn nam het gebrek onder den vijand op Assaboedi sterk toe , waarom men besloot hen den laatstcn Augustus 1634 aan te tasten. Du Vlasing alzoo alle de coraeora's , zijnde 43 in getal, op Tomoe- wara verzameld cn zijne verdere niagt , bestaande in 8 scIicjhmi en 10 sloepen cn tinggans , bijeen gevoegd hebbende , tastte den 6 Sep- tember , onder het geluid van trommels en trompetten , Assaboedi aan. De vijanden zagen de onzen met cene groote onversaagdheid, terwijl het schip lianda vlak voor het dorp lag, aankomen, zondereen schot op hen te doen , alzoo zij zeer veel vertrouwen stelden op de sterkte huuner zeven schansen boven elkandercn , behalve welke zij nog twee Digitized by Google ASS. 563 op den berg hadden liggen , cn zulks was niet Ie verwonderen , want , toen db Vlabixo , met ccuige officieren , \an zeker heuveltje op Noesa- Nitoc , die . werken wel beschouwd had , achtten zij die voor dien tijd onwinbaar , waarom men , om geen volk te vergeefs te spillen , jjoed vond van daar te trekken , ' heigeen zoo stil mogelijk ten uitvoer werd gebragt. Later vernemende . dat er groote oiieeuigheid onder dc vijanden ontstaan was , vertrok de Ylaiikg er den 8 Mei 1655J henen. Den 24 daaraanvolgende in het veld verschenen zijnde, daagde hij den vijand uit; maar niemand kwam buiten. Hierop be- gaven dc onzen zich naar de Zou tri vier , om te zien of er geen vaar- tuigen van hen lagen, en die dan aan te tasten. Dc vijand deed nu eeuigc uitvallen , dat van schermutselingen gevolgd werd , waarbij van wederzijden eenigc dooden vielen , onder welke dc Macnssaarsehe Veld- heer , Quil Bozxv Toebja mede geleld werd. Hij werd in hel opper- bevel opgevolgd door Dvts Uolecax , die wel niet zoo stoutmoedig, maar ruim zoo voorzigtig was. De Ylavmg vertrok nu wel den 17 Junij neder van Amaüoedi , maar liet aldaar den lievelhchber Koos cn den Kapitein Luitenant vak Ovthook* , met eene goede magl, achter , en toen hij , den 22 J (i lij , met drie schej>en en 2 sloepen terug gekomen was, besloot hij eenen storm legen de vijandelijke vesting te wagen , waarloc hij al spoedig alles gei eed maakte. ISadat men deu 28 eenen algemeenen biddag over de geheele vloot gehouden had , len einde deu zegen des Hecren over hunne onderneming af te snieeken , belastte hij deu Luitenant Fbvivs M\le met vier kouipagnien matrozen den aan- val te doen, den Kapitein-Luitenant vak Oiithoorv, met 400soldaten en 40 matrozen, bij de Zout rivier post tc vatten, en den Vaan- drig Boitesdtk , voor dat het dag werd , met eenigc waaghalzen , tc trachten dc klip te beklimmen , en boven zijnde wakker al- arm te maken , waarop dan de algemecne aanval volgen moest. Nadat dit alles dus wel besteld was , werden do waaghalzen , den volgenden nacht, aan de achterzijde der klip, aan wal gezet, waarop zij die, met veel inspanning cn gevaar beklommen. Na veel moeite , des morgens len 4 ure daarbovenop gekomen zijnde, en zich alzoo veel hooger dan het versterkingspnnt der vijanden , dc Kluis genaamd, be- vindende, deden zrj den Trompetter: Wilhelmus van Nauautren blazen. Toen men van binnen dit hoorden, geraakte alles in schrik en alarm. Hierop nu, door het kanon der schepen , het sein tot den storm gegeven lijnde, viel men met het aanbreken van den dag op dc vesting aan. De Landvoogd zelf, niet de middcltrocp , door va* Outiioorx geleid , aan land gekomen zijnde, maande, na op zijne knieën een vurig gebed ge- daan tc hebben, de zijnen tot moed cn volharding aan. Maar de vijand ziende de onzen van dc eene zijde reeds boven hem, en van den an- deren kant beneden zoo sterk op hem aanrukken, werd zoo benard, dat ieder een goed heenkomen zocht j waardoor dc onzen zich reeds met het opgaan der zon meester zagen van de vesting , die nu al lot negen sterkten boven elkander aangegroeid was. Dc onzen verloren er slechts 2 man voor , en hadden eenigc gekwetsten , onder welken dc dappere Luitenant Kram» Male. die later aan zijne wonden overleed. Men vond in de vesting 30 metalen bossen en falconellen , benevens vier metalen stukjes, doch anders weinig buit. De vijand had er geen volk verloren , alzoo allen ontvlugt waren. Men hield over deze overwinning, den I5den Augustus, eenen dankdag, en men had groote reden om God hier over te loven , al/.oo dit een hvlijk roofnest eu de hoofdvesting der vijanden geweest was. Dc inwoners van Assa- I 561 ASS-. hoeoi werden nu op het cil. Manipa overgeplaatst, alwaar z\) een dorp van denzelfden naam stichtten. ASSAHOEUI , d. in Oott-Indië, op het Ambonsche eil. Manipa r beoosten de vesting Wantrouw. Dit dorp plagt 230 inw. Ie be vallen , onder welken zich 70 weerbare mannen cn 32 dati's be- vonden. Het was gesticht door de inw. van Assahocdi op Cerani. Zie het vorige art. ASSAIIOEDI , riv. in Oott-Indië , op l»ct Amhontche cil. Ceram r schiercil. Iftvmimahel , die aan het strand Arigoena, ter plaatse, «aar voorheen het d. van deuzclfdeii naam lag, in eeue baai valt. ASSAIIOKDI (01 D) , voorin, d. iu Oosl-Indië , op het ^roooiucAeeil. (Vram.Zic Assaooedi. ASSAKKEKP0L1)ER(\VAARD- EN-), pold. in het Nederkwartier der prov. Vtrvcbt. Zie Waard- ei Assakkerpolder. ASSALOKLOE, d. in Oott-Indië. Zie Assiloeloe. ASSAM (KAKANG-) , berg in OotlindJë. Zic Kararu-Amab. ASSA.YI (KARA.NG-), koningr. in Oottindië op het cil. Bali. Zie Karang-Asix. ASSAMASSAN, voorin, d. in Oott-Indië, op den zuidwestclijkcu, hoek van het Sundasche eil. Borneo. ASSCHENDORP , buursch. in Zalland. Zie Asserdorp. ASSE of Way-Asse, riv. in Oost-Indie , cil. Amboina , aan dc zuid- kust van het schicrcil. Hitoe , met eenen zuidelijken loop , in zee val- lende. ASSEL, geh., grooth. Lturemburg , kw. en 3£ u. Z. W. van Grerrn - macher , arr. en 3 u. O. ten Z. v an Luxemburg , kant. cn 1 u. N. van Remich, gein. cn £ u. N. van Bous. ASSELBORN , gem. , groolh. Luxemburg , kw. en arr. Diekirch , kant. Clertaur , palende N. aan de gem. llacheville, W. aan Fischbach, Z. aan Clcrvaux en W. aan Belgisch-Luxemburg, liet bevat de d. A s- selhorn, B i v is c h of B i v c r s , en S toekent, benevens degen. B o x h o r n , Dcmesbacb, R i in 1 i n g e n of R u m 1 i n g e n cn S a s» s e 1 , heeft 5 R. K. kerken en teil ruim 900 inw. Hut dorp Asselrurk ligt 11 u. N. ten W. van Luxemburg, 6u. N.W^ van Diekirch, 2 u. O. N. O. van Clcrvaux. Men heeft er eenc R. K. kerk , die door eenen Pastoor en eenen Kapellaan bediend wordt. De statie behoort tot het bisd. Namen, dek. van Clervauj-. ASSKLLA of Assellf. , riv. in Oott-Indië , np dc Noordwestkust van het Ambonsche cil. Ceram, met cene westelijke rigting in rec loo- pende. ASSKLO, geh. iu Twenthe. Zie Aselo. ASSELSCHEUER , geh., grooth. Luxemburg, kw., arr. cn 2 u. N. van Luxemburg , kant. en \{ u. Z. teu 0. van M er telt. ASSELT , d. in Ojtper-G 'cider , prov. Limburg, distr., arr., kant. en 2 u. N. van Rovrmonde , gem. cn £ u> Z. \V. van Svaltnen. De inw., die allen R. K. zijn, hebben hier eenc kerk, welke door eenen Kapellaan bediend wordl , en lot de statie van Swalmeu be- hoort. ASSELT (NEDER-) of Neêr-Asselt , d. in het Land-I usschen- M aas-en- If^ aal , prov. Gelderland, kw., arr., distr. en 2;J u. Z. ten W. van Nijmegen, kant. en { u. Z. ten O. van Hijehen, gem. en \ u. W. van O vei -yi steil , aan de Maas, op den weg van Nijmegen naar Grave. Men lelt hier , in het dorp zelf, ruim 90 , en met dc onderhoorigc buursch. Molen, Eiudsc cn Hoo geveld Digitized by Google ASS 'ongeveer 700 inw. , onder welke slechts een ProtestanUch huisgezin t de overige , die alle R. K. ziju , behooren lol dc s talie va u Over-Asselt. Van de Herv. kerk , die Lier vroeger stond, is niels meer aanwezig dan ■de toren , in welks onderste gedeelte , dat xindelijk onderhouden wordt , en waarin de predikstoel en eenigc banken slaan , urn de acht dagen , door den Predikant van Orer- en Neder-Astelt , de dienst gedaan wordt. Den 19 November 1837 werd dit dorp (Joor brand geteisterd, waarbij gelukkig evenwel slechts écne woning eene prooi der vlammen gewor- den is. Onder Nedek-Asselt is de rivierdijk, langs den regterocver der Maas , lang omtrent 610G ell. Even boven de kerk is hij ter lengte van omtrent 400 ell. door booge gronden vervangen. Overigens is de kruin van boven af te rekenen breed 5,20; 4, CO ; 4,00; 8,40; 3,60; {$,40; 3,40; 8,00 ell. Op drie punten, en te zaïucn ter lengte van 663 ell., strekt de Haas langs den teen van den dijk, zoodat ■deze daar zoogenoemde schaardyk is. De kruin van den dijk is over 220 ell. lengte begrepen in den grooten weg van Grave naar Nijmegen. In de rigling van dezen nvierdyk zyn in der lyd verschillende ver- anderingen gemaakt, die zoo door inbraken, als doordien de stroom hem ondermijnd had , noodzakelijk waren geworden ; twee of drie grondgaten binnendijks , en een buitendijks gelegen, getuigen van de ccrslgemelde oorzaak. Voorts zyn in hel heneden gedeelte drie inlagen gemaakt , de bovenste in 1772 en de benedenste nabij de grensschei- ding van keenlen Balgoy in 1788, terwijl de middcUtc vroeger schijnt te hebben plaatsgehad; in het jaar 1800 werd wijders in bovengemelde inlagen, denkelijk ten gevolge van eene dijkbreuk, een aanmerkelijk nieuw gedeelte nvierdyk, Ier leugte van 740 ell., gemaakl; dit werk kostte omtrent 27,000 guld. Langs den binnenkant zyn op meerder of minder afstand van den rivierdyk, op de meeste punten, zoogenoemde kw eikaden , ter hoogte van 3 tot 7 palm. en meer boven het binnenland , opgeworpen, ten einde de verspreiding van het water, dat door den rivierdijk henen knelt, tegen te gaan. — Onder Over-Asselt is dit insgelijks het geval. ASSELT (OVER-), gem.in het Land-tustckeH-Maai-en-Jr"aalf prov. Gelderland, kw. en arr. Nijmegen, distr. Rijk- van-N ijmegen , kant. Wijeken ; palende N. aan de gcm. Balgoy-en-Kccnt , O. aan lleumen , Z. aan de Maas. liet bevat de dorpen Over-Asselt en Nedcr-As- s el t , benevens de buurschappen Eindsc, Heide, Hooge veld, Mo- len, SchooncnbergenWorsum, beslaat eene oppervlakte van 34 bund. 38 v. r. 2127 v. ell , heeft 218 huis. en telt ongeveer 1400 inw. , die in landbouw hun bestaan vinden en van welke 40 Herv. en de overige R. K. zijn. — Men vindt iu deze gein. nog de overblijfsels van het klooster Walrich. Het dorp Oveh-Asselt of 0p-Asselt , ligt 2T u. van Nijmegen, lf u. van Wijchcn , aan de Maas. Het telt op zich zei ven 133 inw. en met de daartoe behoorende geh. S c h o o u c n b c r g , W o r s u in en 11 e i d e , ongeveer 700 inw. De R. K. hebben hier eene kerk , die aan de H. Akthonios Abt toegewijd is, en waarin de dienst door eencn Pastoor en eenen Kapellaan verrigt wordt. De statie behoort tot het voorin, bisd. Roermond* , dek. van Nijmegen, en telt ruim 1300 zielen. De Herv., die tot de gem. Over-en-Neder-Astelt behooren , verVigten hier de dienst in het koor van eene afgebroken kerk , dat van voren met eenen muur toegemaakt is , cn waarin om de acht dagen gepredikt wordl. Sö6 ASS. Onder Over-Asselt heeft de rivierdijk langs den regteroever der Maas, eene lengte van omtrent 4907 ril.; op twee plaatsen, de eenc ter lengte van 126, de andere van 550 ril., is deze dijk door hooge gronden vervangen. De kruin van den dijk heeft , van boven af te rekenen; de brerdte van 4; 3,40; 4,60; 6; en 4,70 ell. Naar de strekking van dezen dyk on eenigc plaatsen , in verband met de nog 'ih'c waterkolken , hebben in het voorsc" aanwezige waterkolken , hebben in het voorschreven dijkvak delijk zes doorbraken plaats gehad. Zie voorts nopens dezen dijk hier- boven op Atsr.LT (Nkdeji). ASSELT (OVER EN-NEDER-), ook wel Op-ek-NeÉb-Asselt gchcetcn , kerk. gein., prov. Gelderland , klass. en ring van Nijmegen. Men heeft in deze geui. die ongeveer 60 ziel. telt, twee Ilerv. kerken, waarin de dienst door ernen Lecraar wordt waargenomen. Het beroep geschied! bij eollatic van den Ambachtsheer. ASSEM , voorin, d. in Oost-lndië, op de Noordkust van het 9Io- luksche eil. Ti mor , bij eene kleine rivier. ASSEM (KARANG-), koningr. in Oost-lndië f op het eil. Balt. Zie Kmusg-Asin. ASSEMA , vroeger eene stins , later een pachthof, prov. Friesland , kw. Zevenwouden j griel. Doniaverstal , onder het d. Oi dommer, aan de noordelijke boord van het Tjeukemeer geleden. ASSEMBERG, adell. huis in kennemerland. Zie Assumbbsh. ASSEN , arr., het eenigc van de prov. Drenthe , hebbende dus de- selfde uitgestrektheid en grenzen als die provincie, (liet komt als zoodanig voor in de wet op de regtcrlijkc organisatie , en elders). ASSEN , kant., prov. Drenthe , arr. Assen , palende N. N. O., en O. aan de prov. Groningen , Z. aan de kant. Dalen en Hoogeveen en W. aan fle prov. Groningen en Friesland. liet bevat de volgende 12 gem. Assen, Norg, Roden, P c i z e , Eelde, Yrics, Zuidlaren, Anlo, Gieten. Gasselte, Rolde en S milde, beslaat eene op- pervlakte van 87.107 bund. 89 v. r. 12 v. ell. en teil ongeveer 26.000 inw. ASSEN, klass., prov. Drenthe, bestaande slechts uit ccucn ring, zijnde die van Assen. ASSEN, kerk. ring, prov. Drenthe, klass. van Assen. Zy* bevat de volgende 16 gem.: Assen, Norg, Veen huizen, Roden, Ro- der wol de, Peize, Eelde, Vries, Zuidlaren, Anloo, Gie- ten, Gasselte, G a ss e 1 1 e r n ie u w v ee n , Rolde, Reilen en Smilde. die door 18 Predikanten bediend worden , (zijnde er te Assen en tc Veen hui zen twee Predikanten), ruim 26,000 ziel. tellen en 17 kerken hebben , daar er tc Anncrvcen onder Anloo, eene bijkerk is, die door eenen Kandidaat bediend wordt. ASSEN, gem. in /foWer-dingspil , prov. Drenthe, arr. Assen-, kant. Assen , (1 m. k., 1 s. d.); palende N. aan dc gem. Norg en Vries , O. aan Rolde, Z. aan Reilen en dc Smilde, W. aan dc Smilde. Zij behoorde vroeger tot lui sehollambt Rolde, van hetwelk zij in het jaar 1811 afgescheiden werd, om eene afzonderlijke gem. uit te maken, die, behalve de stad Assen, dc geh. A mei te, A n- reep, Scheven, Vredevcld, Stccndijk, Witten, dc Haar, Peelo, Loon en Klooster veen bevat , 5494 bund. 41 v. r. 9 v. ell. gronds beslaat en onge>ecr 2900 inw. telt, van welke «•enige zich op den landbouw toeleggen en de overige uit ambtenaren, kooplieden , winkeliers , handwerkslieden en daglooners beslaan , en onder welke ongeveer 2700 llcrv., 50 R. K., 20 Ev. Lulh. en omtrent 140 Joden zijn. Digitized by Google ASS. 3G7 De hier gevonden wordende fabrijken zijn : 1 pel- en zaagmolen , 1 korenmolen, 2 kalkbranderijen , 1 lcerlooijerij en 1 kaarsenmakerij. Ook bestaat er cene boekdrukkerij, op welke tweemalen in de weck cene provinciale courant gedrukt wordt. VoorU heeft men in deze gcm. 1 Herv. kerk , 1 R. K. kerk, 1 Syna- goge , 1 zeer bloeijend gymnasium of instituut voor het onderwijs in de oude en hedendaagscbe talen , 1 school voor jonge jufvrouwen en 4 lagere scholen. Zeer belangrijk is hier het Stads bosch, dat meer dan 100 bund. groot is en voor het mcerendeel uit dennen bestaat. Het heeft grootendcels cenen regelmatigeu aanleg met regte lanen , waar- door het iets sombers en centoonigs heeft. In Junij 1855 geraakte dit bosch , na eene langdurige droogte, in brand, waardoor het aanmerkelijk heeft geleden, maar op een ander punt is het in den laatsteu tijd en in nieuw eren smaak zeer verfraaid. De stad Asseü is de hoofdpl. der prov. Drenthe, diensvolgens de zetel van den Gouverneur en der Gedeputeerde Staten , alsmede van het pro- vinciaal geregtshoi , van cene arrondissementsreglbank en van een kantonsgeregt. Zij ligt iS u. Z. Z. W. van Groningen, 9 u. N. W. van Kocvordcn , 9 u. N. O. van Mcppcl, 14 u. N. O. van Zwolle, 12 u. Z. O. van Leeuwarden, 38 u. N. O. van Amsterdam, op 82° 88" N. B. en 24° 10' 39" O. L., bij den aanvang van de Smilder- vaart, waardoor zij gemeenschap heeft met Mcppcl, verder met Zwart- sluis en langs het Zwarte water met de Zuiderzee. Door de stad loopt de algemeene straat- en postweg \an Groningen naar Mcppcl , Zwolle en meer andere steden en plaatsen van ons rijk , hetgeen het stadje niet weinig levendigheid bijzet. De straatweg van Assex naar Groningen is 20,200 cl I., die van Asszs u.iar de Punt, op de zuidelijke grenzen van Drenthe, 10,100 ell. lang. De plaats heeft , ofschoon niet door muren of wallen omgeven , evenwel inwendig het voorkomen van eene klciuc stad, als hebbende geplaveide straten , waarin de huizen tegen elkander aansluiten. Onder de huizen , waarvan de meeslen tuinen hebben , zijn eenigc fraaije en een aantal nieuw; opgetrokkeiie gebouwen, onder welke drie ruime en zeer goede logementen . zoodat de beroemde Gijsbeut K abel Gravc va» IIogexdorp het cene kleine stad van paleizen noemt (1). Het stadje heeft een bevallig aanzien , terwijl door een en aaugenamen w a n- d e 1 s i n g e 1 en het boven vermelde bosch, waaruit eene regte laan op het middelpunt der plaats aanloopt , ruimschoots gelegenheid tot wandelen wordt aangeboden. In vroegere tijden was Asses slechts een geh., uit zeer weinige boerde- rijen bestaande , zijnde de plaats hare opkomst verschuldigd aan eene abdij voor nonnen van de Cistcrcienserorde , die in het midden der 13de eeuw herwaarts werd overgebragt , en Mama-Kamp werd geheeten (zie dat woord). Dit klooster gaf, na den aanvang zijner stichting , gele- genheid tot den opbouw van meerdere huizen , die door den lijd tot een dorp aangroeiden. Zeer veel droeg later daartoe bij , dat de Land- schaps-statcn , al spoedig na de Reformatie, het Groller-holt (een bosch), waar zij hunne zamcnkomslen hielden , verlieten , in het geseculariseerde klooster te Assen hunnen intrek namen en eerlang een kollegic van Gede- puteerde Staten , eerst ter verzorging der geldmiddelen alleen, doch later (i) Zie mans nooit rolpwaene, en voor ieder, die 'aland» btlangen uit het juiste oogpnnt wil heren kennen , onmisbare Bijdragen tot de Ilsishonding van den Slaat in het Koningrijk der Nederlanden, D. V., bi, a8a. A6S. ook ter behandeling vau andere dagelijksche zaken , instelden , die daarin bestendig hnnne vergaderingen hielden. Ook hel luiogste regtcr- lijke collegie , de Etstoel, die uit stf , in den regel niet regtsgelcerde, Etteu of Gezworenen bestond , en zijne lottingen of tereglzittingen , driemaal in liet jaar , in de kerken vau Rolde, Anloo en anderen hield , koos mede zijn verblijf in het klooster, hetwelk het bij voortduring tot zijne vergaderplaats gebruikte, zoo als ook vervolgens het geval was met hel Hof van Justitie, dat in 1791 den Etstoel verving. In bet begin der 17de eeuw werden de kloostergrondcn in huisplaatsen en kampen verdeeld en tegen een redelijk canon afgestaan aan eiken Drenther, die er zich wilde nederzetten, welke dan tevens vrij gebruik van zekere weide bekwam en in de veenen de graving voor huisbrand , benevens aanmerkelijke voorreglen en vrijdom van sommige lasten ge- noot ; waardoor de plaats reeds een aanzienlijk vlek geworden en de bevolking tot ruim 700 zielen was toegenomen , toen Koning Lodewijk Mai>oleo:«, bet, in het jaar 1809, tot cene stad verhief, en, zoo door de gezonde luchtsgesleldheid , als door de aangename ligging bekoord , besloot in de plaats zelve , of ten minste in hare onmiddellijke nabijheid , oen pa\ iljoen of zomerverblijf te bouwen , en er eenc voorname opvoe- dingsinrigting te stichten; met deze voornemens is het evenwel niet veel verder dan lot het plan gekomen. Het dadelijk gevolg echter van de door den Koning voor Assen opgev atte bijzondere genegenheid was , dat men aldaar van eenc som van ruim f 20,000, doorhem daarloe geschonken , begon eenige buizen te bouwen, welke dan, voltooid, immers onder dak gebragt zijnde, werden verkocht of verhuurd, om de daarvan komende gelden weder tot verderen aanbouw te besteden. Na de herstelling van het Vaderland is de aanbou*, echter in den regel zonder tusschen- komstvan hulp uit 'slauds kas, steeds voortgegaan en duurt nog voort, zoodat de stad, die thans, behalve de gehuchten , ruim 2200 zielen telt , nog jaarlijks in woningen en ingezetenen aanwint. liet stadshuis is een gebouw van latercn tijd , dat niets bijzon- ders heeft , en waarvan de eene afgescheidene helft dient tot stadsher- berg; in de andere zijn de lokalen voor het stedelijk bestuur en voor de tereglzittingen van den Kantonsregter , den militieraad enz. Het fraaije Gouvernementshuis, vroeger door den Drost van Drenthe, thans door den Gouverneur der Provincie bewoond, maakt een gedeelte van de voormalige abdij Maria -Kamp uit, evenals het daaraan verbonden Landshuis, waar de Provinciale en Gedeputeerde Staten vergaderenen waar de griffie en de bureaus van het Provinciaal Bestuur aanwezig zijn. Ook houden voor als nog hier het provin- ciaal geregtshofen de arrondissementsregtbank hare zittingen. Het Huis van arrest of de Gevangenis is een niet ondoelmatig ingcrigt locaal in den oost- en zuidelijken vleugel der voornoemde abdij , doch oud en versleten, zoodat het eerlang dooreen nieuw zal worden vervangen. Het Gouverncments- en het Landshui» vertoonen zich aangenaam en vrolijk , als staande aan een uitge- strekt plein. Onder de openbare gebouwen zal binnen kort eene eerste plaats bcklccden het Paleis van Justitie, waarvan, op 29 Mei 1838, met veel plegtighcid de eerste steen is gelegd. Het is besterad voor de zittingen van het Provinciaal Geregtshof van Drenthe , dat , ten gevolge der laatstelijk aangenomen wetten , na een gemis van 27 jaren , aan dat gewest teruggegeven is en welk gebouw tevens wordt ingcrigt , om de arrondisscments-regtbank te bevatten. Het staat mid- den in de stad en is met eene gracht omgeven. Het gebouw van het Gymnasium, vooraan in het stads bosch staande, is een eenvoudig fraai gebouw , xecr ruim en doclmatirr innrerirt. Heti* DiglTTzed by CÏSögle A S S. in I82M van stadswege, echter niet cene belangrijke subsidie van Z. !W. den Koning , jrosticlit . De Herv. kerk, die, vóór dc Reformatie , tot kerk van dc voorm . abdij diende . en niet eenen kleinen spitsen toren prijkt , is vóór enige jaren aanzienlijk vergroot en van een orgel voorzien. De dienst werd daarin voormaals door éénen Leeraar waargenomen, doch sedert 1830 heeft men tc Assem twee Predikanten. Het beroep slaat aan den Koning. IV eerste, die er het leeraarambt bekleed heeft, is geweest Johaiwes Rcsus , die in 1001 derwaarts kwam, en in 1619 zijnen post neder- legde. Onder dc latere Predikanten , die aldaar het h van gel ie verkon- digd hebben, mag men ook den beroemden Taalkundige Jakob Ntlob tellen. Voor dc R. K. statie, die tot het aartspr. van Zalland-en- Drenthe. behoort, en ruim 60 zielen telt, onder welke ook enkele uit dc omstre- ken , is in 1837 eene zeer nette , van een spits torentje voorziene , kerk en eenc pastorij gesticht. Deze kerk is aan de Allerzaligste Maagd Maria toegewijd, en wordt door éénen Pastoor bediend. De kerk der Israelilen , staande naar de zijde van Groningen, ten O. met den gevel aan den straatweg, en prijkende met een spits to- rentje , werd den 10 Augustus 1834 ingewijd , en is niet groot, maar strekt ten voorbeelde der verdraagzaamheid van Assems ingezetenen , als hebbende tot dien opbouw zoo wel Christenen als Israelilen bijge- dragen. In den westcrgcvel leest men in Hebreeuwsche letters , op eenen blaauwcn arduinsteen: Ps. 118: 19 en het jaartal 8394. De dienst wordt daarin door eenen Voorzanger , staande onder den Rabbi van Zwolle , verrigt. Als weldadige inrigting kan genoemd worden het Armhuis der Hervormde Diaconie, in den jare 1847 gcslieht. Het Departement der 31 a a t s c h a p p ij : Tot Nut van 't Alge- meen , dat sedert den 18 Junij 1846 tc Assen bestaat, telt ruim 60 leden , en heeft sedert een half jaar eenc spaarbank onder zijn opzigt. Mede is er tc Assem, in het jaar 1837, cene Bank vanLecning opgerigt. Als wetenschappelijke inrigting verdient vermelding het Gyrana- s i ii m of de L a t ij n s c h e school, met een daaraau verbonden in- stituut voor het middelbare onderwijs. Daarin wordt door éénen Rec- tor, met drieuf vier hulponderwijzers , les gegeven in de oude en heden- daagsche talen en verdere voorl>ereidende wetenschappen, , aan jonge- lingen niet alleen uil de stad , maar ook die van elders bij den Rector in huis zijn of bij de burgers inwonen. Deze inrigting is zeer bloeijend», en wordt voor de stad en de provincie beide als zeer belangrijk be- schouwd. Voor dc school der jonge jnf\ rouwen is geen bepaald gebouw. De twee hoofdscholen, voor het lager onderwijs in de stad gevestigd, zijn beide nieuwe gebouwen en volgens de beslaande reglementen ingerigt. Assem is dc gehoortcpl. v au den G o d g c l c c r d e en L e 1 1 e r k u n- dige Johammks Ai.berti , geb. ï 1098 ■{• 13 Augustus 1764, als Hoog- lecrnar in de Godgeleerdheid te l^vden , en vermoedelijk van den Schil- der Jam va* Assem f 1069. "Alhier woonde in der lijd de geleerde Mr. Joimmes van Lieb, die in het jaar 1781 in het .Hollandsen en Fransen eene uitgebreide rerltandeling heeft in het licht gegeven over tic slangen en a d 'fiers , die in lut landschap Drenthe geroiitfen worden , terwijl hij reeds vroeger Oudheidkundige brieren . bevallende eene verhandeling over de manier van begraven eu over de lijkbussen , wajtenen , veld- e.i eeretrekens der oude Germanen , had geschreven , welke door A. VosüAr.n , I Deel. 41 ASS. ra 1760 , met cene voorrede cn aantcckcuiugen vermeerderd , nitgogc- ven, en bci«lc van platen voorzien lijn. De kennis, welke te Asse.i vroeger in dc maand September werd ge- honden, valt nn op 23, 21, 23 en 26 Augustus, zijnde dc dorde dag daarvan bestemd voor den handel in vee, onder bepaling noglans, dat, wanneer de 23 of 24 Augustus een Zondag mogt lijn , de kermis zal aanvangen op den 22 . en dat , in geen geval , de Zondag zal mogen dienen tot kermisdag, maar, dat de dag der kermis, welke op Zon- dag valt, zal worden verzet op Maandag. liet wapen van Asses is een schild van azuur, beladen mei een ge- kroond Mariabeeld , in het wit gekleed, zittende lusschen twee gouden zuilen, met een naakt kind, welks hoofd met stralen omringd is, op de regterknic , het schild gedekt met cene kroon van goud en ter wederzijden vastgehouden door eenen klim menden leeuw. ASSKNDELF'1 , gcm. in het Baljuwschap van Blois, prov. JYoord- Jlollandf arr. Haarlem, kant. Beverwijk, (7 m. k., 7 i. d.) ; pa- lende N. aan Krommenie, 0. aan Westzaan , Z. aan het IJ, W. aan het Wykcrmeer, Wijk-aanZce-eo-Wyk-aau-Duin , Heemskerk cn Uitgeest. liet bevat, behalve het d. Assendelft, het geh. D i j k- e n - D a m en een groot gedeelte van het geh. Nauwerna, heeft eene geheele oppervlakte van nagenoeg 3000 bund. en wordt verdeeld in: den Noorderpoldcr, den Zuidcrpolder, den Veen" polder, den Buitenhuizerpolder, den Kaagpolder, do Ünbcd ijkte buitenlanden en een gedeelte van de Binnen- gedijkte buitenlanden of Ho n de r d m o r g c n. Alle welko polders onder het bestuur staan van eenen Dijkgraaf, zes Poldermees- ters en 13 Hoofdingelanden. De om ringdijk , waar binnen deze gemeente met den Noordcr-, dcnZui- der- cn den Vcenpolderis gelegen , wordt verdeeld in : (1) As se n de 1- ▼ erzecdijk, loopende van dc Nauwernasche vaart aan dc sluis langs het IJ cn het Wijkermeer , tot aan (2) den S t. A a g t e n d ijk , die , mede langs het Wijkermeer loopende tot aan het einde der nieuwe overdijking, zich sluit aan (3) den Ouden-Asscndelvcr- of binnengclegen Groenen- cn Lagendijk, welke eindigt aan (4) den Noorder-Klamdijk, die, langs de gemeente Krommenie tot aan den Nauwernasche vaart loopende , zich sluit aan (5) den N a u- wernascheu Vaartdijk of Twiskdijk, welke langs gezegde vaart loopende , eindigt by de grootc sluis te Nauwerna , alwaar zij tegen cerstgenoemden zeedijk stuit. Men heeft binnen deze gem. 1 Herv. kerk , 1 R. K. kerk , benevens vier scholen , met een gemiddeld getal van 360 leerlingen , 4 papier- molens, 1 verfmolen , 2 oliemolens, 363 huiz. en 2300 in w., van welke een groot gedeelte het bestaan vindt in het maken van boter en zoetemelksche kaas , terwijl ook een aanzienlijk gedeelte door het zeil- doek weven in het onderhoud voorziet. Men telde in hel jaar 1837 hier 2034 runderen boven de 2 jarpn, 637 beneden de 2 jaren , 90 paarden boven de 3 jaren en 730 schapen. Men rekent, dat in dit jaar (1838) 370 weefgetouwen ann den gang zijn. De gcm. Assrsdblft is eene hccrl., welker Heercn al voor het jaar 1263 bekend zijn , en tot op Baartoocd va» Asse> delft , die in 1444 overleed, Aiubachtslicercn genoemd worden. Maar deze Baarthovd verkreeg door zijn huwelijk met Nathalia, bastaarddochter van Hertog Albiikciit var Blijere*, dat deze Asses delft tot cene vrije hcerlijkh. ^rklaarde. Na Baahtboiids overlijden kwam de hccrl., idzoo hij geenc kinderen naliet , aan Digitized by Goog ASS. zijnen broeder Diez van Assendelft , in wiens geslacht ijj gebleven ic tot op het jaar 1617 , toen i\j overging op Anna tan Assesdelft, door wier hu* welijk met Gehmt van Renessb van deb Aa , de heerl. in diens geslacht kwam , waarin zij echter niet lang bleef, daar xijne dochter Acnes, door haar huwelijk met Nicolaas tas Rk-ssse tan Eldeben , haar aan bet geslacht der Renessen tan Eldeee- bragt , uit welk geslacht zij , den 27 Junij 1669 , overging aan Johan Wititiebs , die haar bij uitenten wil naliet aan zijne echtgenoote Deboba Bare. Deze bragt Assendelft door een tweede huwelijk aan Edstatiüs baron tan Bbonkbobst, die deze heerl. door verkoop in het jaar 1696 overgaf aan Jean Dectz , Raad en Schepen der stad Amsterdam , wiens nazaten die tot nu toe bezeten hebben , zijnde thans Heer dezer vrije heerl. de HeerÜENDBiK Jan Deotz tan Assendelft, Wethouder der stad Amsterdam. Bij den kersvlocd van het Jaar 1717 heeft deze gcm., door het doorbre- ken van den dijk aan het IJ , secr veel geleden. Het d. Assen delft , dat in brieven van het jaar 1065 onder den naam van Ascübannzdelft voorkomt en door Melis Stokb Escinobdelf genoemd wordt , ligt 3$ u. N. ten O. van Haarlem , | u. W. van Westzaan, 1$ u. 0. ten Z. Tan Beverwijk, 3f n. Z. van Alkmaar, langs eenen straatweg , die , Toor het grootste gedeelte Hjnrcgt door de landerijen loopende , ten Z. W. aan den dijk begint en ten ïf. 0. aan Krommenie eindigt. Sommigen willen den naam Tan dit dorp ont- leend hebben van het gch. A s s u m , onder Uitgeest , en van denD elft, eene vaart, die voor een groot gedeelte door de gem. Assendelft loopt. In de Hcrv. kerk, dat een fraai kruisgebouw met cenen spitsen toren is , werd , vóór de kerkhervorming , de H. Odolfbvs als bijzon- dere Patroon gevierd. Zij bleef in de Spaanscbe beroeringen van de verwoesting vrij , zoo men wil , door voorspraak van Heer Gebbit van Assendelft , die Raad van den Koning van Spanje was. De gcm., die tot de klass. van Haarlem, ring van Zaandam, behoort, telt onge- veer 1200 ziel. De Predikant wordt door den kerkeraad beroepen, onder approbatie van den Heer der Heerlijkheid. De eerste, die hier als Predikant gestaan heeft, is geweest Klaas Abbadabsz Oosterboobn , die in 1583 herwaarts kwam. De R. K. hebben hier mede eene kerk , die aan den H. Odolfbüs is toegew ijd , en waarin door ccnen Pastoor en eenen Kapcllaan de dienst gedaan wordt. Deze kerk , die met een net gebouwd torentje prijkt , waarin een uurwerk gevonden wordt, is in de jaren 1855 en 1836, ter vervanging der oude van hout opgetrokken kerk , geheel nieuw van steen gebouwd en den 14 Junij 1836 ingewijd. De static , die on- geveer 1500 ziel. telt , behoort tot het aarlspr. van Holland-en- Zeeland , dek. van Noord- Holland. Dit dorp bezit ook een sterk gebouwd Raad- huis, en twee Weeshuizen. Tijdens het verblijf van Alba hier te lande hield Assendelft , ge- sterkt door de Amstellandcrs , de zijde der Spanjaarden , waardoor de naburige dorpen veel nadeel leden , vooral gedurende het beleg van Haar- lem , toen de hier liggende Spanjaarden net omliggende land afliepen en alles wat hun voorkwam plunderden. In het jaar 1678 leed dit dorp ook last van het oproer over de turf pacht. Asse" delft is de gcboortepl. van den Schilder Piet eb Züjbeda», geb. 9 Mei 1597. Het wapen van Assendelft bestaat in een hinkend veulen van zilver op een veld van keel (rood). 572 ASS. ASëEN DELFT , buurt in tic Meijer ij mi» %s Uertogenbotch . kw» Maagland, prov. I\ oord Braband , arr., kant. en 1) u. Z. O. van 'sllertogenbotch , kant. , distr. en 2 u. N. O. van Boxtel, gein. 2?er/i- cum-en- Middelrode , £ u. Z. van Berlicuni , | u. N. van Middelrode. Deze buurt ontleent haren naam van een kasteel , dat hier vroeger be- stond , en in 1822 nog in weien was. ASSEN DELFT , voorm. slot of kast. in het Baljuwschap van Blois , prov. JV oord- Holland , in het zuideinde der gein. Assendelft , een weinig bewesten den gewonen weg , bij een meertje dc V liet genaamd , dat thans droog gemaakt is , en waar dc wijd uitgestrekte grondslagen ■van het slot nog gevonden worden , op eene plaats thans nog het 11 o f genaamd. Het behoorde in vroeger eeuwen den llecren van Assckdclpt , en men wil, dat het , na 30 jaren gestaan te hebben, in hel jaar 1424 of 1428, door de Kabeljaauwsgezindcn uit Haarlem, is verwoest, waarna de Heeren tan Assenmlft meest hun verblyf op het huis Assumbiirgu gehouden hebben. ASSENDELFT, voorm. adell. huis te Breda, prov. N oord-B raband, alwaar het in de Nieuwstraat stond. Het ontleende vermoedelijk zyneu naam van Dirk van Assen delft. Heer van Kralingen, Honingen , Be- soijen en Heinenoort , die in 1542 Schout van Breda werd en het mis- schien wel gebouwd, althans zeker bezeten heeft. Iu het jaar 1626 is het door aankoop gekomen aan de Paters-Minderbroeders , die er iu het jaar 1651 een klooster van hunne orde in vestigden. Nadat die Paters, tengevolge van dc overgave. der stad Breda aan Fbederik Hkn- drml Prins van Oranje , ten jare 1637 , hun klooster weder moesten ontruimen , werd dit gebouw aan partikulicrcn verkocht , die er drie woonhuizen van maakten. Een dezer huizen en wel dat, waarop het torentje staat, werd in het jaar 1806 door kerkenradeu der R. K. gemeente aangekocht cn tot een Boohsch-Katholijk Weeshuis ingcrigt. ASSENDELYEUZEED1JK , dijk in het Baljuwschap van Blois, {>rov. Noord- Holland , langs het IJ , zich uitstrekkende van den ïoek van het Wijkermecr , waar de st. Aagtend ij k eindigt , tot aan dc Nauwcrnasche vaart. Zij heeft eene lengte van 7420 ell. In het jaar 1717 vielen cr zes doorbraken in dezen dijk, hetwelk aanleiding gaf om eene overdijking tc maken , waardoor dc dijk aanmerkelijk verzwaard cn met den St. Aagtendyk te lanien 2434 roed. korter werd ; terwyl terzelfder lijd aan het zuideinde van Assendelft een jnlaagdijk werd gelegd , waardoor men 17 bund. 86 v. r. 6 v. ell. buiten dyk te cn den dijk 937 roed. inkortte. Deze dyk , welke na dien tijd geen schade van groot aanbelang te lijden had , werd door den storm uit het O. N. O. en den hoogen vloed van 23 December 1836 , o\er eene lengte van 1200 ell. ten Z. O. der gem., tot nabij Nauwerna, zoodanig geteisterd en weggeslagen , dat men aan het behoud daarvan begon te wanhopen en er ruim 22,000 gnld. vereischt zijn , om dc aangebragte schade ten volle te herstellen. Op onderscheidene plaatsen was hij tot onder de binncnglooying ter diepte van 2 ell. weggenomen. Door den ijver van het dijksbestuur en dc loffelijke bulp van een groot aan lal ingezetenen, was de dijk binnen weinige dagen , door kistingen, van zoogenaamde vlonders cn tafels van planken daargeslcld , gevuld met zakken fijne puin en 10 a 12,000 bossen bladriet, eu overdekt met zware sleenen , zoodanig verzekerd, dat hij den gewonen wintervloedeii behoorlijk tegenstand kon bieden. De kosten dor gehecle herstelling van den dijk werd door deskundigen opgenomen cn begroot op 30 a 33,000 guld., terwyl, door Digitized by Googl< . ASS! 375 het goed beleid van het bcttunr cn de volijverige medewerking der ingelanden , dc geleden schade voor ntim 29,000 gttltL hersteld is. Deze dijk staat onder een afzonderlijk bestuur , samengesteld uil 1 Dykgraaf en 3 Heemraden , terwijl nog 3 Heemraden van wege de polders Krommenie en Krommcniedijk, deel in dit bestuur, hebben, daar laatstgenoemde polders £ gedeelte in de kosten tot onderhoud van den dijk bijdragen. ASSENDORP , of Asscrejdoup , buursch. in Zalland , prov. Overijt- sel , arr., kant. en gein. Zwolle 7* zijnde, door middel van dc Sassc- poort en dc voorstad , inet die stad verbonden. Deze buurschap lijft in een poldcrljc van deuzelfden naam. Aldaar werd in het jaar 1560 de eerste preek voor de Herv. van Zwolle cn de omstreken gedaan. Vroeger stond er ecne kapel, die later tot twee arbeiderswoningen ingerigt is. ASSENDORP of Asbchctdoiip , poldcrtje, in Zalland, prov. Orer- yuel, arr., kant. en gein. Zwolle; bchooreude tot liet 7de dijkdif- trikt der gezegde provincie. ASSENEDEIIAMBACHT, een der voorm. Fier Ambachten in Vlaan- deren; het ontleende zijnen naam van het dorp Assencde, dat, even als het geheelc ambacht, bij den Mnnsterschcn vrede, in 1018, aan dc Spanjaarden toegekend «erd , komende alleen dc vesting Sas van Gent cn een gedeelte van het grondgebied der dorpen Assenede en Zclzate, aan de Republiek der Vcrccnigdc Nederlanden , zoo als die thans ook nóg tot ons Koningrijk bchooren. ASS1LOELOE of ASSALOELOE , d. in Oottlndië , eil. Amboina, op de noordwestkust van het schiereil. Ililoe. Het was in dit dorp , dat de eerste ontdekkers van Amboina , die tot een Portugecsch schip behoorden , hetwelk in deze wateren schipbreuk geleden had , in Dcc. 1311 aanlandden , waarna de Portugezen zich op Ilitoe hebben gevestigd. Toen dc onzen zich vervolgens meester van Amboina hadden gemaakt, geraakten in 1629 die van Assiloeloe in opstand , maar de Landvoogd van Amboina, Fuirs Li casxoon , bragt hen spoedig weder tot gehoorzaam- heid, even als de Landvoogd Astojiie Caa* zulks, bij eeuen dergelijken opstand , in 1613 , dccd. Thans is het een aangenaam gelegen zindelijk d., dat evenwel gcene- kenteekenen van buitengewone welvaart draagt. Ook werden dc bewoner» van dit dorp , even als die van den geheelcn omtrek , in dc laatste tijden zeer dikwijls , door dcAlfocrcn van den over wal , verontrust, die dan do ingezetenen , welke zij in handen kregen , medevoerden en als slaven ver- kochten, waarom men in 1821 aan die van Assiloeloe toegestaan heeft , om eene batterij te bouwen, ten einde die aanvallen te beter te kunnen afweeren. Deze batterij ligt aan het strand , zij heeft twee punten en ecne borstwering. In de nabijheid van hel dorp , nabij het strand , op een terras van klipsteenen, staat eene misdjtcd of Moorsehe tempel r een ruim gebouw , dat met veel beitel- cn schilderwerk versierd is. In dc vierkante dubbele poort is eene daarin uitgesnedene deur , door welke men binnen treedt , niet ongelijk aan die , waardoor men , avonds na poortslniten , onze steden , voor zoo veel die nog hunne oude poorten hebben , binnengaat. Tegen over dezen tempel staat aan het strand dc bali-bali of raadzaal, die hier, zoo als algemeen in de Indische negerijen en kampongs het geval is , uit een eenvoudig dak vau atap bestaat . dat op pilaren rust en van binnen cene gemctseldo vloer heeft., die \ \ v. Imcn den grond verheven is. \SS1\ of Kali-Assii , riv. in Oott-Ir.dië , op het Sundasche cil. Java r die in de re*. Sovrakarta ontstaat, met eencn Oostelijken loop, in ■ 374 ASS. dc resid. Madion komt , vervolgens noordwaarts aanstroomcndc xiob met da S o m u ng i verenigt , om dc Sandapoera te vormen. Zij maakt dc grensscheiding uit tusschen het prinsdom Madion en het landschap Pa- na ra ga. AhSINEE, negerd., in Afrika, in Opper- Guinea, op de Goudkust , »°30'N. B. 15° 15' O. L. Tegenwoordig is het cenc Nederlandsche bezitting. ASS1NAHOE, strand in Oost-Indië , op de noordkust van het Am- bonsche eil. Ceratn. Op dit strand i» eene rots , onder welke een riviertje doorloopt , dat bij laag water brak en hij hoog water zoet is. ASSÓK , voorin, d. in het Oldambt , prov. Groningen , ter plaatse , waar nu de Dolhui, gevonden wordt. In het jaar 1277 werd het , met 52 andere dorpen en onderscheidene kleine buurschappen , door de zee verzwolgen. ASSON (KARANG-), koningr. in Oost-Indii, op het eil. Bah. Zie Kasurc-Asir. ASSON-AFRON , riv. in Afrika , in Opper-Guinea , aan de Goud- kust f die in het koningrijk Kerrapay , ontspringt , voorts dc grensschei- ding tusscben dit rijk en Bourouw uitmaakt, daarna bet koningrijk Aquanbon doorloopt , en zich , na eenen loop van 15 m. van het N. O. naar het Z. W., met de Filou verecnigt. ASSUM, vroeger Axea of Acbem genoemd, buurt in A'en netner la nd , prov. Noord-Holland , arr. en 3 u. N. van Haarlem , kant. en 1 u. N. O. van Betervyk , gcm. en £ u. Z. van Uitgeest, £ n. O. van Heems- kerk, X u. W. van Krommcnicdijk , in het Uitgeesterbroek. Sommigen willen , dat deze buurt in oude tyden een dorp geweest s(j. Men kan ten minste met grond beweeren , dat zy bestaan heeft vóór dat Uitgeest bekend wos. Voorheen voer men hier over , om naar Beverwijk te gaan ; maar in het midden der 17de eeuw heeft Arra varReresse var Eldbbeh , Vry vrouwe ra» Assendel fit en Assumburgk f hier eenen weg doen leggen , tot welks onderhoud zij op dien weg , een weinig benoorden het huis Assumburgh, een tolhek plaatste, dat tot heden toe nog door de eigenaars van het gemelde huis bezeten en het Assummcrtolhck gcheeten wordt. Thans bestaat deze buurt uit 12 boerenwoningen en lelt ruim 80inw. ASSUMBURGH of Assem berg , vroeger ook wel het Huis tb Assur gc- heeten, adcll. huis in Kennetnerland f prov. Noord-Holland , arr. en S£ u. N. van Haarlem, kant. en 5 u. N. ten 0. van Beverwijk , gcm. en i u. Z. 0. van Heemskerk, $ u. Z. ten W. van Uitgeest. Het was reeds in de lidc eeuw bekend en moet in het jaar 1331 verbrand zijn j maar tusschen het jaar 1530 en 1358 is het door Heer Gerrit var Assbrdblpt , Heer van Heemskerk herbouwd , uit wiens stam het op dezelfde w^jzc geraakt is als de hecrl. Assendelft (zie dat woord) , wordende het nu bezeten door den Heer Jacob Maarte* Deuts var Assen delft. Bij dc 1: ierbovcn vermelde herbouwing werd het huis , dat rondom in het water ïïgt, met zeven torens versierd , waarvan erin het midden der 17de eeuw , toen men het voor het grootste gedeelte vernieuwde , twee wer- den afgebroken. Bij cenc latere verbouwing, die in het begin der voor- gaande eeuw, moet hebben plaats gehad, als wanneer de muren tusschen de torens , zoo van voren als terzijden en van achteren geheel nieuw uit den vijver opgetrokken werden, is er weder een weggenomen; zoodat het thans nog met vier torens prijkt , die nu ook nog hel cenigc zijn , wat van het oude gebouw aanwezig is , als zijnde al het overige van tyd ASS. 37 \ï tot tijd vernieuwd. Voor meer dan cene eeuw is de grond van het voonn. fau's R e e w \j k (sie dat woord) aan Amoibu&oh getrokken;, otn tot een hertenkamp te dienen. Absvbbcbgb was vroeger een leen van bet buis van Polaken en bezat het regt van vrije heerlijkheid binnen zijne uiterste grachten. Vóór het jaar 1335 schijnt het onleen geweest te zijn, maar toen werd het, door Baabtbocb van Assendelft, opgedragen aan Heer Jan van Polaken, en van hem weder als een onvers ter fel ijk crfleen ontvangen , evenwel moet het toen den naam van Asscibvbgi niet gevoerd neb- ben ; maar uit latere verleibrieven blijkt , dat de huizing en hofstedo , welke Baabtbocb var AssEs»n.rr aan Heer Jak van Polaken opdroeg, dit AssL-BBOftoa geweest is. Het wapen van Assubwcbcb bestaat in cencn dravenden hengst van zilver op een schild van keel (rood) , achter het schild staan twee zeissens gekruist op een veld van azuur (blaauw) alles gedekt met dc grafelijke kroon. ASTEN, kant., prov. N oord-B raband , arr. Eindhoven ; palende N. aan het kant. Helmond , O. Z. O. en Z. nnn Limburg , Z. W. aan België, W. aan het kant. Eindhoven. Het bevat dc 11 volgende gem. : Asten. Bu del, Soercu donk-Gast el-cn-Stcrkscl, Ma a r h c z e , Leende, H e c z e , Someren, L i e r o p , Vlier- den, I)curne-en-Liessel, en Bakel-eu-Millieezc, be- slaat 14,812 bund. grond en telt ongeveer 14.000 inw. ASTEN , gem. in dc Meijerij van "s Herlogeiibosch , kw . Peelland prov. N oord-B raband } arr. Eindhoven, distr. Hrltnond , kant. sltlen, (28 m. k., 4 s. d.); palende N. aan de gem. Vlicrdeu , O. aan Dcurne- cn-Liessel , Z. aan de prov. Limburg en W. aan Someren. Hel bevat de dorpen Anten en Ommelen, benevens de gehuch- Ach terbosch, Desselaar, den Dijk, Lens en, Lood- brock, Op-Hensden, Ostadc, Riesdonk, Rijk, Stege, Voordcldonk en Wol fs berg, en beslaat cene oppervlakte van 3126 bund. 28 v. r. 9» v. ellen. Er zijn in deze gem. 1 R. K. kerk , 1 Herv. kerk , 2 scholen , 1 mechaiiieke katoendrukkerij , cene in 1833 opgerigte bierbrouwerij cu mouterij , cn ongeveer 2900 inw., van welke de meeste hun bestaan vinden in den landbouw , ook zijn er vele boterkoopers , ten» ijl er teven» handel in vee gedreven wordt , alsmede in turf, dien men uit de Peel haalt. Deze gem. is eene bcerl., welke eerst in 1462 door Wenceslaus en Jon anna , Hertog cn Hertogin van B raband uitgegeven werd aan zekeren Pieteb Cootbbex of Cotbei , Hoofdschout van Leuven , die deze stad had moeten verlaten , wegens een oproer , dal door zijn toedoen ontstaan w as. In het jaar 1464 , weder andere euveldaden gepleegd hebbende , moest hij het land mimen , terwijl de Hertog cene belooning van 400 Rijks- daalders uitloofde aan dengenen , die hem levend of dood in banden zoude krijgen. Twee jaren later verleende de gezegde Hertog en Hertogin deze beerl. met al, wat zij daar bezaten, uitgenomen den klokslagen de hooge heerschappij , aan Hekdmk , Heer van Cuyk. Ven olgens heeft deze hcerl. aan dolleeren Beck toebehoord, naderhand is zij wederom aan het huis van Vertamc gekomen , vervolgens aan dat van Bvxek, en later aan het geslaeht der Bbedebodes , terwijl zij in het midden tier vorige eeuw bezeten werd door de Wed. van den Heer Pieten Valckemen , in leven Schepen der stad Amsterdam en in het liegin dezer eeuw door den- Heer J. va* NieirwLRVAAiiT en Mevr. de Wed. van Honbaoek te Dor- drecht. 570 AST. Het d. Asten uf Asthen , door de landliedeu gemeenlijk Aaiten ge- hecten , is de zetel van een kantonsgeregt , en ligt ongeveer 10 u. Z. 0. vau's Hertogenbosch , 4 u. Z. 0. van Eindhoven , 3 u. Z. tenO. van Helmond , 1£ u. van dc Belgische grenzen , aan- de Peel. Het is ccn zeer schoon en groot dorp, welks naam, naar men wil, zamcngestcld is uit Ja en Slein , als moetende dus zoo veel betcekenen als kasteel op de Aa , welke riv. in de nabijheid van dit d. haren oorsprong neemt. De R. K. hebben hier ccnc groolc en fraaije kruiskerk, die met ccnen zwaren, van ecuc hooge spits voorzieuen . toren prgkt, en op het midden nog eeu klein torentje heeft. Nadat zij deze kerk , ten gevolge van den Munsterscben vrede, in 10 i8, aan de llerv. moesten afstaan, hadden zy eerst huuoe kcrksehuur op het grondgebied van Oosteurijksch Gelderland. Later echter , bij het dorp cenc kcrksehuur gebouwd heb- bende , bekwamen zy , den li November 1759, van dc Staten Gene- raal der Vcrecnigde Nederlanden de vrijheid , om die te herbouwen. In het begin dezer eeuw werd hun dc oude parochiekerk teruggegeven , die aan de H. Maagd Maria toegewijd is. Het regt om eencn Pries- ter tot Pastoor te Asten aan den Bisschop voor te stellen , behoorde eertijds aan den Abt van FloreflTe , bij Namen. In het jaar 1651 beweerde dc Prelaat van Postel, dat hy als Abt, tc Asten en op eenige andere plaatsen in het bisd. van 's Hertogenbosch geestclyken van zyuc orde tot Pastoors koude benoemen , ofschoon die parochiën altijd door wereldlijke Priesters waren bediend geweest. Hierover rees ccnig geschil, dat eerst in het begin der 18de eeuw eindigde, als wan- neer dc benoeming van wereldlijke Priesters tot die pastorijen aau dcu - Vikaris-Apostolijk van 's Hertogenbosch werd toegekend. Dc statie, die tot het voorm. bisd. of vic. gencr. apost. van '* Hertogenbosch , dek. van Helmond behoort . en door cenen Pastoor en ccnen Kapcllaan bediend wordt , telt ruim 2800 zielen. De Hcrv., die hier slechts onge\eer 40 in getal zijn, en tot de gern. van Jsten-en-Ommelen behooren , lebben hier mede een klein kerkje. Men heeft in het jaar 1801 , tc midden van dit dorp een zeer (raai raadhuis gebouwd, waaronder de botcrwaag is; ook is cr ccn distribu- tiekantoor der brievenposten) , cu , aan de zuidzijde , even builen hel dorp, een fraai kaslccl , het Huis te Astev gcheetcn. Kr hebben jaarlijks tc Asten twee beestenmarkten plaats, de eerste wordt gehouden op Diug&dug vóór 13 Mei en de andere op Dingsdag vóór 1 1 November. Den 22. Januari j 1312 werd dit dorp gedeelteli jk in kolen gelegd door dc Gclderschen, die het in 1543 onder Maaktha van Rossu weder kwa- men brandschatten. Asten is de gcboortcpl. van de Kerkelijke Historieschrij- vers HEsnicis van der Welpen, f vermoedelijk in 1031 als Pastoor tc 's llertogeuboseh , en Jo\n>es Jacobs, f 1047 als lloogleeraar in de "Wijsbegeerte aan de Hoogcschool tc Leuven, alsmede van den Latijn- se h e n Dichter Gehahdus Jacobs , -f 1633 als Pastoor tc Somcren. ASTEN (IU1S-TE-) , adell. huisin de Meijerij van 's Hertogenbosch , kw. Peelland , prov. JYoord-Brabaud , arr. cu 4£ u. Z. van Eind- hoven , kant. en 5J n. Z. ten 0. van Helmond, gcm. en ± u. Z. van sisten , thans het eigendom van den Heer W. F. Guljé te Oirschot. ASTEN -EN OMMELEN, kerk., gein., prov. Voord Braband , klass. van Eindhoven, ring van Hetze. Zijhufl een kerkje le Asten, en lelt 6Ü zielen. De Predikant wordt door den kerkeraad beroepen. ASTENSCIlIvA \ , riv. in de Meijerij run \ Hcrloyenboseh. Zie A\ ( VsTEVsmr. 1. AST. 377 ASTERBERG of Aatserbebg, gch. in Opper-Gtldcr , prov. Limburg, arr., dislr. «n 3 u. Z. ten W. van Roe r monde , kant. en 1 u. N. W. van Sus ter en , gem. jEVA/. ASTERGRACHT, watertje in /Voord- Holland , dat benoorden 0«rf- Karsvel ontstaat , in cene zuidelijke rigting langs Joonl-Sclmrwonde , Zuid-Schanroude en Zfroeit loopt , en zirh bezuiden dit laatste dorp in de ringsloot van den lieer- IJ ccowaahd ontlast. ASTERLÜO , oude naam van Heiligehlee. Zie dat woord. ASTERT , pold. in de Baronie ran Breda, prov. Noord-Braband , arr. en kant. Breda, gem. Primenhage , in de zoogenaamde Prin$en- haaguhc leemden; palende N. aan dc Lange Ruinders en Slangwyk, 0. aan dc iliilen, Z. aan Hinllaken en W. aan achter den Emer. Deze polder watert uit op dc rivier de Merk , en is 43 bund. 78 v. r. 30 v. ell. groot , het zomerpeil is 45 duim boven A.P. ASTHEN , d. in de Meijerij van 's Jlertogenlosch. Zie Astev ASTWALDA , oude naani van Oostwolde. Zie dat woord. ASTJANG, d. in Oott-ludïè , op het eil. Jara , reg. Soekapura. ASL liN , oude naam van Groot-Azewij*. Zie Azewijr (Groot). ATCUIN , koningrijk in Oott-Indü. Zie Atjieb. ATE-BIREN, gch., prov. Friesland, kw. Weslergoo, griet. Won- seradeel, arr. en 3$ u. W. \nn Sneek , kant. en 2£u. Z. W. van Bolt- ward, 10 min. N. 0. van het d. Uitslum, waartoe het behoort. ATERT of Attert , riv., grooth. Luxemburg, die met onder- scheidene ndertjes ten N. van Arlon ontslaat , met cem-n noordooslc- lijkon loop langs hol Relgisehc dorp Altcrt vloeit , bij het d. Ell. op Nc- dcrlandsch grondgebied komt; voorts, in eene oostelijke rigting , langs Ell , Rcdiugcu , Evcrlingen en Useldingen stroomt , vervolgens weder cenc noordoostelijke strekking neemt, met welke zij langs Bissen loopt, om zich bij het geh. Colmar, onder Rcrg , in de Eltz te ontlasten. ATJIEH , kaap, in Oost-Indiv. Zie AcnEt>snooFD. ATJ1KH , door de Engelschen Acheeh of Aciiis , door dc Nederlan- ders Achsb , Atsjees of Atsjiki , ook' wel Ascheb , Asjbx of Atcdiü geheelen , koningr. in Oost-lndiè' , op het Sundasche eil. Snmatra. Met is een zeer uitgebreid ryk , dat 4000 v. m. bevat . en , het gehecle noordwesteiudc van Sumalra beslaande , zich langs dc oostkust van Achecnshoofd tot aan dc Diamantkaap en langs de westkust tot aan Baroes uitstrekt. ' Het grenst ten Z. O. aan het land der Battaks , is van dc drie overige zijden door de zee omgeven en wordt verdeeld in drie hoofdafdcclingen , die ieder onder eenen Panglicma of Gouver- neur slaan. Deze afdcclingcn boeten : Docwa-pocloh-docwa, Docwa-pocloh-limo en Doewa-poclon-anain. Boven- dien wordt Atjieh nog in 193 mokim , zijnde zooveel als kleine distr. of gem. verdeeld. De lucht is er gezond, wordende de hitte er door de zeewinden getemperd. Dc grond is muliig maar vruchtbaar, minder moerassig cn hosch- rjjk dan in hel overige gedeelte des eilands. Een bergketen door- loopt het land van Achecnshoofd naar hel Z. 0. , waar zij zich met bet Simpongebergle vereenigt. Dc voornaamste riv. zijn de S i n k c 1 , de Au na labo c en dc Atjieh. Dc voortbrengselen zijn katoen, rijst , ajuin en velerlei andere tuin- en boomvruchten , die er voor geringe prijzen te bekomen zijn , ook worden de landbouw en de vee- teelt bier niet meer zorg dan op de overige kustlanden behartigd . maar de rijstvelden heblwu er dikwijls veel van de wilde olifanten te lijden , die er yruole verwoestingen in aamigtcu. Rundvee en paarden , geilen , Digitized by Google 578 AT J. gevogelte , wild «n viioh vtodt men er in overvloed , alsmede otifim- ten, dio men er als lastdieren gebruikt. D» paarden vallen er klein , maar zij zy*u bijzonder moedig en worden sterk door de Ëngelschen aange- kocht , om ze naar Madras te vervoeren. Er zijn rykc goudmijnen , zoodat er jaarlijks meer dan 10,000 oneen goud worden uitgevoerd; ook de kopermijnen leveren veel op. Men werkt er in goud- en zilverdraad, zydc en katoen, en oefent er on- derscheidene audere kunst- en handwerken uit: zoo vervaardigen de inw. onder anderen hun eigen schietgeweer en buskruid. De handel is belangrijk en wordt , meest voor rekening van den Koning , niet slechts met Europeanen , maar ook met andere Zuid-Aziatische volken, gedreven. De invoer bestaat iu katoenen stoffen , lakens , zout , ijzer . opium T glas, en Europcsche fahrijkgoederen. De uitvoer in goud, edele ge- steenten , zijde, betel, diptum, benzoin, kamfer, peper, mclissa, lotoria , en zwavel van het cil. Pnlo Ay. Bezuiden de hoofdstad Atjieh , in het Durcs-gcbergte , vindt men de meeste en beste benzoin en kamfer , ten 0. daarvan, heeft men de mynen van Bating cn Sunogang, die goud van 22 karaat opleveren. De voornaamste koopslcdeu zyn : Atjieh, Pcdir, Soeloc enSinkel. liet land is zeer volkrijk , maar het getal inw. niet te bepalen , hoewel door sommigen op2,000,000 berekend. Zij bestaan deels uit Batta's , deels uit eenc Maleische menschensoort, dat donkerder van kleur , werkza- mer , ijveriger, dapperderen schrauderdcr is dan de overige Sumatranen. Zy hebben meer kennis van andere landen , en zijn over het algemeen als kooplieden eerlijker , hoewel op de goede trouw der handelaars in du hoofdstad niet te roemen valt. Jegens vreemdelingen zijn de Ats- jinczen verraderlijk cn hebben over het algemeen een laag karakter. Zy zyn bijgeloovig en van de heidensche godsdienst , uitgenomen de strandbewoners , die de Mahomedaansche godsdienst aankleven en vele moskeen hebben. Hunne begrippen wegens het ontslaan der we- reld zijn zonderling. Zij geloovcn echter aan eene toekomstige bc- looning en straf in eene andere wereld. — De jongeling, die huwen wil, betaalt eenen zekeren bruidschat aan den vader zijner bruid , maar heeft het regt, alvorens die uit te keeren , zijne geliefde, terwijl zij naakt uit het bad komt , te bespieden cn ontdekt hij aan haar eenig ligchaamsgebrek , hetgeen hem van haar doet afzien , dan wordt de onderhandeling afgebroken. Na het huwelijk is de vrouw, even als hare kinderen , het wettig eigendom van den man , die ze beide naar goedvinden verkoopen of verpanden kan. De veelwijverij is ge- oorloofd en de gegoeden maken daarvan gebruik. Den Koning , dien zij Taankito of Meester noemen , betalen zij hunne schatting in goederen. De regering is monarchaal, despoliek en erfe- lijk ; de wetten zijn er zeer gestreng. De krijgsmagt van den Koning bestaat uit eene lijfwacht van 100 Sipaijcrs. De plegtigheden ten hove zijn bijzonder statelijk. Men draagt er een klein gouden zwaard , bij wijze van ridderorde aan den hals. In het jaar 15506 hebben de Portugezen dit koningrijk reeds bezocht, en in 1595 deden de Nederlanders deze kust voor het eerst aan, waar de Portugezen hun vele mocijelijkheden veroorzaakten, cn toen in het jaar 1599 hier twee schepen, de Leeuw en de Leeuwin, ge- naamd, met den Opperkoinmissaris Cobkelis Rootsak, aankwamen, werd hij , zoo door eigene onvoorzigtigheid , als door het bestel der Portugezen, op bevel des Konings van Atjieh, door diens Sckretaris, in zijne kamer op het schip de Lccutc , nevens ceuigc anderen , A T J 379 , en zijn broeder Fuouuk Hootïah met veol vau om Tolk gehouden , terwijl de Leeuw ea dc Leeuwin j na eeueu dappe- tegenweer, onder den Onderkom mies Gujo* le roaT, en, na bet afslaan van 's Konings onbillijke voorstellen , vau daar verzeilden. Dc Enirelschen vertoonden zich bitr ook in lOOi, in welk jaar de Koning van Atjieh een gezauUchap naar de Nederlanden zond, alwaar een der beide Afgevaardigden overleed. Dit had ten gevolge , dat wij in 1600 bier een kantoor bekwamen , waar een koopman als Opperhoofd gevestigd was. Dit kantoor , ven allen zijnde, werd in 1016 wel weder hersteld, maar in 1667 naar Padang overgeplaatst. Ten tijde dat Rijklov va* Goejs Gouverneur-Generaal van Neder- landsch fndiè' was, is bijna de gebeele westkust vau dit rijk veroverd door den Admiraal Piste» db Bitter , die tevens onderscheidene weder- span nige volken, welke de Oostindische Compagnie veel in den handel benadeelden, tot hunnen pligt wist te brengen. Drie jaren later vermeesterden de Nederlanders andermaal dc geheele noordwestkust tot aan Baros toe. Destijds was dit rijk nog zeer hlocyend enj niagtig , strekkende zelfs zyncn invloed over de Zuidwestkust uit, thans is het echter zeer in verval en heeft slechts het oppergebied over cenigc rijkjes of kleine staten, waardoor het onmiddellijk begrensd wordt. Het is evenwel nog allyd onafhankelijk en bevriend met dc onzen , voor wien dit ryk in meer dan een opzigt bijzonder belangrijk is, vooral ook als nabuur van onze bezittingen op het eil. Sutnatra. ATJIEH, riv. in Oost-I mlië , op het Suudtuche eil. Suuuilra , ko- ningr. Atjieh, van welke dc hoofdstad en voorts het geheele koningrijk bunnen naam ontleenen. Zjj heeft ecucn Noordwcstcüjken loop , en valt by en door dc stad Atjieh , met verscheidene armen , in de Atjiehbaai. Aan haren mond is zij door eenc zandbank bezet , zoo dat , zelfs met hoog water , geene grootcre vaartuigen dan van 30 ton haar kunnen opstc venen. ATJIEH, st. in Oosl-Indië , op het Sundasche cil. Sn ma tra , aan dc rivier van denzclfden naam , waarvan een tak midden door de stad vloeit. Deze stad ligt omtrent ecne mijl van de zee , 15° 26 N. B. 103° 19' 48" 0. L., jp eenc vlakte, gedeeltelik achter , ge- deeltelijk in een digt bosch van platanen , palmboomcn Jen bamboezen, dat langs dc kust ligt , en een zonderling gezigt oplevert. Zy is de hoofdstad van het koningr. Atjieh ca de zetel van den Vorst van dat ryk, wiens voorzaten er als Stedehouders van het thaus aaumerkelyk ingekrompen rijk Meuan-Kabo regeerden, maar zich hebben weten on- afnankelyk te maken. De stad telt 36,000 inw., die in 8000 meestal houten huizen wonen , welke veelal door geboomte vaneen gescheiden en w egens dc overstroo- mingen , die hier dikwijls plaats hebben , op palen gebouwd zyn. Het paleis des Konings , dat midden in de stad staat , is een groot , lomp , onaanzienlyk gebouw, van eencn dikken muur en cene gracht omgeven. Men heeft hier eenc door onderscheidene recden verzekerde haven , van welke de diepte echter merkelijk aan het afnemen is , hetgene den han- del , die hier vroeger door Nederlanders , Engclschcn , Portugezen , Dccnen en Chinezen gedreven werd , zeer heeft doen vervallen , daar dc groolc thans genoodzaakt zijn op de opene reedc tc blijven, die om >den uitstekenden zandhoek digt by de stad ligt, en in dc noord w es t- nioeson of het regensaisoen zeer onstuimig is , terwijl alsdan aan het strand eene hevige branding staat. Sedert omtrent ecne eeuw worden daarenboveu dc Ëuropeschc handelaren, inzonderheid de Eugclscheu cu 380 ATJ. Portugezen, van hier geweerd ; zoodat de slad zigtbarc blijken draagt, van het diep verval des handels. Do voornaamste handel wordt hier met 8 of 10 seh epen van Coromandcl gedreven , die er stofgoud , peper , kamfer, vogelnestjes, paarden, benzoin en zwavel, tegen opium, chincselie en Eurojiesrhe «aren komen ruilen. ATJ1KHBAAI . baai in Oost-Indië, in de Indische zee, aan dc noordwestkust van het koningrijk Atjieh , op het Sundasche cil. Sumalra. AT1POPON. d. in Oost-Indië. Zie Attapoepa. ATSEBliREN, of Atzebcire* , geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wymbritseradeel, arr. , kant. en £ Q. W. van Sn eek , even zoo ver O. van Oosthein , waartoe het behoort, \ u. N. van Ulst , nabij de Geeuw en den Hemdijk. ATSEBUURSTERMEER of Atzebcirsterheer . ook wel in dc wandeling het Klei*e-heer genoemd , pold.. prov. Friesland, kw. Westergoo , griet, ff'ijmbritseradeel, arr. en kant. Sneek , onder Westhem , palende N. O. aan de Morrahem en den Hemdijk , O. en Z. aan dc Rijperahcm, en W. aan het drooggemaakte Sensmeer , waarmede het onder ccne bedijking ligt. Deze polder was vroeger een meer, dat in het jaar 1633 droogge- malen is. Den 7 Febmarij 1825 braken de dijken van het Atsebccrsterbteeh door , zoodat het daardoor geheel onder water liep , en dc daarin staande woningen geheel of gedeeltelijk beschadigd werden. ATSJANG , d. in Oost-Indië, op het Sundasche cil. Java, resid. Soekapoera. ATSJEEN of Atsjie*, koningrijk in Oost Indië. Zie Atjieh. ATSJ1NEZEN . inw. van hel koningrijk Atjieh. Zie dat woord. ATTALAI, d. in Oost-Indië , cil. Amboina, sehicrcil. Legtimor , 4 li. N. "W. van Ambon. In den omtrek vindt men gemoetoc-, kasuaris-, brood-, kokos-, pisang-, koflij- en nagelboomen. l>c inw. maken soja, die zij soi noemen cn uit viseh en pekel kooken. De bevolking , die zeer trouw ann het Gouverncinent is , bestond in 1823 uit ruim 300 ziel., allen Christenen , van welke slechts 98 als ledematen waren aangenomen , er is hier ook ccne school , die toen door 123 kinderen, zijnde 50 jongens «n 73 meisjes, bezocht werd. Destijds warende inw., ten aanzien van het gouvernement , aan zware hecrcndicnstcn onderworpen , welke zij , gedeeltelijk om niet , gedeeltelijk tegeneen gering loon, moesten verrigten , onder welke het vervoeren van zwaar hout cenc der moeijelijkstc werkzaamheden was. Deze dien- sten zijn echter in het jaar 1824, toen de Gouverneur-Generaal tak der Capellej Amboina bezocht , aanmerkelijk verminderd. ATTAMA , voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo , griet. Wymbritseradeel, ouder Abbega, 10 min. Z. W. van dat dorp. ATTAPOEPA of Atipopok, d. in Oost-Indië, op dc Noordelijke kust van het Sundasche eil. ÏYmor. Er is hier een Gouvernementsposthouder i geplaatst. ATTELAKEN , geh. in dc Baronie-va n-Breda , prov. IVoord-Bra- band, arr. cn 2 u. W. van Breda, kant. en 3 u. 0. van Oudenbosch , gcm. Etten-en-Lcur , £ u. W. van Leur, waar onder het behoort , u. N. van Etten , 1 u. ü. van Hoeve, aan den weg van Prinscnhage naar Leur ; met 510 inw. ATTINGOBEN , plaats , waar Botufacu's , de tweede Aartsbisschop van Utrecht zich drie jaren moet onthouden hebben. Sommigen mec- nen , dat dit het tegenwoordige Acdttieahoveh , prov. Utrecht , zoude gcuce&t zijn. Digitized by Google A T T. 381 ATfUARIEN , Germaauschti volkstam, die ia hel 4de jaar ua Chris- tas gebjortc de wapenen legen liet Romeinsciio rijk opvatte ea door Tiserius weder ten onder gcbragt werd; ten tijde vaa Keizer Julianus, over den Rijn gekomen ea in Gallic gevallen zijnde , werd deze volksstam ook weldra weder door den Keizer \v*\ -.vangen. Later zijn de Attuaries een hoofdtak der Franken geworden. Volgens hel meest algcineenc gevoelen zonden zij in Gelderland , of bet graafschap Ztitplten , gewoond hebben, ter- wijl men wil, dat de stad H a 1 1 e ia van hen haren naam ontleent. J>.»or sommigen worden zij echter bij de riv. de Haze , in hel Osna- hrugsche , en door anderen aan de Lippe of elders geplaatst. Hij de vcrdeeling vau het rijk van Lotharingen , tnsschen Karel den knie en Lodbw ijk. den Duitscher , welke den 8 Augustus des jaars 870 plaats had, «iel onder anderen hut land der Attuame.x aan Lodewmk ten deel , en dit is de laatste reis, dat wij vau dat volk gewag gemaakt vinden. ATZEBUIREN . geh., prov. Friesland. Zie Atsebcuüe*. 5 ATZEBUIRSTERMEER, pold. , prov. Friesland. Zie Atsebuursterieer. AUCHEN, Germaauschc volksstam. Zie C accres. AUCKA of Adka , houtgrond in .Yederlandsch-Guiana , kol. Surina- me, aan de riv. de Suriname , ter regterzijde in het afvaren , tusschcii den vcrl. grond Non-Panse en het veil. land van Oiiainabo. Zij wordt by de Neger» Munqo genaamd. Op deze aanzieulijkc plant, werd in het jaar 17G1 dc vrede ge- sloten met een groot gedeelte der Boschnegers , die in dc nabijheid van de rivier do Suriname wonen. Bij dezcu vrede was beande bestemd werd. Zoo als dan ook de Graaf var Leicester er in 1887 gehuisvest was , terwyl Fbederir , Keurvorst ran den Palts , er den 1 Mei 1615, met zijne gemalin, door de Begering van Dordrecht vorstelijk onthaald werd. Ook hield Walrave var Brederode , in het jaar 1618, toen hij, als gcmagligde van den Staat, tot by woning van de Nationale Synode afgezotulen was, er zijn verblijf. In het jaar 1688 werd in de eetzaal van dit hof, de zoogenaamde Chambre- Mi-pari ie , wegens de kroon van Spanje en dc Staten der Verecnigde Nederlanden , die van Mechelcn naar Dordrecht verlegd wa3 , gehouden. De gezegde Cluw.bre Mi-parlie , in het volgende jaar weder naar Mechelcn vertrokken zijnde , is later wel weder naar Dordrecht teruggekeerd , maar heeft toen hare zitting gehouden in de Kloveniers- Doelen. Op het einde der 16de of het begin der 17de eeuw is het voormalig Augvstijrbrelooster tevens tot cenen Schuttersdoelen inge- rigt , waartoe het meer dan twee eeuwen gebruikt werd j thans dient AUG. 3*5 bet tot cene Stadsschool voor hijtermogeüdem en de bovenkamers tot eene Teeeesschool va* bet gesootschap Pictora , terwijl de voorru. kloos- terkerk sedert het jaar 1572, bij de lierv. gebruikt wordt. AUGl 'STIJNKNKLOOSTER , voorin, klooster in Kernland. Zie Mariaashof (St.). AUGl SmNENKLOOSTER, voorm. klooster , prov. Friesland, kw. Oostergon. Zie NikoiAASEosvEKT (St.). AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster prov. Friesland, kw. ff estergoo, priel. Frunrkeradtel. Zie A<;hlc»w-ko*veit. AUGUSTIJNKNKLOOSTER, voorm. klooster, prov. Friesland, kw. ft i'ilt'iyno, griel. Menaldumadeel. Zie Al ariexbkrg. A U G U STI J N EN K Lt UISTER , voorm. klooster, prov . Friesland , kw. ff' estergoo. griet, ff yinbritseradeel. Zie Tbabor. AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in Gooiland. Zie Vitijsko*vb*t (St.). AUGL STIJN EN KLOOSTER , voorm. klooster in den Grooten-Zuid- Jlollandschen- ff aard. Zie Eexstew. AUGUSTIJNEN KLOOSTER, vounn. klooster te Haarlem , bewoond door Broederen Heremieten van de St Auguslinusorde. Het werd den 20 October 1400 gestieht in de Achterstraat, en kwam uit in de Haanenstraat en aan de Stadsvesten. In het jaar 1494 werd daaraan getrokken de St. Jakobskapcl , met tw ce huizen en drie kamers , met de erven daaraan , welke de gtldcbrocdcrcn en gildczustcren van St. Jakobsgild. op zekere voorwaarden, aan de Augustijnen opged ragen had- den. Uit klooster werd , bij hel opriglen van het bisdom van Haarlem , uitgezonderd van hel verbod , om huizcu of erven bjj verkoop , geding, making of anderzins tc brengen in dooder handc. Nadat de stad *s Prinsen zydc gekozen had , w erd het vernietigd , en de gebouwen zijn of tot particuliere woonplaatsen vertimmerd , of tot een R. K. Wees- huis , thans nog St. Jaaod genoemd, ingerigt. AUGUSTIJN EN KLOOSTER , voorin, klooster te Harderwijk. Zie Agkieteüklooster (St.). AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster te %s Hertogenbosch , bij de Orlhenbiunenpoorl. Zie Geertruida-kiooster (St.). AUGUSTIJNEN KLOOSTER , voorm. klooster te 's Hertogenbosch, op den Papenhulst. Het werd bewoond door Reguliere kanon ikesscn van St. Auguslinusorde , die de zieken bijstonden , zelfs toen de pest heer.«chle. Dit gestielit ging , bij den overgang der stad aan de Staten , te niet. Op de plaats , waar het gestaan heeft , vindt men thans moestuinen. AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster te 's Hcrtojenbosch , op den ff'indmolenberg. 7Ac Betiame. AUGUSTIJNEN KLOOSTER , voorm. klooster in Kennemerland bü Betenrijk. Zie Mariaaskojtbst (St.). AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorin, klooster in Kennemerland, bij Haarlem. Zie Osze-Lievevrocwkelooster. AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in het Land vm V oorne. Zie Elizalethskosvest (St.). AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster tc Legden. Zie Asmh- texklooster (St.). AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster te Maastricht. Reeds in het jaar 1254 verlieten eenige Kluizenaars , die zich aan den Nederrijn ophielden, hunne Hermitage , om te Maastricht eene vcreeniging te stich- ten , die den naam van IUhjuten vaj St. Accüsnirc» aannam ; aan dexe Alü. Verccniging werd in het jaar 1271, Inj cer.c bul van Paus Gregorus X, een regel voorgeschreven. Hun eerste klooster stond nal»y de oude Visehmarkl , naast de sinds lang verdwenen Kapel van St. Everuard ; doch alhier te bekrompen gehuisvest zijnde, gingen de Kloosterlingen i in cenige huizen over, inde Bokst raat aan den voet van de Maasbrug gelegen. Vele ongemakken deden hen later ook dit verblijf verlaten : hunne woning was door ecnen openbaren weg vaneen geseheiden , het klooster berat geen tuin , de beweging op de rivier gaf den Vaders, te veel afleiding en was hun in hunne studiën hinderlijk , men wendde zich dus in 15586 tot de stedelijke Regering , ten einde hun eene meer geschikte plaats, tot hot opbouwen van een nieuw klooster, mogt worden aangewezen. Als een gevolg van dit verzoek werd den Mon- niken aanvankelijk de kapel van St. Maria ten ocrer ; zoo men wil het oudste ehrislcngebouw binnen Maastricht, en later het daaraan grenzende kerkhof, benevens eene belendende woning, alles Inde Rok- slraat gelegen , afgestaan. Eerst in 1009 evenwil ontvingen de kloos- terlingen de magliging, om lot den opbouw van hunne nieuwe woning overtegaan, Deze vergunning werd van wegc de Stedelijke Regering inct eene gift van 100,000 brikken opg-\olgd , terwijl zij het oude kloostergebouw, voor eene som van /"8000 Luiksche guldens, van de Vcrecnigiug afkocht. Deze afkoop nogtans bleef, ten gevolge van eenig opgekomen verschil , steken , want volgens eene publieke akte blijkt het, dat het oude gebouw, den 24 Mei 1010 , door de Paters aan cenige parlikulieren in koop werd afgestaan. Op cvcngemcldc datum, werd dan ook eindelijk de eersten steen van het nieuwe klooster gelegd, waarbij de Groot-Kommandcur der Tcutouischc orde, de Deken van St. Servaas, de Stads-Magistraat en vele andere aanzienlijke |H>rsonen tegenwoordig waren ; deze plegtighcid werd door een feestmaal opgevolgd , waaraan niet alleen de hier ver- melde personaadjen , maar ook de kloosterlingen deel namen ; dit feest werd van stadswege bekostigd, en veroorzaakte de uitgave der zeker matige som van 29 guld., 2 stoiv. Luiksen geld, (nagenoeg zoo veel als 16 guld. 23 cents Nedcrlandsch) ; dit alles komt in de stedelijke registers voor, waarin te dier gelegenheid de pot wijn tegen 12 Luik- sche stuivers (ongeveer Zó{ cent) in rekening is gebragl. Zoo het schijnt zijn , bij gebrek aau middelen , het klooster en de kerk eerstin 16G0 voltooid j hel geheel was fraai, terwijl dc klooster- kerk met cenige schilderijen van waarde versierd was , die bij dc vernie- tiging van het klooster, door de Fransehc Kommissarissen van daar zijn weggevoerd , en later niet weder teruggegeven. Deze kloosterlingeu waren nimmer meer dan 16 in getal , en zoo weinig bemiddeld , dat zij niettegenstaande dit gering aantal, slechts door opzamclingen , zoo in als builen de stad, in hun ouderhoud konden voorzien. Sedert de opheffing der monniken orden , heeft dit klooster tot verschillende einden gediend. In 1825 , bragt men er dc School voor het om>ermng o>DE!twijs in over; later bezigde men een ander gedeelte tol Teeresscbool ; thans (in 1838) gebruikt men de voorma- lige kerk, tct Stadsahhe*school , in welke 6 a 700 kinderen , van beide kunnen , klassikaal onderwijs ontvangen. AUGUSTIJNENKLOOSTER (ST.) , voorin, klooster in de Meijerij- ran-'t Ifertogenbosch , kw. Kempenland. '/Ac Haage (Te^t). AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in de Mcijerij-ran '« Ilertogenbotch , kw. Maasland. Zie Askabeug (St.). AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster te Middelburg, be- woond door Hcremitcn van dc St. Augustinusordc. Het stond in AUG. het tegenwoordige Schuttershof straat je. Kr werd aldaar ecne gewijde hostie bewaard , die vermaard was wegens een mirakel , dat daaraan in het jaar 1574 zoude geschied zijn. Nadat Middelburg aan de Staten was overgegaan . is deze hostie naar Leuven overgchragt, alwaar zij , of ten minste een stuk daarvan , benevens een stuk van het tafellaken , waar drie droppelen blocds op te zien waren , tot op den overgang van Brahand aan Frankrijk en de daarop gevolgde ver- nietiging der kloosters , bewaard , en telken jare , in eenen plegtigcn omgang, omgedragen werd. Ter plaatse, waar vroeger dit klooster gestaan heeft, is thans het Schuttershof vas dct Handboog of va* St. Sebastiaa* , aan welke Schutterij dit klooster, nadat het in 1875 door de R. K. geestelijkheid was verlaten geworden, in het jaar 1ÏS73 , door de stedelijke Regering in eigendom is opgedragen , tot schadeloosstelling van geledene ver- liezen , gedurende het beleg der stad. AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster te Nijmegen. Zie Mariaaskoitejt. AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in Opper-Gelder. Zie BlJlABETHSDAL. AUGUSTUNENKLOOSTER, voorm. klooster in Rijnland. Zie Erge lei da al. AUGUSTIJN EN KLOOSTER , voorm. klooster te Rhenen. Zie Ao- 11 ETEK KLOOSTER (St.). AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster tc Roermondc. Zie IllEROSiaCSKLOO&TER. AUGUSTIJN EN KLOOSTER , voorm. klooster te Tiel, door Celle- brocders van de orde des H. Augustinus bewoond. Het moet gestaan hebben in de Tolhuisstraat bij de Tolhnispoort , waar nog tot in het begin der 17de eeuw bet kerkje der Cellcbroeders stond , dat sedert tot partikuliere buizen verbouwd is. AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in Twenthe. Zie Ai- BERGE*. AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster te Utrecht, op den Springtrey. Zie 0*ze-Lieyevrogwbklooster. AUGUSTIJNEN KLOOSTER, voorm. klooster te Utrecht , aan den Stadsiral. Zie Agtuete*klooster (St.). AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. monnikenklooster op de Te/uwe bij Arnhem. Zie Mariebbo*. AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. nonnenklooster op de Te/ure, bij Arnhem. Zie Bethame. AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorn», klooster op de Veluve , tc Renkum. Zie Mariaasko*veit. AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster te Waalwijk, dat door geestelijke Maagden van de orde des H. Augcstincs bewoond werd. Het was gesticht in het jaar 113 1 door zes Geestelijke dochters van de derde orde van St. Frasciscus uit Amsterdam , maar deze , door de moeijelijkheden afgeschrikt, hebben het werk overgelaten aan andere zus- ters van de St. Auguslinus-ordc , uit het St.Agnietrn-klnosler te Dordrecht, niet welke zij toen die orde edykin^ van dezen polder begonnen was, werd, bij decreet van Keizer Napoleon van 6 Fructidor van het 13de jaar der Republiek (8 September 1803), aan den Generaal van Dahre concessie of octrooi verleend , om de gronden of slikken van het ver- lande JVieuircrharen-kanaal te bedijken, door welke bedijking dc Sophiapo Ider , dc Diomedepoltler , dc polder dc Haven- va n- A a r den bu r g cn de Avsterlitzpolder zijn ontstaan. Laalst- gcmelde polder is door den concessionaris, ter gedachtenis van den bekenden veldslag van 2 December 1803 , waarin de Franscben op de Rusiischc cn Oostenrijkschc legers gezegepraald hebben , cn waarby eeno AUS. 389 divisie door den Generaal tjui Dun aangevoerd \rerd , Aostebutz (fcJiccten. Na het overlijden van den Generaal van Dassb en diens zoon Diobede , heeft laatstgcmclde als erfgenaam nagelaten zijne moeder SorntA 'tKj.idt voor' liet onbeschikbare deel, tem ijl het beschikbare deel aan zijne moei Valestike Isabelle Babbe vah Damie , weduwe vau den Heer Char- les Louis de Swarte, thans nog in leven, vervallen is. Na het af- sterven van gemelde Sopiua 't Kisdt zyn als haro erfgenamen opgetreden Pi et eb Tbeodoob en Natalia de Hahtogh, zoo mede de Weduwe Lamhebs , die thans nog bezitters van de vier genoemde polders zyu. AUSTRASIE , of Oostfbaiebijk , dus noemde men in de Middel- eeuwen de landen , die na den dood van Ciovis , Koning der Franken , bij de verdeeling van zijn Rijk, in het jaar lil 1, aan Theoderik , de oudste zijner vier zonen , ten deel vielen , en ter wederzijde van den llijn gelegen waren, waartoe dus ook de Zceuwsche eilanden, benevens een gedeelte van Gelderland en Holland belkoorden. Al STRI, d. in Staatsrlaanderen. Zie Westdobpe. AUSTR1CEP0LDER , pold. in StaaU-Vlaand r • , in Axeler-Am- bacht , arr. Goes, distr. Hulst , kant. Axtl , gein. " esldorpe ; palende W. en N. aan Papeschorre , O. en Z. aan Canisvliel. Hg beslaat volgens het kadaster 437 bund. 39 v. t. en 32 v. ell. en bevat 38 hofsteden , behalve een aam al arbeiders- en andere kleine w oningen , allen deel makende van het dorp ff ettdorpe. Het in 1 827 gegraven Kanaai-van-Tcr-Nciize loopt door dezen polder, die in 1603 ingedijkt is, op octrooi van deu toenmaligen Laud\oogd Acbebtcs va* Ooytkkbijk, , van wien de polder, ook wel do OosTEHBUkscBE-roLDEB gehceten , zijnen naam ontleent. De AusTBicEroLiiER wordt bestuurd door cencn Dykgraaf en ccnen Gezworene , bijgestaan door eenen Penningmeester. AIVERGNÈPOLDER. pold. in het Markgmafschap-ran-Bergen- op-Zoom, prov. IS oord-B rahaud } arr. Breda, kant. Bergen-op- Zoom , gcm. Hahtcrvn ; palende N. aan Uud-Gliines, O. aan Oud- en Nieuw- Bijmocr, Z. aan de Üoster-Schelde , W. aan de Eendragt. Deze pold., die in het jaar 1693 bedijkt is, en zijnen naam ont- leent van de Graven de la Toiib D'AtJVEnr.sE , die eei.igcn tijd Markgra- ven van Bergen-op-Zoom zijn geweest , beslaat 717 bund. 24 v. r. 36 v. ell. gronds en staat onder het bestuur van eenen Dijkgraaf twee Gezworenen en eenen Sckrctar'fc , die tevens Penningmeester is. De hoogte van den dijk is doorgaans 55 ell. 5 palm. boven A.P., en het romer peil 2 palm. onder A.P. Al'W of Ocw, d. m OostJndir, op de zuidkust van het Am- bonte hc eil. ff om in og f ten 0. van het fort Duurstede. Er plagt op den heuvel , niet ver van Siresori , een dorp van dien naam te liggen , maar het tegenwoordige ligt een weinig meer oostelijk. In het begin der vorige eeuw telde men er 1428 zielen, onder welke 384 weerbare mannen en 89 dali's. Hel is reeds van ouds beroemd, om de menigte goede potten en pan- nen en ander»* voorwerpen van aardewerk , die hier gcl>akken en vrij wel verglaasd worden, zoodat men ze de voorkeur geelt boven die, welke men op de omgelegen eilanden maakt , te meer daar ook de aardo , waaruit men die voorwerpen vervaardigt, hier beter dan elders gevonden wordt, waarom men die in menigte naar alle de andere eilanden ver- zendt. Het werk wordt op de handen gefatsoeneerd en door den ar- beider in *ijn huis op eenen rooster gebakken. 390 AU W. De kerk , die hier vroeger bestond , is, bij de onlusten in 1817 , door de Nederlandsche troepen afgebrand. Het was een steenen gebouw en moet , blyken* de nog aanwezige overblijfselen , leer fraai en groot geweest «U*n. AUW of Wav-Auw, nv. in Oost-lndië , op de Oostkust van 'het Ambonscke eil. Boero , die xicb met cencn oostclijken loop in zee uitstort. AU WAN, gebergte in Oost- 1 ndiè', op het Sundascht eil. Sumatra, in de Padangsche-Binnenlanden. Over dit gebergte , dat niet teer hoog is , loopt het pad van het fort Van-den-Bosch naar Pang-gala n- koU-baroe. AUWEMA , voorm. adcll. huis , in het W etterkwartier , prov. Gro- ningen t ten O. van het d. Tolbert, en daartegen aanpalende. Het huis is in den aanvang der 18de eeuw gesloopt, maar men ziet nog het heem , waar het opgestaan heeft , met den toren , rondom door eene breede gracht besloten. Het hiertoe behoord hebbende Auwe- mabosch bestaat nog. Zie het volgende art AUWEMABOSCH , uitgebreid bosch , in het W etterkvartier , prov. Groningen, arr. Groningen, kant. Zuidhom, gem. de Leek, ten O. van het d. Tolbert. liet behoorde voorheen aan het adell. huis Auwema , en maakt den weg naar dc Leek uitnemend schoon , en den inrid in Tolbert schilderachtig ; het is jammer dat de bijl aan den wortel ligt en dit bosch staat verkocht en geveld te worden. AUWER , d. in Oott-Indiè', op de Zuidoostkust van het Sundtuche eil. Borneo , tegen over het eil. Laoet. AUWERDIEP , riv. in Groningen. Zie Adcardehdiep. AUWERTH, d. in het Westerkwartier, prov. Groningen. Zie AU WN , Aja of Ajoh , d. in Oott-ïndië, op het Sundatche eil. Celebet, ryk Boelang , 4 m. W. van de stad Boelang , in eene zeer vruchtbare streek. Op het einde der 17de eeuw onthield zich hier de broeder des Konings van Boelang , met 20 of 30 huisgezinnen , en had zich gaarne voor Radja van deze streek doen erkennen , maar de Kommis- saris Padbrugge wist zulks te beletten. AUXWIJK, d. M Waterland. Zie Axwue. AVENHORN , d. in Dregterland, prov. Noord-Holland , arr., kant. «n 1 u. W. ten Z. van Hoorn, gem. Avenhorn-en-Oottmijzen , 3 u. N. van Purmerende, 4 u. Z. ten W. van Medemblik, 3£ u. 0. van Alkmaar. Dit d. telt 50 huizen en ruim 280 inw. Dc Herv., hebben hier eene kerk , waaraan in 1662 de eerste steen gelegd is , en die eenen lagen toren , met eene stompe spits heeft. De kerk , die hier vroeger stond , was vóór de Reformatie aan den H. Mauritius toegewijd , zij stond ter begeving van de Graven, terwijl de bevestiging door het Dom- kapittel van Utrecht gegeven werd. Het kosterschap, dat twee mor- gen land bezat, werd mede door de Graven begeven. Ook is hier eene school i die gemiddeld door 80 kinderen bezocht wordt. fn de jaren 1625 en 1675 had Avehhobü veel van het water te lijden. AVENHORN-EN-OOSTMIJZEN , gem. in Dregterland, prov. Noord- Holland, arr. en kant. Hoorn, (18 m. k., 6 s. d.) palende N. aan dc gem. Berkhout-cn-Baarsdorp , O. aan Grosthuizen , Z. aan Beets- Oudendijk-en-Schardam, Z. W. aan Schei mcrliorn en W. aan Ilrsuni. In het jaar 1817 it deze gem., welke >óór dien tijd met de gem. AVE. 391 G rost hui zen cn Scharwoude gecombineerd was, daarvan afge- scheiden. Alleen ten opzigtc der Nationale militie bestaat dexc combi- natie nog. Zij bevat het d. Avenhorn cn de buurt O o s t m Ij- zenen daarin 1 Hen", kerk , 1 school , £ watermolens , 85 li. cn ruim ."500 iuw.,die meest in den landbouw hun beslaan vinden en veel kans en boter maken. De Herv.,wicr gelal 160 beloopt, behooren tolde gem. Groithuizen- en-/iwnhorn. De 140 K. K., die bier woncu, worden tot de statie van llttoru gerekend. Hel wapen dezer gem. is een goud veld , waarop een ruiter , gekleed niet willen rok en gele broek, op een zwart paard in vollen ren. A VENTURE (V), koiTijplant. in Nederlandse/,- >t'e,t-/ndiè , kol. Suriname , aan de riv. de Cuttica, ter regterzijde in het afvaren ; grenzende aan de kollijplant. Nieuwc-Eevant opwaarts en de koffijplant. Twijfelachtig hcnerlcnw aarts. Zij is 8i52 akk. groot, werkt met Vil slaven en wordt bij de Neger* Brooroe genaamd. AA E.NZATE. oude naam van Kerk-Avehatr. Zie Avezaath (Kea'c-). A\ ERREIUiEN , ba>ezalhe in Zalland , prov. Orerijtsel f art*, .kant. eu si£ u. N. van Deventer . gem. en 55 min. O. van Üitt ; beslaande in oppen laLle 89 bnnd. 51 v. r. 5i v. c. grond*; tliairs tocbehoo- rende aan den Heer H. (j. TnovissE* a Tbcesivk. AVEREEST , gem., in Zalland, prov. Orerijtsel f arr. en kant. Z trol le, (i m. k.. li. s. d.) , grenzende N. aan de prov. Drenthe, O. nan de gem. Ilardenberg . Z. aan Ommen , Z. YV. aan Nieuw- Leuzcn en YV. aan Staphorst. De Vecnen , welke tuHschen Avereest en Ommen liggen, hebben meer dau eens aanleiding tot geschillen over de grensscheiding gegeven. Deze gem., die vroeger met het Ambt- Om men vereenigd was, dorb in 1818 daarvan afgescheiden en met iV ie u te-Leuzen ver- eenigd werd, bevat thans , na ook van Niéuw-Leuzen te zïjn afgescheiden . behalve het d. A v e r e e s l , de hunrsch. de V e l d h oe k , 0 o s t e r b u i z e n , ten Kotten of ten Kale. ten Huizen, de (ironie Oever, dc Kleine Oever, de Wecme, cn Wei- t e r li u i z e n. Ingevolge Koninklijk besluit van 1)5 April 1836, is in dat jaar de Veenkolonie, de Dedems vaart (zie dat woord) met deze gem. vereenigd , die toen met 1 123 blind, van Ambt //arden berg, en 23 14 van Ambt -O mm en vergroot werd , zoodat zij thans 7366 blind, grond bevat en ongeveer 3100 inw. telt , die meest in dc veenderij cn landbouw hun bestaan vinden. Men beeft er 2 Herv. kerken , 1 R. K.en 3 scholen. In het jaar 1781 . werd aan den onder deze gem. wonenden Bouw- man J*i Alberts, door de Oeconomisehc tak van de Nederl. Huishou- delijke Maatschappij te Haarlem , een ecreprijs toegewezen , voor do beste vliezen wol aan gezegde Maatschappij uit Overijssel toegezonden , en in hel jaar 1831 werd door de Maatschappij van landbouw te Am- sterdam . aan den te Avereest wonenden Landbouwer W . J. W ester hüis toegekend een prijs van verdienste op zijn ingezonden antwoord en tcekeuingen tot liet bouwen van doelmatige en minst kostbare wonin- gen, schuren en stallen op nieuw te ontginnen woeste gronden. Hel d. Avereest of Overeest, xoo als liet genoemd wordt, omdat het ten aanzien van Drenthe aan de overzijde van dc Rcest gelegen is , ligt 9 u. N. len O. van Deventer, 2} u. N. N. YV. van Ommen, 15 u. O. ten N. van Zwolle, en 3 u. Z. O. van Meppel. In de kerk der Herv. gem.. die hier, 700 ziel. telt, onder welke ook de bewoner» van cenige nabijgelegen huizen in dc prov. Drenthe ge- 59^ AVE. rekend worden, «as vóór de Reformatie eenc Vikary\ Zy wordt door ééncn Predikant bediend, wiens beroep eertijds aan de Ridder- schap van Overy»sel , namens het Zwartcwatcrsklooster , stond , mair thans pene koninklijke collatie is. De gein. behoort tot de klass. van Zwolle , ring van Hasselt. In het jaar 1650 werden At meest niet de O m me rteha ns gecombineerd, en acht jaren later werd seks in bedenking genomen , om de kerk van Avereest naar de Schans tc verplaatsen, dit kwam echter niet tot stand. In hel jaar 1665 gaf men integendeel aan iedere plaats weder cencn afzonderlijken Lceraar , het- welk evenwel slechts 20 jaren duurde, daar de béide plaatsen reeds weder in 1688 gecombineerd werden. Sedert eenige jaren cyuzy ech- ter weder gescheiden , hebbende thans ieder ecnen afzonderlijken Pre- dikant. IK; R. K. statie , die tot het aartspriesterdom van Zalland-en- T wen the behoort , telt ruim 600 ïiel. De kerk wordt door eenen Pas- toor bediend. De school wordt door een gemiddeld getal van 90 leer- lingen bezocht AVEREEST (SCHANS TE) , voorin, schans in ZaUand. Zie Omerschaks. AVERLO, Avebloo of Ovehloo , oudtijds Averloe, geh. in het schout- ambt Kolmeschate , prov. Overijssel , arr. , kant. en l£ u. N. van De- venter, gem. en & u. N. N. 0. van Diepenveen. Het behoort kerkelijk onder Jrezepe. Vroeger was hier, op de erve Overgoor, eene leenkamer gevestigd. AVERW0LDE, voorm. buitengoed in ZaUand, prov. Overijssel, gem. en 1 u. O. ten Z. van Wijhe, dat thans gesloopt is. AVES of Vooeleilakd , hooge rots in Wesl-lndië , ten Z. van de Haagden-eilanden, aan het einde van de groote zandbank, die zich van het eil. Saba 25 u. ver in zee uitstrekt . en waarop tusschen de 10 en 12 vademen water staat, 80° 50' N.B., 45° 30' W. L. AVES of Vo«ELEiLAr(DF.ii , bij de Engclschen Bibü-Islaxds genoemd , eilandjes in Wesl-lndië , ruim 8 m. O. Z. O. van Bonaire , 7^. m. W. van de Royals. 11° 80' N.B., 49° 13' \V. L. Het zijn eigenlijk slechts enge onvruchtbare rotsen , die uit twee groepen bestaan, van welke de eene twee en de andere drie eilanden en voorts eenige klippen en zandbanken bevatten. De oostelijke groep heeft een rif, dat zich 4 mijlen noordwaarts uitstrekt en van de westelijke groep loopt er een 6 mijlen noordwaarts aan. Zij zyn onbewoond, maar een groot aautal ■ec vogelen houdt er zijn vcrblyf. Of deze eilanden tot het gouvernement Tan Curarao of tot dat Van Caraccas behooren is onbeslist , voor beide kapt men er bouten brandt men er kalk. In Mei 1678 leed de Fransche vloot, onder den Graaf d'Esteées, die van Martiniquc uitgezeild was, om Curarao te vermeesteren, op deze klippen schipbreuk , zoodat van de 20 oorlogschepen slechts twee behouden bleven en honderden van menschen , benevens een schat van waarde aan goederen van allerlei aard , eene prooi der golven werden , en de aanslag alzoo geheel tc niet liep. AVEST, buursch. in het graafsch. Zntphen , hecrl. Borculo , prov ^ Gelderland , kw. , arr., distr. en 7 u. 0. ten Z. van Zulphcn kant. , en | u. K. van Groenlv, gem. en l£ u. Z. Z. W. van Eibergen; met ruim 250 inw. AVESTE1N , voorheen het Hof te-Boyaarde geheeten , voorm. adell. huis, in de Mcijerij-rnn-s Ucrtoijcnboich , kw. Maasland, pr»»\. IS'oonl Brulaml } ^em. en £ u. Z. van Dinthcr , aan de Aa. Digitized by Google A V E. liet maakte vroeger eene beerl. op zichzclve uit , die het middelbare en lage regtsgebicd voerde , en bezat een Laathof, dien Filips de Goede, Hertog van Bourgondiè', in het jaar 1180 bevestigde , terwijl hij den Heer vergunde , om uit zijne Laten of Leenmannen eenen Meijer en Zeven Goede Mannen te beècdigen. Dit huis is in het begin dezer eeuw gesloopt. AVEZAATH (KAPEL-), d. in de IVefUr-Betutre , prov. Gelderland, kw. , arr. , distr., kant. en 1 u. W. van Tiel, gein. en i u. Z. Z. AV. van Zoele» , \ u. Z. W. van Kerk-Avezaath , met 420 inw., eene Herv. kerk , die in 1703 gebouwd is , en tot de gen», de Beide- Arezathen behoort , alsmede eene dorpsehool, die gemiddeld 60 leer- lingen beert. De R. K. iuw., wier getal 40 beloopt, worden tot de static van Tiel gerekend. AVEZAATll (liERK-), d. in de Ffeder-Belutte, prov. Gelderland, kw., arr., distr., kant. en \ u. W. ten N. van Tiel , gem. en £ u. Z. W. van Zoeten, voorheen meestal enkel Avezaatu , en nog vroe- gver Aveszatb gcheeten, terwijl bet den tegenwoordigen naam aange- nomen heeft ter onderscheiding van bet £ u. meer zuid westwaarts gclejjen Kapel- Arczaath. Men telt hier 370 inw. De kerk, die thans bij de Herv. in gebruik is, en tot de gem. de Beide- Arezatken behoort, werd in het jaar 1007 door NoTSEaus, Bisschop van Luik, aan de Abdij van Thorn geschonken. Den 24 Maart 1828. sloeg , bij een zwaar onweder , de bliksem in den toren, waardoor ecu klein gedeelte van de spits afbrandde, maar het vuur werd door de wel aangebragte hulp spoedig gcblusrht. De R. K. inw., die slechts 2 in getal ziju , bebooren tot de statie van Tiel. Men heeft hier het adell. huis Teisterband, eene dorpsehool met een gemiddeld getal van 50 leerlingen en vele landeigenaars , met aanzienlijke goederen. Balderick , Graaf ran Uplade en Iloubery , wiens huisvrouw Adeliv , eene dochter van Wicihah, Graaf ran Hameland , aanzienlijke goederen in de Betuwe bezat , gaf in het jaar 850 eene hoeve , alhier gelegen , aan de kerk van Utrecht. Den 13 Januari) 1838 ontstond er in dit d. brand, waardoor in kor- ten tijd eene boerenwoning , eene schuur , een bakhuis en een vol- le berg met koorn in de asch werden gelegd. Den volgenden dag brandde hier het achterhuis en een groot gedeelte van het adell. buis Teisterband af. Men wil algemeen , dat hier de woonplaats geweest zij van Awm- dcs , die later , en wel in het jaar 994 , den Bisschopszetel te Utrecht beklom. AVEZATHEN (DE BEIDE), kerk. gem. prov. Gelderland, klass. en ringvan Tiel , die 790 ziel. telt. Men heeft er 2 kerken , die door éénen Predikant bediend worden. Het beroep geschiedt door den kerkeraad. De eerste . die hier het leeraarsambt bekleed heeft, was Jobamies Sebojeh, die in 1619 naar Scboonrewoerd vertrokken is. AVIGO, eil. in Oost-Indiè', in den Sundatcken Archipel, W. van Borneo. AWAHA of Awaiaho, voorna d. in Oost- Indië , eil. Amboina , op de Zuidoostkust van het Schiercil. Leytimor, tusschen den hoek van, Siri - en hel dorp Kilang , aan het strand. A W AIlA-t'ASSI A , verl. houtgroud in Nederlandsen- ff est- Indii , kol. Suriname , ter linkerzijde in het afvaren , palende bovenwaarts aan 594 A YY E. Bhijncsbcrg en benedenwaart* aan Baboenhol , zijudc de werkplaats van den hoiilgrond Murca. AWEER , d. in Oost-I ndië , in den fllolukschen-Archiitel , op den Zuidwesthoek van bet eil. Vordate. Het is een bijzonder net co volkrijk dorp , dat uil meer dan 100 zindelijke bulten bestaat. AWEll-AYYEll of Taisüjoü6-Awer-Aw»«, kaap in Oosl-lndië, op het Snndasch eil. Jam , resid. Rembang. A\*IC.II, oude naam van bet d. Ewijk. Zie dat woord. AW1E, berg in Oost-Indië , op bet Sandasche eil. Java, resid. Buitenzorg, distr. Parang. AW1E, st. in Oost-Jndiê' , op het 5 'uit datthe eil. Java, resid. Bui- tenzorg, distr. Parong, naby den berg van dien naam. AXEL, kant., prov. Zeeland, arr. Goes, bevattende de volgende 10 'gemeenten : Axel, den Hoek, Koewacht, Neuzen, Over- slag, Philippine, Sas van Gent, Westdorpe, Zaauislag cn Zuid dor pc, cn daariu ruim 13,000 inw. AXEL, kerk. ring., prov. Zeeland, klass. van fJzendijke , bevat- tende de volgende 7 gemeenten : Axel, den Hoek, Neuzen, Z a a ui s I a g , Hontcnissc, Hulst en S a s - v a n - G c n t -c n- Philippine. Zij telt 7300 zielen en beeft. 8 kerken, die door 7 predikanten bediend worden. AXEL, gem. in Staatselaandejren , in Axeler-Ambacht , prov. Zee- land, arr. Gons, distr. IluLl , kant. Axel (11 m. k. , 3 s. d.) ; grenzende N. aan de gem. ^Ve«se« en Zaamslag , O. aan de gem. »S7. Jan-Steen, Z. aan Zuiddorpe en W. aan Westdorpe. Zij bevat de stad Axel, het geh. bet Zvute-Spui , de buurschap dc Axelsche- Sassing en eenigc verstrooid liggende huizen in den omtrek. Men heeft cr eene Hcrv. kerk. eene in 1837 nieuw gestichte sebool , 2 brouwerijen, 1 zoutkeet, 2 meesloven, 1 hoedenfabriek , 2 korenmo- lens en ongeveer 2200 inwoners , onder welke ruim 2000 Herv. 2 Evang. Lulherscbeu en 130 tt. k., die meest hun beslaan vinden in den landbouw . als zijnde de grond dezer gem. tot de graanteelt zeer geschikt. Ook moeten er voorheen verscheidene zoutkcelen hebben ge- staan , overmits dc grond , waarop de tegenwoordige stad is gebouwd , niet eene laag keetascli is bedekt , w elke zich , bij het graven , op twee of drie voet diepte , reeds vertoont. Üeze fabrieken zijn echter waar- schijnlijk, by cenen braud , waaraan Axel onderscheidene malen bloot gesteld was, verleerd. De stad Avei., vroeger Ax-elle en Axla geheeten , ligt 2 n. W. van Hulst, 7 u. Z. van Goes, 2 u. N. O. van Sas-van-Gent en 2 u. Z. van Neuzen, op 31", 16' N.B.. 21° 24' 30" O.L. Vroeger lag deze stad op een eiland . door twee takken van dc Schelde gevormd , doch dit eiland is in 1789 niet hel vaste land vereenigd. Het is eene zeer oude plaats, waar reeds ten jare 813 een gods- huis voor mannen moet zijn gesticht geweest, ook nam zij meer en meer in welvaart toe , zoodat zij in de veerliendc eenw reeds eenen uitgehn iden handel en ruime \issehcrij dreef en eene wel bezochte paardenmarkt had. Philips de stoute , Graaf van Vlaanderen , verleen- de haar bovendien, in 1349, het regt om eene wekclijksche beesten- markt te houden , waarop tevens allerlei koopmanschappen moglcn gehragt worden. Dc stad beeft in eene langwerpig vierkante gedaante cn om- trent een half uur in den omtrek. Tol op bet laatst der vorige eeuw was hel eene vesting door acht bolwerken cn cene diepe gracht AXE omgeven , wordende ten N. door een ravelijn en cene goede contre- scarp gedekt; maar deze werken zijn door deFranscheu, in 1805 cn 1806 , verkocht, door de koopers geslecht, en tot bouwland , wandelingen en tuinen aangelegd , terwijl de beide poorten , die men vroeger hier vond, te weten de Land- en de ff aterpoort afgebroken, en in derzelver plaats dammen door de grachten gelegd zijn, zoo als zulks ook aan de Oost- en de Westzijde van Axel geschied is , waardoor men nu langs vier kanten toegang tot de stad heeft. Door eeucn zijtak van het Kauaal-van- Neuzen-naar-Geut, loopende van Sluiskil naar Axel, heeft de stad gemeenschap met de W ester-Schelde , zoodat de voormalige haven T welke zy aan het Hellegat , in den polder Beooslenblij , had , tegen- woordig niet meer gebruikt wordt , daar dc schepen thans , langs gezegd kanaal , tot voor de stad kunnen komen. Het Stadhuis, dat aan het marktplein staat en met eenen toren prijkt, werd in 10G2 gesticht. Het is later nog vergroot cn verbeterd, en laatstelijk in 1770 geheel vernieuwd. Dit gebouw, hetwelk een modern aanzien heeft, is van eenen hardstccnen opgang voorzien. Daar- nevens stond voorheen eene abdij , welker kerk het marktplein vervulde j het klooster besloeg de ruimte van hel blok huizen tusschen de Markt en dc Lange Noordstraat ; cn de Abt bewoonde het gebouw , vroeger het huis van den Burgemeester J. Paclus, thans van den Kaulousregter A. J. 1' At lus. De Hervormde kerk, in denaar haar genoemde kerkstraat staande, was eertijds eeuc Kapel aan S t. Ii ar ba ra toegewijd. Zij werd in het iaar 1093 vergroot, als wanneer zij de gedaante verkreeg van een half kruis, die zij nog heeft; sedert is zij, vooral in het jaar 1711, maar nog meer in 1772, van binnen en van buiten aanmerkelijk verfraaid, cn bekwam in 1778, door de milddadige godsvrucht van ecnigc inge- zetenen, een orgel, dat 10 sprekende registers, een handklavier cn een aanhangende pedaal heeft. Van dcu toren , die vroeger , even als nu, aan de noord westzijde van dc kerk stond, werd tn der lijd de spits door de Frauschen afgebroken, ten einde er eenc sémapliore op te plaatsen, en toen deze toren in 1820 te bouwvallig werd, om hersteld te «orden , besloot men tot de gedeeltelijke afbraak , en trok op dezelfde plaats een anderen toren op, die echter lager bleef dan de vorige. De- ze kerk behoort tot dc gcm. van Axvl-vn-Zuiddorpe. De R. K. in- woners behooren tot de statie van Zuiddorpe. In schier alle vroegere oorlogen heeft Axel veel te lijden gehad , zoo als, onder anderen, in het jaar 1248, toen Ja* va* Aves.ies, de voor- zoou van Zwarte Hamiibt , Gravin van flaandtren , met razende woe- de in de Vier Ambachten viel, de steden aldaar in vuur cn rook deed opgaan en aan ieder, die zich te weer stelde , lijfsgenade ontzegde. In bet jaar 1 5150 werd Axel wederom in brand gestoken door de Gente- naars , die bovendien het koorn , vee cn andere voorwerpen , welke aan den brand ontrukt waren , met zich namen. Het schijnt echter, dat het plaatsje tot in het midden van de l«5dc eeuw niet versterkt geweest is , want men leest , dat dc Gentenaars het, len jare 1 1o2 , met muren omringden cn tot eenen burgt maak- ten ; maar I'mlips de (Iwde, Hertog van Bourgoudië , op de Gentenaars vertoornd zijnde, en vermoedende , dat men uit Axel den Gentenaren allerlei behoeften toevoerde , deed het stadje , nog tcnzelfden jarc , inne- men , uitplunderen en in brand steken , zoodat meest alle openbare gebouwen . en onder deze ook het raadhuis cn het gasthuis , eenc prooi der vlammen werden , zijnde ook van toen af de handel verloopcn , de beroemde markt vervallen cn dc visschci ij aanmerkelijk afgenomen. Digitized by Google 396 A X E. Door der inwoncren naarstigheid verrees het stadje weldra nit zijne puinhoopen , maar bet kwam echter nimmer weder tot die welvaart , welke het vroeger genoten had , hoewel Keizer Karei. V het met onderscheidene privilegiën begiftigde. Gedurende de Spastische beroerten moest Axel' mede veel leeds doorstaan, en ten jare 1573 was hier dc vervolging om het geloof op het hevigst , waarin men relfs 100 ver ging, dat men ecnige Zeenwschc kooplieden , die, ter verrigting hunner zaken, in de stad waren gekomen , uithoofde van hunne verkleefdheid aan dc leer der Hervorming , ophing. Oin zich hier over te wreeken zetteden ecnige Zeeuwsehe schepen, den 26 Julij 1574, 500 man voetvolk en 200 ruiters aan land , die naar Axel optrokken , waar hel voetvolk zich in het gezigt der stad vertoonde , terwyl de ruiters in cenc hinderlaag verborgen bleven ; hierop deden de spaansche be- zetting en dc burgerij cenen stoutmocdigen uitval , maar werden door de Staatschcn , die nu veinsden te vlugten, in dc hinderlaag gelokt , waar zij van voren door het voetvolk en van achteren door dc ruiterij aangevallen , allen tot den laatsten man omkwamen, üc openstaand* stad , alstoen aan dc woede des krijgsman* overgelaten , werd deerlijk geplunderd en de kerk , benevens de aanzienlijkste gebouwen , in de aseh gelegd. Zij schijnt echter kort daarna door de /eeuwen wederom verlaten te zijn, want in het jaar 1576 was de stad op nieuw in handen der Spanjaarden , en toen stemde zij in met dc Staten van Vlaanderen T om den Prins ran Oranje tc hulp tc roepen , onder wiens bestuur zij dan ook in de Pacificatie van Gent werd opgenomen. Maar inl583 kwam zij door het verraad van Servaes van Steeland , Hoofd-baljuw van het Land-van- AYaas , weder in de magt van Paria , aan wien zij , drie jaren later, door Prins M ai rits van Nassui en den kolonel Philip Sidnet , handelende op last van Lkicester, hij verrassing ontweldigd werd (1) , waarop Macrits dc stad weder deed versterken en nieuwe vestingwerken aanleggen. Sedert dien tijd is Axel in der Staten han- den gebleven , tot in het jaar 1747 , toen zy bij capitulatie aan de Franschen , onder den Graaf van Broglio , overging , die haar , na den vrede van Aken in 1748 , weder ontruimden. In 1794 werd dit plaatsje , met de overige van het toenmalig Staats- vlaanderen , andermaal door de Franschen ingenomen , en bleef, ten gevolge van het traktaat van den 16 Mei 1795, in hunne magt tot in het jaar 1814 , als wanneer deze landen weder met de Nederlanden werden vcrecnigd, in naam van den Souvereinen Vorst in bezit genomen , cn door Ncdcrlandschc troepen bezet. Ook bij den heilloozen Belgischen opstand in 1830 , bleef Axel niet verschoond , daar , op den 20 Octobcr van dat jaar , eeue ordeloozc bende , onder aanvoering van zekeren Ernst Gregoire , zich noemende Belgische kolonel , aan het hoofd van ongeveer 70 man , uit de heffe des volks in der haast in het naburig België bijeengeraapt , te Axel binnenrukte en , na pogingen tc hebben aangewend om eene nieuwe llegering , in naam van het provisioneel Gouvernement van België , aan te stellen , en de publieke kassen, zoo hier als in dc omstreken, te hebben beroofd, weder den 22 derzclver maand vertrok. De ingezetenen , zich weinig tijds daarna (i) Een omstandig Ytrha l van dc»e verrassing rinJt men brj J. SciiAnr, Ce- arhiedenis en coat om en van Axel, ie aluk paft. n3-i*5 en daar- uit orer genome n in mijoe Herinneringen uit het gebied der geschie- de ma, betrekkelijk de Nederlanden, bl» a.47-249. Digitized by Google AXE. r>«7 vrijwillig gewapend en ecnigc vcrdedigings-werkcn , tol beveiliging hunner eigendommen en om dcrgclykc bezoeken in het vervolg te kunnen af- weren , aangelegd hebbende , zijn dan ook verder ongemoeid gebleven , terwijl de stad, met het overige van het na, als Graaf cn Gravin van Vlaanderen, ten jan* 1212 gegeven, was destijds Zaamslag nog niet geheel met Axeler- Ambacht vereenigd , want het moest eene heerkogge ter heervaart leveren , terwijl het Axkler- Ambacht voor twee was aangeslagen. La- ter echter werd het er aan toegevoegd , gelijk de Wewelswaarden of Boterzande (dc Hoek met N e u z e n) aan dat van Assenedc. — Het bevatte overigens , ten gevolge van gedurige aanwinsten , meerdere dorpen , welke naar hunne ligging vernoemd werden, zoo als: VV estdorpe, Zuid- do rpe , Beoosten blije enz. Dc stormvloeden der IS eeuw tei- sterden bet nogtans op ecne geduchte wijze. Bij den vloed van 1110 werden 'sStceland en dc overige westelijke landen overstroomd, cn bleven meer dan anderhalve eeuw eene prooi der golven. De oude Ambachtsheercn vai» Axel waren van hoog aanzienlijke herkomst, verwant met dc eerste geslachten, en hielden hunnen naam in cere. In 1304 werd bij Zicrikzcc een Heer va* Axel met Graaf Güt gevangen genomen, wiens wijze raad den Graaf, indien hij cr naar had willen luisteren, van dit ongeval bevrijd zoude hebben. Philippcs en Johanjes van Axel worden een twintigtal jaren later met roem vermeld; de eerste was zelf een tijd lang Bestuurder van Vlaan- deren en eene halve eeuw later ongeveer ontmoet men weder ccn zijner afstammelingen in dezelfde betrekking, De Stad en het Ambacht hadden nogtans niet dezelfde regering, hetwelk lot gedurige botsingen aanleiding gaf, aan welke Filips II, Koning van Spanje , door beide regeringen te vereenigen ten jare 155515, een einde maakte. Niet lang evenwel had deze vereeniging geduurd, of ecne andere breuk had plaats. In 15586 werd de Stad voor goed aan dc Spanjaarden ontrukt. Het noordelijk gedeelte van het Ambacht kwam daardoor onder het gebied der Staten ; hel overige ten Z. der Geul van Bolixate gelegen , bleef aan Spanje onderworpen, en bezat eene afzonderlijke regering, aan die van Gent verantwoorde- lijk. Deze staat van zaken nam in 1609 met bet bestand een einde, cn van dat tijdstip af legde men de hand aan het hordijken der landen, welke onder het oorlogsgewoel aan de zee prijs gegeven waren. Trouwens bijna het gehccle Ambacht cn geheel Zaamslag waren in A X E. 390 slikken en schorren herschaften , die nu achtervolgen* weder in vruchtbare landen hervormd werden. Axel lag op een eiland , het- welk jaar op jaar grooter werd, en eindelijk door de zware bedijkingen van 1789 en 1 700 , op last \an den Hand van Stale , niet krijgskundige bedoelingen ondernomen en volbragt, het geheel niet den vasten wal verbond. Door die bedijking werden de uitgebreide schorren van 31 a n- cado en Absdale, over welke de watereu van den Braakman eu het Hellegat zich vernenigden , drooggemaakt, en in Axkleb-A vbacbt de Bcw csten-en-Beoostcn-B lij polder s gewonnen. Inmid- dels w as *het zuidelijk gedeelte , waarin de genieenten Z uiddor pc , Koewacht en Overslag liggen, bekend geworden onder den naam van het O vc rk wa rt icr , en wordt dien ten gevolge doorgaans nog uitgezonderd, wanneer uien van het Lavd vav Avel spreekt. De bena- ming het I.»miu\ Axkl duidt inlussehen ook iets meer aaa dan Axeler- A«nvcnr noordelijk gedeelte. Wij willen hel in een afzonderlijk artikel kenbaar maken. AXEL (KAM) VAN), onder dezen naam wordt het A x f lkr - A * B acht in zijne laatste uitgestrektheid, aangeduid , met uitzondering van hel Ov er k iro rtie r. liet beval de stad Axel, de vesting Neuzen, de dorpen den Hoek en Zaa inslag en onderscheidene buurten. In het vorige art. is gezegd, dat de W e w c 1 s w a a r d c n , oor- spronkelijk op zich zei ven staande , naderhand met Asse^eder-Asbacbt vcreenigd werden. Zij worden meest aangeduid met de namen Eer- tin g e , V r e c m d ij k e (F r o n d i e) en Co u kerke, doch dc gronden hebben door overstroomingen enz. verbazende veranderingen ondergaan en nieuwe namen verkregen. Filips II , Koning van Spanje, gaf' in 1372, met het octrooi tot herdijking van V re e in- dijk e, ook het beheer over het kwartier van Neuzen (te weten Wille mskerkc, Couden en L o v e u s p o ld e r enz.) aan Axel; doch door den loop der groole gebeurtenissen en ten gevolge van het verraad , waardoor Axel in 1383 weder aan Spanje kwam, verkreeg Neuzen in 1389 van AVille* I een afzonderlijk regtsgebied. Avels naijver werd daardoor aangevuurd; en hevige geschillen ontstonden. De acte van commitlimux , bij welke het op- pergezag over deze landen , dd. 13 Augustus 1588, aan HH. Gecom- mitteerde Baden van Zeeland werd opgedragen . en do Unie tus- schen Axel , Neuzen en Biervliet, den 18 April 1*590 gefloten, maakten daaraan geen einde j zelfs niet de nadere l uie aan til October 1600, hij welke Axel één Schepen meer dan Neuzen verkreeg. Meer deed de grensbepaling tussehen beide ambachten van £5 November 1633. De meeste artikelen der l uie werden losgelaten, en eindelijk bestond zij alleen daarin, dat in criminele vierschaar, de collegien van Axel en Neuzen gezamenlijk verschenen ten Stadhuize . waar de gedetineer- de teregt gesteld moest worden. Hetzelfde had plaats bij zaken , vrelkc het gehccle eiland aangingen , waarbij dan de Burgemeesters der beide steden beurtelings liet voorzitterschap bekleedden. Doelt ook dit nam met de inlijving in Frankrijk een einde. Dit Lasd va* Axel levert , aan den opmerkenden reizigerdoor Zccuwsch Vlaanderen, een in den eersten opslag vreemd verschijnsel. In kleeding . gewoonten en denkwijze onderscheidt men er zich niet alleen van het Orerkwartieren het Land van JI u l s t , maar ook van het 4de distrikt ; en in het oog vallende is zekere overeenkomst met het eiland ff a l c he re n. Gehechtheid aan het oude, allen cilandlie- woners eigen, in verband met het vroegere committimus , waardoor Digitized by Google «'•00 AXE Zcclandshoofdstad hier , en de Generaliteit elders , den toon gaven » verklaart liet echter. Het 4de distrikt nam vele uitgewekene Walen , Doopsgezinden en Saltzburgcrs op , welke van lieverlede door huwelijken enz. zich niet Zeeuwen verbonden ; daarenboven waren ei vele Ronmsch- gezinden ; de laalsteu maakten in het Over kwartier en in het Land ran Hulst steeds de nieederheid uit. In het Lino vak Axel daarentegen kende men sleehts ééne kerk, en wel de oude Hervormde, doch vroeger gewijzigd door de Walehersche Artikelen en de, in stilte aangekweekte, begrippen der Hattemislcn. — Hier vindt men dus , al» het ware , de uiterste punten der cirkels in aan- raking en alleen door de Geul van Bulixatc gescheiden : ten N. en Z. van deze, ja, gelijkelijk gemis van vooruitgang, doch ten N. gehechtheid aan het Oud-Gereformeerde , ten Z. verkleefdheid aan het echt lloomsehc , en aan weerskanten overdrijving. AX-ELLE, oude naam der gronden , op welke de stad Axel verrees, en die allereerst het Axelerainbacht of Ambacht van Axel uitmaakten. Zie voorts hl. 594 en 398. AXELSC1IE SASSING , buursch. in Staaltvlaanderen , in Axeler- ambackl , nrov. Zeeland, arr.' en 7 u A. van (het, district en 2£ n. W. van Hulst, kant., gcm. en \ u. N. W. van Axel, bevattende ccnige verstrooid liggende huizen en 30 inw. In deze buursch. zijn de sassen of sluizen in den jare 1827 aangelegd in den zijtak van het Kanaal-van-Neuzen , loopende van het geh. Sluiskille naar Axel , en dienende tot uitwatering van cenigc achter- gelegene polders , alsmede tot afschutting der sehepen , die het nog niet voltooide zy kanaal van Axel op Hulst bevaren. Bij het in slaat van verdediging stellen van het 8de distrikt der provincie Zeeland, in het begin van het jaar 1831 , zijn op dit punt eenige werken aangelegd , ten einde den toegang tot het Land-van- Axcl , aan die zijde, voor de Belgen af te snijden, welk punt dan ook , met dat oogmerk , door cenen sterken militairen post is bezet geweest. AXEM, oude naam van Assus. Zie dat woord. AXEM, fort in Afrika. Zie A*to!«ie (St.). AXIM of Aksn , stranddislr. in Afrika , in Opjter-Gninea , aan de goudkust; palende N. aan het rijk Adum , O. aan Haute, Z. aan den Oceaan en \Y. aan de Aneohar. Het was weleer zeer bevolkt , en er werd veel handel gedreven met de Afrikaansche kooplieden, die uit de binnenlanden goud en Olifants- tanden aanvoerden , welke beide artikelen ook nu nog de voornaamste handclvoorwerpen uitmaken , zynde het distrikt zelve ook zeer rijk in goud. Door de menigvuldige plaats gehad hebbende oorlogen tus- sehen de inlanders , is de handel hier echter zeer verminderd , ter- wyl de slavenhandel hier zoowel de bevolking als de bebouwing heeft doen afnemen, netland is echter nog vrij goed bebouwd , de grond zeer vochtig en al zoo voor de rijstteelt zeer geschikt , waarom men ïieh daarop ook bijzonder toelegt , terwijl men Turksche tarwe, yams , palaten en andere aardvruchten, die in drooge gronden wordeu aan- gekweekt, hier van elders aanvoert en legen rijst inruilt. Men vindt er echter ook kokosnoten , limmetjes , bananen , palmboomen , alsmede de hoogc en dikke kapaktboom , waarvan de kano's worden vervaardigd , en die , naar gissing , 16 voelen boven den grond zijne, wortels verspreidt , welks benedenste gedeelte voornamelijk tot gezegde vaartuigen wordt gebezigd. Op sommige plaatsen tusschen de boonieu AXI 401 en wei op de hoogste vlakte , liggen groote rotssteenen , die afge- schenrd en gespleten tijn , hetwelk oene vroegere aardbeving of do uitbarsting van eenen vulkaan doet veronderstellen. Voorts xijn er vele blaauwe papegaaijen en hoenders. Aan den kant der rivier moe- ten vele apen worden gevonden, en landwaarts in: herten, olifanten, (ecuwen , tijgers , luipaarden , wilde ossen enx , welke roofdieren , de negers , wanneer deze uitgaan om er jagt op te maken , somtijds op eene jammerlijke wijze verscheuren j zelfs naderen xy wel do woningen en zwerven 's nachts in de negerijen rond. De Negers , die hier wonen , xijn , over het algemeen , wel gevormd van gestalte en sterk gespierd. Zij schijnen ijverig van aard, want xij houden zich onophoudelijk met een of ander bezig ; den hals , de armen en de beencn hebben xij met versierselen omhangen. Verscheidene Negerinnen , die er. niet onbevallig uitzien t hebben sieraden van goud, soms ook wel eenen dukaat in het haar. De hoofdstad van dit distr. heet insgelijks Axim, ook ligt hier het Nederlandscbe forlje St. Antonie; vroeger bexat het Pruissische , destijds Brandenburgsche Gouvernement, hier medo een fortje, Frede- riksburg genoemd. AXIM, Axsia of AcHivsKfTB , st. in Afrika in Opj>er-Guinea , aan da Goud- kust, de hoofdst. van het stranddistr. van dcnxelfden naam, niet ver van kaap Apollonia en van het Uollandsche fort St. Antonie, op eenen lagen grond aan de zee. De huixen, ofschoon niet xcer geregeld gebouwd en geplaatst, xijn toch netjes, meestal van klei opgetrokken , en daarna xeer zindelijk gewit. Hun dom dexe woningen staan verschillende vruchtboomen , waarvan cenige, zoo als de kokos en palmiet, uitmunten door hunne grootte en de uitgestrektheid van hunne bladeren. Vele der inwoners , wier getal ongeveer 8000 beloopt , spreken Hol- landsen. AXLA , oude naam van Axel. Zie dit woord. AXYVTJK, Aaxwijc , Acxwux of Aaxtctwuk , d. in Waterland, prov. Noord-Holland, arr. en 5 u. Z. ten W. van Hoorn, kant. en 1 n. N. W. van Edam , gedeeltelijk gem. Middelt*- en- Axvijk, gedeeltelik gem. Kwadijk, J, u. W. van Middelie, \ u. N. 0. van Kwadijk. De inw. vinden meest in de kaas- en melknering hun bestaan, en maken jaarlijks eenc menigte der alom bekende , xoogenaamde Edammer kazen , terwijl er ook vele schippers en andere xcelicden wonen. De Herv. bchooren lot de gem. Middelie- en- As wijk , xij heb- ben hier eene kerk niet eenen vierkanten slevigen toren , die eene lange spits heeft. De Doopsgcx. hebben hier mede eene vergaderplaats , en behooren insgelijks tot de gem. Middelie-en-Axwijk. De R. K. behooren tot dc .«talie Edam. AY, Wat, PoeloeAy, of Piilo-Wat, eil. in Oost-lndiè , tot de Banda-eilanden behoorcude , omtrent 5 m. W. ten N. van Neira , en W. van Randa. Het is 1 mijl lang, heeft eenen vlakken grond , met weinig heuvel- tjes , en wordt voor een der fraaiste van de Banda -eilanden gehou- den , terwijl het xich uit xec als de aangenaamste lusthof, dien men xich verbeelden kan , opdoet. De lucht is er ook xcer gezond , en men heeft er vele notenmus- kaatperken j onder andere boonien xijn hier ook vele kapakbooinen. I» het N. van het eil. ligt een regelmatig kasteel Re v enge ge- naamd , ter plaatse, waar iu oude t\jdcu eene vesting der Bandanexea I. Dtn. 20 «O* k Y. gedaan heeft, die aan den zeekant eenen muur had , doch aan de kuid- zy"dc o(xm lag. Den 14 Mei 1018 , werd deze vesting door de onzen , onder Anai- aab tab dek Dusszn , met zoo veel dapperheid aangevallen , dat zy* , na een half uur vcchtens , een bolwerk van den waterkant inkregen, nadat zij dc Randauezen reeds vroeger uit de loopgraven hadden doen wijken , waarna zij aen dwongen naar het laag gebergte en in het ho&ch de vlujrt te neuien , «elke overwinning de ouzen op niet meerder dan 9 dooden en 15 of 16 gekwetsten te staan kwam. Do overwinnaars , op deze spoedige verovering , nu mcenende van alle» meester te zijn , begaven zien ter rust , waarop de fiandanezen de vesting met nieuwen moed van dc landzydc aanvielen , en die zonder slag of stoot weder innamen , waarna zij door bet in brand steken van de pakhuizen vol speceryen , ryst en kleederen , en door hun sterk schie- ten de onzen noodzaakten , met verlies van 27 dooden en 170 gekwetsten , het eiland , op den derden dag , nadat zy aldaar geland waren , weder te verlaten. Maar in het jaar 1616 werd de Bevel- hebber Jak Dibbsz. Lam, met 12 Schepen en veel volk, naar Banda gezonden , waarmede hij op den 10 April de vesting op het cil. At we- der innam , welke hij tic ven ge noeuulei Ook veroverde hij nu liet gebeele eiland , en dwong de inwoners , zoo van dit als van de om liggende eilanden , in Mei 1616 , een zeer voordedig verbond met de onzen aan te gaan. Zij overtraden en verbraken echter niet alleen dit verbond , maar zelfs ook een nieuw , dat zy' in 1617 met den derden Gouverneur-Generaal van Ncderlandsch-Indië , Laizznb II zaal , aangegaan hadden, latende zij zich gestadig opruyen door de Eugal- schen , die dan de Banda-eilanden , als zy met ons in oorlog waren , van levensmiddelen , geschut , oorlogsvoorraad , volk en schepen voorzagen en den inwoners de behulpzame hand boden. In dezen moedwil hielden dc Bandanezen nog aan , tot dat in Jnnij 1620 , te Ja- katra , op de Engelsche en Nederlandsehe vloten . aldaar ter reede liggende , het tractaat bekend werd , dat in July 1619 te Londen tusschen den Koning van Engeland en de Nederlanden , tot vereeniging der Engelsche en Nederlandsehe Oostindisehe maatschappyen , gesloten was. Dit ril. is in onzen lyd vermaard geworden, doordien de tegen- woordige Koning van Anani er eenejschuilplaals vond tegen zyne ver- volgers. AY , cil. in Oott-Indiè', in den Sundatchen Archipel. Zie Wat. AYA, riv. in Oott-Indiè' f op het Sundatche ril. Jas*, resid. Ban- joe-Staa*. Zij ontspringt naby Banjoe-Maat en loopt in ecne zuid-' oostelijke rigting naar zee. AYCKEMA , of Atzeha, voorm. adcll. state, prov. Frietland, kw. QotUrxfoo , griet. Achtkerrpeleu , 1 u. N. O, van Surhuizum , waar- onder zij behoorde, J u. Z. van Stroobos. AYCKENWKER of ArzrwtEB, voorm. d. in bet Oldambt, prov. Groningen, ten W. van de Eca of Ee , ter plaatse , waar nu dc Dol- tart gezien wordt. In het jaar 1277 werd het, benevens nog twee- en-dertig andere dorpen , door eenen geweldigen watervloed verzwolgen. AYER , Ajeb , of Pcio-Atei , kl. eil. , in Qost-Indie, in den Sun- datchen Archipel, bij de westkust van Suraatra , 1° 11' Z. B. AYEB-ABü , Ajbb-Abo , Ateb-Gban , of Aieb-Gban , riviertje , in Oott-Indiè' , opliet Sundatche eil . Sumatra , distr. Srrampej. AYER-BANGIES , resid. in Oott-Indiè' , op het Sundatche eil. Stf itra, vroeger een gedeelte der resid. Sumatra' t JFcttkutt uitgemaakt -. . A^-f- Digitized by Google A Y E. hebbende, maar in 1898, toen die resid. een gouvernement geworden is , werd Aykb-Batiwe» toteene residentie verheven. De hoofdstad draagt denzcifden naam. AYER-BANG1ES , Ajei-Bahmks, ook wel Aiia-Bwici» , of Ajex- Bongay geheeten, st. in Oott-Indiè', op de Westkust van het Sunda- sche ril. Sumatra, noordel. afdeel, van het lands. Padang , resid. Ager-hangies , waarvan helde hoofdstad is , 2° 42' Z. B. 118° 20' 0.1*, guustig gelegen voor den handel , inzonderheid voor de berglieden van h<*t gebergte Padasser en Rauw , die er hun goud ter markt brengen. Er is ecne veilige buitenreede , alsmede eene binnen reede , vóór den mond der rivier , die voor binneulandsche schepen bevaarbaar is. De plaats , ofschoon byna onder de Linie, is gezond, daar zij overvloed aan allerlei levensmiddelen en goed bronwater heeft. De omtrek is rykin peiier, kamfer, benzoin en cassia. De Oost-Indische Compagnie had hier eene factorij , welke echter na 1774 opgebroken werd. Vóór 1838 onthield zich hier een Burgcrlyk gezaghebber ; thans is het de »etcl van ccnen Resident. AYER-DIhIT (DE-GR00TE-) riv. in Oost-Indië, op het Sunda- eehe eil. Sumatra. AYER-DLJUT (DE-KLEINE-) riv. in Oost-Indië, op het Sunda- sche eil. Sumatra. AYER-U1NGIEN of A«a-D»«w , riv. in Oost-Indië, op het Sunda- tcke eil. Sumatra, prov. Palembang , die hij eene uitbarsting van den vuurspuwenden berg Boekit-kaba , door uitgerukte boomcn en ingestorte aard brokken opgestopt werd, en daardoor uit hare oevers gedreven, de naast bugelegen plaatsen overstroomde. AYER-GRAN , kleine riv. in Oost-Indië. Zie Aria-Aso. AYER-HADJ1 , landsch. in Oott-Indie. Zie Anajuon (1). AYER-LING. Zie Taliam Aisa-Lwe. AYER-POOR of Avarooa, st. in Oost-Indië, op de westkust van liet Sundasche eil. Sumatra , 3° 11' Z. B. AYER-RAJAU of Ajee-Ratao, st. in Oost-Indië, op de westkust van bet Sundasche eil. Sumatra, lands. Padang, aan ecne riv. met eene gevaarlijke dwarsbank. AYER-T1RIE , d. in Oost-Indië, op het Sundasche eU. Sumatra, lands. Padang , distr. der Vijf-Kotta's. AYKEMA , voorra. adell. sUte , prov. Frieslaud. Zie Ayceima. AYKEMA , adell. huis, in het W e sterkwartier , prov. Groningen, arr. en 3T u. W. ten N. van Groningen, kant. en li u. "W. ten N. van Zuidhom, gcm. Ju. W. van Grijpskerk , aan den weg van Grypskerk naar Visvliet. AYKENWEER , voorm. d. in het Oldambt. Zie ArcaKrwiw. AYLVA of Ailowa , voorm. adell. state , prov. Friesland , kw. Oostergoo , griet. Ferwerderadeel , onder Genum. Zg werd in d«« oorlog tusscben de Gelderschen en de Friezen , in het jaar 131» , door de eersten afgebrand. AYLVA of Atlbwa , voorm. adell. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo. griet. W esl-Bongeradeel , onder Ternaard, in wier plaats het tegenwoordige huis van den Geneesheer R. se Boe* is gebouwd. AYLVA of Aylcwa, voorm. adell. state, prov. Friesland, kw. W es* tergoo, griet. W onstradeei, onder Schraard. Sjoebd Atlva , die Veld- (i) Alla da woorden, beginnende mat Atu , dia kaar niet gavondsn- wordan , zoa- ko men op Aim. 404 ATL. heer van het Friesche leger was , toen lu*t , in liet jaar 1500, tien jon- gen Hertog vau Saksen binHeu Franeker belegerde, bewoonde deie state, en veidroiik hierin het jaar 1508, bij ccnen zwaren Maler- vloed , welke destijds» deie streken teisterde. AYLVA of Atlüwa , toornt, adell. state, prov. Friesland, kw. ïf'estergoo, griet, h onsenuieel , onder ff itmarsmm. Zij werd in het jaar 14£1 door Tjaarb Atlva , een groot voorstander \an de Friesche vrij- heid , bewoond. In het jaar 1747 is dit stamhuis van dut beroemde geslacht gesloopt. A ÏLV A-BOLDER , pold., prov. Friesland, kw. JFestcrgoo, griet. Wonseradeel , arr. Sneek , kant. Bolsvrard , ond-r Burgwerd; palende N. aan Waaxcns, O. aan de griet, llennaarderadeel , Z. O. aan de vaart van Leeuwarden naar Bolsward , Z. en W. aan Hiehltim. Tjaakd var Atlva , Grietman vau YVonscradecl , heeft dezen polder in het begin der vorige eeuw doen iudijken. Het geh. A n dia hui ten ligt in den Atlva-Polder. AYLVA-STATE of Brakdsteede , voorm. stins. prov. Friesland, kw. Oostergoo , griet, ff est-Dongeradeel , onder Iloltretd. De be- roemde Ha.is Willem Baron tak Atlva, Luitenant-Generaal der Vcrce- nigdc Nederlanden , Luitenant-Admiraal van Friesland, Gouverneur van Kocvorden enz. , die door zyn heldenmoed in 1673 den lande groot e diensten bewezen heeft, was op deze stins geboren. Hij -f in Maart 1691 by Leuven, ten gevolge van cenen val \an zijn ]>aard. AIO, houtgrond in ftederlandtch-Guiana , kol. Suriname f aan de Suriname , ter reglcr zijde in het opvaren , palende aan de verlaten plant. Horeb opwaarts, en aan het verlaten land van Surinamombo beneden w aarts. Zij is 800 akk. groot. AYllI'OOR, st. in Oost-Indiè. Zie AvEa Pooa. AYSMA, adell. state, prov. Friesland, kw. ff' ester g oo , griel. Menaldumadecl , arr. en 1j N. \V. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. van Berlikum, £ u. O. ten Z. van Beetgum, waartoe zij met de fcnurt Dij k st e r h u i z c n behoort , £ u. N. O. van Dronrfjp. Zij is thans oene fraai je boerenplaats Groot-Ayska gebeeten , in bezit van het cigenërfdc geslacht van dien naam. AYSMA, Aoorni. adell. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Frruerdentdeel , ten W. van het d. Marrum. AYSMA , voorin, adell. state , prov. Friesland , kw. Oostergoo , griet. Tietjerksteradeel , onder het d. Oudkerk. Zij werd in het begin der vorige eeuw door Hobbe Raerdt van Smiiua , Raad-ordinaris in den Hove van Friesland aanmcrkclyk verbouwd en met ycIc aanplantingen ver- meerderd. Thans heel zij de Klekse ; en gelijk het huis voor cenige jaren door Mevr. Eritia Titia vas Sminia ^ernicllwd is. zoo heeft de te- genwoordige bezitter Jonkheer Arejd Jobanhes *ah Smhiia, in 1836, de plantsoenen van deze fraai je plaats veel verbeterd , en naar den beden- daagsehen smaak aangelegd. AYSMA, voonn. adell. state, prov. Friesland, kw. Wesienjoo , griet. Wonseradeel , ouder het d. ffichtum. AYTTA. voorm. state. prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. /.een- tra r//e«w/ee/ , in het d. Svichem , gebouwd door Gebrek vau Aytta y den grootvader \an den geleerden YitLiis Zwicneams ab Avtta (Wiclb vak Attta vas Swicbem) , en later door dezen laatstcn bewoond, maar waar- van thans naauwelijks de sporen meer aanwezig zijn, daar zij iu 1794 afgebroken is. AZELO) geh. in Tventhe. Zie Aselo. Digitized by Google AZE. m AZBWIJN (GROOT ), ook wel enkel Azbwij*, cn ondtyds Antn gchceten , d., graafsch. Bergh, prov. Gelderland, kw., arr. en 7 u. Z. ten 0. van Zutphen , distr. en 4 u. Z. 0. van Doesburg, kant. en 1 ti. W. ten Z. van Ter Borg , gcm. Bergh, 1£ n. N. ten O, van 's Hee ren berg. Men telt hier Sï$ h. cn ruim 400 inw. alle R.K., die hier cene kerk hebben, welke tot de statie van Zeddam behoort, en waarin dc dienst door eencn Kapellaan van die static waargenomen wordt. Ook is hier eenc dorpschool , die gemiddeld door 70 kinderen bezocht wordt. AZE WYN (KLEIN-), buursch. , graafsch. Bergh , prov. Gelderland, kw. , arr. en 6£- u. Z. ten 0. van Zutphen , distr. en 3£ u Z. 0. vati Doesburg , kaal. en 1 u. W. van Ter Borg , gcm. Bergh, \\ u. N. 0. van 's Hecrenberg , £ u. N. van Groot- Axev» ij n ; met ruim 00 inw. AZ1NGA voorin, adell. huis in Uunsingo. Zie Atinga. AZOELEN , voorm. kasteel in Zalland , prov. Orerijssel, niet ver van JHennigeschave, dat thans lot de gem. den Ham behoort. In de veertiende eeuw was het een roofnest , waaruit dc plattelandbewoner! «eer gekweld werden. Maar in het jaar 1580 werd het door An- bold tak Hoor*, den negen en veertigsten Bisschop van Utrecht , on- dersteund door die van Deventer cn Zwolle, ingenomen , cn tot den grond toe afgebroken. Digitized by Google I BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN OP HST 3 3 8. S T 8 SUL Bl.9, peg. 10, tan onderin ttaal : Zie Acksurtf , fee» Zie Asuwm- rag. 2 van onderen , en bl. 10 , reg. 4 cn 5 van boven , slaat :- Sfkoorl-Groet-Jlaryer-en-Camp f lees: Sckoorl-Harger-en-Camp. Bl. 10, ocAter Aef art. Aactbeebke, roe^e men bij: Het wapen van Aaoteeebjle bestaat in een zilveren veld beladen met een gouden vrouwenhoofd (dat van St. Agatba). Bl. 11 , reg. ü en rokenden, van onderen, ttaat : AAGTENDIJR (ST.) r of St. Aactenweg, oudtijds Aaghtekdijk of St, A achterweg , dijk in JT oord- Holland eni. dit art. leze men aldus: AAGTEN DIJK (ST), of Sr. Aaetewwec, oudtijds St. Aagbte5due of 8t. Aacbtesweg , dijk in het Baljuwtthap van Blois , prov. Noord- Holland, door Graaf Flobis V aangelegd, om het zeewater , dat bij storm cn hooge vloeden , door dc zeegaten in de Zuiderzee en van daar in het IJ en het Wijkermeer wordt opgevoerd , te kecren. Deze dijk neemt een begin aan den lagen Hoflandcrweg , gem. Wijk-aan-Z et-en- Wijk- aan-Duin , nevens het voormalige huis Adrichem, ongeveer 8 min. N. O. van Beverwijk, en liep oorspronkelijk van daar eerst Oost- en vervolgens noordoostwaarts langs de Monnikenweiden en den oever van het Wijkermeer, achter het huis Assumburgh om, tot aan den Uitgees- ter-Lagendijk ; op welk punt ten jare 13&7 een dam is gelegd , over de Kil op den Assendelvepdjjk , die toen en tot op den huidigen dag was genaamd de Nieuwendam, en destijds van eene sluis in dc Kil voorzien, zijnde tr toen aldaar nog doorvaart uit het Wijkermeer, door de Kil, in den Ham en het Wykermeer enz. Van de vroegste tyden af heeft deze dyk veel van inbraken te lijdctr gehad, en, behalve de vroegere, in de jaren 1623, 1628, 1633, 1651 , 1663 en 1673, nog drie te gelijk in het jaar 1777, als wan- neer ook de Assendel verdijk op zes plaatsen te gelijk doorbrak , waarom de respective besturen van dezen dijk, den Nicuwendam en den As- sendelverdijk , uithoofde der zoo aanmerkelijke tocgenomene verlanding, ▼an het Wijkermeer , waardoor sedert onheugelijke jaren dc donrvaarL langs de Kil was vervallen , onder goedvinden van het hooger bestuur , besloten , om , in plaats van alle die doorbraken van omringdykco te voorzitn , nader aan den toenmaligcn otv«r van het Wykwnieer , eene 408 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN. nieuwe overdijking van den St. Aagten- op den Assendelverdijk te leggen , hetwelk dan ook in bet jaar 1718 werd tot stand gebragt ; te gelgker tyd werden deze beide dijken aanmerkelijk verhoogd en ver- swaard , en gezamenujk 2454 roeden verkort , waardoor tevens on- geveer 155 bunders werden binnengedijkt. De scheiding tusschen den St. Aactmm jk en den Asskkdelvuumje werd als toen bepaald, te zijn nevens de Vlietsloot onder Atttndtlfl. De Sr. Aactehdmk heeft alzoo nu eenc lengte Tan 5570 Ned. ell. en behoort als een gemecne dijk thans onder het bestuur, en Talt ten laste van de dorpen Heemskerk t Uitgeest , Wijk-aan-Duin t CastrtYum, Bakkum en timmert alsmede van de Damheeren (het bestuur Tan den bovengenoemden in 13157 gelegden Nieuwendam) ; welke zes dorpen , benevens de Damheeren , uit hun midden ieder eenen Heemraad verkiezen , Tan welke om de twee jaren tyj beurten , één Dijkgraaf, en één Sekretaris en Penning- meester is j terwijl , nevens dit bestuur , door ééoen van ieder der zes dorpen benoemden Hoofd-iogeland , de jaarlyksche rekening wordt op- genomen t en de contributie , naarmate der te vallen onkosten , wordt BI. 12 , achter reg. 12, oan onderen, in te vullen. • Aalburg is eene heerlijkh. thans toebehoorende aan Jonkheer Willeb Geruit va» Kunciua, BI. 15 , achter het art. Aalsmeer t in te rullen .* AALSMEER • OP . DEN . UITWEG - IN - DE- NIEUWE -VERMANING, Doopsg. gem., die niet tot de algemeen c sociëteit der Doopsg. be- hoort. Zy heeft ééne kerk , welke door vier Liefdepredikers of Broe- ders-Vermaners bediend wordt. AALSMEER-OP-DEN-U1TW EG-IN-DE-OUDE-VERMANING , doopsg. gein., niet tot de algemeene Sociëteit der Doopsgezinden bchoorende, met ééne kerk , waarin de dienst door vier Liefdepredikers verrigt wordt. AALSMEER-OP-DEN-ZIJDWEG , doopsg. gem., tot de algemeene Sociëteit der Doopsgezinden bchoorende , en uit 600 zielen bestaande. Zij heeft ééne kerk , waarin de dienst door éénen vasten Predikant wordt waargenomen. BI. 16, achter reg. 11, in te rullen.' Thans behoort de heerl. Aalst in eigendom aan Jonkheer Mr. M. A. J. var der Beee* Pasteel , te Eindhoven. BI. 18 , achter het art. Aakgerhet , in te vullen : AANGIUM , d. in Friesland. Zie Argjok. achter het art. Aahstoot , in te tullen: AANSTOOTERZAND, zandvlakte, prov. Gelderland. Zie Otter loscre 1AKD. BI. 22, reg. 14, staatt 1778, lees: 1578. BI. 25 , rejr. 40 , voege men bij: De voormalige Fransche kerk te Aardenburgheeft geen toren en dient thans tot een pakhuis. BI. 30 , reg. 12, van onderen , staat: 5$ u. Z. O. van *s Hertogen- bosch , lees: 7 u. Z O. van *s Hertogenbosch , aan de Zuid Willems- vaart , waaraan het eene losplaat* heeft. BI. 32, reg. 39, staat: Kij- of Rij tbroeken enStrijp lees : R ij- of Rijtbroeken, S t r ij p en Heikant. reg. 44, slaat: Men telt hier ongeveer 1200 in w. en de oppervlakte beslaat 1142 bunders, lees: Men telt hier ruim 1200 inw. •n de oppervlakte beslaat ruim 1400 bund. Er zijn in de gem. Aabls-Rixtel nog een wind- graan- en schors- molen, eene katoenspinnerij en eeue jeneverstokerij uit aardappelen Digitized by Google AAR. 400 Van de voormaals in die gem. bestaan hebbende kasteelen en atkllijkc huizen zijn thans nog alleen aanwezig : het G u 1 d c 11 h u i s , II e u r- kenshuis enKannclust. Het wapen der gem. Aarle-Uixtel bestaat uit een lazuren schild , dat in vieren gedeeld is , zijnde elk Tak beladen met eencn gouden klitn- menden leeuw, ter regter zijde van het schild staat de Moeder Gods, houdende in de linkerhand het kindeken Jezus en in de regterhand een palmtak, alles van goud. BI. 33 , vóór het art. Aaeseh , in te vullen : A AROL EIL AIS DEN, eil. in Oost Indik'. Zie Ar oer Handen, achter het art. Aart- Elouesbosci , in te vullen : AARTGIJZENSUOEK, kaap in Oost-Indik , op de Oostkust van het Sundasche eil. Bomeo. BI. 33, reg. 15, staat: Gies ten-O udkerk , leet : G testen- O udekerl. hij net art. Aasdos, toege men bijt Oudtijds heette het Asicbdoeb. In eenen brief van Ai.bbecrt tak Beijebek , Graaf van Holland f van het jaar 1387 , wordt reeds ge- sproken van Asicrdoeb in Amttelland; zoodat hei to«n tot Holland schijnd behoord te hebben. BI. 34, achter het art. Aatserberq, in te vullen.' AATSVELD, streek lands in Gooiland. Zie Aetsteib. BI. 37, reg. 13, ttaat: arr. leet: kw. BI. 40, reg. 32, ttaat: drie zwarte zuilen, leet: drie zilveren zuilen, BI. 41, vóór het art. Abekes, in te vullen : ABEI of Abej , haven in Oott-lndiê , op de Noordoostkust van het Sundasche eil. Bomeo , distr. Pappdi. Zij wordt gevormd door den mond der rivier van denzelfden naam, is de voornaamste haven van de geheele kust, en de eenige , alwaar de schepen voor den Westen- wind beveiligd zijn. ABEI of Abej , riv. in Oost-Indik, op de Noord-oost-kust van het Sundatche eiland Borneo. achter het art. Abicaelslust, in te vullen: ABINGA , voorm. stins , prov. Frietland. Zie Aebisoa. reg. 14 , ttaat : Amalla, Amaicaen Amatoeli, leet : Ama-Ila, Ama-Ica en Ama-Toeli. BI. 44 , achter het art. Abtswoode , voege men bij: Het huis, alwaar Poot geboren is, wordt er nog aangewezen. BI. 43 roor het art. Acblcm , in te vullen : ACHEVILLE , gem. in het grooth. Luxemburg. Zie Alzmge*. reg. 37 en 38, ttaat: Het was door de Kanoniken van Ludinga- kerk gesticht, leet: Het was door de kanoniken van Lttdtngakerk, volgens sommigen in 1137, volgens anderen in 1165, gesticht. BI. 46 , achter het art. Aciteroieb, tn te vullen: ACÜTERDIJK , dijk in de Baronia Atperen , prov. Zuid-Holland, langs de rivier de Linge. BI. 50, achter het art. Aceerstee, in te vullen: ACKERWOLDE , d. prov. Frietland. Zie Akeerwocse, BI. 51 , vóór het art. Actieiotex, tn te vullen : ACRA , stranddistr. in Afrika. Zie Abba. BI. 52, roor het art. Adelbeii , in te vullen: ADELEN, voorm. state , prov. Frietland, kw. Westergoo , griet. Me- nnldtnnadeel, iu held. Berlikum. Van het geslacht Adubtt , te Sexhie- mm afkomstig. 410 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN. BI. 53 , roör het art. Admoso , in te vullen: ADEWEIITH , d. in het W etterkwartier. Zie vóór het art. Ad jiebabaho, i» te tullen; ADICOURADI , berg in Wett-lndië, in het noord westetQke gedeelte Tan het Cura$aotehe eil. Aruba, ten O. van den berg Annaboei. Men heeft in de kwartsader van dezen berg , dien de Luitenant- Generaal KiuiJERHor* in zijne tegenwoordigheid , in 1824 , door mi- neurs en sappeur*, hij middel van petards , heeft, doen openen , ter diepte van 1,70 ell. stukken kwarts gevonden , waarover kleine stipjes , korreltjes of lovertjes goud verspreid lagen. achter het art. Adoh, in te vullen.' ADORNEPOLDER of Adocbbefoldeb , pold. in het Land van Katzand, prov. Zeeland f arr. Middelburg, distr. en kant. Sluit; gcm. ffieute- vliet ; palende N. aan de Noordzee , O. aan den Baanslpolder , Z. aan de Nieuwe haven en W. aan de Schorren van den Zwarten-Polder. Hij is in 1619 bedijkt, door Jeaw Adocbbb, destyds Heer van Biervliet en beslaat 56 bund. 47 v. ell. 66 v. r. BI. 54, achter het art. Adbiaah Piimi Ambacht, in te vullen.' ADRIAANSPOLDER , pold. op het eil. Pf oord-B et eland , prov. Zeeland, distr. en arr. Goes , kant. en gcm. Kortgene; palende N. aan den Oud-Kortgeenpolder, O. aan den Annapolder, Z. aan de. Zuidvlict, en W. aan den Stadspolder van Kortgeen. Deze polder, is in 1713 bcdytt. reg. 18, staal: In de plaats van het oude slot ena. Deze ge- heele zinsnede leze men aldus: In de plaats van het oude slot, dat in. de binnenlandsche onlusten verwoest was, is , in de laatste helft der 16de eeuw , een ander huis gebouwd door Antoky vak pee Bras , die er van moeders zijde erfgenaam van was. Dit huis is , nadat het omtrent de helft der vorige eeuw aanmerkelijk was vertimmerd, in het jaar 1810 gesloopt. De boerenwoning , het tuinmanshnis , de vijvers en grachten- bestaan er nog van, doch de plaats, waar het kasteel gestaan heeft, is geheel opgeruimd en beplant. Bi. 57, achter het art. Aduabdswoodb , in te vullen: ADWARTH , Adwbrth of Aedwebth , d. in het W etterkwartier , prov. Groningen. Zie Addabd. BI. 58 , achter het art. Aebuliafoldbb , in te vullen : AEMSFORT , oude naam van Abibsfooht. Zie dat woord. AEMSTELREDAM, oude naam van Amsterdam. Zit dat woord. BI. 66, vóór het art. Ahibobssa, in te vullens AHANTAH, stranddistr. in Opper-Guinea. Zie Harte. achter het art. Anotn , in te vullen : AHOESING of Abosibc d. in Oott-Indie, op bet Moluksehe e&.Ambotno. achter het art. Ano , in te vullen : AJA, d. in Oost-Jndië. Zie Aowh. BI. 67 , achter het art. Auo, m te vullen: AJO, berg in Wett-lndië, op het Curofaosche eü. Aruba, in het Noordoostelijke gedeelte van dat eiland. AJON , d. in Oost-Indië. Zie Auwh. BI. 69 , reg. 5 , van onderen , staat : Adotn , lees : Adon. BI. 71, reg. 16, staaf.- AKOON lees: AKOONG. » » * 23, » AKRA of Abba, lees: AKRA of Acba. • » » 8, »o» onderen, staat: gespansch. lees: voormalig gespanschap. BI. 72, reg. 19 en 23 staat: Rehoemoni, lees: Roehoemom. Digitized byXToogle AL A. 411 BI. 72 , achter het art. Alacca , m te vullen : ALAM (TANDJONG) , plaaU in Oost-lndie. Zie Tandjo*» Aeab. ALAMBERTSKADE, dus noemt men de scheiding, tusschen deLoen- derslootscho en de Kortenhoel'sche plassen , in do prov. Utrecht. Den 28 Julij 1838 is het aanleggen der stcencnglooijing aan de zuidzijde van de teekade , onder het toezigt Tan den fungerenden Hoofd-Ingenieur van den Waterstaat, aanbesteed. achter het art. Alatb, in te vullen : ALBA (HEUVE-LVAN-) , hoogte in het Land van Altena. Zie Alva (HbOTEL-VAS-). BI. 73, reg. 18, staat: Aalbbcb, lees : Aalseek. aehter Aleertsbero , in te vullen : ALBERTSKLOOSTER , voorm. klooster in Ketmemerland. Zie Ecbobd (Klooster- te-). ALBERTU6POLDER , pold. in Asteneder-Ambacht , in Staats- V laanderen , proT. Zeeland, distr. Hulst, arr. Goes, kant. Axel, gedeeltelik gem. Sas-van-Gent , gedeeltelijk tot de Belgische gein. A ss en ed e behoorende ; palende N. aan den St.-Pieterspolder , 0. aan het Saategat , Z. aan Sas -Tan-Gent, W. aan den Bankpoldcr, den Pennemanspolder, den Mariapolder en den St.-Pieterspolder. Reedt in 1285 waren deze gronden bedykt door Jas tab Nabeb en Mabia d'Artois, doch z", werden in 1483 overstroomd , later berdijkt, maar in den strijd tegen Spanje weder aan de golven pr\js gegeven. achter reg. 28, voege men bij: Onder de Predikanten , die vroeger te Oüd-Alblas gestaan hebbea verdient melding : Gebabj» Chobse, die zich door geleerdheid onder- scheidde en onder anderen geschreven heeft eene Historie der Kwa- kers, welke, wegens onpartijdigheid, geprezen wordt. Hij heeft hier van 1678 tot 1707 , toen luj emeritus werd , het evangelie verkondigd. BI. 74 , achter het art. Alblas (Oud-) , in te vullen : ALBLASPOLDER , pold. in de heerlijkh. Zwaluwe , prov. Noord' Brahand , arr. Breda , kant. Zevenbergen, distr. Prinsenhage, gem. H ooge-en- Lage- Zwaluwe ; palende N. en 0. aan het Hilleke- van- den Dam , Z. aan de Vloedspui en W. aan de-Hooge-zwaluwsche-haven. Deze pold. beslaat 6 bund. 62 t. r. 80 v. ell. Het zomerpeil is 40 d. onder A.P. BI. 79, reg. 10 en 11, staat: Aalbbbcbtsbero , lees: A aleertsbero. achter het art. Albvbsb, in te vullen: ALCMARIA, st. in Noord-Holland. Zie Almaar. reg. 13, staaf.* Alebere, lees: Alcbere. BI. 84, reg. 33, staat: Het bevat enz., deze zinsnede leze men aldus: Het bevat in de 3 kant.: Alkmaar, Schagen en de Helder, ruim 44,000 inw. reg. 36, staaf.' ALKMAAR, kant. No. 1. enz. Dit art. ge- lieve men dus te veranderen , terwijl het geheele volgende art. wegvalt : ALKMAAR, kant., prov. Noord- Holland , arr. Alkmaar, palende N. aan het kant. Schagen, O. aan het arr. Hoorn, Z. aan het arr. Haarlem en W. aan de Noordzee ; bevattende de volgende 21 gem. : Alkmaar; Akersloot- cn-Woude; Bergen; Wimmc- n u m; St. Pancrai; Ouddorp; Egmond-binnen-Eg- mond-aan-den-I!oef-cn-Rinnegom;Egmond-aan-Zec; Heilo-en-Oesdom; Kimmen; Koedyk-cn-Huiswaard; Oud-Carspel; Groet; Srhoorl - II argc r-e n - Camp ; V eenhuizen; Hecr-Hugowaard; Noord-en - Zuid- Seharwoude; B r o ek -op -L a n g c n d g k ; Otcrleek; Zuid- Digitized by Google 412 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN. e n-Ifoord-Schcrmcr; en Schcrmcrhorn; en daarin ralm 33,000 inw. BI. 97, achter het art. Ai.taw , in te vullen: ALLABTSi'OLDER , pold. in dc hecrlijkh. Geeftruidenberg , prov, JVoord-Brabaud, arr. Breda, kant. Oosterhout, distr. Prinsenhaye T |jcm. Made-en Drimmelen ; palende N. aan de Akker», O. en Z. den Eniilianolder en W. aan den Grooten-Polder-\an-dc-Nollcn , bevattende 4 bnnd. 37 v. r. Het zomerpeil is 10 d. boven A. P. róór het art. Alles , in te rullen: ALLEMANSHIL, pold. in de beerl. Geertruidenberg , prov. Braband, arr. Breda , kant. Oosterhout, gein. Geertruidenberg ; pa- lende N. aan de Buitengronden tegen de Donge , O. aan dc Donge xelve, Z. aan de vestingwerken van Geertrnidcnbcrg en W. aan den Emilia- poldcr. Hij bevat 17 bund. 16 v. r. 70 v. cll. Het xomerpcil ligt 10 duim boven A.P. ALLENDORP of Allerdore, voorm. riddermatig goed in het fte* derkwartier der prov. Utrecht. Zie Aiekdore. achter het art. Allebsba , in te vullen : ALLESBORN , d. groothert. Luxemburg. Zie Allerrors. achter het art. Alxesbeer , in te vullen : ALLEUZEN, voorm. heerl. in den Groot en Zuid- Jfollandst hen Waard. Zie Alioyse*. ALLINGAHUIZEN , geh., prov. Groningen. Zie Alikebdiuu. BI. 98, achter het art. Alba, in te vullen: ALMALOH , oude naam van Alielo. Zie dat woord. achter het art. Alma bi , in te vullen : ALMEER, onde naam van het Haablebbebbeer. Zie Alecbbere. rcg. 29, t/aaf.- Haarlemmermeer. Zio Aichbere , lees: Haar- lebberrxeb. Zie Alecbberb. reg. 30, staat: ALMELO, arr., prov. Overijssel, dit art. gelieve men aldus te veranderen: ALMELO , arr. prov. Overijssel; palende N. en O. aan het Ko- ningrijk Hannovcr, Z. 0. aan de Pruissischc prov. Rynlaud , Z. aan de prov. Gelderland en W. aan liet arr. Deventer. Het maakt het grootste gedeelte van het voorm. kwart. Twenthe uit, bevat de vol- gende 3 kant. : Almelo, Dcldcn, Enschede, Oldenxaal en O o t mar sum, heeft eene oppervlakte van 100,301 bund. land., telt 10,237 h. en 57,000 inw. BI. 100, achter reg. 20, bij te voegen: Ook is in bet jaar 1838 te Almelo 1 leder- en vellenberciding opgerigt. BI. 102, rcg. 3, van onderen, staat: Van de twee lyifbancn ens. deze zinsnede leze men aldus: Van de twee hjnbanen is die , welke het laatst in werking is ge- weest , tot eene traankoker\j voor de kwijnende Groendlandsvisscherij van Ilarlingcn ingcrigt. BI. 103 , roor het art. Albers, in te vullen: ALMERE, oude naam van bet Haarlebberbeeb. Zie Albcbbkbe. reg. 9 , van onderen , staat : eencn zwaren brand , lees : oen tware brand. BI. 103, reg. 9, staat: ALPHEN, kant., dit art verandere men aldus: ALPHEN, kant., prov. Zuid- Holland , arr. Legden; palmde N. aan het kant. "Woubruggc , 0. aan het kant. Woerden , Z. aan het kaut. Gouda, Z. W. aan het kant. Voorburg, en W. aan het kaut. Ley- Digitized by Google ► ALP. 415 den, en bevattende de volgende elf gcm. : Alphen-cn-Rietveld; Oudshoorn-cn-Gncphock; Aarlaiidcrvccn; Zwam- racrdaui; Boskoop; Zuidwijk; Hoogevccn; Benthorn; li e n l h u i z e n ; en II n z c r s w o u d c n ; en daarin ruim 12,000 inw. BI. 111 , Bij de fabriek van beenzwart, die onder ALpHES-EN-RiKTVELlf bestaat, is in 1838 nog eenc salamouiakstokcrij in werking gebragt. achterliet att. Alpheve^-Rietveld , gelieve men in te vullen : ALP1IEM -GASTRA , oude plaats, op de oude reiskaarten voorko- mende. Zie Alphen , d. in Rijnland. BI. 117 , vóór het art. Altince , ï» te vullen: ALTUENA , landstreek in Zuid- Holland. Zie Aiteha (La*d tak). reg. 4 en K , tan onderen , staat : Kautenbach, M c r- ckoltz en Schatburg, lees t Kante nbach, Merckoltz en S c h ii tb n r g. BI. 118, reg. i'S, staat : L e w es m n h 1 e n, lees: Le m c s ni ii h 1 c n. BI. 119 , reg. 12, van onderen, staat : AMAL1ESTEIN of Ameiimtew enz. het begin van dit art. leze men aldus: AMAL1ESTEIN of Abeliesteis , voonu. adellijk huis in de hcerlijkh. Vianen, prov. Zuid Holland , gein. en i u. W. van Vianen , in het Vianensclie bosch. BI. 120, bovenaan , in te rullen: AMAMELO of Aiaxtelo , d. in Oost-Indië, op het Moluksche cil. Amboina. BI. 121, vóór het att. Abbachtspoldeb, in te rullen: AMBACHTEN (DE VIJF), anders ook de Noordwatehmrc gebeeten , vormen den oudsten en grootsten waterring van het cil. fralcheren, prov. Zeeland. Hij heeft den ouden naam behouden , ofschoon er thans elf ambachten in gevonden worden , daar hij , behalve ecne gedeelte van Serooskerke, de heerlijkheden en ambachten van W c * t ka- pel 1 c , Poppckcrkc, Boude wijnskerke, St. Janskcrke, Zoutelandc, Meliskerke, Mariakcrkc, G rij ps kc rke, Aagtekerke, Domburg en Oostkapellc, en dus in het geheel bijna 6000 bund. omvat. Den vroegeren naam had de waterring naar de oudste bedijkingen aan de tfalucren of bewalde akkers, op welke de Domburg met hare onderhoorigheden lag , te weten : Poppckcrkc, Boudins- kerke, Meliskerke, M a r i a k e r k c en G r ij p s k c r k e. Hij w as toen door eenen stroom ,deSwalinye eaPekelinge, van de ooste- lijke gronden gescheiden, en het was in dien stroom , dat bedijkt werden de llondcrdgeracleu onder Gr ij pskerke, weike thans tot de Oostwalerring behooren , Hondegensambacht en het deel van Serooskerke, hetwelk bij de Vijf Asbacitem geteld werd. Voor 1300 waren ook ten Z. de W e re n d ij k en de Zou tclanden gewonnen ; want reeds ten jare 1200 vindt men gesproken van tienden in de 1' e k e I iji g e , en gewaagt Melis Stoee van Zou l e I a n d e. Het oudste berigt van den waterring zclven is van bet jaar 1293. vóór het art. Asbacwaso, üi te vullen: AMBARAWA, st.in Oost/ndiè, cil. Java, resid. Samarang, dist. Ambarawa. Zij is de hoofdpl. van het dislrikt , en men is thans (1839) bezig, om aldaar vestingwerken aan te leggen, aan welke de Gou\er- neur-Gcneraal van Neèrlauds ludië in Junij van het vorige jaar den eeiv sten steen gelegd heeft. reg. 11 , van onderen staat: Kadoe , lees: Samarang. Digitized by Google 414 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN. BL 19B. vóór het art. Amlaü, m U vullen : AMBLAÜ, fort la Oostlndiè, landv. ca ril. -4m&ot*c, niet w van Victoria. BI. 130 , ar Af er hel art. Ahbo*, in re rullen: > AMBONSCHE EILANDEN , landv. in Oost-lndië. Zie Ahboma. reg. 4, */aa<.- AMBONOG , lees : AMBüONG. • 15, van ouderen, staat,: aan Zcdcrik, lees: aan dc Zcdcrik. Bi. 140, reg. 52 cn 53, staal: Jonkheer Mr. Hejdrie Willes Bosch vaü Drarestein , lees : Jonkheer Hendrik Willeb Boscu vah Draeestei*. reg. 355 , staat : Het wapen van deze hcerl. is enz., » plaats van deze geheele alinea leze men: Het wapen van deze heerl. is een schild, beladen met acht golvende strepen van goud cn rood. Het wapen der ridderhofstad is een schild VU goud, beladen met drie zwarte hanen, met roode kammen en baarden, geplaatst twee cn een, vergezeld van boven van de letters A en II. BI. 141, reg. 7, staat : Tc gelijk met enz., van hier af tot aan het einde tan het art. leze men: Deze ridderhofstad is bij scheiding des boedels van Mr. Pacxcs Bosch va!» Drazestein (zie het vorige art.) toebedeeld aan Jonkheer Mr. Willes Bosch va* Draeestei* , lid van dc Ridderschap der prov. Utrecht. Het wapen van Niecw-Aheliswaard is een schild van goud , beladen met drie zwarte hanen, met roode kammen cn baarden geplaatst twee en een. BI. 145, reg. 19, tan ouderen , staat: bij het dorp van dien naam van Amcrongcn , lees : bij het dorp van dien naam. BI. 144, na het art. AMERONGER BOSCH, in te tullen: AMERSENFORT , oude naam van dc stad Ahersfoort. Zie dat woord, reg. 19, staat: Het bevat in dc volgende 4 kantons enz., deze zinsnede leze men aldus: Het bevat in dc volgende 3 kantons s Amersfoort, Rhenen «u Wyk-by-D uurstede, ruim 45,000 inw. reg. 22 , staat : AMERSFOORT, kant. No., 1 enz., dit en het volgende art. worden één , en men leze dit aldus : AMERSFOORT, kant. prov. Utrecht, arr. Amersfoort, palende N. aan dc Zuiderzee , O. aan de prov. Gelderland , Z. aan de kant. Uhencn cn Wijkbij Duurstede eoW. aan het arr. Utrechten de prov. Noord-Holland. Het bevat 23,000 inw. in de volgende 11 gem. : Amers- foort; Hoogland; Stoutcnburg; Duits; Bunscho- ten; Eemnes-binnen-en-Buitendyks; B a a r n ; d e Vuursche; Zocst; Lcusden; en Woudenberg. BI. 131. Tc Ahersfoort zijn in 1837 twee nieuwe fabrijken tot het weven van katocuenstoffen opgcrigt , alsmede in 1838 eene likeur- stokerij. BI. 154, bij de hier vermelde beroemde mannen, die te Amersfoort geboren zijn, voege men: den schilder Jacoho vak Stavereh , uit de 17de eeuw. BI. 133 , vóór het art. Ahestelle, in te vullen: AMERSFORTHE cn AMESFORDE, oude namen van Ahersfoort Zie dat woord. na hel art. Ahis (Klem), in te vullen : AMISFURTUM, Lalijnschc naam van Amersfoort. Zie dat woord. na het art. Ahhanol, m te vullen: AMMELR01JHN , naam , dien de landlieden geven aan het d. Amher- iobeti. Zie dat woord. Digitized by Google AM O. 415 fit. 138, rog. 95, staat: Manado , lee$: Menodo. reg. 32 , staat : Menada , lees : Menodo. reg. 58, staat: AMOR , naam cm., lees: AMOR , Latijnsche naam van het watertje de Mis. Zie dat woord. achter het art. Amo» , ia te vullen : AMPALO, kampong of d., in Oott-lndië, op het Sandasche til. Sumalra , in de JVenaugkabausche Bovenlanden , dist. Alahan. reg. 40, staat: Asuut Lawakg, distr. in Oost-Indiè' enz. dit art. leze men aldus: AMPAT-LAWANG of Listahg, distr. in Oost-Indiè, in het Z. O. van het Sundasche eil. Sumatra , ads. resid. Benkoelen , N. W. van JPassaniah-lebur , met zeer vruchtbaren grond. BI. 159 , achter het art. A*pinas , in te vullen: AMPO (BÜNO), plaats in Oost-Indiè. Zie Botio Awo. achter het art. Amsfout , in te vullen : AMSSEN, buursch., prov. Gelderland. Zie Amwes. BI. 161 , achter het art. Abstel (Bisser), in te vullen: AMSTEL (DEPARTEMENT-VAN-DEN-), maakte, volgens de Staatsregeling van 23 April 1798 het vierde departement der fiataaf- ■che republiek uit. Het paalde N. aan het IJ , O. Z. en N. aan het departement van Texel , zoodat het nagenoeg het tegenwoordige arr. Ajstirdab besloeg. Het Departement was verdeeld in 7 ringen, van welke dc 6 eerste Amsterdam en de zevende Wc esp tot hoofdplaats hadden, en telde ruim 258,000 inw. reg. 9, staat: AMSTEL (NIEUWER ) , kant. enz. dit art. ver- andere men aldus : AMSTEL (NIEUWER-), kant., prov Noord- Holland, arr. Unster- dam, palende N. aan de kant. Amsterdam No. 2 en 4, O. aan het kant. Weesp en aan dc prov. Utrecht , Z. aan het arr. Leyden en W. aan het Lcgmcer , aan hel Haarlemmermeer en voor een gedeelte ook aan het kant. Amsterdam No. 1. Uct bevat de acht gcm.: N ie u- wer-Amstel; Ouder-A instel; Rietwijk-en-Rictwjj- keroord;Aalsmecr-en-Kudc 1 staart; Leymuideu-en- Vriesekoop; Kalslagen-cn-Bildexdam; Th amen; en Uithoorn en daarin ruim 10,500 inw. BI. 162 , reg 34 , staat : Abstex , (Ouoaa-) kant. dit geheels art. vervalt. BI. 166 , achter het art. Abstellasd , dek. , in te vullen : AMSTELLAND, dep. va.i het voorin, koningrijk Holland. Het paalde W. en N. aan de Noordzee, O. aan het dep. Utrecht en Z. aan het depart. Maasland, en bevatte nagenoeg hetzelfde als de tegenwoordige provincie Zuid-Holland. Dit departement werd in twee kwartieren verdeeld , waarvan het eerste Haarlem en het tweede Hoorn tot hoofdstad had. BI. 169, reg. 7, staat: Het bevat dc volgende 12 kantons, enz. deze zinsnede leze men aldus: Het bevat de volgende 7 kantons: Amsterdam No. 1 — 4, Nieu- wer-Amstel en Weesp, cn daarin ruim 232.000 inw. reg. 10, staat: AMSTERDAM(DE ZES KANTONS DER STAD), dit art. leze men aldus : AMSTERDAM (DE VIER KANTONS DER STAD), bevatten te zamen 202,000 inw. Kant. No. 1 , palende N. aan bet IJ , 0. aan het kant. Nieuw er- Amstel, Z. aan het kant. Amsterdam No. 2 en W. aan het kant. Am- 416 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN. sterdam No. 3 , beslaat bet eerste , een gedeelte van het tweede en ongeveor dc bt 1(1 van bet derde politiekanlun ; en bevat de burgerlij- ken No. 1 — lö , beuevens de gein. Watergraafsmeer of Die- ui e r me cr-c u-Om r in gdy k. Kant. No. 2 , palende N. aan de kant. Amsterdam No. 1 en 3 , O. en Z. aan bet kaut. Nieuwer-Amstel en W. aan het kant. Amsterdam No. 4 , beslaat bel grootste gedeelte van het tweede politiekanton , en bevat de burgen» ijken No. 28 , 33 , 33—00 geheel en 34-33 gedeelte- lijk , mitsgaders de buiteuwykeu No. 1 en 2. Kant. No 3 , palcude N. aan het IJ , O. aan het kant. Amsterdam No. 1 , Z. aan bet kant. Amsterdam No. 2 en W. aan het kant. Am- sterdam No. 4 , beslaat een gedeelte van het tweede en ongeveer de helft van bet derde politiekanton , en bevat de burgcrwijken No. 17 — 27, 29—32 geheel en 34—32 gedeeltelijk. Kant. no. 4, palende N. aan bet IJ, 0. aan de kant. Amsterdam No. 2 en 5 , Z. aan de kant. Amsterdam No. 2 en Nieuwer-Amstel , en \V. aan het kant. Haarlem , beslaat het vierde politiekanton , mitsga- ders de gem. Slooten en Sloo ter dijk- Osdorp- en- dc-Vrije- Geer, en bevat gedeelten van dc burgcrwijken No. 33 —32 , alsmede 33 en 34 geheel , mitsgaders dc buitenwijken No. 3 en 4 en de gem. Sloote-en-Slooterdijk-Osdorp-en-de- V rije-Geer. BI. 169, onderste regel, staat.- kant. Amsterdam, No. 1—3 en een gedeelte van No. 6, lees: kant. Amsterdam , No. 1 — 4. BI. 171 , reg. 40, staat: res vredegcregten , lees: vier kantonge- regten. BI. 176, bovenste regel, staat: regthebbende , lees: regt hebbend en. BI. 208, reg. 30, staat: 1753, lees: 1793. BI. 214, reg. 10, staat: bet Letterkundig genootschap : Tot flut en beschaving ; lees: bet genootschap JVatu.ro Ar lis Magistra , dat den 1 Mei 1838 geopend is , en zich ten doel heeft gesteld , Amsterdar eenen Zoölogisehen tuin te verscbaflfen. BI. 213 — 220 , voege men bij de aldaar vermelde geleerde en andere be- roemde mannen en vrouteen nog: den godgeleerde Hekdrir Hicro*ircs Ter Oever, geb. 6 Fcbruarij 1716 f 2 Mei 1823, als Predikant bij de Hervormden te 's Hertogcnbnseh ; den Natuurkundige Joraxres BiTftR, f 28 Augustus J838; den geschiedschrijver : Jak Korijrckbirg, geb. 1758, f 8 Jannarij 1831. na 57 jaren Hoogleeraar in dc godgeleerd- beid en kerkelijke geschiedenis aan dc kweekschool der Remonstranten te zijn geweest ; den Letterkundige Pieter Gerajidcs Witse* G ets beek , Ëeb. 30 of 31 Dec. 1774, f 31 Oelober 1831; de dichters : Pieter [eijer ,geb. in 1718 , f 16 Mei 1781; Gerardos Out hok , die zich echter meer als Geleerde , dan als Dichter onderscheidde ; Gerard Muyser, geb. 1726, f 17^7 ; Jan Legt Dirrsï., geb. 1749, fö December 1822; en Si bolt Corhelis Klijkhaher, geb. 13 Julij 1804, t 13 April 1834, die tevens geen onverdienstelijk Regtsgclrcrde was; de Schilders : Siboit Jansz. Kies uit de 123de eeuw ; Joha* vak Noorot ; Tibotheus dkGraab of de Gra>e ; Ja» Pieters Zorkr , geb. 10 Maart 1641 , f 18 Mei 1726; Jacor Esselers; Wille» Troost , geb. 1684; Louis Cralo* , geb. 1687 , f 1711; Isaar Vogelessa>ck , geb. 1688, f 1 JU,,Ü 1733; Gerarb Melder, geb. 17 April 16 3, f 1734 en Jak Listhorst, geb. 1753, f 1813, de Plaatsnijders : Corselis Danckers dr Ry , die te\ens een be- kwaam bouwmeester nas, geb. 1361, f 1634; Dancker Darcrrrts en zijn broeder Justus Danc&ers , uit het laast der 16e eeuw ; Abraham Blootelirc, geb. 1634 j lUima* va» Prasuw, die omstreek» 1640 ANK. 417 leefde; Geaasd Valce, Jacorüs Golb . geb. omtrent 1660, f omstreeks 1750; Cbristiaar Hagess, Josepb Mcldf.r, «J- vermoedelijk 1710; Mattbias Pool , die in 1720 geleefd beeft en Willeb db Broer ; den Zeevaarder Jaeor le Maire , die den 14 Junij 1616 , als Opperkoop- man cene reis rondom de wereld ondernam , van welke hij in 1617 terugkeerde j en de plaatctsster Maria db Wilde , die in 1703 leefde. BI. 218, reg. 4 en 5 , staat: Correlis Loots, geb. in 1764, f 10 October 1834, lees: Corselis Loots, geb. 6 Junij 1763, f 10 Octo- ber 1834. reg. 16 , ttaat : Jerokibo Boscb : lees: Jrroribo de Bosch. BI. 239, ro'ór het art. Arahras, in te vullen: ANALABOU, riv. in Oost-Indië. Zie Ahra-Laboi. achter het art. Arabbe, in te vullen: ANB0LA-L1P1R0K, landstreek in Oost-Indië , op bet Sundosche eil. Sumatra , in het Noorden van het landsch. Bat la. BI. 268, achter het art. Anjar , in te vullen: ANJAR of Poelo Ahjar , eil. in Oost-Indië, in de Riviervan Pnlem- bang , ter plaatse waar deze de Kambang opneemt. BI. 277, reg. 12 , ran onderen, staat : ANKEVEENSCHE-BRUG , buurt enx. , dit en de heide volgende art. leze men aldus : ANKEVEENSCHE-BRUG , buurt in Gooiland, prov. Noord- Holland, arr. 3| uur O. ten Z. van Amsterdam, kant. en 1^ u. Z. O. van Weesp . gcm. J? eesper-Carspel , £ u. N. van Ankeveen. De Hilver. sumsche , 's Graveland<=ehe en Loosdrecbtscbe veerschuiten naar en van Amsterdam kouii-n hier dagelijks door. ANKEVEENSCHE POLDER (HOLLANDSCH-) . pold. in Gooiland, prov. Noord-Holland, arr. Amsterdam, kant. Weesp, gcm. Weet- per-Carspel ; palende N. aan de Hilversumsche weide, de Meent ge- naamd , O. aan het Naarder- en Busscnicr Eng , Z. aan den Stichts-An- kcvcenschcn-polder , W . aan den Broekepolder en den lleintjeraks- poldcr. Hy ligt 42 d. onder A. P. en is groot 340 bund. 42 v. r. 50 v. cll. ANKEVEENSC1IE-P0LDER (ST1CHTS-) , pold. voorbeen tot het Nederkwartier der prov. Utrecht behoord hebbende, thans mede onder Gooiland begrej>en , prov. Holland , arr. Amsterdam , kant. W eesp , gcm. Ankeveen; palende N. aan den Hollandsch-Ankeveenschen-pol- dcr , 0. aan 'sGraveland, Z. aan bet Horstcrmcer , W. aan den Bleikpolder . en den Spiegclpolder , onder Ncdcrhorst (den Berg). Hij ligt 40 d. onder A. P. en is groot 477 bund. 33 v. r. 31 v. ell. ANKEVEENPCHE-VAART, watertje voorheen in het Nederkwartier der prov. Utrecht , thans tot de prov. Noord-Holland beboorende , en van het dorp Ankeveen oo*U aarts naar 's Gravcland loopende en west- waarts xich te Nederhorst (den Berg) in de Nieuwe Vecht ontlas- tende. BI. 274, roor het art. Assaioog (St.), in te vullen: ANNA BOEI , berg in Wesllndië, op de Noordwestkust van bet Curacaosche eil. Aruba, O. van den berg Hocrisibona. BI. 276, vóór hel art. Arra-Laboe, vl. , tn te vullen: ANNA KLOOSTER (ST.), >oonn. nonnenklooster te Utrecht. Zie I. Deel. 27 «8 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN 6 , van onderen , staat : Deze gem. beslaat enz. , cfese alinea verbetere men aldus: Deze gcra. beslaat 1212 band. 35 v. r. 78 v. dl. Hen heeft er ecne mecstoof , ecne school en ongeveer 1700 inw., onder welke t R. K.. en 10 Isiaèliten , zijnde de overige allen Hervormd. Zij vinden meest in den landbouw, de scheepvaart en stoofpot lc rij of mcckrapbcrciding hun bestaan. Voorheen verlieten jaarlijks meer dan 500 personen deze gcm. , om als droogers, stampers, drijvers en mindere werklieden in de meesteren in Zeeland , Noord-Braband en Zuid-Holland te gaan arbeiden. Zij vertrokken met hun gehccle gezin , tegen de maand Sep- tember, en kwamen in April of soms in Mei des volgenden jaars terug. De meekrap werd toen bijna uitsluitend door ingezetenen van het eiland Tholen en voornamelijk door St. Annalandcrs bewerkt. Iu 1814 gin- gen uit deze gcm. 40 droogers , vele stampers en ondermans , de mee- stovcn elders bedienen , thans is dat getal zeer verminderd , daar zij niet zelden in de mecstoven zijn en blijven wonen. Men telt in de gem. St. Akkaiard , 25 vaartuigen, te zamen me- tende nagenoeg 300 tonnen , en éénen zeehondenvanger , welke er zeer dikwijls levert ,aan hen , die daarmede op de kermissen reizen. In 1830 vong hy cr in het geheel 120 ; vroeger biociden hier ook eene gruttcrij en ecne bierbrouwerij , die echter beide thans niet meer in werking zyn. reg. 6, ran enderen, staat: dat in 1493 door Au ha tui BocBGoiKDif , lees: dat men in 1490 begon te bouwen en door Aura vak BorKconDiB. BI. 277 , vóór reg 2 , tan onderen , in te vullen : Den 23 Mei 1692 ontstond te St. „Annaland een zwaren brand, waardoor 54 huizen en 35 schuren , mitsgaders de voornaamste «Corps- en kerkelijke geschriften eene prooi der vlammen zyn ge- worden. BI. 278, regel 8 en 9, staat: het wapen van St. Assalatto enz. , deze zinsnede verandert men aldus: Het wapen van St. Afuulajd bestaat in een veld van lazuur, be- laden met ecne vrouw (St. Ausa) , die een kind op den regter arm houdt, en op een terras staat, alles van goud, ten opschrift heb- bende: Allgt bet gtoede. BJ. 281, onderaan de bladzijde, voege men btj : Omstreeks dien tijd is een gedeelte van St. Ajua-Tsb-Mcidkk aan dc stad Sluis afgestaan en in de vestingwerken der plaats opgenomen , waarom de regering van Sluis, Tan toen af, den titel voerde Tan: Baljuw , Burgemecsteren en Schepen van Sluis , Waterregt en Nïbüw- MtriDEX. BI. 283, reg. 20 en 21, kale men het volgende door: en een gedeelte Tan het grondgebied in de vestingwerken van Sluis opge- nomen. BI. 284 , achter het art. Anuekesbuis , in te vullen : ANNERERKE, voorm. d. inden Grooten-Zuidfiollandschen waard, prov. Zuid-Holland. Het was eender twee en zeventig dorpen, die by den watervloed van 18 November verdronken en een der vier ca dertiir , die sedert niet weder te voorschijn gekomen zijn. BI. 289, ródr het art. ANTONIEPOLDER (ST.) , tn te vullen: ANTON1EKLOOSTER (Sr.-) , voorm. klooster iu Twenthe. Zie regel 17, ra» onderen, staat: 36 v. cll., lees: 56 v. ell. ARD. 419 Bl. 290, regel 8, tan hoven, staat: Hij bestaat 349 bund land* , deze en de volgende zinsnede leze men aldus : Hij beslaat 454 bund. lands. Dc grond is er meestal aecr derrie- of veenachtig , zoodat men op ecnige plaatsen geen voet diep behoeft te graven , om het veen te vinden j op sommige plaatsen treft men echter gewone en goede klei aan. Het waj>cn der anib. hcerl. St. Anto.ubpoi.deb bestaat thans uit het beeld van St. An tonics van goud , op een veld van lazuur. Dc kerk. gein. van St. Astosibpoldbb was aanvankelijk met CiU laartshoek vcreenigd , zijnde de eerste Predikant , die deze com- binatie bediend heeft, Frans Jaxszoon m Astbbobk. In 1611 werd deze combinatie in twee gemeenten gescheiden , terwijl de Predikant Abhaiah Melliscs, die tot dusverre dc combinatie bediend had, te St. Antosiepoldeb bleef. De kerk is niet klein , en heeft in de laatste jaren aanzienlijke ver* beteringen ondergaan. De beschilderde glazen , die toen zeer defect waren , zijn bij deze vernieuwing niet kunnen blijven. De school wordt in den zomer gemiddeld door 30 en in den winter door 50 kinderen bezocht. BI. 291, achter het art. Ajtokioskmp , interuilen: ANTOMUSKONVENT (ST.), voorm. klooster in Twenthe. Zie AU bergen, BI. 295, rcg. 8, van onderen, staat.' APELDOORN, kant.,ot , Aarlandrryee:ibcre-Rij*ru(jrt , Aarlr , Aarlr , Aarlr (Hooge) , Aarle-Hutel , "1* Aartswoud , Aar (Dr) , Aasdom , Aasdom-in-'t-Veen , Aasdom-Proostdije , Aaxens , Abbega , Abbegaster-Uuge , Arrerinderer , Abbenrroee , Arcoude-Baarbrdrcs , Arcodde-Phoostd; Abecle (Den-), Absdale t Absdale , Arts poel , Artspolder (Oost-), Abtspolder (West-) , Arstrrst , polder, polder. Etolder. >uurt. buurt, gemeente, gehucht, buurt, buurschap, stad van den rang. dorp. polder, dorp. heerlijkheid. buurt. dorp. gehucht. gehucht. gemeente. polder. dorp. f» laats, andstreek, polder, polder, gehucht, dorp. buurt, dorp. gemeente, buurt, dorp. eiland, huurt, gehucht. older. •uurt. adellijk huis. polder. polder. heerlijkheid. buurt. buurt. Noord- Braband. Noord-Braband. Zuid-Hollaud. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Noord-Braband. Zuid-Holland. Gelderland. Zeeland. Gelderland. Gelderland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Noord-Braband. Noord-Braband. Noord-Braband. Noord-Braband. Zuid-Holland. Noord -Holland. Noord-Holland. Utrecht. Utrecht. Utrecht. Friesland. Friesland. Friesland. Noord-Holland. Noord-Holland. Zeeland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Noord-Ho Utrecht. Utrecht. Utrecht. Zeeland. Friesland. Zeeland. Zeeland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Utrecht. Zuid-Holland. Breda. Breda. Lcyden. Leyden. Lcyden. Leyden. Breda. Leyden. Arnhem. Middelburg. Arnhem. Arnhem. Leyden. Leyden. Lcyden. Eindhoven. Eindhoven. Eindhoven. Eindhoven. Gorinohem. Hoorn. Hoorn. Utrecht. Utrecht. Utrecht. Sneek. Sn eek. Hoorn. Hoorn. Goes. Brielle, Leyden. Alkmaar. Appingedam. Utrecht. Utrecht. Utrecht. Middelburg. Sneek, Goes. Gocs. Leyden. 's Gravenhage. *s Gravenhage. 's Gravenhage. Utrecht. '* Gravenhage. Bergen- op- Zoom. Oos ter hout Woubrugge. Woubrugge. Woubrugge . Woubrugge. Ginncken. Woubrugge. Apeldoorn. Sluis. Zevenaar. Zevenaar. Alphen. Alphen. Alphen. Helmond. Oirschot. Helmond. Helmond. SUedrecht. Mcdemblik. Medemblik. Loenen. Loenen. Bolsward. Sneek. Sneek. Medemblik. Mcdemblik. Gocs. Brielle. Woubrugge. Schagen. Loenen. Loenen. Vlissingen. Sneek. Hulst. Hulst. Noordwyk. Delft. Delft. Delft. Utrecht. Delft. Steenbergen- en- Kruisland. Raanisdonk. Alkemade. Ter- Aar. Ter-Aar. GiUe-en-Ryeu. Ter Aar. Voorst. Aardenburg. Herwen. Herwen. Aarlandcrveen. Aarlandervcen. Aarlandcrveen. Aarle-Riilcl. Best. 1 n-Giesscn-Oude- kerk. Hoogwoud-en-Aartswoud. Terschelling. Abcoude-Proostdije-en-Aasdom. Abcoiide-Proostdge-cn-Aasdom. Abcoudc-Proostdye-cn- Aasdom. Wonseradeel. Wymbritscradeel. , Wy mbritscradecl . Abbekerk-cn-Lambertshage. Kloetinge. Abbenbroek. Alkemade. Calandsoog. Baflo. Abcoude-Baambrngge , Abcoude-Proostdije-en-Aasdom Abcoude-Baambnigge. Abcoudc-Proostdye-cn-Aasdom. Oost-Souburg. Wymbritscradeel. St.-Jan-Steen. St.-Jan-Stcen. Oegstgecst-en-Poelgeest. Hof-van-Delft. Hof-van-Delft. Abtsregt. Utrecht. Hof-van-Delft. Digitized by Google N* AcHLVH , AciT- IH-bESTl l»- ActlTERBOERKEHS, A CITER BOSCH , Achter broek , AcHTKHBROCK , Acitmbih» , AciTERIOEK t AcHTEILAHD , AdTEILAND , Achterpoort , AcHTERSERBOSCH , Achter teld , AcHTERWETEI Achthoveh j AcHTHOVEH , AciTHCIZEH , A CHTEER 8TELEK , » ACH TT] EK ROTEN , Adegeest , Adornepoldeh , Adorp , 7 Adriaiafoldeh , Adoahd , Adoardekxuv , As {Baron-), Aegom , Aehburen , Aemgwihdex , IT (TM), Affehjdek , Apsched , (St. ) , dorp. gehucht. polder. polder. gehucht. gehucht. buurt. gehucht. buurt. gehucht. buurschap. buurt. polder. polder. gehucht. buurschap. gehucht. heerlijkheid. heerlijkheid. polder. gehucht. grietenij. gehucht. gemeente. heerlijkheid. polder. gemeente. dorp. buitenplaats, adelüjk huis. buurt. adellijk huis. polder, dorp. polder, polder, dorp. gehucht, gehucht, ehucht, orp. gehucht. gehucht. grieten y. gehucht. streek lands. dorp. gehucht. buurt. Friesland. Noord-Braband^ Zuid-Holland. Noord-Braband. Noord-Braband. Noord -Braband. . Zuid-Holland. Noord-Braband.. Gelderland. Noord-Braband. Gelderland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Noord-Braband*. Gelderland. Utrecht. Utrecht. Zuid-Holland. . Zuid-Holland. Zuid-Holland. Friesland. Noord-Braband.. Utrecht. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Gelderland. Zuid-Holland. Noord-Braband. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zeeland. Groningen. Zeeland. Zuid-Holland. Groningen. Groningen. Groningen. Groningen. Friesland* Groningen.. Friesland. Friesland. Drenthe. Noord-Holland. Gelderland. Ovcryssel. Noord-Braband. Leeuwarden. Eindhoven. Dordrecht. Breda. Eindhoven. '« Her Botterdam. Eindhoven. Tiel. Eindhoven. Arnhem. Dordrecht. Gorinchera. Rotterdam. Eindhoven. Arnhem. Utrecht. Utrecht. Gorinchcm. Leyden. Bnelle. Leeuwarden. Breda. Utrecht. Leyden. Gravinbagc. '« Gravenhage. Tiel. Rotterdam. Breda. Leyden. Leyden. Middelburg'. Appingedam. Goes. Brielle. Groningen. Groningen. Groningen. "Winschoten. Leeuwarden. Winschoten. Sneek. Heerenveen. Amsterdam. Nijmegen. Zwolle. *s Hertogenbosch. Harlingcn. Eindhoven. Ridderkerk. Oudenbosch. Helmoud. Veghel. Schoonhoven. Assen. Culcmborg. Eindhoven. N ij kerk. Dordrecht. Sliedrecht. Schoonhoven. Asten. Nijkerk. Maarssen. IJsselstoin. Yianen. Leyden. Sommeladyk. Bergum. Ginncken. Maarsen. Woerden* Deia. Delft. Culcmborg. Gouda. Oudenbosch* Woubrugge. Leyden. Sluis. Onderdendam. Kortteen. Sommelsdijk. Zuidborn. Zuidhorn. Zuidborn. Zuidbrock. R.-iauwerd. Winschoten. Zuidbroek. Bolsward. Heerenveen. Franckcradcel. Woeusel-cn-Eckart. Oost-en- West- IJsselmonde. Etten-en-Lcur. Lieshout. St.-Oedenrocdc. Berken* oudc-cn-Achtcrbrock. Lierop. Buren. Aalst. Nykerk. Groote -Lindt -en-Do rtmond. Groot-Ammers. Haastrecht. Asten* Barneveld. St. -Maartensdijk. Achtboven. Leksmond- Achtboven- en- La- kerveld. Leydcrdorp. Oollgenspfaat. Weesp. Drulen. Kampen. Achttienhoven. Ackersdyk-en-Vrouwenrecht. Beest. Gouda. Etten-en-Lenr. Alkemade. - Voorschoten. Nieuw vliet. Adorp. Kortgeen. Stellendam. Adnard. Aduard. Aduard. Termuntcn. Idaarderadeel. Finsterwoldc. Midwolde. WonseradeeL Vries. W eesperkcrspel* Druten. Gcncuiuiden. Cuyk-cn-St.- Digitized by Google Naam. Acblo (Groot-), Agelo (Kceir-) , Aker dam (Noord-) , AkENDAM (ZOU)-), Akersloot , Akkers , Akkerwoüde, Akkbum (1), Albebcer , Albebtspoldeb , Alblas (Ood-) , hu Albrakdsw. Aldersma, — GEWARDE , Alirgahmser , Alkmaar , Aller (Oud-), Allirgwiem , Alma , Almelo , Almelo (Ambt-) , Almelo- er -V bieser vibr , » Alm er , Almekum, Aloisepolder , Alpmbr , Alpher , Alpmsr-er-Riel , Alpmer-er-Riettbld , ALPm-H-OlSTEBWUK . gehucht. gehucht. gehucht. gehucht. dorp. polder. dorp. dorp. dorp. gehucht. polder. polder. dorp. dorp. bedijking. polder. gemeente. heerlijkheid. dorp. gemeente. buurt. gehucht. gemeente. stad. adellyk huis. dorp. boerderij, stad. gemeente, heerlijkheid. dorp. dorp. dorp. gemeente. Solder. orp. dorp. dorp. gemeente, gemeente, gehucht. OvcrHssd. Overyssel. Noord-Holland. Noord-Holland. Noord-Holland. Noord-Braband. Friesland. Friesland. Friesland. Overijssel. Zeeland. Noord-Braband. Zuid Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland» Groningen. Noord-Braband. Noord-Braband. Noord-Braband. Groningen. Zuid-Holland. Noord-Holland. Gelderland. Friesland. Groningen. Overijssel. Overijssel. Overijssel. Gelderland. Friesland. Noord-Braband. Noord-Braband. Zuid-Holland. Gelderland. Noord-Braband. Zuid-Holland. Noord-Braband. Zuid-Holland. >>ooi d-lmiodnu. (i) Het voorm>Ug kanton Akkrum ie tban» bij het kanton He»r«n»no Digitized by Google Almelo. Almelo. Haarlem. Haarlem. Breda. Leeuwarden. Heerenveen . Almelo. Goes. Breda. Gorinchem. Gorinchcm. Dordrecht. Dordrecht. Groningen. '» Hertogenbosch. ** Hertogenbosch. '» Hertogcnboscb. Appingcdam. Leyden. Alkmaar. Appingedam. Almelo. Almelo. Almelo. Zutphen. Leeuwarden. *» Hertogenbosch. HertoRenbosch. Nymegen. Breda Leyden. Breda. Leyden . Breda. Ootmarsum. Ootmarsum. Haarlem. Haarlem. Alkmaar. Oosterhout. Dockum. Heerenvecn. Heerenveen. Ootmarsnm. Axel. Zevenbergen. Sliedrccht. Slicdrccht. beslaat het geheele kanton Sliedrecht en een gedeelte van het kanton Gorin- chem. Ridderkerk. Ridderkerk. Zuid hor ii. as. Oss. Oss. Ondcrdcndam. Woubnigge. Harderwijk. Bolsward. Onderdendam. Almelo. Almelo. Almelo. Zutphen Harlingcn. Hensden. Heugden. Dordrecht. Druten. Ginneken. Alphen. Ginneken. Alphen. Ginneken. Denekamp. Denekamp. Schotcn-en-gebnrhtcn. Schoten-en-gchuchtcn. Akersloot. Geertruidenberg. Dantumadeel. ütingcradeel. ütingeradecl. Tubbergen. Sas van Gent. Hooge-en-Lage-Zwaluwe Oud-Alblas. Alblasscrdam. Albrandswaard-en-Kijvelandeu. Elzinge. Alem-Maren-cn-Kesscl. Alem-Marcn-cn-Kessel . Winsum. Alkmaar. Putten. Wonseradecl. Bed u m. Almelo. Ambt-A lmclo. bevattende de gem.stad Almelo, Ambt-Almelo en Vricsenveen. Gorsel. Barradecl. Almkerk-en-Uitwyk. Dubbeldam. Appcltcrn. Alpben-cn-Riel. Alphen-en-Rietveld . Alphen-en-Riel. Digitized by Google Altera , Altera , Altera (Lard-var-) , Altesaacbe Polder (Nieuwe-) , > Altforst , Altinse , Ambacht (Kort-er-Larg-) , AmBACMTSPOLDEB , Ameide , AmELARD , Aheliapoldeb t AmELISWAABD , Ameliswaamd (Niettw ), AmER , AmEBORGER , AmERONCEB-BOSCH , Amersfoort, A miers (Groot-) , Ammebs-Gbavelard , Ammerstol, Ammerzoder , Ammerzoder (Kasteel-te-) , Ammerzoder-\Vel-er -Wordrager, Ammerzoder- Wel-er-Wordra- cer (Polder-var-) , Ampser , AmSTEL (NlEUVfER-) , (Ouder-) (1) , Amsteleird , Amstelveen , Amstelveersche-Wec , Amsterdam , Amsweer , Ardel (Neob-) , Ahdel (Op-) , Ardel (Op-er-Necr) , buu ning. herberg, landstreek. polder» dorp. gehucht. polder. polder. dorp. eiland. boerenwoning. nolder. neerlij khcid. ridderhofstad. gehucht. dorp. bosch. stad. dorp. polder. dorp. dorp. kasteel. heerlijkheid. polder. buurschap. gemeente. gemeente. dijk. gehucht. dorp. polder. streek. stad. gehucht. dorp. dorp. dorp. gemeente. dorp. Zuid-Holland. Gelderland. Noord-Braband. Noord-Braband. Gelderland. Drenthe. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Friesland. Noord-Braband. Zeeland. Utrecht. Utrecht. Drenthe. Utrecht. Utrecht. Utrecht. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Gelderland, j Gelderland. Gelderland. • Gelderland. Gelderland. Noord-Holland. Noord-Holland. Noord-Holland. Noord-Braband. Noord-Holland. Noord-Holland. Noord-Holland. Noord-Holland. Groningen. Groningen. Noord-Braband. Noord-Braband. Noord-Braband. Gelderland. (1) Het voormalig kanton Onder-Am* tel i< tegenwoordig bij het kanton Kiienwer-Amatel ingelijfd. Kantor. Brielle. *s Gravcnhagc. Nijmegen. "** Hertogenbosch. *s Hertogenbosch. Nijmegen. Assen. Gorinchem. Lcvden. Gorinchem. Leeuwarden. Breda. Middelburg. Amersfoort. Amersfoort. Amersfoort. Amersfoort. Amersfoort. Gorinchem. Gorinchem. Rotterdam. Tiel. Tiel. Tiel. Tiel. Zutphen. Amsterdam. Amsterdam. Amsterdam. 's Hertogenbosch. Amsterdam. Amsterdam. Amsterdam. Amsterdam. Appingedam. Appingedam. *s Hertogenbosch. *s Hertogenbosch. *s Hcrtogenbosch. Nijmegen; Sommelsdijk. Zierikzec. Delft. Eist. Heusden. neusden. Drutcn. Hoogcveen. Sliedrecht. Alphen. Gorinchem. Hol werd. Breda. Ooslburg. YYijk-bij-Dunrstede Wijk-bij-Duurstcde Assen. Rhcnen. Rhenen. Amersfoort. . Sliedrecht. Sliedrecht. Schoonhoven. Zalt-Bommcl. Zalt-Bommel. Zalt-Bommcl. I Zalt-Bommel. Lochem. Nieuwcr-Amstel. Nieuw er-Amstel. Nieuwcr-Amstel. Oss. Nieuwcr-Amstel. Nieuwcr-Amstel. Nieuwcr-Amstel. Amsterdam. Appingedam. Onderdendam. Heusden. Heusden. Heusden. Bist. Melissant-Noorderschorren- en Wellestrijpen. Nicuwerkerke- Ka pel Ie- en- Bol- land. t' Hof-van-Dclft. Valburg. bevat onderscheidene gcm. Emmikhovcn-cn-Waardhuizcn. De-Werkcn-en-Slecuwjjk. Appeltcrn. Beilcn. Sliedrecht. Hazertswoude. Amcide. Ameland. Ter-Heide. Biervliet. Rijnauwen. Rijnauwen. Rolde. Amerongen. Amerongen. Amersfoort. Groot-Amniers. Groot-Ammers. Ammzrsstol. A m me rzoden . Am nierzoden. Ammerzoden. Laren. Nieuwer-Amstel. Oss. Nieuwcr-Amstel. Nieuwcr-Amstel. Nieuwcr-Amstel. Amsterdam. Delfzijl. Baflo. Op-en-Nèer-Andel . Op-cn-NècrAndel. Valburg. Naa«. Plaats. 1 Protircie. Anouk , AnDIJKEPOLDER , AnDLARWZE* , Andries (Nieuw-St-.), Au dries (St.-), Ahdries (St.-), Ane, Asem , Are veen , Aneveld , AnGZLINA-POLDER , Amgelsloo , Angeren , AnGERENSTEIN , Akcerloobroek , AnRALT, Axivm, Ankelaar , Anketeen, Ankeveensche (HoL- lANDSCn-) , Ankeybensche-polder (Sticrts-) , AnKEVEERE, Ankir , Anloo , Anna (St.-) , Annaberg (St.-) , Arrabosch (St.-) , Annabrink (St.-), Annaland (Polder-tan-St.-), Annaland (St.-) . Anna-parochie (St.-), Arna-polder , Arna-polder , Arna-polder (Ghoote-St.-), Arna-polder (Kleine-^St.-) , Arna-polder (St.-), (St.-) , Anna-mlder (St.-) , (St.-), Anh gehucht. dorp. polder. gehucht. fort. gehucht. buurschap. buurschap. havexathe. veenderij. gehucht. Eolder. uurschap, dorp. landgoed, dorp. vrcidestreck. gehucht. dorp. (relnicht, inurschap. dorp. buurt. polder. polder. polder. buurschap. dorp. buurt. gehucht. bosch. gehucht. polder. dorp. dorp. polder. polder. polder. polder, polder, polder. polder. polder polder .-), tarhj Drenthe. Noord-Holland. Zeeland. Friesland. Gelderland. Gelderland. Zeeland. Overijssel. Overijssel. Overijssel. Overijssel. Noord-Braband. Drenthe. Gelderland. Gelderland. Gelderland. Gelderland. Drenthe. Friesland. Friesland. Gelderland. Noord-Holland. Noord-Holland. Noord-Holland. Noord-Holland. Zeeland. Overijssel. Drenlhe. Gelderland. Noord-Braband. Noord-Braband. Overijssel . Zeeland. Zeeland. Friesland. Noord-Braband. Zeeland. Zeeland. Zeeland. Zeeland. Zuid-Holland. Zeeland. Zeeland. Zeeland. Zuid-Holland. Assen. Hoorn. Gocs. SneeL. Tiel. Tiel. Gocs. Deventer. Deventer. Deventer. Deventer. Breda. Assen. Nijmegen. Arnhem. Zutphcn. Zutphcn. Assen. Leeuwarden. Arnhem. Amsterdam . Amsterdam. Gocs. Zwolle. Assen. Nijmegen. 's Hertogenbosch. Breda. Almelo. Zicrikzee. Zierikzee. Leeuwarden. Breda. Gocs. Goes. Middelburg. Middelburg. Brielle. Goet. Middelburg. Middelburg. Bricllc. Assen. Enkbuizen. Axel. Bolsward. Zalt- Bommel. Zalt-Bommcl. Axel. Ommen. Raalte. Ommen. Ommen. Zevenbergen . Assen. Eist. Arnhem. Docsborgh. Docsborgh. Hoogevecn. Doek urn. Be r li kuni. Apeldoorn. Weesp. Weesp. Wccsp. Weesp. Ucinkenszand. Zwolle. Assen. Nijmegen. '» Hertogenbosch. Ginncken. Deldcn. Tholcn. Tholen. Berlikum. Oudenbosch. Kortgene. Kort gene. Sluis. Sluis. Brielle. Axel. Oostburg. Sluis. Bricllc. Anloo. Andijk. Zaamslag. Wonseradccl. ilosscm. Heerewaarden. Koewacht. Gramsbcrgcn. Wyhe. Gramsbcrgcn. Gramsbergen. Fijnaart-eu-Heyning«u. Emmcn. Bcmmel. Arnhem. Angerloo. Angcrloo. \ I. Dm. Oost-Dongeradcel . Menaldumadeel. Apeldoorn . A n kevcen . Wcesper-Carspel. Wccsper-Carspcl . Ankcveen. 's Heer-Arendskerke. Dalfsen. Anloo. Nijmegen. Rosmalen. Ginnekcn-en-Bavcl. Deldcn. St.-Annriland. St.-Annaland. het Bildt. Dinteloord-cn-Prinscland. Wissekerkc-Gccrsdijk-'s Graven- hoek-cn-Kampens-N ieuw laud. RaU. Kortgene. Nicuwvliet. Nieuw vliet. Rockanje- Strijpc- Loddcrland- Stuifakker- St.- Anna-poldcr- en-hct-SchapengüM. Axel. Neuzen. Biervliet. St. Anna-tcr-Muiden. Rockanje- Strijpc- Lodderlnnd- Stui/-akkcr- St. Aunapoldar- cn-hct-Schapcngors. Digitized by Google PlAAT». Paovwc™. Arra- ArRBR , Arrbr (St.-), ArREVEERSCBB-GoBPACRIE , Arrevosdije , Artorie (St.), ArtORIEPOLDEB (St.-) , ArTORIEPOLDER (St.-) , Artoriepolder (St.-) , Artoriepolder (St.-) , Artoris (St.-) , Artoh» (St.-), Artwerppolder , Apel (Ter-), Apeldoorr (Noord-) , Aperbuizer , Aperloo , (NlECWE-) , Appelaar (Oüd-) . ApPELERBORS , ApPELSCRE , (IW), Appelterr (Hm»- te-) , Apper , Abbeidslost , Ar Aberdspolder , LBERDSHEST Abertsbcb» , Arjor , Arb, f Abeel , Arbel (Land-v**-) , AnKEL-E* -Rietveld , AllKELSBL'BR , AnBELscnE^-ii.ia . Arkelstkmscre-brcg , dorp. gehucht. buurschap. dorp. gehucht. polder. g.hucht. gehucht. schans. dorp. polder. polder. polder. buurschap. dorp. polder, dorp. dorp. gehucht, buurschap, buurschap, voormalig gasthuis, buurschap, polder, polder, landgoed, dorp. buurschap. dorp. dorp. buurschap, vlek. landgoed, buurschap. polder. landgoed. Eolder. avezalhc. gehucht, landgoed, hofstede, buurschap, dorp. heerlijkheid, gemeente, «aard. buu li . brug. Zeeland. Drenthe. Groningen. Drenthe. Drenthe, Zeeland. Drenthe. Drenthe. Noord-Braband. Zuid-Holland. Noord-Braband. Zeeland. Zuid-Holland. Gelderland. Noord-Braband. Zeeland. Groningen. Gelderland. Gelderland. Overijssel. Gelderland. Noord-Braband. Gelderland. Noord-Braband: Noord-Braband. Gelderland. Friesland. Friesland. Gelderland. Gelderland. Gelderland. Groningen. Noord-Braband. Ovcryssel. Noord-Braband. Zuid-Holland. Zeeland. Overijssel. Noord-Braband. Zuid-Holland. Groningen. Gelderland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Overijssel. Digitized by ARRO?t. Appingedam. St. Ocdenrode. Ambt-Ommen. klunderl. Zevenbergen. 's Gravexande-en-Zand-am- bacht. Oss'enisse. Ommen. Bo.kel. Voorburg. Ba Ho. i\ ij kerk. Arkel-efi-Rielveld. bc\at ouderseheidene gcm. Arkel en Rietveld. Arkel-en-Rielveld. I Bathiucn. . Digitized by Google ArKKRHEEMSCIIE PoLDEll , Arkers , Al(kl* , ArKIMKRIIEU , Antoo (Ter-), Arbooede , ArRESI'IDER , Arrhem , Arriik Arrier , Arc* , Asbroek i A- SCHAT , (Neder-) , Asselt (Over-) , Asser , AsSERDELFT , a&serdorp , Asserdorp , AsscM , assuvbcrgb , Aster , ASTERT , Aterbvrer , Atsebkrer , Atseblirsterbber , Attelaker , August apoldebi , Adccstiriisca , AiSPICIIS-ET-TeLIS, Austerlitz , Adsterlite-poldkii , AüSTRlCE-POLDER , AuVERGRE-POLDER , Acwemabosch , Aveshorr , Atehlo , Atest , Avezaath (Kapel-), AvEZAATn (Kerk-) , Axel , Axelsche-Sassirg , {relnicht. gehucht. polder. buurschap. weide. stad. stad. polder. buurschap. dorp. gehucht. gehucht. heerlijkheid. uithoek. gehucht. baronie. dorp. dorp. dorp. stad. dorp. buurt, buurschap, oldcr. mirt. adellijk hnis. dorp. polder, gehucht, gehucht, polder, gehucht, dorp. polder, dorp. buitengoed, gehucht, polder, polder. Eolder. osch. dorp. gemeente, gehucht, buurschap, dorp. dorp. stad. buurschap. i: Friesland. Friesland. Friesland. Drenthe. Gelderland. Zeeland. Gelderland. Gelderland. Overijssel. Friesland. Groninger.. Noord-Braband. Utrecht. Noord-Braband. Overijssel. Gelderland. Zuid-Holland. Zuid-Holland. Gelderland. Gelderland. Drenthe. Noord-Holland. Noord Braband. Overijssel. Overijssel. Noord- Holland. Noord-Holland. Noord-Braband. Noord-Braband. Friesland. Friesland. Friesland. Noord-Braband. Friesland. Noord-Braband. Friesland. Noord-Holland. Utrecht. Zeeland. Zeeland. Noord-Braband. Groningen. Noord-Holland. Noord-Holland. Overijssel. Gelderland. Gelderland. Gelderland. Zeeland. Zeeland. Digitized by Goógle Arnhem. Leeuwarden. Siicek. Sneck. Assen. Zulphcn. Middelburg. Arnhem. Arnhem. Deventer. Sneek. Appingcdam. Eindhoven. Amersfoort. Eindhoven. Deventer. Tiel. Gorinchem. Gorinchem. Nymcgen. Nijmegen. Assen. Haarlem. *s Hertogenbosch. Zwolle. Zwolle. Haarlem. Haarlem. Eindhoven. Breda. Sneek. S ii eek. Sneek. Breda. Leeuwarden. Breda. Leeuwarden. Haarlem. Amersfoort. Middelburg. Gocs. Breda. Hoorn. Hoorn. Deventer. Zutphen. Tiel. Ticl. Goes. Goes. Harderwijk. N ij kerk. Harlingcn. Bolsward. Bulsward. Hoogeveen. Lochem . Middelburg. Arnhem. Arnhem. Ommen. Bolsward. Appingedam. Asten. Amersfoort. Helmond. Delden. Geldermalsen. Vianen. Yianen. Wijchcn. Wychcn. Assen. Beverwyk. 's Hertogenbosch. Zwolle. Zwolle. Beverwijk. Beverwyk. Asten. Breda. Bolsward. Sneek. Sneek. Oudenbosch. Doe kuin. Bergcn-op-Zoom. Brrjruni. Bc\ erw ijk. Wijkbij-Duurstede Sluis. Axel. Be rgee - op-Zoom . Ztiiahorn. Hoorn. Hoorn. Deventer. G roenlo. Tiel. Tiel. Axel. Axel. Patten. Nijkerk. Franekeradeel. Wonseradeel. Wonscradeel. Zuidwoldc. Lochem. Arnemuiden. Arnhem. Arnhem. Ambt-Ommen. Wonseradeel. Bicrum. Budel. Leusden. Aarle-Rixtel. Ambt Delden. Herwynea. Asperen. Asperen. Ovcr-Asselt. Ovcr-Asselt. Assen. Assendclfi. Berlicum-en-Middelrode. Zwolle. Zwolle. Uitgeest. Heemskerk. Asten. Prinscnhnfje. Wonseradeel. Wymbritseradeel. W j mbritseradecl . Etten-en-Lenr. , Kolliimerland-en-Nieaw- land. Bergen-op-Zoom . Acht kerspelen. Velsen. Zeyst. Zuidzande. Westdorpe. Halsteren. De-Leek. A venhorn-en-Oostmy ten . Diepenveen. Ki bergen. Zoelen. Zoclen. Axel. Axel. Digitized by Google Digitized by Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google j 5 Digitized by Google Digitized by Google > I Digitized by Google Digitized by Google > Digitized by Google